Уикипедия kkwiki https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter Таспа Арнайы Талқылау Қатысушы Қатысушы талқылауы Уикипедия Уикипедия талқылауы Сурет Сурет талқылауы МедиаУики МедиаУики талқылауы Үлгі Үлгі талқылауы Анықтама Анықтама талқылауы Санат Санат талқылауы Портал Портал талқылауы Жоба Жоба талқылауы TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Topic Менің Қазақстаным (ән) 0 1860 3690516 3651593 2026-11-03T05:52:19Z Мухаметқали 187935 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 3690516 wikitext text/x-wiki '''«Менің Қазақстаным»''' — қазақ халқының ұлттық патриоттық рухын, туған жерге деген сүйіспеншілікті паш ететін әйгілі ән. Бұл әннің сөзі Жұмекен Нәжімеденовке, ал әуені Шәмші Қалдаяқовқа тиесілі. 1956 жылы жазылған бұл туынды алғаш рет халыққа ұсынылған сәттен бастап кең танымалдыққа ие болды. Әнде Қазақстанның кең байтақ жері мен табиғаты, ұлттық мақтаныш пен елдің болашағына деген сенім шынайы түрде сипатталады. 2006 жылы [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Республикасының президенті]] [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] әннің мәтініне өзгерістер енгізіп, ресми түрде Қазақстанның мемлекеттік әнұраны ретінде қабылданды. Осылайша, "Менің Қазақстаным" тек патриоттық ән ретінде ғана емес, елдің мемлекеттік рәміздерінің бірі ретінде үлкен мәртебеге ие болды. == Тарихы == Ән 1956 жылы жазылған. Бұл туынды алғаш рет халыққа ұсынылған сәттен бастап кең танымалдыққа ие болды. Әнде Қазақстанның кең байтақ жері мен табиғаты, ұлттық мақтаныш пен елдің болашағына деген сенім шынайы түрде сипатталады. 2006 жылы Қазақстан Республикасының президенті Нұрсұлтан Назарбаев әннің мәтініне өзгерістер енгізіп, ресми түрде Қазақстанның мемлекеттік әнұраны ретінде қабылданды. Осылайша, "Менің Қазақстаным" тек патриоттық ән ретінде ғана емес, елдің мемлекеттік рәміздерінің бірі ретінде үлкен мәртебеге ие болды. == Сөзі == Алтын күн аспаны, Алтын дән даласы, Думанды бастады, Далама қарашы! Кең екен Жер деген, Жерге дән шықты ғой, Дән егіп терлеген Қазағым мықты ғой! ''Қайырмасы'': Менің елім, менің елім Гүлің болып егілемін, Жырың болып төгілемін, елім! Туған жерім менің — Қазақстаным! Айнала қарасам, Асықты жүрегім. Заманға жарасам, Жарасып тұр елім. Біздің ел орденді Көтерді туларын, Желмен ол тербелді, Тербеле жырладым. ''Қайырмасы'': Менің елім, менің елім Гүлің болып егілемін, Жырың болып төгілемін, елім! Туған жерім менің — Қазақстаным! Сағымды далам бар, Сабырлы көлім бар. Қараңдар, жараңдар Осындай елім бар. Қарсы алған уақытты Ежелгі досындай, Біздің ел бақытты, Біздің ел осындай!. ''Қайырмасы'': Менің елім, менің елім, Гүлің болып егілемін, Жырың болып төгілемін, елім! Туған жерім менің — Қазақстаным! == Әуені == {{Listen|filename=Mening Qazaqstanym (song).ogg|title=Менің Қазақстаным|description=[[Жамал Омарова|Жамал Омарованың]] орындауында — 863 KB|format=[[Ogg]]}} ==Тағы қараңыз== * [[Менің Қазақстаным (әнұран)]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ әндері]] hug2djq6h3ex88lgcu45o1ip4lsx2bt 3690551 3690516 2026-11-03T06:38:52Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Мухаметқали|Мухаметқали]] ([[User talk:Мухаметқали|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды 3517598 wikitext text/x-wiki '''«Менің Қазақстаным»''' — қазақ халқының ұлттық патриоттық рухын, туған жерге деген сүйіспеншілікті паш ететін әйгілі ән. Бұл әннің сөзі Жұмекен Нәжімеденовке, ал әуені Шәмші Қалдаяқовқа тиесілі. 1956 жылы жазылған бұл туынды алғаш рет халыққа ұсынылған сәттен бастап кең танымалдыққа ие болды. Әнде Қазақстанның кең байтақ жері мен табиғаты, ұлттық мақтаныш пен елдің болашағына деген сенім шынайы түрде сипатталады. 2006 жылы Қазақстан Республикасының президенті Нұрсұлтан Назарбаев әннің мәтініне өзгерістер енгізіп, ресми түрде Қазақстанның мемлекеттік әнұраны ретінде қабылданды. Осылайша, "Менің Қазақстаным" тек патриоттық ән ретінде ғана емес, елдің мемлекеттік рәміздерінің бірі ретінде үлкен мәртебеге ие болды. == Тарихы == Ән 1956 жылы жазылған. Бұл туынды алғаш рет халыққа ұсынылған сәттен бастап кең танымалдыққа ие болды. Әнде Қазақстанның кең байтақ жері мен табиғаты, ұлттық мақтаныш пен елдің болашағына деген сенім шынайы түрде сипатталады. 2006 жылы Қазақстан Республикасының президенті Нұрсұлтан Назарбаев әннің мәтініне өзгерістер енгізіп, ресми түрде Қазақстанның мемлекеттік әнұраны ретінде қабылданды. Осылайша, "Менің Қазақстаным" тек патриоттық ән ретінде ғана емес, елдің мемлекеттік рәміздерінің бірі ретінде үлкен мәртебеге ие болды. == Сөзі == Алтын күн аспаны, Алтын дән даласы, Думанды бастады, Далама қарашы! Кең екен Жер деген, Жерге дән шықты ғой, Дән егіп терлеген Қазағым мықты ғой! ''Қайырмасы'': Менің елім, менің елім Гүлің болып егілемін, Жырың болып төгілемін, елім! Туған жерім менің — Қазақстаным! Айнала қарасам, Асықты жүрегім. Заманға жарасам, Жарасып тұр елім. Біздің ел орденді Көтерді туларын, Желмен ол тербелді, Тербеле жырладым. ''Қайырмасы'': Менің елім, менің елім Гүлің болып егілемін, Жырың болып төгілемін, елім! Туған жерім менің — Қазақстаным! Сағымды далам бар, Сабырлы көлім бар. Қараңдар, жараңдар Осындай елім бар. Қарсы алған уақытты Ежелгі досындай, Біздің ел бақытты, Біздің ел осындай!. ''Қайырмасы'': Менің елім, менің елім, Гүлің болып егілемін, Жырың болып төгілемін, елім! Туған жерім менің — Қазақстаным! == Әуені == {{Listen|filename=Mening Qazaqstanym (song).ogg|title=Менің Қазақстаным|description=[[Жамал Омарова|Жамал Омарованың]] орындауында — 863 KB|format=[[Ogg]]}} ==Тағы қараңыз== * [[Менің Қазақстаным (әнұран)]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ әндері]] ak795qcbhk74zw5a700jxjd09mr3nfp Түркі тілдері 0 1880 3690538 3499643 2026-11-03T06:35:34Z Baidibek.audani 187934 "Орфографиялық және грамматикалық, қателер түзетілді". 3690538 wikitext text/x-wiki {{Infobox Language family |name=Түркі |region=Шығу тегі [[Алтай]]дан [[Сібір]]ге мен [[Шығыс Еуропа]]ға дейін таралған |familycolor=Altaic |fam1=[[Алтай тілдері|Алтай]]<ref name="Ethnologue Altaic">{{cite web|author=Gordon, Raymond G., Jr. (ed.)|authorlink=Ethnologue|url=http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=90009|title=Ethnologue: Languages of the World, Fifteenth edition. Language Family Trees - Altaic|format=HTML|accessdate=2007-03-18|date=2005}}</ref> ([[Altaic language#Controversy|controversial]]) |child1=Оңтүстік-батыс ([[Оғыз тілдері|Оғыз]]) |child2=Солтүстік-батыс ([[Қыпшақ тілдері|Қыпшақ]]) |child3=Оңтүстік-шығыс ([[Қарлұқ тілдері|Қарлұқ]]) |child4=Солтүстік-шығыс (Сібір) |child5=[[Оғыр тілдері|Оғыр]] |child6=[[Арғы тілдері|Арғы]] |map=[[Сурет:Map-TurkicLanguages.png|300px]]<br /><small><center>Түркі тілдері ресми күйі бар елдер және аутономиялы ұлыстар</center></small> }} '''Түркі тілдері''' — [[Шығыс Еуропа]]дан, [[Сібір]] мен Батыс Қытайға дейінгі кең аумақта тұратын 180 млн. адамның ана тілі, 210 млн. адамның екінші тілі болып табылатын, көбі бір-біріне өте жақын болған 40 тілден тұратын тілдер тобы. Түркі тілдер жанұясы [[Алтай тілдері]] әулетіне жатады. [[Қазақ тілі]] соның бірі болып табылады. [[Түркия]]да әдетте түркі тілдерінің орнына түрік [[диалект]]ілері термині қабылданады. [[Түрік тілі|Түркия]], [[Әзербайжан тілі|Әзірбайжан]], [[Өзбек тілі|Өзбек]] және де барлық түркі тілдерінің барлығы да түрік тілінің диалектілері есептеледі. Түрік тілі айтылған кезде Түркия түрікшесі емес, барлық диалектілерді қамтитын тіл ретінде түсініледі. Түркиядағы Университеттерде «Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları» («Заманауи Түрік Диалектілері мен Әдебиеттері») кафедраларында түркі тілдері мен олардың әдебиеті оқытылады. Көрнекті түркітанушы Н.А. Баскаков Түркі тілдерінің фонетикалық, грамматикалық ерекшеліктерін сол тілде сөйлейтін халықтардың тарихи даму, географиялық орналасу жағдайымен ұштастыра отырып, бұл тілдердің тарихын төмендегідей кезеңдерге бөледі: # алтай дәуірі; # [[ғұн]] дәуірі; # көне түркі дәуірі (5 – 6 ғ-лар); # орта түркі дәуірі немесе негізгі [[түркі тайпалары]]ның қалыптасу кезеңі; # жаңа түркі дәуірі немесе түркі халықтарының қалыптасуы мен даму дәуірі (16 – 19 ғ-лар); # ең жаңа дәуір (20 ғ.) немесе түркі тілдерінің [[Қазан]] төңкерісіне дейінгі және одан кейінгі даму дәуірі. Алайда оның екі дәуірі болғанын тұспалдап айтуға болады: # [[Орал-Алтай тілдері]]нің ортақ дәуірі, бұл – көптеген ру мен тайпа тілдерінің бөлінбеген кезеңі; # Орал және алтай тілдерінің бір-бірінен бөліну кезеңі, бұдан соң түркі, [[Моңғол тілдері|моңғол]], [[Тұңғыс-маньчжур тілдері|тұңғыс-маньчжур]] және [[Корей тілі|корей]]-[[Жапон тілі|жапон]] тілдерінің тармақтарға бөліну дәуірі. Түркі тілдері, оның ішінде [[қазақ тілі]] [[үндестік заңы|буын үндестігіне]] негізделеді, яғни қазақтың төл сөздері не бірыңғай жуан не бірыңғай жіңішке болып келеді. Сөзге жұрнақ пен жалғаулар бірінің артынан бірі қосылу арқылы сөз формасы өзгертіледі. Сөйлем [[бастауыш]]-[[толықтауыш]]-[[баяндауыш]] ретінде құрылады. Жүз жылдар бойы түркі халықтары көшпелі өмір салтын өткізгендіктерінен, өзара және де басқа тілдес халықтармен араласып, өз тілдеріне және көршілес халықтардың тілдеріне зор әсер еткен. Әсіресе [[Моңғол тілдері|моңғол]], [[славян тілдері|славян]] және [[парсы тілдері]]мен ықпалдасу өте терең болған. Бұл ықпалдасу әрбір тіл тобы мен топ ішіндегі тілдердің тарихи дамуын біраз өзгерткен салдарынан, түркі тілдерінің классификациясының бірнеше жүйесі бар. Бүгінгі күндері ең кең қабылданған классификация жүйесі [[Александр Николаевич Самойлович|А.Н. Самойловичтің]] классификациясы болып танылғанмен кейбір жағдайлар әлі де пікірталас тудыруда.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том</ref> == Түркі тілдер тобы == [[Сурет:Sprachfamilien der Welt (non Altai).png|thumb|400px|Түркі тілдерінің (<span style="background-color:yellowgreen">&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span>) дүниедегі басқа тіл топтарының арасындағы орналасуы.]] Барлығы 40-тан аса тілден тұратын, 180 млн. адамның ана тілі боп табылатын түркі тілдері Алтай тілдері әулетіндегі ең үлкен тіл тобы болып табылады. Түркі тілдерінің көбінің [[фонология]]сы, [[морфология]]сы және [[синтаксис]]і бірдей. Тек [[Чуваш тілі|чуваш]], [[Саха тілі|саха]], [[Солтүстік Сібір тілдері]] бұл жағынан өзгеше сипатқа ие. Түркі тілдері 6 топқа бөліне отырып, әр топқа кірген тілдер сол тілді білетін адамдар бір-бірін түсіне алатындай жақын болады. Бұған қоса көршілес өлкелердің шекараларында өте тығыз қатынас салдарынан туынған түркі диалектілері табылады. === Түркі тілдерінің жақындығы === Түркі тілдерінің өз-ара жақындығын көрсету үшін келесі (халық саны бойынша) маңызды бірнеше тілден мысал сөздер келтіріліп тұр. {|{{prettytable}} |-bgcolor='#COFOFO' ![[Көне түркі тілі|Көне Түркіше]] ![[Түрік тілі|Түрікше]] ![[Түрікмен тілі|Түрікменше]] ![[Татар тілі|Татарша]] ![[Қазақ тілі|Қазақша]] ![[Қырғыз тілі|Қырғызша]] ![[Өзбек тілі|Өзбекше]] ![[Ұйғыр тілі|Ұйғырша]] ![[Тыва тілі|Тываша]] |- | ana || ana/anne || ene || ana || ана /ana/|| ene || ona || ana ||ава |- | burun || burun || burun || borın || мұрын /murın/|| murun || burun || burun ||думчук |- | qol || kol || qol || qul || қол /qol/|| qol || qoʻl || kol ||хол |- | yol || yol || ýol || yul || жол /jol/|| jol|| yoʻl || yol ||орук (чол) |- | semiz || semiz || semiz || simez || семіз /semiz/|| semiz || semiz || semiz ||семис |- | topraq || toprak || topraq || tufraq || топырақ /topıraq/|| topuraq || tuproq || tupraq ||довурак |- | qan || kan || gan || qan || қан /qan/|| qan || qon || qan ||хан |- | kül || kül || kül || köl || күл /kül/|| kül || kul || kül ||хүл |- | sub || su || suw || su || су /suw/|| suu || suv || su ||суг |- | aq || ak || ak || aq || ақ /aq/|| aq || oq ||aq ||ак |- | qara || kara || gara || qara || қара /qara/|| qara || qora || qara ||кара |- | qızıl || kιzιl || qyzyl || qızıl || қызыл /qızıl/|| qyzyl || qizil || qizil ||кызыл |- | kök || gök || gök || kük || көк /kök/|| kök (gök) || koʻk || kök ||көк-дээр |} {| class="prettytable" |- |&nbsp;||'''Көне Түркіше'''||'''Түрікше'''||'''Түрікменше'''||'''Татарша'''||'''Қазақша'''||'''Өзбекше'''||'''Ұйғырша'''||'''Сахаша'''||'''Чувашша''' |- |&nbsp;||ata|| ata||&nbsp;||ata||ata|| ota||&nbsp;|| &nbsp;||&nbsp; |- |&nbsp;||ana|| anne/ana|| ene|| ana|| ana|| ona|| ana|| &nbsp;||an'n |- |&nbsp;|| o'gul|| oğul|| oğul|| ul, uğıl||ul|| o'gil|| oghul|| uol|| yvul |- |&nbsp;|| er(kek)||erkek||erkek|| ir|| erkek||erkak|| är|| er|| ar |- |&nbsp;||kyz|| kız|| gyz|| qız|| qız|| qiz|| qiz|| ky:s|| χe'r |- |&nbsp;||kiši|| kişi|| kişi|| keşe|| kisi|| &nbsp;||&nbsp;||kihi|| &nbsp; |- |&nbsp;||kelin|| gelin|| geli:n|| kilen|| kelin|| kelin|| kelin|| kylyn|| kilen |- |&nbsp;||'''Көне Түркіше'''||'''Түрікше'''||'''Түрікменше'''||'''Татарша'''||'''Қазақша'''||'''Өзбекше'''||'''Ұйғырша'''||'''Сахаша'''||'''Чувашша''' |- |&nbsp;|| jürek|| yürek|| ýürek ||yöräk|| jürek||yurak|| yüräk|| süreq|| &nbsp; |- |&nbsp;|| qan|| kan|| ga:n|| qan|| qan|| qon|| qan|| qa:n|| jon |- |&nbsp;|| baš|| baş|| baş|| baş|| bas|| &nbsp;||baş|| bas|| puš |- |&nbsp;|| qyl|| kıl|| qyl|| qıl|| qıl|| kyl|| kyl|| kyl|| χe'le'r |- |&nbsp;|| köz|| göz|| göz|| küz|| köz|| ko'z|| köz|| kos|| kör |- |&nbsp;||kirpik||kirpik||kirpik||kerfek||kirpik||kiprik||kirpik||kirbi:||χurbuk |- |&nbsp;|| qulqaq||kulak|| gulak|| qolaq|| qulaq|| quloq|| qulaq|| gulka:k||χo'lga |- |&nbsp;|| burun|| burun|| burun|| borın|| murın|| burun|| burun|| murun|| &nbsp; |- |&nbsp;|| qol|| kol|| gol|| qul|| qol|| qo'l|| &nbsp;||qol|| χol |- |&nbsp;|| el(ig)||el|| el|| ||&nbsp;||&nbsp;||&nbsp;||ili:|| ala' |- |&nbsp;||barmak||parmak||barmak||barmaq||barmaq||barmoq||barmaq||&nbsp;||&nbsp; |- |&nbsp;||tyrnaq||tırnak||dyrnaq||tırnaq||tırnaq||tirnoq||tirnaq||tynyraq||&nbsp; |- |&nbsp;|| tiz|| diz|| dy:z|| tez|| tize|| tizza|| tiz|| tüsäχ|| &nbsp; |- |&nbsp;|| baltyr||baldır||baldyr||baltır||baldır||boldyr||baldir||ballyr||&nbsp; |- |&nbsp;|| adaq|| ayak|| aýaq|| ayaq|| ayaq|| oyoq|| &nbsp;||ataq|| &nbsp; |- |&nbsp;||qaryn|| karın|| garyn|| qarın|| qarın|| qorin|| qor(saq)||qaryn||χyra'm |- |&nbsp;||'''Көне Түркіше'''||'''Түрікше'''||'''Түрікменше'''||'''Татарша'''||'''Қазақша'''||'''Өзбекше'''||'''Ұйғырша'''||'''Сахаша'''||'''Чувашша''' |- |&nbsp;||at|| at|| at|| at|| at|| ot|| at|| at|| ut |- |&nbsp;|| siyir|| sığır|| sygyr|| síır (sıyır)|| sıyır|| sigir|| &nbsp;||&nbsp;||&nbsp; |- |&nbsp;|| yt|| it|| it|| et|| iyt|| it|| it|| yt|| jyda |- |&nbsp;||balyq|| balık|| balyk|| balıq|| balıq|| baliq|| beliq|| balyk|| pola' |- |&nbsp;|| bit|| bit|| bit|| bet|| biyt|| bit|| pit|| byt|| pyjda |- |&nbsp;||'''Көне Түркіше'''||'''Түрікше'''||'''Түрікменше'''||'''Татарша'''||'''Қазақша'''||'''Өзбекше'''||'''Ұйғырша'''||'''Сахаша'''||'''Чувашша''' |- |&nbsp;|| ev|| ev|| öý|| öy|| üy|| uy|| öy|| &nbsp;||av |- |&nbsp;|| otag|| otağ||otaq|| &nbsp;|| otaq|| otoq|| &nbsp;||otu:|| &nbsp; |- |&nbsp;||yol|| yol|| yo:l|| yul|| jol|| yo'l|| yol|| suol|| sol |- |&nbsp;||köprüq||köprü||köpri|| küpar|| köpir|| ko'prik||kövrük||kürpe||&nbsp; |- |&nbsp;||oq|| ok|| ok|| uk|| oq||o'q|| oq|| oχ|| ugu |- |&nbsp;||ot||&nbsp;|| ot|| ut|| ot|| o't|| ot|| uot|| vot |- |&nbsp;||kül|| kül|| kül|| köl|| kül|| kul|| kül|| kül|| kö'l |- |&nbsp;||suv|| su|| suw|| syw|| suw|| suv|| su|| ui|| syv |- |&nbsp;||kemi|| gemi|| gämi|| kimä|| keme|| kema|| &nbsp;||&nbsp;||kim |- |&nbsp;|| köl|| göl|| köl|| kül|| köl|| ko'l|| köl|| küöl|| &nbsp; |- |&nbsp;||atov|| ada|| ada|| atan|| aral|| orol|| aral|| &nbsp;|| ută |- |&nbsp;||küneš||güneş||gün||qoyaş||kün||&nbsp;||kün|| kün|| χĕvel |- |&nbsp;||bulut|| bulut|| bulut|| bolıt|| bulıt|| bulut|| bulut|| bylyt|| pĕlĕt |- |&nbsp;||yulduz||yıldız||ýyldyz||yoldız||juldız||yulduz||yultuz||sulus||şăltăr |- |&nbsp;|| topraq||toprak||toprak||tufraq||topıraq||tuproq||tupraq||toburaχ||tăpra |- |&nbsp;|| töpü|| tepe|| depe|| tübä|| töbe|| tepa|| &nbsp;||töbö|| tüpe |- |&nbsp;|| yağac|| ağaç|| agaç|| ağaç|| ağaş|| &nbsp;||&nbsp;||&nbsp;||jyvăş |- |&nbsp;|| tenri|| tanrı|| taňry|| täñre||täñir||&nbsp;||tängri||tanara||tură |- |&nbsp;||'''Көне Түркіше'''||'''Түрікше'''||'''Түрікменше'''||'''Татарша'''||'''Қазақша'''||'''Өзбекше'''||'''Ұйғырша'''||'''Сахаша'''||'''Чувашша''' |- |&nbsp;|| uzun|| uzun|| uzyn|| ozın|| uzın|| uzun|| uzun|| uhun|| vărăm |- |&nbsp;|| yany|| yeni|| yany|| yaña|| jaña||yangi|| yengi|| sana|| şĕnĕ |- |&nbsp;|| semiz|| semiz|| semiz|| simez|| semiz|| semiz|| semiz|| emis|| samăr |- |&nbsp;|| tolu|| dolu|| do:ly|| tulı|| tolı|| to'la|| toluq|| toloru||tulli |- |&nbsp;|| aq|| ak|| ak|| aq|| aq|| oq|| aq|| &nbsp;||&nbsp; |- |&nbsp;||qara||kara|| gara|| qara|| qara|| qora|| qara|| χara|| χura |- |&nbsp;|| qyzyl|| kızıl|| gyzyl|| qızıl|| qızıl|| qizil|| qizil|| kyhyl|| χĕrlĕ |- |&nbsp;||kök||gök|| gök|| kük|| kök|| ko'k|| kök|| küöq|| kăvak |- |'''Сандар'''||'''Көне Түркіше'''||'''Түрікше'''||'''Түрікменше'''||'''Татарша'''||'''Қазақша'''||'''Өзбекше'''||'''Ұйғырша'''||'''Сахаша'''||'''Чувашша''' |- |1|| bir|| bir|| bir|| ber|| bir|| bir|| bir|| bi:r|| pĕrre |- |2|| eki|| iki|| iki|| ike|| eki|| ikki|| ikki|| ikki|| ikkĕ |- |4|| tört|| dört|| dö:rt|| dürt|| tört|| to'rt|| töt|| tüört|| tăvattă |- |7|| yeti|| yedi|| yedi|| cide|| jeti|| yetti|| yättä|| sette|| şiççĕ |- |10|| on|| on|| o:n|| un|| on|| o'n|| on|| uon|| vunnă |- |100|| yüz|| yüz|| yü:z|| yöz|| jüz|| yuz|| yüz|| sü:s|| şĕr |- |} {|class="wikitable" width=90% style="margin:0 2% 0 2%;" |- !colspan=11|Тұлға Есімдіктер |- !|Түрік !|Әзірбайжан !|Түрікмен !|Өзбек !|Ұйғыр !|Башқұрт !|Татар !|Қазақ !|Қырғыз !|Саха !|Чуваш |- |'''ben''' |'''mən''' |'''men''' |'''men''' |'''men''' |'''min''' |'''min''' |'''men''' |'''men''' |'''min''' |'''epĕ / ep''' |- |bana |mənə |maňa |menga |manga |miñä |miña |mağan |maga |miexe / miexeğe |mana |- |beni |məni |meni |meni |méni |mine |mine |meni |meni |miigin |mana |- |bende |məndə |mende |menda |mende / méningde |mindä |mindä |mende |mende | - |manra |- |benden |məndən |menden |mendan |mendin / méningdin |mindän |minnän |menen |menden |miigitten |manran |- |benim |mənim |meniň |mening |méning |mineñ |minem |meniñ |menin |miene |man / manăn |- |benimle |mənimlə |men bilen / meniň bilen |men bilan / mening bilan |men bilen / méning bilen |mineñ menän |minem belän |menimen |men menen |miiginen |manpa |- !|Түрік !|Әзірбайжан !|Түрікмен !|Өзбек !|Ұйғыр !|Башқұрт !|Татар !|Қазақ !|Қырғыз !|Саха !|Чуваш |- |'''sen''' |'''sən''' |'''sen''' |'''sen''' |'''sen''' |'''hin''' |'''sin''' |'''sen''' |'''sen''' |'''en''' |'''esĕ / es''' |- |sana |sənə |saňa |senga |sanga |hiñä |siña |sağan |saga |eyiexe / eyiexeğe |sana |- |seni |səni |seni |seni |séni |hine |sine |seni |seni |eyigin |sana |- |sende |səndə |sende |senda |sende / séningde |hindä |sindä |sende |sende | - |sanra |- |senden |səndən |senden |sendan |sendin / séningdin |hindän |sinnän |senen |senden |eyigitten |sanran |- |senin |sənin |seniň |sening |séning |hineñ |sineñ |seniñ |senin |eyiene |san / sanăn |- |seninle |səninlə |sen bilen / seniň bilen |sen bilan / sening bilan |sen bilen / séning bilen |hineñ menän |sineñ belän |senimen |sen menen |eyiginen |sanpa |- !|Түрік !|Әзірбайжан !|Түрікмен !|Өзбек !|Ұйғыр !|Башқұрт !|Татар !|Қазақ !|Қырғыз !|Саха !|Чуваш |- |'''siz''' |'''siz''' |'''siz''' |'''siz''' |'''siz / sili''' |'''heź''' |'''sez''' |'''siz''' |'''siz''' |'''en''' |'''esir / esĕr''' |- |size |sizə |size |sizga |sizge / silige |heźgä |sezgä |sizge |sizge |eyiexe / eyiexeğe |sire |- |sizi |sizi |sizi |sizni |sizni / silini |heźźe |sezne |sizdi |sizdi |eyigin |sire |- |sizde |sizdə |sizde |sizda |sizde / silide |heźźä |sezdä |sizde |sizde | - |sirĕnte |- |sizden |sizdən |sizden |sizdan |sizdin / silidin |heźźän |sezdän |sizden |sizden |eyigitten |sirĕnten |- |sizin |sizin |siziň |sizning |sizning / silining |heźźeñ |sezneñ |sizdiñ |sizdin |eyiene |sirĕn |- |sizinle |sizinlə |siz bilen / siziň bilen |siz bilan / sizning bilan |siz bilen / sizning bilen / sili bilen |heźźeñ menän |sezneñ belän |sizben |siz menen |eyiginen |sirĕnpe |- !|Түрік !|Әзірбайжан !|Түрікмен !|Өзбек !|Ұйғыр !|Башқұрт !|Татар !|Қазақ !|Қырғыз !|Саха !|Чуваш |- |'''o''' |'''o''' |'''ol''' |'''u''' |'''u''' |'''ul''' |'''ul''' |'''ol''' |'''al''' |'''kini''' |'''văl / ul''' |- |ona |ona |oňa |unga |uningha |uğa |aña |oğan |aga |kiniexe |ăna |- |onu |onu |onu |uni |uni |unı |anı |onı |anı |kinini |ăna |- |onda |onda |onda |unda |unda / uningda / anda |unda |anda |onda |anda | - |unra / unta |- |ondan |ondan |ondan |undan |undin / uningdin / andin |undan |annan |onan |andan |kinitten |unran / untan |- |onun |onun |onuň |uning |uning |unıñ |anıñ |onıñ |anın |kiene |un / unăn |- |onunla |onunla |o bilen / onuň bilen |u bilan / uning bilan |u bilen / uning bilen |unıñ menän |anıñ belän |onımen |al menen |kininen |unpa |- !|Түрік !|Әзірбайжан !|Түрікмен !|Өзбек !|Ұйғыр !|Башқұрт !|Татар !|Қазақ !|Қырғыз !|Саха !|Чуваш |- |'''biz''' |'''biz''' |'''biz''' |'''biz''' |'''biz''' |'''beź''' |'''bez''' |'''biz''' |'''biz''' |'''bihigi''' |'''epir / epĕr''' |- |bize |bizə |bize |bizga |bizge |beźgä |bezgä |bizge |bizge |bihiexe / bihiexeğe |pire |- |bizi |bizi |bizi |bizni |bizni |beźźe |bezne |bizdi |bizdi |bihigini |pire |- |bizde |bizdə |bizde |bizda |bizde |beźźä |bezdä |bizde |bizde | - |pirĕnte / pirte |- |bizden |bizdən |bizden |bizdan |bizdin |beźźän |bezdän |bizden |bizden |bihigitten |pirĕnten / pirten |- |bizim |bizim |biziň |bizning |bizning |beźźeñ |bezneñ |bizdiñ |bizdin |bihiene |pirĕn |- |bizimle |bizimlə |biz bilen / biziň bilen |biz bilan / bizning bilan |biz bilen / bizning bilen |beźźeñ menän |bezneñ belän |bizben |biz menen |bihiginen |pirĕnpe |- !|Түрік !|Әзірбайжан !|Түрікмен !|Өзбек !|Ұйғыр !|Башқұрт !|Татар !|Қазақ !|Қырғыз !|Саха !|Чуваш |- |'''siz''' |'''siz''' |'''siz''' |'''senlar''' |'''siler / sénler''' |'''heź''' |'''sez''' |'''sender''' |'''siler''' |'''ehigi''' |'''esir / esĕr''' |- |size |sizə |size |senlarga |silerge / sénlerge |heźgä |sezgä |senderge |silerge |ehiexe / ehiexeğe |sire |- |sizi |sizi |sizi |senlarni |silerni / sénlerni |heźźe |sezne |senderdi |silerdi |ehigini |sire |- |sizde |sizdə |sizde |senlarda |silerde / sénlerde |heźźä |sezdä |senderde |silerde | - |sirĕnte |- |sizden |sizdən |sizden |senlardan |silerdin / sénlerdin |heźźän |sezdän |senderden |silerden |ehigitten |sirĕnten |- |sizin |sizin |siziň |senlarning |silerning / sénlerning |heźźeñ |sezneñ |senderdiñ |silerdin |ehiene |sirĕn |- |sizinle |sizinlə |siz bilen / siziň bilen |senlar bilan |siler bilen / sénler bilen |heźźeñ menän |sezneñ belän |sendermen |siler menen |ehiginen |sirĕnpe |- !|Түрік !|Әзірбайжан !|Түрікмен !|Өзбек !|Ұйғыр !|Башқұрт !|Татар !|Қазақ !|Қырғыз !|Саха !|Чуваш |- |'''onlar''' |'''onlar''' |'''olar''' |'''ular''' |'''ular''' |'''ular''' |'''alar / ular''' |'''olar''' |'''alar''' |'''kiniler''' |'''vĕsem / vălsem''' |- |onlara |onlara |olara |ularga |ulargha |ularğa |alarğa |olarğa |alarga |kinilerge |vĕsene |- |onları |onları |olary |ularni |ularni |ularźı |alarnı |olardı |alardı |kinileri |vĕsene |- |onlarda |onlarda |olarda |ularda |ularda |ularźa |alarda |olarda |alarda | - |vĕsenche |- |onlardan |onlardan |olardan |ulardan |ulardin |ularźan |alardan |olardan |alardan |kinilerten |vĕsenchen |- |onların |onların |olaryň |ularning |ularning |ularźın |alarnıñ |olardıñ |alardın |kiennere |vĕsen / vĕsenĕn |- |onlarla |onlarla |olar bilen |ular bilan |ular bilen |ular menän |alar belän |olarmen |alar menen |kinilerinen |vĕsempe |} === Мемлекеттік түркі тілдер === [[Қазақ тілі|Қазақ]], [[Әзербайжан тілі|әзірбайжан]], [[қырғыз тілі|қырғыз]], [[өзбек тілі|өзбек]], [[түрік тілі|түрік]] және [[түрікмен тілі|түрікмен]] тілдері&nbsp;— мемлекеттік тіл дәрежесіне ие. Бұған қоса келесі тілдер жергілікті ресми тіл ретінде қолданылады:<br /> [[Чуваш тілі|Чуваш]], [[құмық тілі|құмық]], [[қарашай-балқар тілі|қарашай-балқар]], [[татар тілі|татар]], [[башқұрт тілі|башқұрт]], [[саха тілі|якут]], [[хақас тілі|хақас]], [[тыва тілі|тыва]], [[алтай тілі|алтай]] және Қытайда [[ұйғыр тілі]]. === Қолданылатын өлкелері бойынша === Түркі тілдері [[Еуропа]] мен [[Азия]]ның отызға жуық өлкелерінде қолданылады. Кесте алты топқа бөлінген және сандар тек ана тілі ретіндегі қолданушылар үшін көрсетіледі. {| border="1" cellpadding="1" cellspacing="0" align="center" |- ! style="background:yellowgreen;" align="left"| Топ және тілдері ! style="background:yellowgreen;" align="left"| Қолданушылар саны ! style="background:yellowgreen;" align="left"| Қолданатын өлкелер |- |colspan="3" style="background:yellow;" align="left"|[[Оғыр тілдері|'''Оғыр''' тобы]] |- |[[Чуваш тілі]]||1,8 млн.||[[Ресей]] ([[Чувашия]]) 1,8 млн., [[Қазақстан]] 22.000 |- |colspan="3" style="background:yellow;" align="left"|[[Қыпшақ тілдері|'''Қыпшақ''' тобы]] |- |[[Қарайым тілі]]||жоғалуға жақын † ||[[Литва]] 20, [[Украина]] <10, [[Польша]] <10 |- |[[Құмық тілі]]||280.000||[[Ресей]] ([[Дағыстан|Дагестан]]) |- |[[Қарашай-балқар тілі]]||250.000||[[Ресей]] ([[Қарашай-Черкес]], [[Қабарда-Балқария|Кабардино-Балкария]]) |- |[[Қырымтатар тілі]]||500.000||[[Украина]] 200.000, [[Өзбекстан]] 190.000, [[Қырғызстан]] 40.000 |- |[[Татар тілі]]||6,5 млн.||[[Ресей]] 5.500.000 [[Өзбекстан]] 470.000, [[Қазақстан]] 330.000, [[Қырғызстан]] 70.000, <br />[[Тәжікстан]] 80.000, [[Түрікменстан]] 50.000, [[Украина]] 90.000, [[Әзірбайжан]] 30.000<br />этникалық [[татарлар]]: 6,6 млн. |- |[[Башқұрт тілі]]||2,2 млн.||[[Ресей]] 2,0 млн., [[Өзбекстан]] 35.000, [[Қазақстан]] 20.000 |- |[[Ноғай тілі]]||70.000||[[Ресей]] ([[Солтүстік Кавказ|Солт. Кавказ]]) |- |[[Қарақалпақ тілі]]||400.000||[[Өзбекстан]] |- |[[Қазақ тілі]]||12 млн.||[[Қазақстан]] 10 млн., [[Қытай]] 1 млн., [[Өзбекстан]] 800.000, [[Ресей]] 650.000, [[Моңғолия]] 100.000 |- |[[Қырғыз тілі]]||4,5 млн.||[[Қырғызстан]] 3,7 млн., [[Өзбекстан]] 200.000, [[Қытай]] 200.000 |- |colspan="3" style="background:yellow;" align="left"|[[Оғыз тілдері|'''Оғыз''' тобы]] |- |[[Түрік тілі]]||80 млн.||[[Түркия]] 75 млн., [[Балқан түбегі|Балқан]] 2,5 млн., [[Кипр]] 180.000, [[Ресей]] 300.000, <br />[[Германия]] 2,5 млн., батыс және орта [[Еуропа]] 700.000 |- |[[Ғағауыз тілі]]||330.000||[[Молдова]] 170.000, [[Балқан түбегі|Балқан]] 130.000, [[Украина]] 20.000, [[Болгария]] 10.000 |- |[[Әзербайжан тілі]]||30 млн.||[[Иран]] 20 млн., [[Әзірбайжан]] 8 млн., [[Түркия]] 500.000, [[Ирак]] 500.000, [[Ресей]] 350.000, <br />[[Грузия]] 300.000, [[Армения]] 200.000 |- |[[Түрікмен тілі]]||6,8 млн.||[[Түрікменстан]] 3,8 млн., [[Иран]] 2 млн., [[Ауғанстан]] 500.000, [[Ирак]] 250.000, [[Өзбекстан]] 250.000 |- |[[Қорасан түркі тілі|Хорасан тілі]]||400.000||[[Иран]] ([[Хорасан]] останы) |- |[[Қашқай тілі]]||1,5 млн.||[[Иран]] ([[Парс]], [[Кузистан]] остандары) |- |[[Aynallu]]||7.000|| [[Иран]] (Орталық, [[Ардебил]] және [[Занжан]] остандары) |- |[[Афшар тілі]]||300.000||[[Ауғанстан]] ([[Кабул]], [[Херат]]), [[Иран|Солт.-Шығыс Иран]] |- |[[Салар тілі]]||55.000||[[Қытай]] ([[Чіңхей]] және [[Гәнсу]] аумақтары) |- |colspan="3" style="background:yellow;" align="left"|[[Қарлұқ тілдері|'''Қарлұқ''' тобы]] |- |[[Өзбек тілі]]||28 млн.||[[Өзбекстан]] 24 млн., [[Ауғанстан]] 1,5 млн., [[Тәжікстан]] 1 млн., [[Қырғызстан]] 750.000, <br />[[Қазақстан]] 400.000, [[Түрікменстан]] 300.000 |- |[[Ұйғыр тілі]]||9 млн.||Қытай ([[Шыңжән]] немесе ''[[Шығыс Түркістан]]'') 8,2 млн., [[Қырғызстан]] 500.000, [[Қазақстан]] 300.000 |- |[[Сары ұйғыр тілі|Жұғыр(Сары ұйғыр) тілі]]||5.000||[[Қытай]] (Қансу өлкесі) |- |[[Айну (түркі тілі)]]<ref>Жапон Айну халқымен қатынасы жоқ</ref>||7.000||[[Қытай]] ([[Синьцзян]]) |- |colspan="3" style="background:yellow;" align="left"|'''Сібір''' тобы |- |[[Саха тілі]]||363.000||[[Ресей]] ([[Саха Республикасы|Саха-Якутия]]) |- |[[Долған тілі]]||5.000||[[Ресей]] ([[Таймыр]]) |- |[[Тыва тілі]]||200.000||[[Ресей]] ([[Тыва]]) 170.000, [[Моңғолия]] 30.000 |- |[[Тофа тілі]]||жоғалуға жақын †||[[Ресей]] ([[Тыва]]) |- |[[Хақас тілі]]||65.000||[[Ресей]] ([[Хакасия]]) |- |[[Алтай тілі]]||75.000||[[Ресей]], [[Алтай Республикасы|Алтай]]) |- |[[Шор тілі]]||10.000||[[Ресей]], [[Алтай Республикасы|Алтай]] |- |[[Шұлым тілі]]||2.500||[[Ресей]], Солт. [[Алтай өлкесі]]) |- |colspan="3" style="background:yellow;" align="left"|'''Арғы''' тобы |- |[[Халадж тілі]]||42.000||[[Иран]] (Орталық остан, [[Ком]] және Арак арасында) |- |} === Осы заманғы классификация === Ең соңғы деректерге сай (B. Johanson-Csató, The Turkic Languages 1998), Түрік тілдерінің топталуы келесі түрде жасалынады (қолданушылар саны 2006 ж. бойынша берілген): '''Түркі тілі''' * '''[[Оғыр тілдері|Оғырша]]''' (немесе '''Бұлғарша''') ** Бұлғарша (жоғалған), [[Чуваш тілі]] (2,2 млн.) * '''[[Қыпшақ тілдері|Қыпшақ тобы]]''' ('''Солт.-Батыс тобы''') ** '''Батыс:''' [[Қырымтатар тілі|Қырымлы тілі]] (500.000), [[Құмық тілі]] (280.000), [[Қарашай-балқар тілі]] (250.000), [[Қарайым тілі]] (жоғалуға жақын) ** '''Солт.:''' [[Татар тілі]] (8,0 млн.), [[Башқұрт тілі]] (2,2 млн.), [[Құман тілі]] (жоғалған) ** '''Оңт.:''' [[Қазақ тілі]] (12 млн.), [[Қырғыз тілі]] (4,5 млн.), [[Қарақалпақ тілі]] (400.000), [[Ноғай тілі]] (70.000) * '''[[Оғыз тілдері|Оғыз тобы]]''' ('''Оңт.-Батыс тобы''') ** '''Батыс:''' [[Түрік тілі]] (70 млн., екінші тіл ретінде 80 млн.), [[Әзербайжан тілі]] (30 млн., екінші тіл ретінде 35 млн.), [[Ғағауыз тілі]] (330.000) ** '''Шығыс:''' [[Түрікмен тілі]] (6,8 млн.), [[Қорасан түркі тілі|Хорасан тілі]] (400.000 ?) ** '''Оңт.:''' [[Қашқай тілі]] (1,5 млн.), [[Афшар тілі]] (300.000), Айналды тілі (7.000), Соңғор тілі (?) ** '''Салар:''' [[Салар тілі]] (60.000) * '''[[Қарлұқ тілдері|Ұйғыр тобы]]''' ('''Оңт.-Шығыс тобы''') ** '''Шағатай''' [[Шағатай тілі]] (жоғалған) ** '''Батыс:''' [[Өзбек тілі]] (24 млн.) ** '''Шығыс:''' *** [[Көне түркі тілі]] (Орхон-Көк, Енисей-Көк, Көне Ұйғырша, [[Қарахан тілі]]) (жоғалған) *** [[Ұйғыр тілі]] (9 млн.) *** [[Сары ұйғыр тілі|Жұғыр(Сары ұйғыр) тілі]] (Батыс-Жұғыр) (5.000) *** [[Айну тілі]] (Айну) (7.000) *** [[Іле түркі тілі|Іле түркі диалекті]] (100) * '''[[Сібір тілдері|Сібір тобы]]''' ('''Солт.-Шығыс тобы''') ** '''Солт.:''' *** [[Саха тілі]] (363.000), [[Долған тілі]] (5000) ** '''Оңт.:''' *** '''Енисей''' [[Хақас тілі]] (65.000), [[Шор тілі]] (10.000) *** '''Саян''' [[Тува тілі]] (200.000), [[Тофа тілі]] ([[Қарағас тілі]]) (жоғалған) *** '''Алтай''' [[Алтай тілі]] (75.000) (диалекттері: [[Ойрот тілі]]; [[Тыва тілі]], [[Құманда тілі]], [[Қу тілі]]; [[Телеуiт тілі]], [[Төлеңгiт тілі]]) *** '''Шұлым''' [[Шұлым тілі]] (500) * '''Арғы''' ** [[Халадж тілі]] (42.000) {|{{prettytable}} |-bgcolor='#COFOFO' !'''Тілдері ''' !'''Аудармалары''' |- | '''Түрікше''' || Çocuklar okulda dilimizi latin alfabesi ile yazıyor. |- | '''Ғағаузша''' || Uşaklar şkolada / okulda dilimizi latin alfavitindä yazêr. |- | '''Әзірбайжанша''' || Uşaqlar məktəbdə dilimizi latin əlifbası ilə yazır. |- | '''Түрікменше''' || Çagalar mekdepde dilimizi latyn elipbiýi bile(n) ýazýar. |- | '''Өзбекше''' || Bolalar maktabda tilimizni latin alifbosi bilan / ila yozadi. |- | '''Ұйғырша''' || Balilar mektepte tilimizni latin elipbesi bilen yazidu. |- | '''Қазақша''' || Balalar mektepte tilimizdi latın älippesimen jazadı. |- | '''Ноғайша''' || Ballar mektepte tılımızdı latın alfabemen yazadılar. |- | '''Қырғызша''' || Baldar mektepte tilibizdi latın alfaviti menen jazat. |- | '''Татарша''' || Balalar mäktäpdä telebezne latin älifbası bilän / ilä yaza. |} {|{{prettytable}} |-bgcolor='#COFOFO' !'''Тілдері ''' !'''Аудармалары''' |- | '''Түрікше''' || Yeni Yılınız Kutlu Olsun. |- | '''Ғағаузша''' || Yeni yılınızı kutlerim. |- | '''Karaimce''' || Sizni yanhı yıl bıla kutleymın. |- | '''Әзірбайжанша''' ([[Әзірбайжан]]) || Yeni iliniz mübarek olsun. |- | '''Әзірбайжанша''' ([[Иран]]) || Teze iliniz mübarek. |- | '''Ирак Түрікшесі''' ([[Ирак]]) || Y'engi iliwiz mübarak olsun. |- | '''Түрікменше''' || Taze ýylynyz gutly bolsun. |- | '''Өзбекше''' || Yangi yilingiz kutli bo'lsin. |- | '''Ұйғырша''' || Yengi yılıngızğa mübarek bolsun. |- | '''Қазақша''' || Jaña jılıñız quttı bolsın. |- | '''Қарашайша''' || Cangngı cılığıznı alğışlayma. |- | '''Балқарша''' || Cangngı cılığıznı alğışlayma. |- | '''Ноғайша''' || Yana yılınız men. |- | '''Қарақалпақша''' || Canga cılıngız kuttı bolsın. |- | '''Қырғызша''' || Cangı cılıngız kuttu bolsun. |- | '''Татарша''' || Sezne yanga yıl belen tebrik item. |- | '''Қырым Татаршасы''' || Yanı ılınız kaırlı (mubarek) olsun. |- | '''Татарша'''|'''Молдовия-Румыния Татаршасы''' || Ceni cılınız kutlu bolsun. |- | '''Башқұртша''' || Hezze yangı yıl menen kotlayım. |- | '''Құмықша''' || Yangı yılıgız kutlu bolsun. |- | '''Хақасша''' || Naa çılnang alğıstapçam (-alkış) şirerni. |- | '''Тываша''' || Caa çıl-bile bayır çedirip or men. |- | '''Алтайша''' || Slerdi cangı cılla utkup turum. |- | '''Шорша''' || Naa çıl çakşı polzun. |- | '''Сахаша''' || Ehigini şanga cılınan eğerdeliibin. |- | '''Чувашша''' || Sene sul yaçepe salamlatap. |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == *[https://turkdilleri.com Түркі тілдерінің порталы] *[http://www.mediafire.com/view/6iami4gg48peq66/Turkic_Languages_Verb_Comparison.pdf Turkic Languages Verb Comparison] *[http://irq.kaznpu.kz Түрік бітік. Қазақ тілінің тарихи-мәдени қоры.] *[http://www.dmk.kz/?act=readarticle&id=825 Дала мен Қала апталығынан "Алтайлар" мақаласы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927174654/http://www.dmk.kz/?act=readarticle&id=825 |date=2007-09-27 }} {{Алтай тілдері}} {{Түркі тілдері}} {{Түркі Уикипедиялары}} {{wikify}} [[Санат:Түркі тілдері]] [[Санат:Түркі этникалық топтары]] 7usmu5k0zf618plw2i29dnxui7y087t Қызылорда 0 3400 3690230 3670894 2026-11-02T11:59:42Z Almas Akniet 186024 өзгертілді 3690230 wikitext text/x-wiki {{Wikify}} {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Қала |атауы = Қызылорда |сурет = {{Фотомонтаж |photo1a = Кызылорда, ТЦ Жайна.jpg |photo1b = Кызылорда, ТЦ Жибек Жолы.jpg |photo2b = Кызылорда. Привокзальная площадь IMG 20220625 133315.jpg |photo3a = Кызылорда. привокзальная площадь IMG 20220625 133322.jpg |photo3b = Кызылорда, улица Байсеитовой.jpg |photo4a = Кызылорда, набережная Сырдарьи (2).jpg |spacing = 1.725 |position = center |color_border = white |color = white |size = 333 |foot_montage = }} |әкімшілік күйі = Облыс орталығы |елтаңба = Kyzylorda city seal.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg= 44|lat_min= 51|lat_sec= |lon_deg= 65|lon_min= 31|lon_sec= |CoordAddon=type: |CoordScale = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Қызылорда облысы |кестедегі облыс = Қызылорда облысы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |әкімі = Серік Қожаниязов |құрылған уақыты = 1820 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Ақмешіт, Перовск |статус алуы = |жер аумағы = 240 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = қатаң континенталды, қуаң |ресми тілі = қазақ тілі |тұрғыны = 278 581<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 94,23 %<br>[[орыстар]] 2,78 %<br>[[корейлер]] 1,70 %<br>басқалары 1,29 %<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = қызылордалық |телефон коды = 7242 |пошта индекстері = 120000 |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Shymkent |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/kyzylorda-kzo?lang=kk Қызылорда қаласының әкімдігі |сайт тілі = kz |сайт тілі 2 = ru |сайт тілі 3 = }} '''Қызылорда''' — [[Қазақстан]]ның оңтүстігіндегі қала, [[Қызылорда облысы]]ның әкімшілік, экономикалық және мәдени орталығы (1938 жылдан). [[Сырдария]] өзенінің оң жағалауында орналасқан. Тұрғын саны 278 581 адам (2023). 8 әкімшілік-аумақтық бірліктен тұрады: Қызылорда қаласы, [[Тасбөгет]], [[Белкөл]] кенттері, [[Қосшыңырау]], [[Қызылжарма]], [[Қызылөзек]], [[Ақсуат ауылдық округі (Қызылорда облысы)|Ақсуат]], Ақжарма ауылдары. Қала теңіз деңгейінен 126–130 м биіктікте жатыр. Қала аумағы өзенді бойлай оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай төртбұрышты пішінде созылып жатыр. Жер аумағы 3683 га. Қаланың 17,0 га аумағы теміржол тораптарына, 165 га аумағы көліктік көшелерге, 19 га аумағы талдары жоқ қала бақтары мен демалыс орындарына, 51 га алқабы шөлді-шөлейітті орындар үлесіне тиеді. Геологиялық тұрғыдан Қызылорда аумағы [[Тұран]] эпигерциндік платформасы үстінде жатыр. Палеозойда қалыптасқан бұл жазықты кейде "Сыр ойысы" деп те атайды. Ойыстың шеткі иіндері палеозойлық қатты метаморфты жыныстарға толған. Ойыстың көлденең ені 400 км. Орталығында палеозойлық тау жыныстары 600-900 м тереңдікте жатыр. Кейіннен ойыс мезозой, одан кейін кайнозой жыныстарымен жабылған. Шөгінді қабат үшке бөлінеді. [[Сурет:Qyzylorda station.jpg|thumb|left|Қызылорда вокзалы]] Ең жоғарғы қабатының қалыңдығы 10-15 м. Бұл толығымен аллювийлі шөгінді жыныстар. Келесі құмды қабаттың қалыңдығы 50-80 метр. Олар негізінен көтеріңкі немесе құмды төбелер бөліктерінде жатыр. Үшінші қабат палеогеннің аяғындағы (олигоцен) теңіз саздары мен құм тастарынан тұратын жасыл-сұр түсті жыныстардан тұрады. Қабат 50–80 м тереңдікте жатыр. Қала 1817 жылы Қамысқала атты елді мекеннің орнында салынған. Қоқан хандығының кезінде Ақмешіт бекінісі болып қаланды. 1853 жылғы тамызда басқыншы генерал В.А. Перовскийдің атымен бекініс '''Перовск''' форты аталды. 1867 жылы Перовскіге қала мәртебесі беріліп, уезд орталығына айналды. 1901–1906 жылдары Орынбор–Ташкент теміржолының салынуына байланысты қала халқы қарқынды өсті. Кеңес өкіметі Қазақстанда ең бірінші осы Перовскіде, 1917 жылғы 30 қазанда (12 қараша) орнады. 1922 жылы қаланың '''Ақмешіт''' аты қайтарылғанымен, 1925 жылғы сәуірде Қызылорда деп қайта өзгертіліп, [[Қазақ АКСР]]-інің астанасы мәртебесі берілді (1929 жылға дейін). Қалада 1926 жылғы 13 қаңтарда Қазақ драма театры (М.Әуезов атындағы Қазақтың мемлекеттік академия театры) ашылды. Денсаулық сақтау, білім беру орындары көбейді. 1938 жылы облыс орталығына айналды. XX ғасырдың 30-жылдары қалада электр станциясы, диірмен, наубайханалар, балық өңдеу, күріш, кірпіш зауыты жұмыс істеп тұрды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдары аяқ-киім фабрикасы, ет комбинаты, астық өнімдері комбинаты, сүт зауыты, целлюлоза-картон зауыты, тоқылмайтын маталар фабрикасы іске қосылды. 1956 жылы қала іргесіндегі Тасбөгет кенті жанынан су бөгеті салынды. 1974 жылы «Қызылордакүрішмаш» зауыты іске қосылды. Көптеген оқу орындары мен мәдениет ошақтары ашылды. 1996 жылы 8 қазанда ҚР Президентінің жарлығымен «Қызылорда арнайы экономикалық аймағы» (АЭА) құрылды. Оның бағдарламасы негізінде қалада жекешелендіру, акционерлендіру, инвестиция тарту секілді жұмыстар жүргізілді. Түрлі меншіктік жүйелер жасалып, шағын және орта бизнес кәсіпорындары мен мекемелері құрылды. Өнеркәсіп, сауда, байланыс қатынастары реттелді. Экономиканың жандануы мемлекет және қала бюджетіне түсетін қаржы сомасын арттырды. [[Сурет:Мечеть Айтбая, Кызылорда, 2009.jpg|thumb|250px| [[Айтбай мешіті|Айтбай мешіт]]і]] Қалада күріш машиналарын шығаратын «Қызылорда күрішмаш» АҚ, Құрылыс материалдары мен құралдар комбинаты, эксперименттік механикалық және тәжірибелік жөндеу-механикалық зауыттары, тоқылмайтын маталар, аяқ-киім фабрикалары, сонымен бірге астық өнімдері және азық-түлік, тағам бағытында [[«Береке-нан»]], [[«Балық»]], [[«Жайна»]], [[«Ісмер»]], [[«Қуат»]] АҚ-тары жұмыс істейді. Қалада [[«Айдан», «Аңсар», «Айжан», «Бабас», «Бастау және К», «Бейбарыс», «Сыр шарабы», «Темірхан», «Яксарт»]] және т.б. ӨК, АҚ-дар мен кәсіпорындар елге қызмет көрсетеді. Қаладағы көлік қатынасын «Маршрут», «Қатынас» АҚ-тары, [[«Жаңа талап»]] ӨК-і жүргізеді. Кейінгі жылдары қаланың архитектуралық келбеті жаңарып, тарихи орындар қайта жаңғыртылды. Жаңа әуежай, аквапарк, Сарқырама каналы, Жағажай, төрт жұлдызды [[«Самал»]] қонақүйі, «Еуразия» кешені салынды. Саяси қуғын-сүргін құрбандарына арналған ескерткіш, [[Қорқыт ата]], [[Абылай хан]], [[Амангелді Иманов]], [[Мұхтар Әуезов]] мүсіндері орнатылған. «Қызылорда таймс» (1994), «Ақмешіт ақшамы» (1997), «Новая Кызылорда» (1998) газеттері шығады.<ref>[[Балалар Энциклопедиясы]], 6 том.</ref> Білім беру және мәдениет саласы бойынша қалада 50-ден аса жалпы білім беретін мектеп, 5 колледж, 3 кәсіптік-техникалық мектеп, Қорқыт ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті, «Сейхун» академиясы, Экономика, экология және құқық университеті, Гуманитарлық университет бар. Аймақтық агроэкология ғылыми-зерттеу институты облыста ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізеді. Облыстық мемлекеттік архив, драма театры, «Сыр сұлуы» халық ән-би ансамблі, филармония, көркемөнерпаздар шығармашылық үйі, облыстық халық шығармашылығы мен білім беру және мәдени жұмыстардың ғылыми-әдістемелік орталығы т.б. бар. == Тарихы == [[Сурет:Korkyt-ata.jpg|thumb|left|Қорқыт ата кешені]] Қызылорда қаласының қалыптасу тарихы бұрынғы маңызын жоғалтпай, тек аты ғана бірнеше рет өзгергенімен (Ақмешіт – 1818 жылы, Перовск – 1853 жылы, қайтадан Ақмешіт – 1922 жылы, Қызылорда – 1925 жылы), әр кезеңде Сыр бойы атрабының әлеуметтік және мәдени орталығы болып қалыптасты. Ақмешіт 1818 жылы Қоқан хандығы кезінде Сырдария бойында алғаш қорған ретінде салынған. Оның ішіндегі ақ кірпіштен өрілген мешіттің түсіне сай бекініс Ақмешіт деп аталды. 1853 жылғы 28 шілдеде Орынбор генерал-губернаторы В.А.Перовский Сыр қазақтарын қорғауды сылтауратып орыс әскерлерімен қамалға басып кіріп, қоқандықтарды қаладан қуып шығады. Қала Перовск аталып, 1867 жылы ол Сырдария уезінің орталығына айналады. Қалада 4 сыныптық мектеп, кірпіш зауыты, жел диірмені, ұста дүкендері жұмыс істей бастайды. 1905 жылы Орынбор – Ташкент теміржолы пайдалануға беріліп, қалада депо мен вокзал үйлері салынды. Ал 1917 жылы 30 қазанда Перовскіде Кеңес үкіметі орнады. Жаңа үкімет үшін болған ұрыста А.Першин, Н.Шумилов, Н.Селиверстов тағы басқа жауынгерлер ерлік үлгісін көрсетті. 1922-1925 жылдары қала қайтадан Ақмешіт атанып, 1925-1929 жылдары Қазақстанның астанасына айналды. 1925 жылы қалаға Қызылорда аты беріліп, онда С.Сейфуллин, Б.Майлин, І.Жансүгіров сияқты белгілі қаламгерлердің туындылары сахналанып, М.Әуезовтың “Еңлік-Кебек” спектаклі қойылды. Ал 1938 жылы Қызылорда облысы құрылды. 1960-70 жылдары қалада қатырмақағаз, аяқкиім, механикалық және күріш зауыттарымен қатар бірнеше фабрикалар іске қосылып, жаңадан салынған Гагарин, Титов елді-мекендері арқылы қала көлемі ұлғая түсті. Осы жылдары Қызылордада педагогикалық институт пен Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институттарының филиалы және бірнеше арнаулы оқу орындары жұмыс істеп, көптеген жаңа мектеп ғимараттары салынды. 1980-90 жылдары қазіргі Абай даңғылы, Желтоқсан, А.Тоқмағамбетов көшелерінде сәнді үйлер, зәулім ғимараттар бой көтерді. Соңғы жылдары салынған Ақмешіт, Мерей шағынаудандары, “Оңтүстікмұнайгаз” фирмасының әкімшілік үйі, Диагностикалық орталық, облыстық аурухананың жаңа үйлері қала ажарын аша түсті. Шетелдік компаниялардың Сыр бойының табиғи байлығын игеруі тұрғындардың әлеуметтік жағдайының жақсара түсуіне ықпал ете бастады. Ежелгі Сыр бойында өмір сүрген данышпан Қорқыт баба, [[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы|Жалаңтөс Баһадүр]], [[Әйтеке би]], Жанқожа, Бұқарбай, Тоғанас батырлар мен [[Ұлы Отан соғысы]] кезіндегі Кеңес Одағының батырлары атанған 22 майдангер ерлеріміздің есімдері – ел мақтанышы. Мұстафа Шоқай, Темірбек Жүргенов, Ғани Мұратбаев сияқты қазақтың біртуар ұлдары мен даңғайыр диқан Ыбырай Жақаевтарды дүниеге әкелген де осы қасиетті Сыр топырағы. Олар — өлке тарихына енген, көше бойларындағы үйлерге жазылған биік тұлғалы қасиетті есімдер. Сонымен қатар, Қызылорда қаласының іргесінің қаланғанына 200 жылға жуықтаған кезеңде де оның заман өзгерістеріне толы тарихи оқиғалары, ежелгі дәуірлерден бүгінгі күнге дейін Арал өңірін, Сырдария жағасын мекендеген халықтардың археологиясы, этнографиясы, әлеуметтік-мәдени өмірі зерттеушілердің назарында болып келеді. Республиканың астанасына Ақмешіт қаласы ұсынылғанға, ең басты дәлел ретінде онда Орынборға қарағанда қазақтардың көп тұратыны тілге тиек етілді. [[Орынбор – Ташкент теміржолы]] республиканың жаңа астанасын [[Ресей]] орталығымен, Қазақстанның батыс, оңтүстік аудандарымен және Орта Азия республикаларымен байланыстыратын еді. Оның үстіне Ақмешіт болашағы үлкен үміт күттіретін суармалы егістің орталығына орналасты. Бүгінгі көзқарас тұрғысынан қарағанда республика басшылары С.Қожанов, С.Сәдуақасов астананы көшіру мәселесіне ұлттық мүддені көздеп келген деген деректер бар. “Қазақстан астанасы орыстың туы тігілген қалада емес, қаласы жоқтықтан қазақтың киіз ауылында болса да, қазақ жұртшылығына жуық болуы керек”, - деп жазды С.Қожанов “Ақжолдың” 1924 жылғы 17 желтоқсандағы санында. Қазақ астанасы болуға Орынбор қаласы шетте болғандықтан ғана жарамайды емес, қазақ қаласы болмағандықтан, қазақ ұлт мемлекетінің ұлтшылдығына орда болуына қисыны жоқтықтан жарамайды. Қазақ ұлт мемлекетшілдігіне әдемі қала, ыңғайлы үйлер керек емес, жаман да болса, өз ордасы болуы керек. Орынбордан көшпей, қазақ ұлтының ішкі тіршілігі оңдалып, қазақ еңбекшілерінің көпшілігінің қолына керекті шарлар іс жүзінде істелуі қиын”. Перовск станциясы [[теміржол]] жұмысшыларының бастамасы бойынша Қазақстан өкіметін Ақмешітке көшіру үшін үш күн ішінде “Қызыл паровоз” жөндеуден өткізіліп, [[Орынбор]]ға жіберілді. Қазақ АССР-і Кеңестерінің V съезі делегаттары және өкімет мүшелері бар пойыз Орынбордан республиканың жаңа астанасы Ақмешітке 1925 жылдың наурыз айының аяғында аттанды. Съезд делегаттарының ішінде мәдениет, өнер қайраткерлері [[Иса Байзақов]], Александр Затаевич, [[Әміре Қашаубаев]], [[Сәбит Мұқанов]], [[Сәкен Сейфуллин]], [[Қажымұқан Мұңайтпасов]] болатын. Бұл съезге Қазақ Республикасының қарауына кірген Қарақалпақ Автономиялы облысының өкілдері бірінші рет қатысты. Қарақалпақ делегаттарының бірі Әбу Құдабаев Ақмешіт қаласына жақын Сырдария өзенінің батыс жағасындағы “Қызыл қайың” ауылында 1899 жылы туған. Ол бірқатар жылдар бойы Қарақалпақ облыстық партия комитетін басқарды. Кейінірек сталиндік қуғын-сүргіннің жазықсыз құрбанына айналды. Құрамында Қазақ АССР-і Кеңестерінің V съезі делегаттары бар өкімет пойызын жол бойында Сексеуіл, Арал, Қазалы, Жосалы станцияларының жұртшылығы қарсы алып, көп адам жиналған митингтер ұйымдастырылды. Ақмешіт станциясында орасан зор митинг болып өтті. Оны Ташкенттен келген Сырдария облыстық партия комитетінің хатшысы Әбілқайыр Досов ашты. Өкімет делегациясын Қазақстанның жаңа астанасының жұмысшылары мен интеллигенциясы қызу құттықтады. Қала жастары атынан Әбділда Тәжібаев сөз сөйледі. Сонымен 1925 жылдың 15 сәуірінде Ақмешіт қаласында бүкіл [[Қазақстан]] еңбекшілері өкілдерінің басын қосқан Қазақ АССР Кеңестерінің V съезі салтанатпен ашылды. Бес күнге созылған съездің негізгі құжатының бірі қазақ халқының тарихи дұрыс атының қалпына келтірілуі еді. Яғни Кеңестердің бүкіл қазақтың V съезі “бұдан былайғы жерде “киргиз” деген атау “қазақ” деп аталсын” деп қаулы қабылдады. Сонымен бірге съезд “Киргиз Республикасын” “Қазақ Республикасы” деп атауға, ал оның астанасы Ақмешітті Қызылорда деп атауға қаулы алды. Қызылорданың Қазақстан астанасы деп аталуымен тарихтың жарқын беттері ашылды. Еліміз жаңа бір қоғамдық құрылыстың ғимаратын қалай бастады. Бұл кезде қаланың тұрғыны 22577-ге жетті. “Қызылқала” сөйтіп өмірге жаңаша қарқынмен қанат жая бастады. Дәл осы жылдары жарқыраған электр жарығы іске қосылды. Астана мәртебесіне қол жеткізген соң түрлі мекемелер мен өндіріс орындарының іргетасы қалана бастады. Біртіндеп кондитерлік фабрика, ет комбинаттары, сыра зауытымен бірге басқа да артелдердің қатары көбейді. Қызылорда астана болған жылдары орта оқу және арнаулы оқу орындары, өнеркәсіп және ауылшаруашылық мекемелерімен қоса, орталық ғылыми-зерттеу ғимараты жанынан қазақтың эпидемиология және гигиена институтының негізінде егу лабораториясы дүниеге келді. Сондай-ақ ең алғашқы рет қазақтың ғылыми-зерттеу, жер қыртысын зерттеу, қазақтың мал дәрігерлік-бактериологиялық және де басқа институттары өз жұмысын осы қалада бастаған болатын. ==Кәсіпорындары== ===«Қызылордакүрішмаш»=== '''«Қызылордакүрішмаш»''' – машина жасау кәсіпорны. 1981 ж. ауыл шаруашылық машиналарын жасауға бағытталған зауыт ретінде пайдалануға берілген. 1994 жылдан акционерлік қоғам. Астық жинайтын машиналар шығаруға мамандандырылған. Зауыт шығаратын әртүрлі жатка машиналары елімізде көпшілік сұранысқа ие. Зауыт ЖВ-4,1, ЖРТ-5-01. ЖРТ-5, ЖВУ-6, ЖВТ-6, ЖВП-10 жатқаларын жасауды игерген. Кәсіпорынның өндірістік қуаты – жылына 600 жатка. ===Қызылорда су тораптары=== '''Қызылорда су тораптары''', 1) Қызылорда су торабының оң жақ каналы, бастауын Сырдария өзені арнасында салынған бөгет (1957, Қызылорда қаласынан шығысқа қарай 12 км) маңынан алып, өзеннің оң жақ бойымен Қармақшы ауданына дейін созылады. Ұзындығы 80 км, ені 20, кейде 40 – 80 м. Тереңдігі 5 – 12 м. Су ағымы каналдың басында 48 м³/с. Канал бойында бірнеше бөгеттер, көпірлер бар. Сырдария өзенінің оң жақ бойындағы өңірдің ауыл шаруашылығын дамытуда бұл каналдың маңызы зор, оның суымен күріш, жем шөптік дақылдар егілетін 60 мыңға жуық га жер суарылады. 2) Қызылорда су торабының сол жақ каналы, республикада салынған (1950 – 60) ірі су құрылыстарының бірі. Бастауын Сырдария өз. арнасына салынған (1957) бөгеннен алады. Ұзындығы 140 км, ені 40 – 70 м, тереңд. 4,5 – 9 м. Су ағымы бас жағында 60 м³/с. Канал Сырдария, Қармақшы аудандарының шаруашылықтарына Сырдария суын жеткізеді. Суарылатын жер аумағы 50 мың га-дан астам. Канал жалпы ұзындығы 500 км-дей Жаңадария (Сырдарияның ескі арнасы) каналымен жалғасады. Оның суымен 600 – 700 мың га жайылым және шабындық суландырылады. ===Қызылорда энергиялық орталығы=== '''Қызылорда энергиялық орталығы''' – мемлекеттік коммуналдық қалалық кәсіпорын. 1963 ж. іске қосылған. Орталық Қызылорда қаласын жылумен және электр қуатымен қамтамасыз етеді. Кәсіпорынның жылу энергиясын өндіретін екі қазандығы бар. Жылу маусымы кезінде сағатына 22 МВт электр энергиясын өндіреді.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> ==Оқу орындары== ===Қызылорда мемлекеттік университеті=== '''Қызылорда мемлекеттік университеті''', Қорқыт ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті – Арал өңірі мен Қазақстанның оңтүстік-батыс аймақтары үшін түрлі саладағы білікті мамандар даярлайтын іргелі жоғары оқу орны. 1998 жылдың 24 наурызында Қорқыт ата атындағы Қызылорда гуманитарлық университеті мен Ыбырай Жақаев атындағы Қызылорда политехникалық институтының бірігуі негізінде құрылған. ҚМУ-дың оқу және ғылыми жұмыстарын жоғары білікті оқытушылар ұжымы жүргізеді, олардың 49-ы ғылым докторы, 287-сі ғылым кандидаты. 12 мыңнан астам студент күндізгі, сырттай және кешкі бөлімдерде жаратылыстану және әлеумет, гуманитарлық сала, экономика, педагогика, өнер, мәдениет, спорт саласы, технология машиналар мен құралдар, мұнай-газ ісі, электр¬энергетика, азық-түлік өнімдері технологиясы, құрылыс, ауыл шаруашылығы, орман және балық шаруашылығы, т.б. салалар бойынша дәріс алады. Білім беру жүйесін дамыту, жаңа ақпараттық технологияларды енгізу арқылы оқу процесін жетілдіру, ғылым мен практиканы ұштастыру, оқытушылар мен студенттер шығармашылығын қалыптастыру – университет дамуының негізгі ұстанымдары болып саналады. ҚМУ қызметінің басым бағыттары Болонья декларациясының талаптарына сай келетін жоғары кәсіптік білім берудің жалпы еуропалық жүйесіне кіру, оқу процесін жүйелі ұйымдастыру, кәсіптік білім берудің көп сатылы жүйесін дамыту, бастауыш, орта және жоғары кәсіптік білім беруді ұйымдастыру мен жүргізуді ғылыми-әдістемелік тұрғыдан қамтамасыз ету болып табылады. 1993 жылы ҚМУ жанынан Қазақ-түрік лицейі, 1994 жылы жаңа үлгідегі мектеп-гимназия ашылды. Бұл оқу орындарында жоғары мектеп мамандары: ғылым кандидаттары, доценттер, жоғары санатты оқытушылар сабақ береді. Лицей мен мектеп-гимназияда шетел тілі және информатика пәндері бірінші сыныптан бастап тереңдетіліп оқылады. ҚМУ шетелдік жоғары оқу орындарымен байланыс орнату және оны дамыту жөніндегі шаралар кешенін төмендегі бағыттар бойынша жүргізеді: шетелдік оқу орындарымен тікелей келісім шарт бойынша байланыс; елшіліктер, түрлі халықар. қорлар және орталықтармен қатынас; оқытушылар құрамының шетелде тәжірибе алмасуы; шетелдерде мамандар даярлау; жолдама, шақыру арқылы шетел мамандарының, еріктілерінің қызметі; шетелдік қазақ жастарына білім беру; озық білім тәжірибелерін тарату; білім бағдарламаларын халықаралық стандарттармен сәйкестендіру; аспиранттар мен студенттерді шетелдерде оқыту. ҚМУ осы мақсатта АҚШ, Канада, Түркия, Оңтүстік Корея, Египет, Ресей, Белоруссия, Украина, Қырғызстан, т.б. алыс және таяу шетелдердегі ғылыми орталықтармен және жоғары оқу орындарымен тығыз байланыс орнатқан. Университет 1998 – 2002 жылдар аралығында Оңтүстік Альберта технология институтымен (SАІТ, Канада) бірлесе отырып Канада халықаралық даму агенттігі қаржыландыратын (СИДА) «Қазақстанның жоғары оқу орындарына техникалық көмек көрсету» атты жобаны жүзеге асырды. Бұл жоба негізінде «Экономикадағы ақпараттық жүйелер», «Ақпараттарды өңдеудің автоматтандырылған жүйелері», «Бухгалтерлік есеп және аудит», «Экономика және менеджмент» мамандықтары бойынша оқу жоспарлары мен бағдарламалары жаңартылды. ҚМУ бірнеше жылдан бері Канаданың жетекші ауыл шаруашылық оқу орындарының бірі – Олдс колледжімен, Саскачеван университетімен Қазақстан – Канада – Қырғызстан арасындағы «Ауыл шаруашылық саласында кәсіби білім беруге ықпал ету, технологиялар ұсыну бағдарламасы», «Өндірістегі қолданбалы зерттеу мен сауда және индустриямен өзара байланыс бағдарламалары» атты үш жақты жобаны жүзеге асырып келеді. Аталмыш жобаны да Канада халықаралық даму агенттігі қаржыландырады. Сондай-ақ, Түрік халықаралық ынтымақтастық басқармасымен (ТІСА) бірлесе отырып «Қазақ-түрік қолданбалы өнер орталығы» атты екі жақты жобаны іске асырып келеді. Жоба мақсаты халықар. стандарттарға сай сәндік-қолданбалы өнер – кілем тоқу, зергерлік бұйымдар саласы бойынша жоғары білімді мамандар даярлау. Жоба шеңберінде университетте арнаулы кілем цехы іске қосылып, «Кәсіби білім беру» мамандығы негізінде қолдан кілем тоқу ісі бойынша мамандар даярланады. ҚМУ шетел тілдерін Франция, Түркия, Корея, Египеттен ерікті оқытушылар қатыстыру арқылы оқытуды тәжірибеге енгізген. Университетте Корей Республикасы Елшілігі жанындағы Корей ағарту орталығы мен Корей халықар. ынтымақтастық агенттігінің (КОІСА) бірлескен бөлімі ашылды. М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті, Мәскеу мемлекеттік инженерлік университеті, Қазан, Киев мемл университеттері, Кенги университеті, Чан-Янг университеті (Сеул, Корея), Сүлеймен Демирель ун-тімен (Түркия), MASHAV халықаралық байланыс орталығымен (Израиль) білім және ғылым мәселелері бойынша тығыз байланыс орнатылған. Сондай-ақ ҚМУ Қоғамдық-технология колледжбен (Миннеаполис, Миннесота штаты, АҚШ) бірлескен Интернеткурсын өткізіп келеді, университеттің «Аударма ісі» мамандығы студенттері аталған колледжде білім алу құқығын бірнеше мәрте иеленді. ҚМУ халықаралық университеттер ассоциациясы мен экономика және бизнес пәндері бойынша ресурстық желінің мүшесі бола отырып экономика, бизнес пәндері бойынша оқулықтармен көмек беретін CARANA Корпорациясының EdNET жобасы аясында «Еуразия» қорының (USAІD) грантын иеленді. Университеттің оқытушылар құрамы Орталық Еуропа университетінің Ресурс Орталығы мен (Будапешт, Венгрия), ТМД, Таяу Шығыс елдерінің жоғары оқу орындары оқытушыларына арналған оқыту әдістемелері бойынша өтетін семинарларға ұдайы қатысады. Университет жанында шетелдерде білім алу мәселелері бойынша Сорос – Қазақстан қорының бөлімшесі жұмыс істейді. Аталмыш бөлімше арқылы студентттер білім және ғылым саласы бойынша кеңес алу, ақпараттық құралдармен танысу, АҚШ жоғары оқу орындарына тапсыруға қажет TOEFL, GMAT, GRE тесттеріне дайындалу, ІREX, ACCELS, USІS, Сорос қорларының стипендиялық бағдарламалары бойынша ақпарат алу мүмкіндігіне ие болды. ҚМУ жанында мұражай және көрме залы жұмыс істейді. Мұражайда университеттің өнері мен мәдениетінен сыр шертетін 1 көрме залы, 2 этнография залы, 1 техника залы, ун-т тарихын баяндайтын 6 экспозиц. зал бар. Мұражай қорында 3960 экспонат сақтаулы. Ун-т кітапханасы Қызылорда облысы оқу орындары кітапханаларының әдістемелік орталық болып табылады. Қазіргі уақытта кітапхананың жалпы қорында 2 млн дана басылым бар. Онда сирек кездесетін (5000 дана), ағылшын тіліндегі түпнұсқа әдебиеттер (1300 дана), электронды оқулықтар (300 дана) және миллионға жуық арнайы техн. әдебиеттер жинақталған. Оқырмандарға екі электронды зал қызмет көрсетеді. Кітапханада оқырмандар конференциясы, тақырыптық көрмелер, жаңа әдебиеттер көрмесі, өнер адамдарымен кездесулер өткізіледі. ҚМУ-дың жоғары сайланбалы өкілетті басқару органы – ғылыми кеңес болып табылады. Оның міндеті – университеттің келешегін, негізгі бағыттары мен ғылыми, экономикалық және әлеуметтік даму стратегиясын анықтау. Университет ғылыми-зерттеу жұмыстарының негізгі бағыттары: құрылыс материалдары мен құрылыс өндірісінің технологиялары; аймақтың минералдық байлықтарын қайта өңдеудің физика-химия негіздері; ауыл шаруашылық дақылдарын өндіру және қайта өңдеу, сақтау технологияларының проблемалары; Қорқыт ата мұрасы және ежелгі түркі өркениеті; Арал өңірінің экологиясы; Қызылорда облыстық экономикасының проблемалары; машина-трактор агрегаттарын пайдалану тиімділігін көтеру жолдары; жерасты болат магистралды құбыржелілерінің төзімділігі; суармалы егіс ал¬қаптарының экол.-мелиоративтік жағдайы; Арал теңіз табанын игеру, т.б. Университет жанынан Ежелгі түркі өркениеті және Қорқыт ата мұраларын зерттеу орталығы құрылған. 2003 ж. осы орталық негізінде «Ежелгі түркі өркениеті және Қорқыт мұраларын зерттеудің көкейкесті мәселелері» тақырыбында халықар. ғылыми-теория конференция өткізілді. Қазіргі уақытта ҚМУ археологтары Оғыз мемлекетінің астанасы Жанкент қаласының орнын зерттеу үстінде. Сырдария өзенінің төменгі ағысындағы көне қалалар мен Арал т-нің табанына жасалған ғылыми экспедициялар барысында құнды археологиялық материалдар жиналды. Университет ғалымдары бірқатар мемлекет ғылыми-технология бағдарламаларды орындауға қатысуда. ҚМУ студенттерінің қоғамдық қызметі Жастар ісі жөніндегі комитет арқылы жүзеге асырылады. Халықаралық, республика байқаулардың бірнеше дүркін жеңімпаздары «Дидар» этнография-фольклорлық ансамблі, гандболдан Азия елдері және республика чемпионаттарының жүлдегері «Сейхун – Кам» қыздар командасы, республика және облыс байқаулардың бірнеше мәрте жеңімпаздары «Час пик», «Қазақтың қазағы», «Сәтті сағат», «Қорқыт құрамасы» көңілді тапқыштар клубы мен КВН командалары, «Ақиқат» дебат клубы – университет мақтанышы. ҚМУ студенттері арасында, сондай-ақ, республика «Шабыт», «Жас толқын» фестивальдарының лауреаттары, республика пәндік олимпиада жеңімпаздары мол. Студенттер өмірінде «Салауатты өмір салтын қалыптастыру» орталығы және "Студенттер кәсіподақ комитетінің" алатын орны ерекше. Бұдан бөлек университет студенттері көптеген ұйымдар мүшелері болып, университеттің қоғамдық өміріне етене араласып, бос уақытын қызықты өткізуіне болады. Атап өтетін болсақ, "Әскери патриоттық клуб", "Нәзік" қыздар кеңесі, "Ұлағат Ұландары" ЖҚБ, "Қазақстан Студенттер Альянсы", "Жас Отан" жастар қанаты, "Студенттер Кәсіподақ Комитеті", "Грация" би тобы, "Қыран" еріктілер жасағы, "Ақиқат" дебат клубы сияқты көптеген ұйымдар жұмыс жасауда. ҚМУ қазіргі уақытта білім берудің жаңа технологиялары кеңінен қолданылатын, материалдық-технология базасы бай, оқу мен тәрбие тұтастығын қамтамасыз ететін бакалавриат, магистратура, аспирантурасы бар білім мен ғылымның ошағы болып табылады. ===Қызылорда гуманитарлық университеті=== '''Қызылорда гуманитарлық университеті''' – экономика және педагогика мамандарын даярлайтын жоғары оқу орны. 2000 жылы құрылған. 17 кәсіптік мамандық бойынша жоғары білімді мамандар даярлайды. Оқу орны заман талаптарына сай ғимаратқа орналасқан. Оның жалпы ауданы 4070,0 шаршы метр. Онда кітапхана, 120 орынды оқу бөлмелері мен жаттығу спортзалдары, 100 орынды асхана, медициналық бөлме, баспахана, шеберхана, әкімшілік басқару кабинеттері, кафедралар, дәрісханалар, зертханалар орналасқан. Университеттің профессор-оқытушылар құрамында штат бойынша 63 оқытушы, оның ішінде 2 ғылым докторы, 24 ғылым кандидаты бар. Заманауи білім сапасын, студенттердің жан-жақты білім алуына мүмкіндік жасайды. ===Қызылорда инженерлік-экономикалық институты=== ''Қызылорда инженерлік-экономикалық институты'' – оқу-әдістемелік мекеме. 1998 жылы құрылған. Институт 8 мамандық бойынша (экономика, есеп және аудит, қаржы, мемлекеттік және жергілікті басқару, экология, есептеу техникасы және бағдарламамен қамсыздандыру, электроэнергетика, тасымалдау мен жол қозғалысын ұйымдастыру және көлікті пайдалану). Институтта 4 кафедра жұмыс істейді. Онда 84 оқытушы-профессор еңбек етеді. 2004 жылы институт жанынан колледж ашылды. Онда студенттер 5 түрлі мамандық бойынша білім алады. ===Қызылорда экономика, экология және құқық академиялық университеті=== '''Қызылорда экономика, экология және құқық академиялық университеті''' – жоғары оқу орны. 1997 ж. мамырда құрылған. Университетте 4 факультет, 12 кафедрада 18 мамандық бойынша кәсіби мамандар даярланады. 99 оқытушы, 7 ғылым докторы 37 ғылым кандидаты және өндірісте мол тәжірибе жинақтаған мамандар сабақ береді. Университетте ҚР Білім және ғылым министрлігі Философия және саясаттану институтының зерттеу бөлімі жұмыс істейді. Университет оқытушыларынан 2 докторлық, 8 кандидаттық, 14 магистрлік диссертация жұмыстары қорғалды. 2003 жылдан бері университет жанындағы «Қызмет» колледжі жұмыс істейді. Колледжде 11 мамандық бойынша арнаулы орта мамандар даярланады. ===Қызылорда гуманитарлық заң колледжі=== '''Қызылорда гуманитарлық заң колледжі''' – орта кәсіптік оқу орны. 2001 жылы құрылған. Экономика, заң, педагогика салалары бойынша мамандар даярлайды. Колледжде 1 ғылым докторы, 7 ғылым кандидаты, жоғары білімді мамандар дәріс береді. Университетте құқықтану, экономика бөлімдерінде 8 мамандық бойынша мамандар даярлаумен қатар жеке адамдардың сапалы білім алу мүддесін қанағаттандыруға және еңбек нарығындағы бәсекелестікке қабілетті болуына дайындайды. Салауатты өмірді қолдау мақсатында жұмыс жүргізетін [[«Жас заңгерлер»]] КТК командасы, [[«Әділет»]] дебат клубы, [[«Салауаттылық орталығы»]] бар. Колледжді 2001 жылдан саясаттану ғылымдарының докторы, профессор [[М.Мұхамедов]] басқарып келеді. ===Қызылорда медицина колледжі=== '''Қызылорда медицина колледжі''' – арнаулы орта медициналық білім беретін оқу орны. 1928 жылы Қазақстан денсаулық сақтау министрлігінің бұйрығымен «Қазақ акушер техникумы» болып ашылған. 1933 жылы «Фельдшерлік мектеп», ал 1954 жылы «Медицина училищесі» деп аталған. 1996 жылы қазіргі атауымен аталған. 1933-40 жылдары оқу орнында 320-дай оқушы білім алды. Колледж емдеу, акушерлік, стоматология, фармацевтика, медбике мамандықтары бойынша кадрлар даярлайды. ===Қызылорда музыка колледжі=== '''Қызылорда музыка колледжі''', Қазанғап Тілепбергенұлы атындағы – арнаулы орта білім беретін мемлекеттік оқу орны. 1977 ж. ашылып, 1999 жылға дейін М. Мәметова атындағы Қызылорда гуманитарлық колледжінің құрамында болды. 1999 жылы жеке бөлініп шықты. Қолледжде аспапта орындау, жеке ән салу, хорға дирижерлік ету, хореография өнер мамандықтары бойынша білім беріледі. Колледжде әр жылдары Е.Көшербаев, Т.Қалауов, Е.Сақтапбергенов басшылық етті, қазіргі директоры К.Ш. Ботабаев (Қазақстан білім беру ісінің озық қызметкері). «Super Star» мегапроектісінің жеңімпазы А.Кішкенбаев, «Жас қанат» байқауының жүлдегерлері Р.Садықов пен М.Сейітмұратов, т.б. осы оқу орнының түлектері. ==Мәдениеті== ===Қызылорда облыстық қазақ музыкалық драма театры=== '''Қызылорда облыстық қазақ музыкалық драма театры''', Н. Бекежанов атындағы – кәсіпқой сахналық мекеме. 1955 жылы Еңбекшіқазақ (Алматы облысы) және Қаратал аудандары (бұрынғы Талдықорған облысы) жергілікті театры негізінде ұйымдастырылған. Театр шымылдығы Ғ. Мүсіреповтің «Ақан сері – Ақтоқты» трагедиясымен ашылды. 1960 жылы театр Қызылорда қаласына көшіріліп, 1970 ж. Н. Бекежанов есімі берілді. 1997 жылдан Н. Бекежанов атындағы Қызылорда облыстық қазақ музыка драма театры болып өзгертілді. Театрдың ірге көтеріп қалыптасуына актерлер: Б.Балғынбаев, Ш.Мәденов, Х.Саурықов, Ш.Бәкірова, К.Көпбаева Қ.Көпбаев, С.[[Сағынбек Рақышев|Рақышев]], Т.Айнақұлов Р.Тәшібаева, А.Манасбаева, Ж.Бағысова, Ә.Кәнетов, С.Шотықов, т.б. көп үлес қосты. Тұңғыш режиссері Ж. Әбілтаев (Қазақстанның еңб. сің. арт.) болды. Театрдың бас режиссерлері болып әр жылдары: Мен Дон Ук, Андриасян Р. С., М. Байсеркенұлы, [[Ерғали Сиябекұлы Оразымбетов|Оразымбетов]] Е. С. (Қазақстанның еңб. сің. мәдениет қайраткерлері), Әмір-Темір Хүсейін (Қазақстанның еңб. сің. мәдениет қайраткері) және Т. Өтебаев, суретшілері болып Ә. Әбдірахманов, Ж. Әбіров, С. Пірмаханов [(Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қайраткері (1967)], т.б. қызмет істеген. Театр ұжымы М. Әуезов пен Л. С. Соболевтің «Абай», М. Әуезовтің «Қаракөз», «Қара қыпшақ Қобыланды», Ғ. Мүсіреповтің «Қозы Көрпеш – Баян сұлу», Қ. Мұхамеджановтың «Бөлтірік бөрік астында», «Жат елде», Т. Ахтановтың «Махаббат мұңы», «Әке мен бала», С. Жүнісовтің «Тұтқындар», «Қызым саған айтам», О. Бодықовтың «Нартай», Қ. Мұқашевтің «Парторг» пьесаларын, сондай-ақ У.Шекспирдің «Король Лир», Ф. Шиллердің «Зұлымдық пен махаббат», К.Гольдонидің «Екі мырзаға бір қызметкер», Н. В. Гогольдің «Үйлену», Ш. Айтматовтың «Ана – Жер-Ана», М. Кәрімнің «Айгүл елінде», т.б. спектакльдерді сахнаға шығарды. Театр балалар мен бүлдіршіндер үшін «Екі дос немесе делдал қарға», «Ақылды Ақшақар» ертегілерін және «Қандыөзек»(нашақор жайлы новелла) спектаклін сахналады. «Нартай бүлдіршіндері» атты қуыршақ театры жұмыс істейді. Шығармашылық жетістіктері үшін театр Бүкілодақтық венгр драматургиясы (1978), неміс драматургиясы (1980), КСРО халықтары драматургиясы (1982) фестивальдарының лауреаты болды. ===Қызылорда облыстық ауыл шаруашылығы департаменті=== '''Қызылорда облыстық ауыл шаруашылығы департаменті''', – облыс әкімшілігінің ауыл шаруашылығы саласындағы атқарушы органы. Облыс құрылғанда (1938) ҚазКСР Егіншілік комитеті жанындағы Қызылорда облысының жер бөлімі ретінде ұйымдастырылды. 1947 – 52 ж. ҚазКСР Ауыл шаруашылық министрлігінің облыстық ауыл шаруашылық басқармасы, 1953 – 62 ж. ҚазКСР ауыл шаруашылық минститунің ауыл шаруашылық басқармасы, 1962 – 65 ж. ҚазКСР ауыл шаруашылық өнімдерін өндіру мен дайындау министрлігінің облыстық ауыл шаруашылық өнімдерін өндіру басқармасы, 1965 – 89 ж. ҚазКСР Ауыл шаруашылық министрлінің облыстық ауыл шаруашылық басқармасы, 1986 – 89 ж. ҚазКСР Мемагроөнеркәсібінің облыстық агроөнеркәсіп комитеті, 1989 – 93 ж. облыстық агроөнеркәсіп бірлестігі, 1993 – 98 ж. облыстық Ауыл шаруашылық басқармасының, 1998 – 2001 ж. облыстық ауыл шаруашылық басқармасы болып аталып келді. 2005 жылдан қазіргі атымен аталады. Департаменттің негізгі міндеті – ауыл шаруашылық саласында халықты азық-түлікпен қамтамасыз ету, өндірісті шикізатпен, нарықтық қатынастардың даму жағдайында аграрлық сектордың экспорттық мүмкіндігін арттыруға бағытталған бірыңғай мемлекеттік саясатты жүзеге асыру болып табылады. ===Қызылорда қаласындағы жастар саябағы=== [[Сурет:Park of the Kyzylorda.jpeg|thumb|right| Демалыс паркі]] '''Қызылорда қаласындағы жастар саябағы''', Н.Ә. Назарбаев атындағы,Қорқыт ата атындағы Қызылорда мемлекетік университетінің 5-ғимараты маңында, Сырдария өзені жағасында орналасқан. Аумағы 6 га. Қаланың көрікті жерінде орналасқан бұл жастар саябағы Қызылорда қалысының бас жоспарына енді. Қызылорда университетінің жаратылыстану факультеті мамандарының тәжірибелік-машықтық дәрістері осында өтеді. Саябаққа университеттің ғылыми кеңесінің 17.5.2006 жылғы шешімі бойынша ҚР президенті Н.Ә. Назарбаевтың есімі берілді. ===Қызылорда облыстық мемлекеттік архиві=== '''Қызылорда облыстық мемлекеттік архиві''' – ғылыми-құжаттық мекеме. 1928 ж. ұйымдастырылған. Алғашқы кезде округтік, 1931 ж. қалалық архив болды, 1938 жылдан қазіргі атауымен аталып келеді. Архивте облыстық, уездік-қалалық кеңестер мен атқару комитеттерінің 1917 жылдан бергі тарихи құжаттары жинақталған. Облыс өңіріндегі азамат соғысының барысы, алғашқы ұжымшарлар мен кеңшарлардың, МТС, тұңғыш мұғалімдер одағының, «Қосшы» одағының құрылуы, жергілікті өнеркәсіптің, балық шаруашылығының дамуы, күріш өсіру технологиясын меңгеру, атақты күрішшілер Ы.Жақаев, М.С. Кимнің еңбектері, мал шаруашылығын дамыту, оқу ағарту, денсаулық сақтау, мәдениет басқармаларының, Қызылорда қаласы астана болып тұрған кездегі (1925 – 29) оқу орындарының құжаттары сақталған. Ғылыми анықтамалық әдебиеті 800-ден, құжат саны 136 мыңнан асады. Құрамында 2 бөлімшесі, 7 аудан архиві бар. ===[[Қызылорда облыстық филармониясы]]=== '''Қызылорда облыстық филармониясы''' – концерттік-сахналық мәдени мекеме. 1972 ж. құрылған. Оның алғашқы директоры Т.Қалауов болды. Филармонияны әр жылдары Д.Дүйсенбаев (1976 – 80), К. Асанбаев (1980 – 85), Қ. Мұхамедияров (1985 – 86), Б. Шөкенов (1986 – 89), Ш. Әбдібаев (1989 – 90), М. Әбдікәрімов (1990 – 2001), С. Ибрашев (2001 – 03), М. Ахметов (2003 – 05) басқарды. Оның құрамына «Сыр күмбезі» (жетекш. А. Тұяқбаев), «Ақ толқын» (жетекш. Қ. Сақтағанов), «Бәйшешек» (жетекш. Қ. Байғабылов), «Сыр маржаны» (жетекш. Ү. Ахметова), «Сыр самалы» (жетекш. С. Бердіхожаев) ансамбльдері және «Сыр әзілі» ойын-сауық отауы (жетекш. Б. Есенов) мен «Томирис» бишілер тобы (жетекш. Г. Мырзабаева) кірген. «Томирис» тобы «Шабыт» Халықар. фестивалінің лауреаты болды (2005). Қазіргі уақытта филармонияда Ш. Қалдаяқов атындағы халықар. ән байқауының лауреаттары Қ. Ысқақов, Э. Қанатбаева, Р. Бағланова атындағы аумақтық әншілер байқауының лауреаты Р. Ысқақова, республика «Жас қанат» байқауының дипломанты Г. Әлиханова, т.б. жұмыс істейді. ===Қызылорда облыстық радиосы=== '''Қызылорда облыстық радиосы''', 1928 жылдың 14 қарашасында құрылған. Қызылорда облысында 1938 ж. радионүктелердің саны 2 мыңға жуық, 90-жылдары ол көрсеткіш 188 мыңға жетті. 60-жылдардың басында радиохабарын таратуға Ә.Мырзахметов, Н.Оспанов, Ә.Шабақов, Т.Елемесов, А.Тоқмағамбетов, Ж.Шөкенов, Д.[[Дәуірхан Жәлиұлы Айдаров|Айдаров]], т.б. басшылық етті. 1958 – 63 ж. облыс радиохабарларын таратуда 20 – 30 адам жұмыс істеді. Материалдар үш тілде: қазақша – 70%, орысша – 20%, корей тілінде – 10%. Алғашында жетісіне 1 рет 1, 2 сағаттан, кейіннен күнде әуе толқынына шығатын болды. 1964 ж. облысы радио еліміз күрішшілерінің Бүкілодақтық үндесуінің бастамашысы бола тұра, Қызылорданы Шымкентпен, Көкшетаумен, Талдықорғанмен, Қарақалпақстанмен байланыстыратын тұрақты радио көпірге айналды. 1967 ж. Одақ көлемінде алғаш өткізілген радиоқызметкерлердің бірінші аймақтық кеңесінде Қызылорда радио журналистерінің жұмыс тәжірибесі кеңінен талқыланып, республика көлемінде таратылды. Сонымен қатар магнитті пленкаларды электронды монтаждау әдісі елімізде алғаш рет Қызылорда радиосында қолданылды. 2004 жылғы желтоқсан айынан бастап әуе толқынына шығуды тоқтатты. ===Қызылорда облыстық тарихи-өлкетану музейі=== '''Қызылорда облыстық тарихи-өлкетану музейі''' – ғылыми-мәдени мекеме. 1939 жылы негізі қаланған. Алғашқы экспозициясы 1890 – 96 жылдары салынған шіркеу үйінде болды. 1980 жылы жеке ғимаратқа көшірілді. Мұражай 14 залдан тұрады. 2000 – 2002 жылдары мұражайда «Өлке кеңес үкіметі кезінде», «Сыр бойындағы астана», «Қызылорда облысы екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында», «Тәуелсіз Қазақстан», «Этнография», «Мәдениет және өнер» залдары ашылды. Облыс географиясына, археологиясына арналған залдар да өлке тарихынан, өнеркәсібі мен ежелгі мәдениетінен мол мағлұмат береді. Мұражай қорында 42920 жәдігер бар, оның 5 мыңнан астамы көрмеге қойылған. Ондағы ең құнды жәдігерлер: батыр киетін дулыға, сауыт (1853), зеңбірек ұңғылары, ақша коллекциясы (Ұлы Жібек жолы сауда айналымындағы). == Галерея == <gallery> Кызылорда. привокзальная площадь IMG 20220625 133322.jpg|Вокзал маңы ауданы Кызылорда. Привокзальная площадь IMG 20220625 133315.jpg |Вокзал маңы ауданы Кызылорда IMG 20220625 132141.jpg|Қызылорда Кызылорда Микрорайон IMG 20220625 132213.jpg|Мөлтек аудан Кызылорда Торговый дом IMG 20220625 132223.jpg|Сауда үйі </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қызылорда облысы}} {{Қазақстан қалалары}} {{Қызылорда қалалық әкімдігі елді мекендері}} [[Санат:Бұрынғы астаналар]] [[Санат:Қазақ елінің астаналары]] [[Санат:Қызылорда]] [[Санат:Қазақстан темір жол бекеттері]] to6hxv3w1a379r1ih0wcg6zircj10gd 3690231 3690230 2026-11-02T12:00:10Z Almas Akniet 186024 өзгертілді 3690231 wikitext text/x-wiki {{Wikify}} {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Қала |атауы = Қызылорда |сурет = {{Фотомонтаж |photo1a = Кызылорда, ТЦ Жайна.jpg |photo1b = Кызылорда, ТЦ Жибек Жолы.jpg |photo2b = Кызылорда. Привокзальная площадь IMG 20220625 133315.jpg |photo3a = Кызылорда. привокзальная площадь IMG 20220625 133322.jpg |photo3b = Кызылорда, улица Байсеитовой.jpg |photo4a = Кызылорда, набережная Сырдарьи (2).jpg |spacing = 1.725 |position = center |color_border = white |color = white |size = 333 |foot_montage = }} |әкімшілік күйі = Облыс орталығы |елтаңба = Kyzylorda city seal.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg= 44|lat_min= 51|lat_sec= |lon_deg= 65|lon_min= 31|lon_sec= |CoordAddon=type: |CoordScale = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Қызылорда облысы |кестедегі облыс = Қызылорда облысы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |әкімі = Серік Қожаниязов |құрылған уақыты = 1820 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Ақмешіт, Перовск |статус алуы = |жер аумағы = 240 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = қатаң континенталды, қуаң |ресми тілі = қазақ тілі |тұрғыны = 278 581<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 94,23 %<br>[[орыстар]] 2,78 %<br>[[корейлер]] 1,70 %<br>басқалары 1,29 %<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = қызылордалық |телефон коды = 7242 |пошта индекстері = 120000 |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Shymkent |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/kyzylorda-kzo?lang=kk Қызылорда қаласының әкімдігі |сайт тілі = kz |сайт тілі 2 = ru |сайт тілі 3 = }} '''Қызылорда''' — [[Қазақстан]]ның оңтүстігіндегі қала, [[Қызылорда облысы]]ның әкімшілік, экономикалық және мәдени орталығы (1938 жылдан). [[Сырдария]] өзенінің оң жағалауында орналасқан. Тұрғын саны 278 581 адам (2023). 8 әкімшілік-аумақтық бірліктен тұрады: Қызылорда қаласы, [[Тасбөгет]], [[Белкөл]] кенттері, [[Қосшыңырау]], [[Қызылжарма]], [[Қызылөзек]], [[Ақсуат ауылдық округі (Қызылорда облысы)|Ақсуат]], Ақжарма ауылдары. Қала теңіз деңгейінен 126–130 м биіктікте жатыр. Қала аумағы өзенді бойлай оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай төртбұрышты пішінде созылып жатыр. Жер аумағы 3683 га. Қаланың 17,0 га аумағы теміржол тораптарына, 165 га аумағы көліктік көшелерге, 19 га аумағы талдары жоқ қала бақтары мен демалыс орындарына, 51 га алқабы шөлді-шөлейітті орындар үлесіне тиеді. Геологиялық тұрғыдан Қызылорда аумағы [[Тұран]] эпигерциндік платформасы үстінде жатыр. Палеозойда қалыптасқан бұл жазықты кейде "Сыр ойысы" деп те атайды. Ойыстың шеткі иіндері палеозойлық қатты метаморфты жыныстарға толған. Ойыстың көлденең ені 400 км. Орталығында палеозойлық тау жыныстары 600-900 метр тереңдікте жатыр. Кейіннен ойыс мезозой, одан кейін кайнозой жыныстарымен жабылған. Шөгінді қабат үшке бөлінеді. [[Сурет:Qyzylorda station.jpg|thumb|left|Қызылорда вокзалы]] Ең жоғарғы қабатының қалыңдығы 10-15 м. Бұл толығымен аллювийлі шөгінді жыныстар. Келесі құмды қабаттың қалыңдығы 50-80 метр. Олар негізінен көтеріңкі немесе құмды төбелер бөліктерінде жатыр. Үшінші қабат палеогеннің аяғындағы (олигоцен) теңіз саздары мен құм тастарынан тұратын жасыл-сұр түсті жыныстардан тұрады. Қабат 50–80 м тереңдікте жатыр. Қала 1817 жылы Қамысқала атты елді мекеннің орнында салынған. Қоқан хандығының кезінде Ақмешіт бекінісі болып қаланды. 1853 жылғы тамызда басқыншы генерал В.А. Перовскийдің атымен бекініс '''Перовск''' форты аталды. 1867 жылы Перовскіге қала мәртебесі беріліп, уезд орталығына айналды. 1901–1906 жылдары Орынбор–Ташкент теміржолының салынуына байланысты қала халқы қарқынды өсті. Кеңес өкіметі Қазақстанда ең бірінші осы Перовскіде, 1917 жылғы 30 қазанда (12 қараша) орнады. 1922 жылы қаланың '''Ақмешіт''' аты қайтарылғанымен, 1925 жылғы сәуірде Қызылорда деп қайта өзгертіліп, [[Қазақ АКСР]]-інің астанасы мәртебесі берілді (1929 жылға дейін). Қалада 1926 жылғы 13 қаңтарда Қазақ драма театры (М.Әуезов атындағы Қазақтың мемлекеттік академия театры) ашылды. Денсаулық сақтау, білім беру орындары көбейді. 1938 жылы облыс орталығына айналды. XX ғасырдың 30-жылдары қалада электр станциясы, диірмен, наубайханалар, балық өңдеу, күріш, кірпіш зауыты жұмыс істеп тұрды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдары аяқ-киім фабрикасы, ет комбинаты, астық өнімдері комбинаты, сүт зауыты, целлюлоза-картон зауыты, тоқылмайтын маталар фабрикасы іске қосылды. 1956 жылы қала іргесіндегі Тасбөгет кенті жанынан су бөгеті салынды. 1974 жылы «Қызылордакүрішмаш» зауыты іске қосылды. Көптеген оқу орындары мен мәдениет ошақтары ашылды. 1996 жылы 8 қазанда ҚР Президентінің жарлығымен «Қызылорда арнайы экономикалық аймағы» (АЭА) құрылды. Оның бағдарламасы негізінде қалада жекешелендіру, акционерлендіру, инвестиция тарту секілді жұмыстар жүргізілді. Түрлі меншіктік жүйелер жасалып, шағын және орта бизнес кәсіпорындары мен мекемелері құрылды. Өнеркәсіп, сауда, байланыс қатынастары реттелді. Экономиканың жандануы мемлекет және қала бюджетіне түсетін қаржы сомасын арттырды. [[Сурет:Мечеть Айтбая, Кызылорда, 2009.jpg|thumb|250px| [[Айтбай мешіті|Айтбай мешіт]]і]] Қалада күріш машиналарын шығаратын «Қызылорда күрішмаш» АҚ, Құрылыс материалдары мен құралдар комбинаты, эксперименттік механикалық және тәжірибелік жөндеу-механикалық зауыттары, тоқылмайтын маталар, аяқ-киім фабрикалары, сонымен бірге астық өнімдері және азық-түлік, тағам бағытында [[«Береке-нан»]], [[«Балық»]], [[«Жайна»]], [[«Ісмер»]], [[«Қуат»]] АҚ-тары жұмыс істейді. Қалада [[«Айдан», «Аңсар», «Айжан», «Бабас», «Бастау және К», «Бейбарыс», «Сыр шарабы», «Темірхан», «Яксарт»]] және т.б. ӨК, АҚ-дар мен кәсіпорындар елге қызмет көрсетеді. Қаладағы көлік қатынасын «Маршрут», «Қатынас» АҚ-тары, [[«Жаңа талап»]] ӨК-і жүргізеді. Кейінгі жылдары қаланың архитектуралық келбеті жаңарып, тарихи орындар қайта жаңғыртылды. Жаңа әуежай, аквапарк, Сарқырама каналы, Жағажай, төрт жұлдызды [[«Самал»]] қонақүйі, «Еуразия» кешені салынды. Саяси қуғын-сүргін құрбандарына арналған ескерткіш, [[Қорқыт ата]], [[Абылай хан]], [[Амангелді Иманов]], [[Мұхтар Әуезов]] мүсіндері орнатылған. «Қызылорда таймс» (1994), «Ақмешіт ақшамы» (1997), «Новая Кызылорда» (1998) газеттері шығады.<ref>[[Балалар Энциклопедиясы]], 6 том.</ref> Білім беру және мәдениет саласы бойынша қалада 50-ден аса жалпы білім беретін мектеп, 5 колледж, 3 кәсіптік-техникалық мектеп, Қорқыт ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті, «Сейхун» академиясы, Экономика, экология және құқық университеті, Гуманитарлық университет бар. Аймақтық агроэкология ғылыми-зерттеу институты облыста ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізеді. Облыстық мемлекеттік архив, драма театры, «Сыр сұлуы» халық ән-би ансамблі, филармония, көркемөнерпаздар шығармашылық үйі, облыстық халық шығармашылығы мен білім беру және мәдени жұмыстардың ғылыми-әдістемелік орталығы т.б. бар. == Тарихы == [[Сурет:Korkyt-ata.jpg|thumb|left|Қорқыт ата кешені]] Қызылорда қаласының қалыптасу тарихы бұрынғы маңызын жоғалтпай, тек аты ғана бірнеше рет өзгергенімен (Ақмешіт – 1818 жылы, Перовск – 1853 жылы, қайтадан Ақмешіт – 1922 жылы, Қызылорда – 1925 жылы), әр кезеңде Сыр бойы атрабының әлеуметтік және мәдени орталығы болып қалыптасты. Ақмешіт 1818 жылы Қоқан хандығы кезінде Сырдария бойында алғаш қорған ретінде салынған. Оның ішіндегі ақ кірпіштен өрілген мешіттің түсіне сай бекініс Ақмешіт деп аталды. 1853 жылғы 28 шілдеде Орынбор генерал-губернаторы В.А.Перовский Сыр қазақтарын қорғауды сылтауратып орыс әскерлерімен қамалға басып кіріп, қоқандықтарды қаладан қуып шығады. Қала Перовск аталып, 1867 жылы ол Сырдария уезінің орталығына айналады. Қалада 4 сыныптық мектеп, кірпіш зауыты, жел диірмені, ұста дүкендері жұмыс істей бастайды. 1905 жылы Орынбор – Ташкент теміржолы пайдалануға беріліп, қалада депо мен вокзал үйлері салынды. Ал 1917 жылы 30 қазанда Перовскіде Кеңес үкіметі орнады. Жаңа үкімет үшін болған ұрыста А.Першин, Н.Шумилов, Н.Селиверстов тағы басқа жауынгерлер ерлік үлгісін көрсетті. 1922-1925 жылдары қала қайтадан Ақмешіт атанып, 1925-1929 жылдары Қазақстанның астанасына айналды. 1925 жылы қалаға Қызылорда аты беріліп, онда С.Сейфуллин, Б.Майлин, І.Жансүгіров сияқты белгілі қаламгерлердің туындылары сахналанып, М.Әуезовтың “Еңлік-Кебек” спектаклі қойылды. Ал 1938 жылы Қызылорда облысы құрылды. 1960-70 жылдары қалада қатырмақағаз, аяқкиім, механикалық және күріш зауыттарымен қатар бірнеше фабрикалар іске қосылып, жаңадан салынған Гагарин, Титов елді-мекендері арқылы қала көлемі ұлғая түсті. Осы жылдары Қызылордада педагогикалық институт пен Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институттарының филиалы және бірнеше арнаулы оқу орындары жұмыс істеп, көптеген жаңа мектеп ғимараттары салынды. 1980-90 жылдары қазіргі Абай даңғылы, Желтоқсан, А.Тоқмағамбетов көшелерінде сәнді үйлер, зәулім ғимараттар бой көтерді. Соңғы жылдары салынған Ақмешіт, Мерей шағынаудандары, “Оңтүстікмұнайгаз” фирмасының әкімшілік үйі, Диагностикалық орталық, облыстық аурухананың жаңа үйлері қала ажарын аша түсті. Шетелдік компаниялардың Сыр бойының табиғи байлығын игеруі тұрғындардың әлеуметтік жағдайының жақсара түсуіне ықпал ете бастады. Ежелгі Сыр бойында өмір сүрген данышпан Қорқыт баба, [[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы|Жалаңтөс Баһадүр]], [[Әйтеке би]], Жанқожа, Бұқарбай, Тоғанас батырлар мен [[Ұлы Отан соғысы]] кезіндегі Кеңес Одағының батырлары атанған 22 майдангер ерлеріміздің есімдері – ел мақтанышы. Мұстафа Шоқай, Темірбек Жүргенов, Ғани Мұратбаев сияқты қазақтың біртуар ұлдары мен даңғайыр диқан Ыбырай Жақаевтарды дүниеге әкелген де осы қасиетті Сыр топырағы. Олар — өлке тарихына енген, көше бойларындағы үйлерге жазылған биік тұлғалы қасиетті есімдер. Сонымен қатар, Қызылорда қаласының іргесінің қаланғанына 200 жылға жуықтаған кезеңде де оның заман өзгерістеріне толы тарихи оқиғалары, ежелгі дәуірлерден бүгінгі күнге дейін Арал өңірін, Сырдария жағасын мекендеген халықтардың археологиясы, этнографиясы, әлеуметтік-мәдени өмірі зерттеушілердің назарында болып келеді. Республиканың астанасына Ақмешіт қаласы ұсынылғанға, ең басты дәлел ретінде онда Орынборға қарағанда қазақтардың көп тұратыны тілге тиек етілді. [[Орынбор – Ташкент теміржолы]] республиканың жаңа астанасын [[Ресей]] орталығымен, Қазақстанның батыс, оңтүстік аудандарымен және Орта Азия республикаларымен байланыстыратын еді. Оның үстіне Ақмешіт болашағы үлкен үміт күттіретін суармалы егістің орталығына орналасты. Бүгінгі көзқарас тұрғысынан қарағанда республика басшылары С.Қожанов, С.Сәдуақасов астананы көшіру мәселесіне ұлттық мүддені көздеп келген деген деректер бар. “Қазақстан астанасы орыстың туы тігілген қалада емес, қаласы жоқтықтан қазақтың киіз ауылында болса да, қазақ жұртшылығына жуық болуы керек”, - деп жазды С.Қожанов “Ақжолдың” 1924 жылғы 17 желтоқсандағы санында. Қазақ астанасы болуға Орынбор қаласы шетте болғандықтан ғана жарамайды емес, қазақ қаласы болмағандықтан, қазақ ұлт мемлекетінің ұлтшылдығына орда болуына қисыны жоқтықтан жарамайды. Қазақ ұлт мемлекетшілдігіне әдемі қала, ыңғайлы үйлер керек емес, жаман да болса, өз ордасы болуы керек. Орынбордан көшпей, қазақ ұлтының ішкі тіршілігі оңдалып, қазақ еңбекшілерінің көпшілігінің қолына керекті шарлар іс жүзінде істелуі қиын”. Перовск станциясы [[теміржол]] жұмысшыларының бастамасы бойынша Қазақстан өкіметін Ақмешітке көшіру үшін үш күн ішінде “Қызыл паровоз” жөндеуден өткізіліп, [[Орынбор]]ға жіберілді. Қазақ АССР-і Кеңестерінің V съезі делегаттары және өкімет мүшелері бар пойыз Орынбордан республиканың жаңа астанасы Ақмешітке 1925 жылдың наурыз айының аяғында аттанды. Съезд делегаттарының ішінде мәдениет, өнер қайраткерлері [[Иса Байзақов]], Александр Затаевич, [[Әміре Қашаубаев]], [[Сәбит Мұқанов]], [[Сәкен Сейфуллин]], [[Қажымұқан Мұңайтпасов]] болатын. Бұл съезге Қазақ Республикасының қарауына кірген Қарақалпақ Автономиялы облысының өкілдері бірінші рет қатысты. Қарақалпақ делегаттарының бірі Әбу Құдабаев Ақмешіт қаласына жақын Сырдария өзенінің батыс жағасындағы “Қызыл қайың” ауылында 1899 жылы туған. Ол бірқатар жылдар бойы Қарақалпақ облыстық партия комитетін басқарды. Кейінірек сталиндік қуғын-сүргіннің жазықсыз құрбанына айналды. Құрамында Қазақ АССР-і Кеңестерінің V съезі делегаттары бар өкімет пойызын жол бойында Сексеуіл, Арал, Қазалы, Жосалы станцияларының жұртшылығы қарсы алып, көп адам жиналған митингтер ұйымдастырылды. Ақмешіт станциясында орасан зор митинг болып өтті. Оны Ташкенттен келген Сырдария облыстық партия комитетінің хатшысы Әбілқайыр Досов ашты. Өкімет делегациясын Қазақстанның жаңа астанасының жұмысшылары мен интеллигенциясы қызу құттықтады. Қала жастары атынан Әбділда Тәжібаев сөз сөйледі. Сонымен 1925 жылдың 15 сәуірінде Ақмешіт қаласында бүкіл [[Қазақстан]] еңбекшілері өкілдерінің басын қосқан Қазақ АССР Кеңестерінің V съезі салтанатпен ашылды. Бес күнге созылған съездің негізгі құжатының бірі қазақ халқының тарихи дұрыс атының қалпына келтірілуі еді. Яғни Кеңестердің бүкіл қазақтың V съезі “бұдан былайғы жерде “киргиз” деген атау “қазақ” деп аталсын” деп қаулы қабылдады. Сонымен бірге съезд “Киргиз Республикасын” “Қазақ Республикасы” деп атауға, ал оның астанасы Ақмешітті Қызылорда деп атауға қаулы алды. Қызылорданың Қазақстан астанасы деп аталуымен тарихтың жарқын беттері ашылды. Еліміз жаңа бір қоғамдық құрылыстың ғимаратын қалай бастады. Бұл кезде қаланың тұрғыны 22577-ге жетті. “Қызылқала” сөйтіп өмірге жаңаша қарқынмен қанат жая бастады. Дәл осы жылдары жарқыраған электр жарығы іске қосылды. Астана мәртебесіне қол жеткізген соң түрлі мекемелер мен өндіріс орындарының іргетасы қалана бастады. Біртіндеп кондитерлік фабрика, ет комбинаттары, сыра зауытымен бірге басқа да артелдердің қатары көбейді. Қызылорда астана болған жылдары орта оқу және арнаулы оқу орындары, өнеркәсіп және ауылшаруашылық мекемелерімен қоса, орталық ғылыми-зерттеу ғимараты жанынан қазақтың эпидемиология және гигиена институтының негізінде егу лабораториясы дүниеге келді. Сондай-ақ ең алғашқы рет қазақтың ғылыми-зерттеу, жер қыртысын зерттеу, қазақтың мал дәрігерлік-бактериологиялық және де басқа институттары өз жұмысын осы қалада бастаған болатын. ==Кәсіпорындары== ===«Қызылордакүрішмаш»=== '''«Қызылордакүрішмаш»''' – машина жасау кәсіпорны. 1981 ж. ауыл шаруашылық машиналарын жасауға бағытталған зауыт ретінде пайдалануға берілген. 1994 жылдан акционерлік қоғам. Астық жинайтын машиналар шығаруға мамандандырылған. Зауыт шығаратын әртүрлі жатка машиналары елімізде көпшілік сұранысқа ие. Зауыт ЖВ-4,1, ЖРТ-5-01. ЖРТ-5, ЖВУ-6, ЖВТ-6, ЖВП-10 жатқаларын жасауды игерген. Кәсіпорынның өндірістік қуаты – жылына 600 жатка. ===Қызылорда су тораптары=== '''Қызылорда су тораптары''', 1) Қызылорда су торабының оң жақ каналы, бастауын Сырдария өзені арнасында салынған бөгет (1957, Қызылорда қаласынан шығысқа қарай 12 км) маңынан алып, өзеннің оң жақ бойымен Қармақшы ауданына дейін созылады. Ұзындығы 80 км, ені 20, кейде 40 – 80 м. Тереңдігі 5 – 12 м. Су ағымы каналдың басында 48 м³/с. Канал бойында бірнеше бөгеттер, көпірлер бар. Сырдария өзенінің оң жақ бойындағы өңірдің ауыл шаруашылығын дамытуда бұл каналдың маңызы зор, оның суымен күріш, жем шөптік дақылдар егілетін 60 мыңға жуық га жер суарылады. 2) Қызылорда су торабының сол жақ каналы, республикада салынған (1950 – 60) ірі су құрылыстарының бірі. Бастауын Сырдария өз. арнасына салынған (1957) бөгеннен алады. Ұзындығы 140 км, ені 40 – 70 м, тереңд. 4,5 – 9 м. Су ағымы бас жағында 60 м³/с. Канал Сырдария, Қармақшы аудандарының шаруашылықтарына Сырдария суын жеткізеді. Суарылатын жер аумағы 50 мың га-дан астам. Канал жалпы ұзындығы 500 км-дей Жаңадария (Сырдарияның ескі арнасы) каналымен жалғасады. Оның суымен 600 – 700 мың га жайылым және шабындық суландырылады. ===Қызылорда энергиялық орталығы=== '''Қызылорда энергиялық орталығы''' – мемлекеттік коммуналдық қалалық кәсіпорын. 1963 ж. іске қосылған. Орталық Қызылорда қаласын жылумен және электр қуатымен қамтамасыз етеді. Кәсіпорынның жылу энергиясын өндіретін екі қазандығы бар. Жылу маусымы кезінде сағатына 22 МВт электр энергиясын өндіреді.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> ==Оқу орындары== ===Қызылорда мемлекеттік университеті=== '''Қызылорда мемлекеттік университеті''', Қорқыт ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті – Арал өңірі мен Қазақстанның оңтүстік-батыс аймақтары үшін түрлі саладағы білікті мамандар даярлайтын іргелі жоғары оқу орны. 1998 жылдың 24 наурызында Қорқыт ата атындағы Қызылорда гуманитарлық университеті мен Ыбырай Жақаев атындағы Қызылорда политехникалық институтының бірігуі негізінде құрылған. ҚМУ-дың оқу және ғылыми жұмыстарын жоғары білікті оқытушылар ұжымы жүргізеді, олардың 49-ы ғылым докторы, 287-сі ғылым кандидаты. 12 мыңнан астам студент күндізгі, сырттай және кешкі бөлімдерде жаратылыстану және әлеумет, гуманитарлық сала, экономика, педагогика, өнер, мәдениет, спорт саласы, технология машиналар мен құралдар, мұнай-газ ісі, электр¬энергетика, азық-түлік өнімдері технологиясы, құрылыс, ауыл шаруашылығы, орман және балық шаруашылығы, т.б. салалар бойынша дәріс алады. Білім беру жүйесін дамыту, жаңа ақпараттық технологияларды енгізу арқылы оқу процесін жетілдіру, ғылым мен практиканы ұштастыру, оқытушылар мен студенттер шығармашылығын қалыптастыру – университет дамуының негізгі ұстанымдары болып саналады. ҚМУ қызметінің басым бағыттары Болонья декларациясының талаптарына сай келетін жоғары кәсіптік білім берудің жалпы еуропалық жүйесіне кіру, оқу процесін жүйелі ұйымдастыру, кәсіптік білім берудің көп сатылы жүйесін дамыту, бастауыш, орта және жоғары кәсіптік білім беруді ұйымдастыру мен жүргізуді ғылыми-әдістемелік тұрғыдан қамтамасыз ету болып табылады. 1993 жылы ҚМУ жанынан Қазақ-түрік лицейі, 1994 жылы жаңа үлгідегі мектеп-гимназия ашылды. Бұл оқу орындарында жоғары мектеп мамандары: ғылым кандидаттары, доценттер, жоғары санатты оқытушылар сабақ береді. Лицей мен мектеп-гимназияда шетел тілі және информатика пәндері бірінші сыныптан бастап тереңдетіліп оқылады. ҚМУ шетелдік жоғары оқу орындарымен байланыс орнату және оны дамыту жөніндегі шаралар кешенін төмендегі бағыттар бойынша жүргізеді: шетелдік оқу орындарымен тікелей келісім шарт бойынша байланыс; елшіліктер, түрлі халықар. қорлар және орталықтармен қатынас; оқытушылар құрамының шетелде тәжірибе алмасуы; шетелдерде мамандар даярлау; жолдама, шақыру арқылы шетел мамандарының, еріктілерінің қызметі; шетелдік қазақ жастарына білім беру; озық білім тәжірибелерін тарату; білім бағдарламаларын халықаралық стандарттармен сәйкестендіру; аспиранттар мен студенттерді шетелдерде оқыту. ҚМУ осы мақсатта АҚШ, Канада, Түркия, Оңтүстік Корея, Египет, Ресей, Белоруссия, Украина, Қырғызстан, т.б. алыс және таяу шетелдердегі ғылыми орталықтармен және жоғары оқу орындарымен тығыз байланыс орнатқан. Университет 1998 – 2002 жылдар аралығында Оңтүстік Альберта технология институтымен (SАІТ, Канада) бірлесе отырып Канада халықаралық даму агенттігі қаржыландыратын (СИДА) «Қазақстанның жоғары оқу орындарына техникалық көмек көрсету» атты жобаны жүзеге асырды. Бұл жоба негізінде «Экономикадағы ақпараттық жүйелер», «Ақпараттарды өңдеудің автоматтандырылған жүйелері», «Бухгалтерлік есеп және аудит», «Экономика және менеджмент» мамандықтары бойынша оқу жоспарлары мен бағдарламалары жаңартылды. ҚМУ бірнеше жылдан бері Канаданың жетекші ауыл шаруашылық оқу орындарының бірі – Олдс колледжімен, Саскачеван университетімен Қазақстан – Канада – Қырғызстан арасындағы «Ауыл шаруашылық саласында кәсіби білім беруге ықпал ету, технологиялар ұсыну бағдарламасы», «Өндірістегі қолданбалы зерттеу мен сауда және индустриямен өзара байланыс бағдарламалары» атты үш жақты жобаны жүзеге асырып келеді. Аталмыш жобаны да Канада халықаралық даму агенттігі қаржыландырады. Сондай-ақ, Түрік халықаралық ынтымақтастық басқармасымен (ТІСА) бірлесе отырып «Қазақ-түрік қолданбалы өнер орталығы» атты екі жақты жобаны іске асырып келеді. Жоба мақсаты халықар. стандарттарға сай сәндік-қолданбалы өнер – кілем тоқу, зергерлік бұйымдар саласы бойынша жоғары білімді мамандар даярлау. Жоба шеңберінде университетте арнаулы кілем цехы іске қосылып, «Кәсіби білім беру» мамандығы негізінде қолдан кілем тоқу ісі бойынша мамандар даярланады. ҚМУ шетел тілдерін Франция, Түркия, Корея, Египеттен ерікті оқытушылар қатыстыру арқылы оқытуды тәжірибеге енгізген. Университетте Корей Республикасы Елшілігі жанындағы Корей ағарту орталығы мен Корей халықар. ынтымақтастық агенттігінің (КОІСА) бірлескен бөлімі ашылды. М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті, Мәскеу мемлекеттік инженерлік университеті, Қазан, Киев мемл университеттері, Кенги университеті, Чан-Янг университеті (Сеул, Корея), Сүлеймен Демирель ун-тімен (Түркия), MASHAV халықаралық байланыс орталығымен (Израиль) білім және ғылым мәселелері бойынша тығыз байланыс орнатылған. Сондай-ақ ҚМУ Қоғамдық-технология колледжбен (Миннеаполис, Миннесота штаты, АҚШ) бірлескен Интернеткурсын өткізіп келеді, университеттің «Аударма ісі» мамандығы студенттері аталған колледжде білім алу құқығын бірнеше мәрте иеленді. ҚМУ халықаралық университеттер ассоциациясы мен экономика және бизнес пәндері бойынша ресурстық желінің мүшесі бола отырып экономика, бизнес пәндері бойынша оқулықтармен көмек беретін CARANA Корпорациясының EdNET жобасы аясында «Еуразия» қорының (USAІD) грантын иеленді. Университеттің оқытушылар құрамы Орталық Еуропа университетінің Ресурс Орталығы мен (Будапешт, Венгрия), ТМД, Таяу Шығыс елдерінің жоғары оқу орындары оқытушыларына арналған оқыту әдістемелері бойынша өтетін семинарларға ұдайы қатысады. Университет жанында шетелдерде білім алу мәселелері бойынша Сорос – Қазақстан қорының бөлімшесі жұмыс істейді. Аталмыш бөлімше арқылы студентттер білім және ғылым саласы бойынша кеңес алу, ақпараттық құралдармен танысу, АҚШ жоғары оқу орындарына тапсыруға қажет TOEFL, GMAT, GRE тесттеріне дайындалу, ІREX, ACCELS, USІS, Сорос қорларының стипендиялық бағдарламалары бойынша ақпарат алу мүмкіндігіне ие болды. ҚМУ жанында мұражай және көрме залы жұмыс істейді. Мұражайда университеттің өнері мен мәдениетінен сыр шертетін 1 көрме залы, 2 этнография залы, 1 техника залы, ун-т тарихын баяндайтын 6 экспозиц. зал бар. Мұражай қорында 3960 экспонат сақтаулы. Ун-т кітапханасы Қызылорда облысы оқу орындары кітапханаларының әдістемелік орталық болып табылады. Қазіргі уақытта кітапхананың жалпы қорында 2 млн дана басылым бар. Онда сирек кездесетін (5000 дана), ағылшын тіліндегі түпнұсқа әдебиеттер (1300 дана), электронды оқулықтар (300 дана) және миллионға жуық арнайы техн. әдебиеттер жинақталған. Оқырмандарға екі электронды зал қызмет көрсетеді. Кітапханада оқырмандар конференциясы, тақырыптық көрмелер, жаңа әдебиеттер көрмесі, өнер адамдарымен кездесулер өткізіледі. ҚМУ-дың жоғары сайланбалы өкілетті басқару органы – ғылыми кеңес болып табылады. Оның міндеті – университеттің келешегін, негізгі бағыттары мен ғылыми, экономикалық және әлеуметтік даму стратегиясын анықтау. Университет ғылыми-зерттеу жұмыстарының негізгі бағыттары: құрылыс материалдары мен құрылыс өндірісінің технологиялары; аймақтың минералдық байлықтарын қайта өңдеудің физика-химия негіздері; ауыл шаруашылық дақылдарын өндіру және қайта өңдеу, сақтау технологияларының проблемалары; Қорқыт ата мұрасы және ежелгі түркі өркениеті; Арал өңірінің экологиясы; Қызылорда облыстық экономикасының проблемалары; машина-трактор агрегаттарын пайдалану тиімділігін көтеру жолдары; жерасты болат магистралды құбыржелілерінің төзімділігі; суармалы егіс ал¬қаптарының экол.-мелиоративтік жағдайы; Арал теңіз табанын игеру, т.б. Университет жанынан Ежелгі түркі өркениеті және Қорқыт ата мұраларын зерттеу орталығы құрылған. 2003 ж. осы орталық негізінде «Ежелгі түркі өркениеті және Қорқыт мұраларын зерттеудің көкейкесті мәселелері» тақырыбында халықар. ғылыми-теория конференция өткізілді. Қазіргі уақытта ҚМУ археологтары Оғыз мемлекетінің астанасы Жанкент қаласының орнын зерттеу үстінде. Сырдария өзенінің төменгі ағысындағы көне қалалар мен Арал т-нің табанына жасалған ғылыми экспедициялар барысында құнды археологиялық материалдар жиналды. Университет ғалымдары бірқатар мемлекет ғылыми-технология бағдарламаларды орындауға қатысуда. ҚМУ студенттерінің қоғамдық қызметі Жастар ісі жөніндегі комитет арқылы жүзеге асырылады. Халықаралық, республика байқаулардың бірнеше дүркін жеңімпаздары «Дидар» этнография-фольклорлық ансамблі, гандболдан Азия елдері және республика чемпионаттарының жүлдегері «Сейхун – Кам» қыздар командасы, республика және облыс байқаулардың бірнеше мәрте жеңімпаздары «Час пик», «Қазақтың қазағы», «Сәтті сағат», «Қорқыт құрамасы» көңілді тапқыштар клубы мен КВН командалары, «Ақиқат» дебат клубы – университет мақтанышы. ҚМУ студенттері арасында, сондай-ақ, республика «Шабыт», «Жас толқын» фестивальдарының лауреаттары, республика пәндік олимпиада жеңімпаздары мол. Студенттер өмірінде «Салауатты өмір салтын қалыптастыру» орталығы және "Студенттер кәсіподақ комитетінің" алатын орны ерекше. Бұдан бөлек университет студенттері көптеген ұйымдар мүшелері болып, университеттің қоғамдық өміріне етене араласып, бос уақытын қызықты өткізуіне болады. Атап өтетін болсақ, "Әскери патриоттық клуб", "Нәзік" қыздар кеңесі, "Ұлағат Ұландары" ЖҚБ, "Қазақстан Студенттер Альянсы", "Жас Отан" жастар қанаты, "Студенттер Кәсіподақ Комитеті", "Грация" би тобы, "Қыран" еріктілер жасағы, "Ақиқат" дебат клубы сияқты көптеген ұйымдар жұмыс жасауда. ҚМУ қазіргі уақытта білім берудің жаңа технологиялары кеңінен қолданылатын, материалдық-технология базасы бай, оқу мен тәрбие тұтастығын қамтамасыз ететін бакалавриат, магистратура, аспирантурасы бар білім мен ғылымның ошағы болып табылады. ===Қызылорда гуманитарлық университеті=== '''Қызылорда гуманитарлық университеті''' – экономика және педагогика мамандарын даярлайтын жоғары оқу орны. 2000 жылы құрылған. 17 кәсіптік мамандық бойынша жоғары білімді мамандар даярлайды. Оқу орны заман талаптарына сай ғимаратқа орналасқан. Оның жалпы ауданы 4070,0 шаршы метр. Онда кітапхана, 120 орынды оқу бөлмелері мен жаттығу спортзалдары, 100 орынды асхана, медициналық бөлме, баспахана, шеберхана, әкімшілік басқару кабинеттері, кафедралар, дәрісханалар, зертханалар орналасқан. Университеттің профессор-оқытушылар құрамында штат бойынша 63 оқытушы, оның ішінде 2 ғылым докторы, 24 ғылым кандидаты бар. Заманауи білім сапасын, студенттердің жан-жақты білім алуына мүмкіндік жасайды. ===Қызылорда инженерлік-экономикалық институты=== ''Қызылорда инженерлік-экономикалық институты'' – оқу-әдістемелік мекеме. 1998 жылы құрылған. Институт 8 мамандық бойынша (экономика, есеп және аудит, қаржы, мемлекеттік және жергілікті басқару, экология, есептеу техникасы және бағдарламамен қамсыздандыру, электроэнергетика, тасымалдау мен жол қозғалысын ұйымдастыру және көлікті пайдалану). Институтта 4 кафедра жұмыс істейді. Онда 84 оқытушы-профессор еңбек етеді. 2004 жылы институт жанынан колледж ашылды. Онда студенттер 5 түрлі мамандық бойынша білім алады. ===Қызылорда экономика, экология және құқық академиялық университеті=== '''Қызылорда экономика, экология және құқық академиялық университеті''' – жоғары оқу орны. 1997 ж. мамырда құрылған. Университетте 4 факультет, 12 кафедрада 18 мамандық бойынша кәсіби мамандар даярланады. 99 оқытушы, 7 ғылым докторы 37 ғылым кандидаты және өндірісте мол тәжірибе жинақтаған мамандар сабақ береді. Университетте ҚР Білім және ғылым министрлігі Философия және саясаттану институтының зерттеу бөлімі жұмыс істейді. Университет оқытушыларынан 2 докторлық, 8 кандидаттық, 14 магистрлік диссертация жұмыстары қорғалды. 2003 жылдан бері университет жанындағы «Қызмет» колледжі жұмыс істейді. Колледжде 11 мамандық бойынша арнаулы орта мамандар даярланады. ===Қызылорда гуманитарлық заң колледжі=== '''Қызылорда гуманитарлық заң колледжі''' – орта кәсіптік оқу орны. 2001 жылы құрылған. Экономика, заң, педагогика салалары бойынша мамандар даярлайды. Колледжде 1 ғылым докторы, 7 ғылым кандидаты, жоғары білімді мамандар дәріс береді. Университетте құқықтану, экономика бөлімдерінде 8 мамандық бойынша мамандар даярлаумен қатар жеке адамдардың сапалы білім алу мүддесін қанағаттандыруға және еңбек нарығындағы бәсекелестікке қабілетті болуына дайындайды. Салауатты өмірді қолдау мақсатында жұмыс жүргізетін [[«Жас заңгерлер»]] КТК командасы, [[«Әділет»]] дебат клубы, [[«Салауаттылық орталығы»]] бар. Колледжді 2001 жылдан саясаттану ғылымдарының докторы, профессор [[М.Мұхамедов]] басқарып келеді. ===Қызылорда медицина колледжі=== '''Қызылорда медицина колледжі''' – арнаулы орта медициналық білім беретін оқу орны. 1928 жылы Қазақстан денсаулық сақтау министрлігінің бұйрығымен «Қазақ акушер техникумы» болып ашылған. 1933 жылы «Фельдшерлік мектеп», ал 1954 жылы «Медицина училищесі» деп аталған. 1996 жылы қазіргі атауымен аталған. 1933-40 жылдары оқу орнында 320-дай оқушы білім алды. Колледж емдеу, акушерлік, стоматология, фармацевтика, медбике мамандықтары бойынша кадрлар даярлайды. ===Қызылорда музыка колледжі=== '''Қызылорда музыка колледжі''', Қазанғап Тілепбергенұлы атындағы – арнаулы орта білім беретін мемлекеттік оқу орны. 1977 ж. ашылып, 1999 жылға дейін М. Мәметова атындағы Қызылорда гуманитарлық колледжінің құрамында болды. 1999 жылы жеке бөлініп шықты. Қолледжде аспапта орындау, жеке ән салу, хорға дирижерлік ету, хореография өнер мамандықтары бойынша білім беріледі. Колледжде әр жылдары Е.Көшербаев, Т.Қалауов, Е.Сақтапбергенов басшылық етті, қазіргі директоры К.Ш. Ботабаев (Қазақстан білім беру ісінің озық қызметкері). «Super Star» мегапроектісінің жеңімпазы А.Кішкенбаев, «Жас қанат» байқауының жүлдегерлері Р.Садықов пен М.Сейітмұратов, т.б. осы оқу орнының түлектері. ==Мәдениеті== ===Қызылорда облыстық қазақ музыкалық драма театры=== '''Қызылорда облыстық қазақ музыкалық драма театры''', Н. Бекежанов атындағы – кәсіпқой сахналық мекеме. 1955 жылы Еңбекшіқазақ (Алматы облысы) және Қаратал аудандары (бұрынғы Талдықорған облысы) жергілікті театры негізінде ұйымдастырылған. Театр шымылдығы Ғ. Мүсіреповтің «Ақан сері – Ақтоқты» трагедиясымен ашылды. 1960 жылы театр Қызылорда қаласына көшіріліп, 1970 ж. Н. Бекежанов есімі берілді. 1997 жылдан Н. Бекежанов атындағы Қызылорда облыстық қазақ музыка драма театры болып өзгертілді. Театрдың ірге көтеріп қалыптасуына актерлер: Б.Балғынбаев, Ш.Мәденов, Х.Саурықов, Ш.Бәкірова, К.Көпбаева Қ.Көпбаев, С.[[Сағынбек Рақышев|Рақышев]], Т.Айнақұлов Р.Тәшібаева, А.Манасбаева, Ж.Бағысова, Ә.Кәнетов, С.Шотықов, т.б. көп үлес қосты. Тұңғыш режиссері Ж. Әбілтаев (Қазақстанның еңб. сің. арт.) болды. Театрдың бас режиссерлері болып әр жылдары: Мен Дон Ук, Андриасян Р. С., М. Байсеркенұлы, [[Ерғали Сиябекұлы Оразымбетов|Оразымбетов]] Е. С. (Қазақстанның еңб. сің. мәдениет қайраткерлері), Әмір-Темір Хүсейін (Қазақстанның еңб. сің. мәдениет қайраткері) және Т. Өтебаев, суретшілері болып Ә. Әбдірахманов, Ж. Әбіров, С. Пірмаханов [(Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қайраткері (1967)], т.б. қызмет істеген. Театр ұжымы М. Әуезов пен Л. С. Соболевтің «Абай», М. Әуезовтің «Қаракөз», «Қара қыпшақ Қобыланды», Ғ. Мүсіреповтің «Қозы Көрпеш – Баян сұлу», Қ. Мұхамеджановтың «Бөлтірік бөрік астында», «Жат елде», Т. Ахтановтың «Махаббат мұңы», «Әке мен бала», С. Жүнісовтің «Тұтқындар», «Қызым саған айтам», О. Бодықовтың «Нартай», Қ. Мұқашевтің «Парторг» пьесаларын, сондай-ақ У.Шекспирдің «Король Лир», Ф. Шиллердің «Зұлымдық пен махаббат», К.Гольдонидің «Екі мырзаға бір қызметкер», Н. В. Гогольдің «Үйлену», Ш. Айтматовтың «Ана – Жер-Ана», М. Кәрімнің «Айгүл елінде», т.б. спектакльдерді сахнаға шығарды. Театр балалар мен бүлдіршіндер үшін «Екі дос немесе делдал қарға», «Ақылды Ақшақар» ертегілерін және «Қандыөзек»(нашақор жайлы новелла) спектаклін сахналады. «Нартай бүлдіршіндері» атты қуыршақ театры жұмыс істейді. Шығармашылық жетістіктері үшін театр Бүкілодақтық венгр драматургиясы (1978), неміс драматургиясы (1980), КСРО халықтары драматургиясы (1982) фестивальдарының лауреаты болды. ===Қызылорда облыстық ауыл шаруашылығы департаменті=== '''Қызылорда облыстық ауыл шаруашылығы департаменті''', – облыс әкімшілігінің ауыл шаруашылығы саласындағы атқарушы органы. Облыс құрылғанда (1938) ҚазКСР Егіншілік комитеті жанындағы Қызылорда облысының жер бөлімі ретінде ұйымдастырылды. 1947 – 52 ж. ҚазКСР Ауыл шаруашылық министрлігінің облыстық ауыл шаруашылық басқармасы, 1953 – 62 ж. ҚазКСР ауыл шаруашылық минститунің ауыл шаруашылық басқармасы, 1962 – 65 ж. ҚазКСР ауыл шаруашылық өнімдерін өндіру мен дайындау министрлігінің облыстық ауыл шаруашылық өнімдерін өндіру басқармасы, 1965 – 89 ж. ҚазКСР Ауыл шаруашылық министрлінің облыстық ауыл шаруашылық басқармасы, 1986 – 89 ж. ҚазКСР Мемагроөнеркәсібінің облыстық агроөнеркәсіп комитеті, 1989 – 93 ж. облыстық агроөнеркәсіп бірлестігі, 1993 – 98 ж. облыстық Ауыл шаруашылық басқармасының, 1998 – 2001 ж. облыстық ауыл шаруашылық басқармасы болып аталып келді. 2005 жылдан қазіргі атымен аталады. Департаменттің негізгі міндеті – ауыл шаруашылық саласында халықты азық-түлікпен қамтамасыз ету, өндірісті шикізатпен, нарықтық қатынастардың даму жағдайында аграрлық сектордың экспорттық мүмкіндігін арттыруға бағытталған бірыңғай мемлекеттік саясатты жүзеге асыру болып табылады. ===Қызылорда қаласындағы жастар саябағы=== [[Сурет:Park of the Kyzylorda.jpeg|thumb|right| Демалыс паркі]] '''Қызылорда қаласындағы жастар саябағы''', Н.Ә. Назарбаев атындағы,Қорқыт ата атындағы Қызылорда мемлекетік университетінің 5-ғимараты маңында, Сырдария өзені жағасында орналасқан. Аумағы 6 га. Қаланың көрікті жерінде орналасқан бұл жастар саябағы Қызылорда қалысының бас жоспарына енді. Қызылорда университетінің жаратылыстану факультеті мамандарының тәжірибелік-машықтық дәрістері осында өтеді. Саябаққа университеттің ғылыми кеңесінің 17.5.2006 жылғы шешімі бойынша ҚР президенті Н.Ә. Назарбаевтың есімі берілді. ===Қызылорда облыстық мемлекеттік архиві=== '''Қызылорда облыстық мемлекеттік архиві''' – ғылыми-құжаттық мекеме. 1928 ж. ұйымдастырылған. Алғашқы кезде округтік, 1931 ж. қалалық архив болды, 1938 жылдан қазіргі атауымен аталып келеді. Архивте облыстық, уездік-қалалық кеңестер мен атқару комитеттерінің 1917 жылдан бергі тарихи құжаттары жинақталған. Облыс өңіріндегі азамат соғысының барысы, алғашқы ұжымшарлар мен кеңшарлардың, МТС, тұңғыш мұғалімдер одағының, «Қосшы» одағының құрылуы, жергілікті өнеркәсіптің, балық шаруашылығының дамуы, күріш өсіру технологиясын меңгеру, атақты күрішшілер Ы.Жақаев, М.С. Кимнің еңбектері, мал шаруашылығын дамыту, оқу ағарту, денсаулық сақтау, мәдениет басқармаларының, Қызылорда қаласы астана болып тұрған кездегі (1925 – 29) оқу орындарының құжаттары сақталған. Ғылыми анықтамалық әдебиеті 800-ден, құжат саны 136 мыңнан асады. Құрамында 2 бөлімшесі, 7 аудан архиві бар. ===[[Қызылорда облыстық филармониясы]]=== '''Қызылорда облыстық филармониясы''' – концерттік-сахналық мәдени мекеме. 1972 ж. құрылған. Оның алғашқы директоры Т.Қалауов болды. Филармонияны әр жылдары Д.Дүйсенбаев (1976 – 80), К. Асанбаев (1980 – 85), Қ. Мұхамедияров (1985 – 86), Б. Шөкенов (1986 – 89), Ш. Әбдібаев (1989 – 90), М. Әбдікәрімов (1990 – 2001), С. Ибрашев (2001 – 03), М. Ахметов (2003 – 05) басқарды. Оның құрамына «Сыр күмбезі» (жетекш. А. Тұяқбаев), «Ақ толқын» (жетекш. Қ. Сақтағанов), «Бәйшешек» (жетекш. Қ. Байғабылов), «Сыр маржаны» (жетекш. Ү. Ахметова), «Сыр самалы» (жетекш. С. Бердіхожаев) ансамбльдері және «Сыр әзілі» ойын-сауық отауы (жетекш. Б. Есенов) мен «Томирис» бишілер тобы (жетекш. Г. Мырзабаева) кірген. «Томирис» тобы «Шабыт» Халықар. фестивалінің лауреаты болды (2005). Қазіргі уақытта филармонияда Ш. Қалдаяқов атындағы халықар. ән байқауының лауреаттары Қ. Ысқақов, Э. Қанатбаева, Р. Бағланова атындағы аумақтық әншілер байқауының лауреаты Р. Ысқақова, республика «Жас қанат» байқауының дипломанты Г. Әлиханова, т.б. жұмыс істейді. ===Қызылорда облыстық радиосы=== '''Қызылорда облыстық радиосы''', 1928 жылдың 14 қарашасында құрылған. Қызылорда облысында 1938 ж. радионүктелердің саны 2 мыңға жуық, 90-жылдары ол көрсеткіш 188 мыңға жетті. 60-жылдардың басында радиохабарын таратуға Ә.Мырзахметов, Н.Оспанов, Ә.Шабақов, Т.Елемесов, А.Тоқмағамбетов, Ж.Шөкенов, Д.[[Дәуірхан Жәлиұлы Айдаров|Айдаров]], т.б. басшылық етті. 1958 – 63 ж. облыс радиохабарларын таратуда 20 – 30 адам жұмыс істеді. Материалдар үш тілде: қазақша – 70%, орысша – 20%, корей тілінде – 10%. Алғашында жетісіне 1 рет 1, 2 сағаттан, кейіннен күнде әуе толқынына шығатын болды. 1964 ж. облысы радио еліміз күрішшілерінің Бүкілодақтық үндесуінің бастамашысы бола тұра, Қызылорданы Шымкентпен, Көкшетаумен, Талдықорғанмен, Қарақалпақстанмен байланыстыратын тұрақты радио көпірге айналды. 1967 ж. Одақ көлемінде алғаш өткізілген радиоқызметкерлердің бірінші аймақтық кеңесінде Қызылорда радио журналистерінің жұмыс тәжірибесі кеңінен талқыланып, республика көлемінде таратылды. Сонымен қатар магнитті пленкаларды электронды монтаждау әдісі елімізде алғаш рет Қызылорда радиосында қолданылды. 2004 жылғы желтоқсан айынан бастап әуе толқынына шығуды тоқтатты. ===Қызылорда облыстық тарихи-өлкетану музейі=== '''Қызылорда облыстық тарихи-өлкетану музейі''' – ғылыми-мәдени мекеме. 1939 жылы негізі қаланған. Алғашқы экспозициясы 1890 – 96 жылдары салынған шіркеу үйінде болды. 1980 жылы жеке ғимаратқа көшірілді. Мұражай 14 залдан тұрады. 2000 – 2002 жылдары мұражайда «Өлке кеңес үкіметі кезінде», «Сыр бойындағы астана», «Қызылорда облысы екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында», «Тәуелсіз Қазақстан», «Этнография», «Мәдениет және өнер» залдары ашылды. Облыс географиясына, археологиясына арналған залдар да өлке тарихынан, өнеркәсібі мен ежелгі мәдениетінен мол мағлұмат береді. Мұражай қорында 42920 жәдігер бар, оның 5 мыңнан астамы көрмеге қойылған. Ондағы ең құнды жәдігерлер: батыр киетін дулыға, сауыт (1853), зеңбірек ұңғылары, ақша коллекциясы (Ұлы Жібек жолы сауда айналымындағы). == Галерея == <gallery> Кызылорда. привокзальная площадь IMG 20220625 133322.jpg|Вокзал маңы ауданы Кызылорда. Привокзальная площадь IMG 20220625 133315.jpg |Вокзал маңы ауданы Кызылорда IMG 20220625 132141.jpg|Қызылорда Кызылорда Микрорайон IMG 20220625 132213.jpg|Мөлтек аудан Кызылорда Торговый дом IMG 20220625 132223.jpg|Сауда үйі </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қызылорда облысы}} {{Қазақстан қалалары}} {{Қызылорда қалалық әкімдігі елді мекендері}} [[Санат:Бұрынғы астаналар]] [[Санат:Қазақ елінің астаналары]] [[Санат:Қызылорда]] [[Санат:Қазақстан темір жол бекеттері]] d9xlf3rf9abdi5hg33buszijyk1ygat 3690232 3690231 2026-11-02T12:00:41Z Almas Akniet 186024 өзгертілді 3690232 wikitext text/x-wiki {{Wikify}} {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Қала |атауы = Қызылорда |сурет = {{Фотомонтаж |photo1a = Кызылорда, ТЦ Жайна.jpg |photo1b = Кызылорда, ТЦ Жибек Жолы.jpg |photo2b = Кызылорда. Привокзальная площадь IMG 20220625 133315.jpg |photo3a = Кызылорда. привокзальная площадь IMG 20220625 133322.jpg |photo3b = Кызылорда, улица Байсеитовой.jpg |photo4a = Кызылорда, набережная Сырдарьи (2).jpg |spacing = 1.725 |position = center |color_border = white |color = white |size = 333 |foot_montage = }} |әкімшілік күйі = Облыс орталығы |елтаңба = Kyzylorda city seal.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg= 44|lat_min= 51|lat_sec= |lon_deg= 65|lon_min= 31|lon_sec= |CoordAddon=type: |CoordScale = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Қызылорда облысы |кестедегі облыс = Қызылорда облысы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |әкімі = Серік Қожаниязов |құрылған уақыты = 1820 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Ақмешіт, Перовск |статус алуы = |жер аумағы = 240 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = қатаң континенталды, қуаң |ресми тілі = қазақ тілі |тұрғыны = 278 581<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 94,23 %<br>[[орыстар]] 2,78 %<br>[[корейлер]] 1,70 %<br>басқалары 1,29 %<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = қызылордалық |телефон коды = 7242 |пошта индекстері = 120000 |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Shymkent |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/kyzylorda-kzo?lang=kk Қызылорда қаласының әкімдігі |сайт тілі = kz |сайт тілі 2 = ru |сайт тілі 3 = }} '''Қызылорда''' — [[Қазақстан]]ның оңтүстігіндегі қала, [[Қызылорда облысы]]ның әкімшілік, экономикалық және мәдени орталығы (1938 жылдан). [[Сырдария]] өзенінің оң жағалауында орналасқан. Тұрғын саны 278 581 адам (2023). 8 әкімшілік-аумақтық бірліктен тұрады: Қызылорда қаласы, [[Тасбөгет]], [[Белкөл]] кенттері, [[Қосшыңырау]], [[Қызылжарма]], [[Қызылөзек]], [[Ақсуат ауылдық округі (Қызылорда облысы)|Ақсуат]], Ақжарма ауылдары. Қала теңіз деңгейінен 126–130 метр биіктікте жатыр. Қала аумағы өзенді бойлай оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай төртбұрышты пішінде созылып жатыр. Жер аумағы 3683 га. Қаланың 17,0 га аумағы теміржол тораптарына, 165 га аумағы көліктік көшелерге, 19 га аумағы талдары жоқ қала бақтары мен демалыс орындарына, 51 га алқабы шөлді-шөлейітті орындар үлесіне тиеді. Геологиялық тұрғыдан Қызылорда аумағы [[Тұран]] эпигерциндік платформасы үстінде жатыр. Палеозойда қалыптасқан бұл жазықты кейде "Сыр ойысы" деп те атайды. Ойыстың шеткі иіндері палеозойлық қатты метаморфты жыныстарға толған. Ойыстың көлденең ені 400 км. Орталығында палеозойлық тау жыныстары 600-900 метр тереңдікте жатыр. Кейіннен ойыс мезозой, одан кейін кайнозой жыныстарымен жабылған. Шөгінді қабат үшке бөлінеді. [[Сурет:Qyzylorda station.jpg|thumb|left|Қызылорда вокзалы]] Ең жоғарғы қабатының қалыңдығы 10-15 м. Бұл толығымен аллювийлі шөгінді жыныстар. Келесі құмды қабаттың қалыңдығы 50-80 метр. Олар негізінен көтеріңкі немесе құмды төбелер бөліктерінде жатыр. Үшінші қабат палеогеннің аяғындағы (олигоцен) теңіз саздары мен құм тастарынан тұратын жасыл-сұр түсті жыныстардан тұрады. Қабат 50–80 м тереңдікте жатыр. Қала 1817 жылы Қамысқала атты елді мекеннің орнында салынған. Қоқан хандығының кезінде Ақмешіт бекінісі болып қаланды. 1853 жылғы тамызда басқыншы генерал В.А. Перовскийдің атымен бекініс '''Перовск''' форты аталды. 1867 жылы Перовскіге қала мәртебесі беріліп, уезд орталығына айналды. 1901–1906 жылдары Орынбор–Ташкент теміржолының салынуына байланысты қала халқы қарқынды өсті. Кеңес өкіметі Қазақстанда ең бірінші осы Перовскіде, 1917 жылғы 30 қазанда (12 қараша) орнады. 1922 жылы қаланың '''Ақмешіт''' аты қайтарылғанымен, 1925 жылғы сәуірде Қызылорда деп қайта өзгертіліп, [[Қазақ АКСР]]-інің астанасы мәртебесі берілді (1929 жылға дейін). Қалада 1926 жылғы 13 қаңтарда Қазақ драма театры (М.Әуезов атындағы Қазақтың мемлекеттік академия театры) ашылды. Денсаулық сақтау, білім беру орындары көбейді. 1938 жылы облыс орталығына айналды. XX ғасырдың 30-жылдары қалада электр станциясы, диірмен, наубайханалар, балық өңдеу, күріш, кірпіш зауыты жұмыс істеп тұрды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдары аяқ-киім фабрикасы, ет комбинаты, астық өнімдері комбинаты, сүт зауыты, целлюлоза-картон зауыты, тоқылмайтын маталар фабрикасы іске қосылды. 1956 жылы қала іргесіндегі Тасбөгет кенті жанынан су бөгеті салынды. 1974 жылы «Қызылордакүрішмаш» зауыты іске қосылды. Көптеген оқу орындары мен мәдениет ошақтары ашылды. 1996 жылы 8 қазанда ҚР Президентінің жарлығымен «Қызылорда арнайы экономикалық аймағы» (АЭА) құрылды. Оның бағдарламасы негізінде қалада жекешелендіру, акционерлендіру, инвестиция тарту секілді жұмыстар жүргізілді. Түрлі меншіктік жүйелер жасалып, шағын және орта бизнес кәсіпорындары мен мекемелері құрылды. Өнеркәсіп, сауда, байланыс қатынастары реттелді. Экономиканың жандануы мемлекет және қала бюджетіне түсетін қаржы сомасын арттырды. [[Сурет:Мечеть Айтбая, Кызылорда, 2009.jpg|thumb|250px| [[Айтбай мешіті|Айтбай мешіт]]і]] Қалада күріш машиналарын шығаратын «Қызылорда күрішмаш» АҚ, Құрылыс материалдары мен құралдар комбинаты, эксперименттік механикалық және тәжірибелік жөндеу-механикалық зауыттары, тоқылмайтын маталар, аяқ-киім фабрикалары, сонымен бірге астық өнімдері және азық-түлік, тағам бағытында [[«Береке-нан»]], [[«Балық»]], [[«Жайна»]], [[«Ісмер»]], [[«Қуат»]] АҚ-тары жұмыс істейді. Қалада [[«Айдан», «Аңсар», «Айжан», «Бабас», «Бастау және К», «Бейбарыс», «Сыр шарабы», «Темірхан», «Яксарт»]] және т.б. ӨК, АҚ-дар мен кәсіпорындар елге қызмет көрсетеді. Қаладағы көлік қатынасын «Маршрут», «Қатынас» АҚ-тары, [[«Жаңа талап»]] ӨК-і жүргізеді. Кейінгі жылдары қаланың архитектуралық келбеті жаңарып, тарихи орындар қайта жаңғыртылды. Жаңа әуежай, аквапарк, Сарқырама каналы, Жағажай, төрт жұлдызды [[«Самал»]] қонақүйі, «Еуразия» кешені салынды. Саяси қуғын-сүргін құрбандарына арналған ескерткіш, [[Қорқыт ата]], [[Абылай хан]], [[Амангелді Иманов]], [[Мұхтар Әуезов]] мүсіндері орнатылған. «Қызылорда таймс» (1994), «Ақмешіт ақшамы» (1997), «Новая Кызылорда» (1998) газеттері шығады.<ref>[[Балалар Энциклопедиясы]], 6 том.</ref> Білім беру және мәдениет саласы бойынша қалада 50-ден аса жалпы білім беретін мектеп, 5 колледж, 3 кәсіптік-техникалық мектеп, Қорқыт ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті, «Сейхун» академиясы, Экономика, экология және құқық университеті, Гуманитарлық университет бар. Аймақтық агроэкология ғылыми-зерттеу институты облыста ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізеді. Облыстық мемлекеттік архив, драма театры, «Сыр сұлуы» халық ән-би ансамблі, филармония, көркемөнерпаздар шығармашылық үйі, облыстық халық шығармашылығы мен білім беру және мәдени жұмыстардың ғылыми-әдістемелік орталығы т.б. бар. == Тарихы == [[Сурет:Korkyt-ata.jpg|thumb|left|Қорқыт ата кешені]] Қызылорда қаласының қалыптасу тарихы бұрынғы маңызын жоғалтпай, тек аты ғана бірнеше рет өзгергенімен (Ақмешіт – 1818 жылы, Перовск – 1853 жылы, қайтадан Ақмешіт – 1922 жылы, Қызылорда – 1925 жылы), әр кезеңде Сыр бойы атрабының әлеуметтік және мәдени орталығы болып қалыптасты. Ақмешіт 1818 жылы Қоқан хандығы кезінде Сырдария бойында алғаш қорған ретінде салынған. Оның ішіндегі ақ кірпіштен өрілген мешіттің түсіне сай бекініс Ақмешіт деп аталды. 1853 жылғы 28 шілдеде Орынбор генерал-губернаторы В.А.Перовский Сыр қазақтарын қорғауды сылтауратып орыс әскерлерімен қамалға басып кіріп, қоқандықтарды қаладан қуып шығады. Қала Перовск аталып, 1867 жылы ол Сырдария уезінің орталығына айналады. Қалада 4 сыныптық мектеп, кірпіш зауыты, жел диірмені, ұста дүкендері жұмыс істей бастайды. 1905 жылы Орынбор – Ташкент теміржолы пайдалануға беріліп, қалада депо мен вокзал үйлері салынды. Ал 1917 жылы 30 қазанда Перовскіде Кеңес үкіметі орнады. Жаңа үкімет үшін болған ұрыста А.Першин, Н.Шумилов, Н.Селиверстов тағы басқа жауынгерлер ерлік үлгісін көрсетті. 1922-1925 жылдары қала қайтадан Ақмешіт атанып, 1925-1929 жылдары Қазақстанның астанасына айналды. 1925 жылы қалаға Қызылорда аты беріліп, онда С.Сейфуллин, Б.Майлин, І.Жансүгіров сияқты белгілі қаламгерлердің туындылары сахналанып, М.Әуезовтың “Еңлік-Кебек” спектаклі қойылды. Ал 1938 жылы Қызылорда облысы құрылды. 1960-70 жылдары қалада қатырмақағаз, аяқкиім, механикалық және күріш зауыттарымен қатар бірнеше фабрикалар іске қосылып, жаңадан салынған Гагарин, Титов елді-мекендері арқылы қала көлемі ұлғая түсті. Осы жылдары Қызылордада педагогикалық институт пен Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институттарының филиалы және бірнеше арнаулы оқу орындары жұмыс істеп, көптеген жаңа мектеп ғимараттары салынды. 1980-90 жылдары қазіргі Абай даңғылы, Желтоқсан, А.Тоқмағамбетов көшелерінде сәнді үйлер, зәулім ғимараттар бой көтерді. Соңғы жылдары салынған Ақмешіт, Мерей шағынаудандары, “Оңтүстікмұнайгаз” фирмасының әкімшілік үйі, Диагностикалық орталық, облыстық аурухананың жаңа үйлері қала ажарын аша түсті. Шетелдік компаниялардың Сыр бойының табиғи байлығын игеруі тұрғындардың әлеуметтік жағдайының жақсара түсуіне ықпал ете бастады. Ежелгі Сыр бойында өмір сүрген данышпан Қорқыт баба, [[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы|Жалаңтөс Баһадүр]], [[Әйтеке би]], Жанқожа, Бұқарбай, Тоғанас батырлар мен [[Ұлы Отан соғысы]] кезіндегі Кеңес Одағының батырлары атанған 22 майдангер ерлеріміздің есімдері – ел мақтанышы. Мұстафа Шоқай, Темірбек Жүргенов, Ғани Мұратбаев сияқты қазақтың біртуар ұлдары мен даңғайыр диқан Ыбырай Жақаевтарды дүниеге әкелген де осы қасиетті Сыр топырағы. Олар — өлке тарихына енген, көше бойларындағы үйлерге жазылған биік тұлғалы қасиетті есімдер. Сонымен қатар, Қызылорда қаласының іргесінің қаланғанына 200 жылға жуықтаған кезеңде де оның заман өзгерістеріне толы тарихи оқиғалары, ежелгі дәуірлерден бүгінгі күнге дейін Арал өңірін, Сырдария жағасын мекендеген халықтардың археологиясы, этнографиясы, әлеуметтік-мәдени өмірі зерттеушілердің назарында болып келеді. Республиканың астанасына Ақмешіт қаласы ұсынылғанға, ең басты дәлел ретінде онда Орынборға қарағанда қазақтардың көп тұратыны тілге тиек етілді. [[Орынбор – Ташкент теміржолы]] республиканың жаңа астанасын [[Ресей]] орталығымен, Қазақстанның батыс, оңтүстік аудандарымен және Орта Азия республикаларымен байланыстыратын еді. Оның үстіне Ақмешіт болашағы үлкен үміт күттіретін суармалы егістің орталығына орналасты. Бүгінгі көзқарас тұрғысынан қарағанда республика басшылары С.Қожанов, С.Сәдуақасов астананы көшіру мәселесіне ұлттық мүддені көздеп келген деген деректер бар. “Қазақстан астанасы орыстың туы тігілген қалада емес, қаласы жоқтықтан қазақтың киіз ауылында болса да, қазақ жұртшылығына жуық болуы керек”, - деп жазды С.Қожанов “Ақжолдың” 1924 жылғы 17 желтоқсандағы санында. Қазақ астанасы болуға Орынбор қаласы шетте болғандықтан ғана жарамайды емес, қазақ қаласы болмағандықтан, қазақ ұлт мемлекетінің ұлтшылдығына орда болуына қисыны жоқтықтан жарамайды. Қазақ ұлт мемлекетшілдігіне әдемі қала, ыңғайлы үйлер керек емес, жаман да болса, өз ордасы болуы керек. Орынбордан көшпей, қазақ ұлтының ішкі тіршілігі оңдалып, қазақ еңбекшілерінің көпшілігінің қолына керекті шарлар іс жүзінде істелуі қиын”. Перовск станциясы [[теміржол]] жұмысшыларының бастамасы бойынша Қазақстан өкіметін Ақмешітке көшіру үшін үш күн ішінде “Қызыл паровоз” жөндеуден өткізіліп, [[Орынбор]]ға жіберілді. Қазақ АССР-і Кеңестерінің V съезі делегаттары және өкімет мүшелері бар пойыз Орынбордан республиканың жаңа астанасы Ақмешітке 1925 жылдың наурыз айының аяғында аттанды. Съезд делегаттарының ішінде мәдениет, өнер қайраткерлері [[Иса Байзақов]], Александр Затаевич, [[Әміре Қашаубаев]], [[Сәбит Мұқанов]], [[Сәкен Сейфуллин]], [[Қажымұқан Мұңайтпасов]] болатын. Бұл съезге Қазақ Республикасының қарауына кірген Қарақалпақ Автономиялы облысының өкілдері бірінші рет қатысты. Қарақалпақ делегаттарының бірі Әбу Құдабаев Ақмешіт қаласына жақын Сырдария өзенінің батыс жағасындағы “Қызыл қайың” ауылында 1899 жылы туған. Ол бірқатар жылдар бойы Қарақалпақ облыстық партия комитетін басқарды. Кейінірек сталиндік қуғын-сүргіннің жазықсыз құрбанына айналды. Құрамында Қазақ АССР-і Кеңестерінің V съезі делегаттары бар өкімет пойызын жол бойында Сексеуіл, Арал, Қазалы, Жосалы станцияларының жұртшылығы қарсы алып, көп адам жиналған митингтер ұйымдастырылды. Ақмешіт станциясында орасан зор митинг болып өтті. Оны Ташкенттен келген Сырдария облыстық партия комитетінің хатшысы Әбілқайыр Досов ашты. Өкімет делегациясын Қазақстанның жаңа астанасының жұмысшылары мен интеллигенциясы қызу құттықтады. Қала жастары атынан Әбділда Тәжібаев сөз сөйледі. Сонымен 1925 жылдың 15 сәуірінде Ақмешіт қаласында бүкіл [[Қазақстан]] еңбекшілері өкілдерінің басын қосқан Қазақ АССР Кеңестерінің V съезі салтанатпен ашылды. Бес күнге созылған съездің негізгі құжатының бірі қазақ халқының тарихи дұрыс атының қалпына келтірілуі еді. Яғни Кеңестердің бүкіл қазақтың V съезі “бұдан былайғы жерде “киргиз” деген атау “қазақ” деп аталсын” деп қаулы қабылдады. Сонымен бірге съезд “Киргиз Республикасын” “Қазақ Республикасы” деп атауға, ал оның астанасы Ақмешітті Қызылорда деп атауға қаулы алды. Қызылорданың Қазақстан астанасы деп аталуымен тарихтың жарқын беттері ашылды. Еліміз жаңа бір қоғамдық құрылыстың ғимаратын қалай бастады. Бұл кезде қаланың тұрғыны 22577-ге жетті. “Қызылқала” сөйтіп өмірге жаңаша қарқынмен қанат жая бастады. Дәл осы жылдары жарқыраған электр жарығы іске қосылды. Астана мәртебесіне қол жеткізген соң түрлі мекемелер мен өндіріс орындарының іргетасы қалана бастады. Біртіндеп кондитерлік фабрика, ет комбинаттары, сыра зауытымен бірге басқа да артелдердің қатары көбейді. Қызылорда астана болған жылдары орта оқу және арнаулы оқу орындары, өнеркәсіп және ауылшаруашылық мекемелерімен қоса, орталық ғылыми-зерттеу ғимараты жанынан қазақтың эпидемиология және гигиена институтының негізінде егу лабораториясы дүниеге келді. Сондай-ақ ең алғашқы рет қазақтың ғылыми-зерттеу, жер қыртысын зерттеу, қазақтың мал дәрігерлік-бактериологиялық және де басқа институттары өз жұмысын осы қалада бастаған болатын. ==Кәсіпорындары== ===«Қызылордакүрішмаш»=== '''«Қызылордакүрішмаш»''' – машина жасау кәсіпорны. 1981 ж. ауыл шаруашылық машиналарын жасауға бағытталған зауыт ретінде пайдалануға берілген. 1994 жылдан акционерлік қоғам. Астық жинайтын машиналар шығаруға мамандандырылған. Зауыт шығаратын әртүрлі жатка машиналары елімізде көпшілік сұранысқа ие. Зауыт ЖВ-4,1, ЖРТ-5-01. ЖРТ-5, ЖВУ-6, ЖВТ-6, ЖВП-10 жатқаларын жасауды игерген. Кәсіпорынның өндірістік қуаты – жылына 600 жатка. ===Қызылорда су тораптары=== '''Қызылорда су тораптары''', 1) Қызылорда су торабының оң жақ каналы, бастауын Сырдария өзені арнасында салынған бөгет (1957, Қызылорда қаласынан шығысқа қарай 12 км) маңынан алып, өзеннің оң жақ бойымен Қармақшы ауданына дейін созылады. Ұзындығы 80 км, ені 20, кейде 40 – 80 м. Тереңдігі 5 – 12 м. Су ағымы каналдың басында 48 м³/с. Канал бойында бірнеше бөгеттер, көпірлер бар. Сырдария өзенінің оң жақ бойындағы өңірдің ауыл шаруашылығын дамытуда бұл каналдың маңызы зор, оның суымен күріш, жем шөптік дақылдар егілетін 60 мыңға жуық га жер суарылады. 2) Қызылорда су торабының сол жақ каналы, республикада салынған (1950 – 60) ірі су құрылыстарының бірі. Бастауын Сырдария өз. арнасына салынған (1957) бөгеннен алады. Ұзындығы 140 км, ені 40 – 70 м, тереңд. 4,5 – 9 м. Су ағымы бас жағында 60 м³/с. Канал Сырдария, Қармақшы аудандарының шаруашылықтарына Сырдария суын жеткізеді. Суарылатын жер аумағы 50 мың га-дан астам. Канал жалпы ұзындығы 500 км-дей Жаңадария (Сырдарияның ескі арнасы) каналымен жалғасады. Оның суымен 600 – 700 мың га жайылым және шабындық суландырылады. ===Қызылорда энергиялық орталығы=== '''Қызылорда энергиялық орталығы''' – мемлекеттік коммуналдық қалалық кәсіпорын. 1963 ж. іске қосылған. Орталық Қызылорда қаласын жылумен және электр қуатымен қамтамасыз етеді. Кәсіпорынның жылу энергиясын өндіретін екі қазандығы бар. Жылу маусымы кезінде сағатына 22 МВт электр энергиясын өндіреді.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> ==Оқу орындары== ===Қызылорда мемлекеттік университеті=== '''Қызылорда мемлекеттік университеті''', Қорқыт ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті – Арал өңірі мен Қазақстанның оңтүстік-батыс аймақтары үшін түрлі саладағы білікті мамандар даярлайтын іргелі жоғары оқу орны. 1998 жылдың 24 наурызында Қорқыт ата атындағы Қызылорда гуманитарлық университеті мен Ыбырай Жақаев атындағы Қызылорда политехникалық институтының бірігуі негізінде құрылған. ҚМУ-дың оқу және ғылыми жұмыстарын жоғары білікті оқытушылар ұжымы жүргізеді, олардың 49-ы ғылым докторы, 287-сі ғылым кандидаты. 12 мыңнан астам студент күндізгі, сырттай және кешкі бөлімдерде жаратылыстану және әлеумет, гуманитарлық сала, экономика, педагогика, өнер, мәдениет, спорт саласы, технология машиналар мен құралдар, мұнай-газ ісі, электр¬энергетика, азық-түлік өнімдері технологиясы, құрылыс, ауыл шаруашылығы, орман және балық шаруашылығы, т.б. салалар бойынша дәріс алады. Білім беру жүйесін дамыту, жаңа ақпараттық технологияларды енгізу арқылы оқу процесін жетілдіру, ғылым мен практиканы ұштастыру, оқытушылар мен студенттер шығармашылығын қалыптастыру – университет дамуының негізгі ұстанымдары болып саналады. ҚМУ қызметінің басым бағыттары Болонья декларациясының талаптарына сай келетін жоғары кәсіптік білім берудің жалпы еуропалық жүйесіне кіру, оқу процесін жүйелі ұйымдастыру, кәсіптік білім берудің көп сатылы жүйесін дамыту, бастауыш, орта және жоғары кәсіптік білім беруді ұйымдастыру мен жүргізуді ғылыми-әдістемелік тұрғыдан қамтамасыз ету болып табылады. 1993 жылы ҚМУ жанынан Қазақ-түрік лицейі, 1994 жылы жаңа үлгідегі мектеп-гимназия ашылды. Бұл оқу орындарында жоғары мектеп мамандары: ғылым кандидаттары, доценттер, жоғары санатты оқытушылар сабақ береді. Лицей мен мектеп-гимназияда шетел тілі және информатика пәндері бірінші сыныптан бастап тереңдетіліп оқылады. ҚМУ шетелдік жоғары оқу орындарымен байланыс орнату және оны дамыту жөніндегі шаралар кешенін төмендегі бағыттар бойынша жүргізеді: шетелдік оқу орындарымен тікелей келісім шарт бойынша байланыс; елшіліктер, түрлі халықар. қорлар және орталықтармен қатынас; оқытушылар құрамының шетелде тәжірибе алмасуы; шетелдерде мамандар даярлау; жолдама, шақыру арқылы шетел мамандарының, еріктілерінің қызметі; шетелдік қазақ жастарына білім беру; озық білім тәжірибелерін тарату; білім бағдарламаларын халықаралық стандарттармен сәйкестендіру; аспиранттар мен студенттерді шетелдерде оқыту. ҚМУ осы мақсатта АҚШ, Канада, Түркия, Оңтүстік Корея, Египет, Ресей, Белоруссия, Украина, Қырғызстан, т.б. алыс және таяу шетелдердегі ғылыми орталықтармен және жоғары оқу орындарымен тығыз байланыс орнатқан. Университет 1998 – 2002 жылдар аралығында Оңтүстік Альберта технология институтымен (SАІТ, Канада) бірлесе отырып Канада халықаралық даму агенттігі қаржыландыратын (СИДА) «Қазақстанның жоғары оқу орындарына техникалық көмек көрсету» атты жобаны жүзеге асырды. Бұл жоба негізінде «Экономикадағы ақпараттық жүйелер», «Ақпараттарды өңдеудің автоматтандырылған жүйелері», «Бухгалтерлік есеп және аудит», «Экономика және менеджмент» мамандықтары бойынша оқу жоспарлары мен бағдарламалары жаңартылды. ҚМУ бірнеше жылдан бері Канаданың жетекші ауыл шаруашылық оқу орындарының бірі – Олдс колледжімен, Саскачеван университетімен Қазақстан – Канада – Қырғызстан арасындағы «Ауыл шаруашылық саласында кәсіби білім беруге ықпал ету, технологиялар ұсыну бағдарламасы», «Өндірістегі қолданбалы зерттеу мен сауда және индустриямен өзара байланыс бағдарламалары» атты үш жақты жобаны жүзеге асырып келеді. Аталмыш жобаны да Канада халықаралық даму агенттігі қаржыландырады. Сондай-ақ, Түрік халықаралық ынтымақтастық басқармасымен (ТІСА) бірлесе отырып «Қазақ-түрік қолданбалы өнер орталығы» атты екі жақты жобаны іске асырып келеді. Жоба мақсаты халықар. стандарттарға сай сәндік-қолданбалы өнер – кілем тоқу, зергерлік бұйымдар саласы бойынша жоғары білімді мамандар даярлау. Жоба шеңберінде университетте арнаулы кілем цехы іске қосылып, «Кәсіби білім беру» мамандығы негізінде қолдан кілем тоқу ісі бойынша мамандар даярланады. ҚМУ шетел тілдерін Франция, Түркия, Корея, Египеттен ерікті оқытушылар қатыстыру арқылы оқытуды тәжірибеге енгізген. Университетте Корей Республикасы Елшілігі жанындағы Корей ағарту орталығы мен Корей халықар. ынтымақтастық агенттігінің (КОІСА) бірлескен бөлімі ашылды. М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті, Мәскеу мемлекеттік инженерлік университеті, Қазан, Киев мемл университеттері, Кенги университеті, Чан-Янг университеті (Сеул, Корея), Сүлеймен Демирель ун-тімен (Түркия), MASHAV халықаралық байланыс орталығымен (Израиль) білім және ғылым мәселелері бойынша тығыз байланыс орнатылған. Сондай-ақ ҚМУ Қоғамдық-технология колледжбен (Миннеаполис, Миннесота штаты, АҚШ) бірлескен Интернеткурсын өткізіп келеді, университеттің «Аударма ісі» мамандығы студенттері аталған колледжде білім алу құқығын бірнеше мәрте иеленді. ҚМУ халықаралық университеттер ассоциациясы мен экономика және бизнес пәндері бойынша ресурстық желінің мүшесі бола отырып экономика, бизнес пәндері бойынша оқулықтармен көмек беретін CARANA Корпорациясының EdNET жобасы аясында «Еуразия» қорының (USAІD) грантын иеленді. Университеттің оқытушылар құрамы Орталық Еуропа университетінің Ресурс Орталығы мен (Будапешт, Венгрия), ТМД, Таяу Шығыс елдерінің жоғары оқу орындары оқытушыларына арналған оқыту әдістемелері бойынша өтетін семинарларға ұдайы қатысады. Университет жанында шетелдерде білім алу мәселелері бойынша Сорос – Қазақстан қорының бөлімшесі жұмыс істейді. Аталмыш бөлімше арқылы студентттер білім және ғылым саласы бойынша кеңес алу, ақпараттық құралдармен танысу, АҚШ жоғары оқу орындарына тапсыруға қажет TOEFL, GMAT, GRE тесттеріне дайындалу, ІREX, ACCELS, USІS, Сорос қорларының стипендиялық бағдарламалары бойынша ақпарат алу мүмкіндігіне ие болды. ҚМУ жанында мұражай және көрме залы жұмыс істейді. Мұражайда университеттің өнері мен мәдениетінен сыр шертетін 1 көрме залы, 2 этнография залы, 1 техника залы, ун-т тарихын баяндайтын 6 экспозиц. зал бар. Мұражай қорында 3960 экспонат сақтаулы. Ун-т кітапханасы Қызылорда облысы оқу орындары кітапханаларының әдістемелік орталық болып табылады. Қазіргі уақытта кітапхананың жалпы қорында 2 млн дана басылым бар. Онда сирек кездесетін (5000 дана), ағылшын тіліндегі түпнұсқа әдебиеттер (1300 дана), электронды оқулықтар (300 дана) және миллионға жуық арнайы техн. әдебиеттер жинақталған. Оқырмандарға екі электронды зал қызмет көрсетеді. Кітапханада оқырмандар конференциясы, тақырыптық көрмелер, жаңа әдебиеттер көрмесі, өнер адамдарымен кездесулер өткізіледі. ҚМУ-дың жоғары сайланбалы өкілетті басқару органы – ғылыми кеңес болып табылады. Оның міндеті – университеттің келешегін, негізгі бағыттары мен ғылыми, экономикалық және әлеуметтік даму стратегиясын анықтау. Университет ғылыми-зерттеу жұмыстарының негізгі бағыттары: құрылыс материалдары мен құрылыс өндірісінің технологиялары; аймақтың минералдық байлықтарын қайта өңдеудің физика-химия негіздері; ауыл шаруашылық дақылдарын өндіру және қайта өңдеу, сақтау технологияларының проблемалары; Қорқыт ата мұрасы және ежелгі түркі өркениеті; Арал өңірінің экологиясы; Қызылорда облыстық экономикасының проблемалары; машина-трактор агрегаттарын пайдалану тиімділігін көтеру жолдары; жерасты болат магистралды құбыржелілерінің төзімділігі; суармалы егіс ал¬қаптарының экол.-мелиоративтік жағдайы; Арал теңіз табанын игеру, т.б. Университет жанынан Ежелгі түркі өркениеті және Қорқыт ата мұраларын зерттеу орталығы құрылған. 2003 ж. осы орталық негізінде «Ежелгі түркі өркениеті және Қорқыт мұраларын зерттеудің көкейкесті мәселелері» тақырыбында халықар. ғылыми-теория конференция өткізілді. Қазіргі уақытта ҚМУ археологтары Оғыз мемлекетінің астанасы Жанкент қаласының орнын зерттеу үстінде. Сырдария өзенінің төменгі ағысындағы көне қалалар мен Арал т-нің табанына жасалған ғылыми экспедициялар барысында құнды археологиялық материалдар жиналды. Университет ғалымдары бірқатар мемлекет ғылыми-технология бағдарламаларды орындауға қатысуда. ҚМУ студенттерінің қоғамдық қызметі Жастар ісі жөніндегі комитет арқылы жүзеге асырылады. Халықаралық, республика байқаулардың бірнеше дүркін жеңімпаздары «Дидар» этнография-фольклорлық ансамблі, гандболдан Азия елдері және республика чемпионаттарының жүлдегері «Сейхун – Кам» қыздар командасы, республика және облыс байқаулардың бірнеше мәрте жеңімпаздары «Час пик», «Қазақтың қазағы», «Сәтті сағат», «Қорқыт құрамасы» көңілді тапқыштар клубы мен КВН командалары, «Ақиқат» дебат клубы – университет мақтанышы. ҚМУ студенттері арасында, сондай-ақ, республика «Шабыт», «Жас толқын» фестивальдарының лауреаттары, республика пәндік олимпиада жеңімпаздары мол. Студенттер өмірінде «Салауатты өмір салтын қалыптастыру» орталығы және "Студенттер кәсіподақ комитетінің" алатын орны ерекше. Бұдан бөлек университет студенттері көптеген ұйымдар мүшелері болып, университеттің қоғамдық өміріне етене араласып, бос уақытын қызықты өткізуіне болады. Атап өтетін болсақ, "Әскери патриоттық клуб", "Нәзік" қыздар кеңесі, "Ұлағат Ұландары" ЖҚБ, "Қазақстан Студенттер Альянсы", "Жас Отан" жастар қанаты, "Студенттер Кәсіподақ Комитеті", "Грация" би тобы, "Қыран" еріктілер жасағы, "Ақиқат" дебат клубы сияқты көптеген ұйымдар жұмыс жасауда. ҚМУ қазіргі уақытта білім берудің жаңа технологиялары кеңінен қолданылатын, материалдық-технология базасы бай, оқу мен тәрбие тұтастығын қамтамасыз ететін бакалавриат, магистратура, аспирантурасы бар білім мен ғылымның ошағы болып табылады. ===Қызылорда гуманитарлық университеті=== '''Қызылорда гуманитарлық университеті''' – экономика және педагогика мамандарын даярлайтын жоғары оқу орны. 2000 жылы құрылған. 17 кәсіптік мамандық бойынша жоғары білімді мамандар даярлайды. Оқу орны заман талаптарына сай ғимаратқа орналасқан. Оның жалпы ауданы 4070,0 шаршы метр. Онда кітапхана, 120 орынды оқу бөлмелері мен жаттығу спортзалдары, 100 орынды асхана, медициналық бөлме, баспахана, шеберхана, әкімшілік басқару кабинеттері, кафедралар, дәрісханалар, зертханалар орналасқан. Университеттің профессор-оқытушылар құрамында штат бойынша 63 оқытушы, оның ішінде 2 ғылым докторы, 24 ғылым кандидаты бар. Заманауи білім сапасын, студенттердің жан-жақты білім алуына мүмкіндік жасайды. ===Қызылорда инженерлік-экономикалық институты=== ''Қызылорда инженерлік-экономикалық институты'' – оқу-әдістемелік мекеме. 1998 жылы құрылған. Институт 8 мамандық бойынша (экономика, есеп және аудит, қаржы, мемлекеттік және жергілікті басқару, экология, есептеу техникасы және бағдарламамен қамсыздандыру, электроэнергетика, тасымалдау мен жол қозғалысын ұйымдастыру және көлікті пайдалану). Институтта 4 кафедра жұмыс істейді. Онда 84 оқытушы-профессор еңбек етеді. 2004 жылы институт жанынан колледж ашылды. Онда студенттер 5 түрлі мамандық бойынша білім алады. ===Қызылорда экономика, экология және құқық академиялық университеті=== '''Қызылорда экономика, экология және құқық академиялық университеті''' – жоғары оқу орны. 1997 ж. мамырда құрылған. Университетте 4 факультет, 12 кафедрада 18 мамандық бойынша кәсіби мамандар даярланады. 99 оқытушы, 7 ғылым докторы 37 ғылым кандидаты және өндірісте мол тәжірибе жинақтаған мамандар сабақ береді. Университетте ҚР Білім және ғылым министрлігі Философия және саясаттану институтының зерттеу бөлімі жұмыс істейді. Университет оқытушыларынан 2 докторлық, 8 кандидаттық, 14 магистрлік диссертация жұмыстары қорғалды. 2003 жылдан бері университет жанындағы «Қызмет» колледжі жұмыс істейді. Колледжде 11 мамандық бойынша арнаулы орта мамандар даярланады. ===Қызылорда гуманитарлық заң колледжі=== '''Қызылорда гуманитарлық заң колледжі''' – орта кәсіптік оқу орны. 2001 жылы құрылған. Экономика, заң, педагогика салалары бойынша мамандар даярлайды. Колледжде 1 ғылым докторы, 7 ғылым кандидаты, жоғары білімді мамандар дәріс береді. Университетте құқықтану, экономика бөлімдерінде 8 мамандық бойынша мамандар даярлаумен қатар жеке адамдардың сапалы білім алу мүддесін қанағаттандыруға және еңбек нарығындағы бәсекелестікке қабілетті болуына дайындайды. Салауатты өмірді қолдау мақсатында жұмыс жүргізетін [[«Жас заңгерлер»]] КТК командасы, [[«Әділет»]] дебат клубы, [[«Салауаттылық орталығы»]] бар. Колледжді 2001 жылдан саясаттану ғылымдарының докторы, профессор [[М.Мұхамедов]] басқарып келеді. ===Қызылорда медицина колледжі=== '''Қызылорда медицина колледжі''' – арнаулы орта медициналық білім беретін оқу орны. 1928 жылы Қазақстан денсаулық сақтау министрлігінің бұйрығымен «Қазақ акушер техникумы» болып ашылған. 1933 жылы «Фельдшерлік мектеп», ал 1954 жылы «Медицина училищесі» деп аталған. 1996 жылы қазіргі атауымен аталған. 1933-40 жылдары оқу орнында 320-дай оқушы білім алды. Колледж емдеу, акушерлік, стоматология, фармацевтика, медбике мамандықтары бойынша кадрлар даярлайды. ===Қызылорда музыка колледжі=== '''Қызылорда музыка колледжі''', Қазанғап Тілепбергенұлы атындағы – арнаулы орта білім беретін мемлекеттік оқу орны. 1977 ж. ашылып, 1999 жылға дейін М. Мәметова атындағы Қызылорда гуманитарлық колледжінің құрамында болды. 1999 жылы жеке бөлініп шықты. Қолледжде аспапта орындау, жеке ән салу, хорға дирижерлік ету, хореография өнер мамандықтары бойынша білім беріледі. Колледжде әр жылдары Е.Көшербаев, Т.Қалауов, Е.Сақтапбергенов басшылық етті, қазіргі директоры К.Ш. Ботабаев (Қазақстан білім беру ісінің озық қызметкері). «Super Star» мегапроектісінің жеңімпазы А.Кішкенбаев, «Жас қанат» байқауының жүлдегерлері Р.Садықов пен М.Сейітмұратов, т.б. осы оқу орнының түлектері. ==Мәдениеті== ===Қызылорда облыстық қазақ музыкалық драма театры=== '''Қызылорда облыстық қазақ музыкалық драма театры''', Н. Бекежанов атындағы – кәсіпқой сахналық мекеме. 1955 жылы Еңбекшіқазақ (Алматы облысы) және Қаратал аудандары (бұрынғы Талдықорған облысы) жергілікті театры негізінде ұйымдастырылған. Театр шымылдығы Ғ. Мүсіреповтің «Ақан сері – Ақтоқты» трагедиясымен ашылды. 1960 жылы театр Қызылорда қаласына көшіріліп, 1970 ж. Н. Бекежанов есімі берілді. 1997 жылдан Н. Бекежанов атындағы Қызылорда облыстық қазақ музыка драма театры болып өзгертілді. Театрдың ірге көтеріп қалыптасуына актерлер: Б.Балғынбаев, Ш.Мәденов, Х.Саурықов, Ш.Бәкірова, К.Көпбаева Қ.Көпбаев, С.[[Сағынбек Рақышев|Рақышев]], Т.Айнақұлов Р.Тәшібаева, А.Манасбаева, Ж.Бағысова, Ә.Кәнетов, С.Шотықов, т.б. көп үлес қосты. Тұңғыш режиссері Ж. Әбілтаев (Қазақстанның еңб. сің. арт.) болды. Театрдың бас режиссерлері болып әр жылдары: Мен Дон Ук, Андриасян Р. С., М. Байсеркенұлы, [[Ерғали Сиябекұлы Оразымбетов|Оразымбетов]] Е. С. (Қазақстанның еңб. сің. мәдениет қайраткерлері), Әмір-Темір Хүсейін (Қазақстанның еңб. сің. мәдениет қайраткері) және Т. Өтебаев, суретшілері болып Ә. Әбдірахманов, Ж. Әбіров, С. Пірмаханов [(Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қайраткері (1967)], т.б. қызмет істеген. Театр ұжымы М. Әуезов пен Л. С. Соболевтің «Абай», М. Әуезовтің «Қаракөз», «Қара қыпшақ Қобыланды», Ғ. Мүсіреповтің «Қозы Көрпеш – Баян сұлу», Қ. Мұхамеджановтың «Бөлтірік бөрік астында», «Жат елде», Т. Ахтановтың «Махаббат мұңы», «Әке мен бала», С. Жүнісовтің «Тұтқындар», «Қызым саған айтам», О. Бодықовтың «Нартай», Қ. Мұқашевтің «Парторг» пьесаларын, сондай-ақ У.Шекспирдің «Король Лир», Ф. Шиллердің «Зұлымдық пен махаббат», К.Гольдонидің «Екі мырзаға бір қызметкер», Н. В. Гогольдің «Үйлену», Ш. Айтматовтың «Ана – Жер-Ана», М. Кәрімнің «Айгүл елінде», т.б. спектакльдерді сахнаға шығарды. Театр балалар мен бүлдіршіндер үшін «Екі дос немесе делдал қарға», «Ақылды Ақшақар» ертегілерін және «Қандыөзек»(нашақор жайлы новелла) спектаклін сахналады. «Нартай бүлдіршіндері» атты қуыршақ театры жұмыс істейді. Шығармашылық жетістіктері үшін театр Бүкілодақтық венгр драматургиясы (1978), неміс драматургиясы (1980), КСРО халықтары драматургиясы (1982) фестивальдарының лауреаты болды. ===Қызылорда облыстық ауыл шаруашылығы департаменті=== '''Қызылорда облыстық ауыл шаруашылығы департаменті''', – облыс әкімшілігінің ауыл шаруашылығы саласындағы атқарушы органы. Облыс құрылғанда (1938) ҚазКСР Егіншілік комитеті жанындағы Қызылорда облысының жер бөлімі ретінде ұйымдастырылды. 1947 – 52 ж. ҚазКСР Ауыл шаруашылық министрлігінің облыстық ауыл шаруашылық басқармасы, 1953 – 62 ж. ҚазКСР ауыл шаруашылық минститунің ауыл шаруашылық басқармасы, 1962 – 65 ж. ҚазКСР ауыл шаруашылық өнімдерін өндіру мен дайындау министрлігінің облыстық ауыл шаруашылық өнімдерін өндіру басқармасы, 1965 – 89 ж. ҚазКСР Ауыл шаруашылық министрлінің облыстық ауыл шаруашылық басқармасы, 1986 – 89 ж. ҚазКСР Мемагроөнеркәсібінің облыстық агроөнеркәсіп комитеті, 1989 – 93 ж. облыстық агроөнеркәсіп бірлестігі, 1993 – 98 ж. облыстық Ауыл шаруашылық басқармасының, 1998 – 2001 ж. облыстық ауыл шаруашылық басқармасы болып аталып келді. 2005 жылдан қазіргі атымен аталады. Департаменттің негізгі міндеті – ауыл шаруашылық саласында халықты азық-түлікпен қамтамасыз ету, өндірісті шикізатпен, нарықтық қатынастардың даму жағдайында аграрлық сектордың экспорттық мүмкіндігін арттыруға бағытталған бірыңғай мемлекеттік саясатты жүзеге асыру болып табылады. ===Қызылорда қаласындағы жастар саябағы=== [[Сурет:Park of the Kyzylorda.jpeg|thumb|right| Демалыс паркі]] '''Қызылорда қаласындағы жастар саябағы''', Н.Ә. Назарбаев атындағы,Қорқыт ата атындағы Қызылорда мемлекетік университетінің 5-ғимараты маңында, Сырдария өзені жағасында орналасқан. Аумағы 6 га. Қаланың көрікті жерінде орналасқан бұл жастар саябағы Қызылорда қалысының бас жоспарына енді. Қызылорда университетінің жаратылыстану факультеті мамандарының тәжірибелік-машықтық дәрістері осында өтеді. Саябаққа университеттің ғылыми кеңесінің 17.5.2006 жылғы шешімі бойынша ҚР президенті Н.Ә. Назарбаевтың есімі берілді. ===Қызылорда облыстық мемлекеттік архиві=== '''Қызылорда облыстық мемлекеттік архиві''' – ғылыми-құжаттық мекеме. 1928 ж. ұйымдастырылған. Алғашқы кезде округтік, 1931 ж. қалалық архив болды, 1938 жылдан қазіргі атауымен аталып келеді. Архивте облыстық, уездік-қалалық кеңестер мен атқару комитеттерінің 1917 жылдан бергі тарихи құжаттары жинақталған. Облыс өңіріндегі азамат соғысының барысы, алғашқы ұжымшарлар мен кеңшарлардың, МТС, тұңғыш мұғалімдер одағының, «Қосшы» одағының құрылуы, жергілікті өнеркәсіптің, балық шаруашылығының дамуы, күріш өсіру технологиясын меңгеру, атақты күрішшілер Ы.Жақаев, М.С. Кимнің еңбектері, мал шаруашылығын дамыту, оқу ағарту, денсаулық сақтау, мәдениет басқармаларының, Қызылорда қаласы астана болып тұрған кездегі (1925 – 29) оқу орындарының құжаттары сақталған. Ғылыми анықтамалық әдебиеті 800-ден, құжат саны 136 мыңнан асады. Құрамында 2 бөлімшесі, 7 аудан архиві бар. ===[[Қызылорда облыстық филармониясы]]=== '''Қызылорда облыстық филармониясы''' – концерттік-сахналық мәдени мекеме. 1972 ж. құрылған. Оның алғашқы директоры Т.Қалауов болды. Филармонияны әр жылдары Д.Дүйсенбаев (1976 – 80), К. Асанбаев (1980 – 85), Қ. Мұхамедияров (1985 – 86), Б. Шөкенов (1986 – 89), Ш. Әбдібаев (1989 – 90), М. Әбдікәрімов (1990 – 2001), С. Ибрашев (2001 – 03), М. Ахметов (2003 – 05) басқарды. Оның құрамына «Сыр күмбезі» (жетекш. А. Тұяқбаев), «Ақ толқын» (жетекш. Қ. Сақтағанов), «Бәйшешек» (жетекш. Қ. Байғабылов), «Сыр маржаны» (жетекш. Ү. Ахметова), «Сыр самалы» (жетекш. С. Бердіхожаев) ансамбльдері және «Сыр әзілі» ойын-сауық отауы (жетекш. Б. Есенов) мен «Томирис» бишілер тобы (жетекш. Г. Мырзабаева) кірген. «Томирис» тобы «Шабыт» Халықар. фестивалінің лауреаты болды (2005). Қазіргі уақытта филармонияда Ш. Қалдаяқов атындағы халықар. ән байқауының лауреаттары Қ. Ысқақов, Э. Қанатбаева, Р. Бағланова атындағы аумақтық әншілер байқауының лауреаты Р. Ысқақова, республика «Жас қанат» байқауының дипломанты Г. Әлиханова, т.б. жұмыс істейді. ===Қызылорда облыстық радиосы=== '''Қызылорда облыстық радиосы''', 1928 жылдың 14 қарашасында құрылған. Қызылорда облысында 1938 ж. радионүктелердің саны 2 мыңға жуық, 90-жылдары ол көрсеткіш 188 мыңға жетті. 60-жылдардың басында радиохабарын таратуға Ә.Мырзахметов, Н.Оспанов, Ә.Шабақов, Т.Елемесов, А.Тоқмағамбетов, Ж.Шөкенов, Д.[[Дәуірхан Жәлиұлы Айдаров|Айдаров]], т.б. басшылық етті. 1958 – 63 ж. облыс радиохабарларын таратуда 20 – 30 адам жұмыс істеді. Материалдар үш тілде: қазақша – 70%, орысша – 20%, корей тілінде – 10%. Алғашында жетісіне 1 рет 1, 2 сағаттан, кейіннен күнде әуе толқынына шығатын болды. 1964 ж. облысы радио еліміз күрішшілерінің Бүкілодақтық үндесуінің бастамашысы бола тұра, Қызылорданы Шымкентпен, Көкшетаумен, Талдықорғанмен, Қарақалпақстанмен байланыстыратын тұрақты радио көпірге айналды. 1967 ж. Одақ көлемінде алғаш өткізілген радиоқызметкерлердің бірінші аймақтық кеңесінде Қызылорда радио журналистерінің жұмыс тәжірибесі кеңінен талқыланып, республика көлемінде таратылды. Сонымен қатар магнитті пленкаларды электронды монтаждау әдісі елімізде алғаш рет Қызылорда радиосында қолданылды. 2004 жылғы желтоқсан айынан бастап әуе толқынына шығуды тоқтатты. ===Қызылорда облыстық тарихи-өлкетану музейі=== '''Қызылорда облыстық тарихи-өлкетану музейі''' – ғылыми-мәдени мекеме. 1939 жылы негізі қаланған. Алғашқы экспозициясы 1890 – 96 жылдары салынған шіркеу үйінде болды. 1980 жылы жеке ғимаратқа көшірілді. Мұражай 14 залдан тұрады. 2000 – 2002 жылдары мұражайда «Өлке кеңес үкіметі кезінде», «Сыр бойындағы астана», «Қызылорда облысы екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында», «Тәуелсіз Қазақстан», «Этнография», «Мәдениет және өнер» залдары ашылды. Облыс географиясына, археологиясына арналған залдар да өлке тарихынан, өнеркәсібі мен ежелгі мәдениетінен мол мағлұмат береді. Мұражай қорында 42920 жәдігер бар, оның 5 мыңнан астамы көрмеге қойылған. Ондағы ең құнды жәдігерлер: батыр киетін дулыға, сауыт (1853), зеңбірек ұңғылары, ақша коллекциясы (Ұлы Жібек жолы сауда айналымындағы). == Галерея == <gallery> Кызылорда. привокзальная площадь IMG 20220625 133322.jpg|Вокзал маңы ауданы Кызылорда. Привокзальная площадь IMG 20220625 133315.jpg |Вокзал маңы ауданы Кызылорда IMG 20220625 132141.jpg|Қызылорда Кызылорда Микрорайон IMG 20220625 132213.jpg|Мөлтек аудан Кызылорда Торговый дом IMG 20220625 132223.jpg|Сауда үйі </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қызылорда облысы}} {{Қазақстан қалалары}} {{Қызылорда қалалық әкімдігі елді мекендері}} [[Санат:Бұрынғы астаналар]] [[Санат:Қазақ елінің астаналары]] [[Санат:Қызылорда]] [[Санат:Қазақстан темір жол бекеттері]] 1di8jvo32bi4h3v8d4m9bgbwujfglf7 3690249 3690232 2026-11-02T12:21:07Z Almas Akniet 186024 өзгертілді 3690249 wikitext text/x-wiki {{Wikify}} {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Қала |атауы = Қызылорда |сурет = {{Фотомонтаж |photo1a = Кызылорда, ТЦ Жайна.jpg |photo1b = Кызылорда, ТЦ Жибек Жолы.jpg |photo2b = Кызылорда. Привокзальная площадь IMG 20220625 133315.jpg |photo3a = Кызылорда. привокзальная площадь IMG 20220625 133322.jpg |photo3b = Кызылорда, улица Байсеитовой.jpg |photo4a = Кызылорда, набережная Сырдарьи (2).jpg |spacing = 1.725 |position = center |color_border = white |color = white |size = 333 |foot_montage = }} |әкімшілік күйі = Облыс орталығы |елтаңба = Kyzylorda city seal.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg= 44|lat_min= 51|lat_sec= |lon_deg= 65|lon_min= 31|lon_sec= |CoordAddon=type: |CoordScale = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Қызылорда облысы |кестедегі облыс = Қызылорда облысы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |әкімі = Серік Қожаниязов |құрылған уақыты = 1820 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Ақмешіт, Перовск |статус алуы = |жер аумағы = 240 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = қатаң континенталды, қуаң |ресми тілі = қазақ тілі |тұрғыны = 278 581<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 94,23 %<br>[[орыстар]] 2,78 %<br>[[корейлер]] 1,70 %<br>басқалары 1,29 %<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = қызылордалық |телефон коды = 7242 |пошта индекстері = 120000 |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Shymkent |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/kyzylorda-kzo?lang=kk Қызылорда қаласының әкімдігі |сайт тілі = kz |сайт тілі 2 = ru |сайт тілі 3 = }} '''Қызылорда''' — [[Қазақстан]]ның оңтүстігіндегі қала, [[Қызылорда облысы]]ның әкімшілік, экономикалық және мәдени орталығы (1938 жылдан). [[Сырдария]] өзенінің оң жағалауында орналасқан. Тұрғын саны 278 581 адам (2023). 8 әкімшілік-аумақтық бірліктен тұрады: Қызылорда қаласы, [[Тасбөгет]], [[Белкөл]] кенттері, [[Қосшыңырау]], [[Қызылжарма]], [[Қызылөзек]], [[Ақсуат ауылдық округі (Қызылорда облысы)|Ақсуат]], Ақжарма ауылдары. Қала теңіз деңгейінен 126–130 метр биіктікте жатыр. Қала аумағы өзенді бойлай оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай төртбұрышты пішінде созылып жатыр. Жер аумағы 3683 га. Қаланың 17,0 га аумағы теміржол тораптарына, 165 га аумағы көліктік көшелерге, 19 га аумағы талдары жоқ қала бақтары мен демалыс орындарына, 51 га алқабы шөлді-шөлейітті орындар үлесіне тиеді. Геологиялық тұрғыдан Қызылорда аумағы [[Тұран]] эпигерциндік платформасы үстінде жатыр. Палеозойда қалыптасқан бұл жазықты кейде "Сыр ойысы" деп те атайды. Ойыстың шеткі иіндері палеозойлық қатты метаморфты жыныстарға толған. Ойыстың көлденең ені 400 км. Орталығында палеозойлық тау жыныстары 600-900 метр тереңдікте жатыр. Кейіннен ойыс мезозой, одан кейін кайнозой жыныстарымен жабылған. Шөгінді қабат үшке бөлінеді. [[Сурет:Qyzylorda station.jpg|thumb|left|Қызылорда вокзалы]] Ең жоғарғы қабатының қалыңдығы 10-15 метр. Бұл толығымен аллювийлі шөгінді жыныстар. Келесі құмды қабаттың қалыңдығы 50-80 метр. Олар негізінен көтеріңкі немесе құмды төбелер бөліктерінде жатыр. Үшінші қабат палеогеннің аяғындағы (олигоцен) теңіз саздары мен құм тастарынан тұратын жасыл-сұр түсті жыныстардан тұрады. Қабат 50–80 м тереңдікте жатыр. Қала 1817 жылы Қамысқала атты елді мекеннің орнында салынған. Қоқан хандығының кезінде Ақмешіт бекінісі болып қаланды. 1853 жылғы тамызда басқыншы генерал В.А. Перовскийдің атымен бекініс '''Перовск''' форты аталды. 1867 жылы Перовскіге қала мәртебесі беріліп, уезд орталығына айналды. 1901–1906 жылдары Орынбор–Ташкент теміржолының салынуына байланысты қала халқы қарқынды өсті. Кеңес өкіметі Қазақстанда ең бірінші осы Перовскіде, 1917 жылғы 30 қазанда (12 қараша) орнады. 1922 жылы қаланың '''Ақмешіт''' аты қайтарылғанымен, 1925 жылғы сәуірде Қызылорда деп қайта өзгертіліп, [[Қазақ АКСР]]-інің астанасы мәртебесі берілді (1929 жылға дейін). Қалада 1926 жылғы 13 қаңтарда Қазақ драма театры (М.Әуезов атындағы Қазақтың мемлекеттік академия театры) ашылды. Денсаулық сақтау, білім беру орындары көбейді. 1938 жылы облыс орталығына айналды. XX ғасырдың 30-жылдары қалада электр станциясы, диірмен, наубайханалар, балық өңдеу, күріш, кірпіш зауыты жұмыс істеп тұрды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдары аяқ-киім фабрикасы, ет комбинаты, астық өнімдері комбинаты, сүт зауыты, целлюлоза-картон зауыты, тоқылмайтын маталар фабрикасы іске қосылды. 1956 жылы қала іргесіндегі Тасбөгет кенті жанынан су бөгеті салынды. 1974 жылы «Қызылордакүрішмаш» зауыты іске қосылды. Көптеген оқу орындары мен мәдениет ошақтары ашылды. 1996 жылы 8 қазанда ҚР Президентінің жарлығымен «Қызылорда арнайы экономикалық аймағы» (АЭА) құрылды. Оның бағдарламасы негізінде қалада жекешелендіру, акционерлендіру, инвестиция тарту секілді жұмыстар жүргізілді. Түрлі меншіктік жүйелер жасалып, шағын және орта бизнес кәсіпорындары мен мекемелері құрылды. Өнеркәсіп, сауда, байланыс қатынастары реттелді. Экономиканың жандануы мемлекет және қала бюджетіне түсетін қаржы сомасын арттырды. [[Сурет:Мечеть Айтбая, Кызылорда, 2009.jpg|thumb|250px| [[Айтбай мешіті|Айтбай мешіт]]і]] Қалада күріш машиналарын шығаратын «Қызылорда күрішмаш» АҚ, Құрылыс материалдары мен құралдар комбинаты, эксперименттік механикалық және тәжірибелік жөндеу-механикалық зауыттары, тоқылмайтын маталар, аяқ-киім фабрикалары, сонымен бірге астық өнімдері және азық-түлік, тағам бағытында [[«Береке-нан»]], [[«Балық»]], [[«Жайна»]], [[«Ісмер»]], [[«Қуат»]] АҚ-тары жұмыс істейді. Қалада [[«Айдан», «Аңсар», «Айжан», «Бабас», «Бастау және К», «Бейбарыс», «Сыр шарабы», «Темірхан», «Яксарт»]] және т.б. ӨК, АҚ-дар мен кәсіпорындар елге қызмет көрсетеді. Қаладағы көлік қатынасын «Маршрут», «Қатынас» АҚ-тары, [[«Жаңа талап»]] ӨК-і жүргізеді. Кейінгі жылдары қаланың архитектуралық келбеті жаңарып, тарихи орындар қайта жаңғыртылды. Жаңа әуежай, аквапарк, Сарқырама каналы, Жағажай, төрт жұлдызды [[«Самал»]] қонақүйі, «Еуразия» кешені салынды. Саяси қуғын-сүргін құрбандарына арналған ескерткіш, [[Қорқыт ата]], [[Абылай хан]], [[Амангелді Иманов]], [[Мұхтар Әуезов]] мүсіндері орнатылған. «Қызылорда таймс» (1994), «Ақмешіт ақшамы» (1997), «Новая Кызылорда» (1998) газеттері шығады.<ref>[[Балалар Энциклопедиясы]], 6 том.</ref> Білім беру және мәдениет саласы бойынша қалада 50-ден аса жалпы білім беретін мектеп, 5 колледж, 3 кәсіптік-техникалық мектеп, Қорқыт ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті, «Сейхун» академиясы, Экономика, экология және құқық университеті, Гуманитарлық университет бар. Аймақтық агроэкология ғылыми-зерттеу институты облыста ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізеді. Облыстық мемлекеттік архив, драма театры, «Сыр сұлуы» халық ән-би ансамблі, филармония, көркемөнерпаздар шығармашылық үйі, облыстық халық шығармашылығы мен білім беру және мәдени жұмыстардың ғылыми-әдістемелік орталығы т.б. бар. == Тарихы == [[Сурет:Korkyt-ata.jpg|thumb|left|Қорқыт ата кешені]] Қызылорда қаласының қалыптасу тарихы бұрынғы маңызын жоғалтпай, тек аты ғана бірнеше рет өзгергенімен (Ақмешіт – 1818 жылы, Перовск – 1853 жылы, қайтадан Ақмешіт – 1922 жылы, Қызылорда – 1925 жылы), әр кезеңде Сыр бойы атрабының әлеуметтік және мәдени орталығы болып қалыптасты. Ақмешіт 1818 жылы Қоқан хандығы кезінде Сырдария бойында алғаш қорған ретінде салынған. Оның ішіндегі ақ кірпіштен өрілген мешіттің түсіне сай бекініс Ақмешіт деп аталды. 1853 жылғы 28 шілдеде Орынбор генерал-губернаторы В.А.Перовский Сыр қазақтарын қорғауды сылтауратып орыс әскерлерімен қамалға басып кіріп, қоқандықтарды қаладан қуып шығады. Қала Перовск аталып, 1867 жылы ол Сырдария уезінің орталығына айналады. Қалада 4 сыныптық мектеп, кірпіш зауыты, жел диірмені, ұста дүкендері жұмыс істей бастайды. 1905 жылы Орынбор – Ташкент теміржолы пайдалануға беріліп, қалада депо мен вокзал үйлері салынды. Ал 1917 жылы 30 қазанда Перовскіде Кеңес үкіметі орнады. Жаңа үкімет үшін болған ұрыста А.Першин, Н.Шумилов, Н.Селиверстов тағы басқа жауынгерлер ерлік үлгісін көрсетті. 1922-1925 жылдары қала қайтадан Ақмешіт атанып, 1925-1929 жылдары Қазақстанның астанасына айналды. 1925 жылы қалаға Қызылорда аты беріліп, онда С.Сейфуллин, Б.Майлин, І.Жансүгіров сияқты белгілі қаламгерлердің туындылары сахналанып, М.Әуезовтың “Еңлік-Кебек” спектаклі қойылды. Ал 1938 жылы Қызылорда облысы құрылды. 1960-70 жылдары қалада қатырмақағаз, аяқкиім, механикалық және күріш зауыттарымен қатар бірнеше фабрикалар іске қосылып, жаңадан салынған Гагарин, Титов елді-мекендері арқылы қала көлемі ұлғая түсті. Осы жылдары Қызылордада педагогикалық институт пен Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институттарының филиалы және бірнеше арнаулы оқу орындары жұмыс істеп, көптеген жаңа мектеп ғимараттары салынды. 1980-90 жылдары қазіргі Абай даңғылы, Желтоқсан, А.Тоқмағамбетов көшелерінде сәнді үйлер, зәулім ғимараттар бой көтерді. Соңғы жылдары салынған Ақмешіт, Мерей шағынаудандары, “Оңтүстікмұнайгаз” фирмасының әкімшілік үйі, Диагностикалық орталық, облыстық аурухананың жаңа үйлері қала ажарын аша түсті. Шетелдік компаниялардың Сыр бойының табиғи байлығын игеруі тұрғындардың әлеуметтік жағдайының жақсара түсуіне ықпал ете бастады. Ежелгі Сыр бойында өмір сүрген данышпан Қорқыт баба, [[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы|Жалаңтөс Баһадүр]], [[Әйтеке би]], Жанқожа, Бұқарбай, Тоғанас батырлар мен [[Ұлы Отан соғысы]] кезіндегі Кеңес Одағының батырлары атанған 22 майдангер ерлеріміздің есімдері – ел мақтанышы. Мұстафа Шоқай, Темірбек Жүргенов, Ғани Мұратбаев сияқты қазақтың біртуар ұлдары мен даңғайыр диқан Ыбырай Жақаевтарды дүниеге әкелген де осы қасиетті Сыр топырағы. Олар — өлке тарихына енген, көше бойларындағы үйлерге жазылған биік тұлғалы қасиетті есімдер. Сонымен қатар, Қызылорда қаласының іргесінің қаланғанына 200 жылға жуықтаған кезеңде де оның заман өзгерістеріне толы тарихи оқиғалары, ежелгі дәуірлерден бүгінгі күнге дейін Арал өңірін, Сырдария жағасын мекендеген халықтардың археологиясы, этнографиясы, әлеуметтік-мәдени өмірі зерттеушілердің назарында болып келеді. Республиканың астанасына Ақмешіт қаласы ұсынылғанға, ең басты дәлел ретінде онда Орынборға қарағанда қазақтардың көп тұратыны тілге тиек етілді. [[Орынбор – Ташкент теміржолы]] республиканың жаңа астанасын [[Ресей]] орталығымен, Қазақстанның батыс, оңтүстік аудандарымен және Орта Азия республикаларымен байланыстыратын еді. Оның үстіне Ақмешіт болашағы үлкен үміт күттіретін суармалы егістің орталығына орналасты. Бүгінгі көзқарас тұрғысынан қарағанда республика басшылары С.Қожанов, С.Сәдуақасов астананы көшіру мәселесіне ұлттық мүддені көздеп келген деген деректер бар. “Қазақстан астанасы орыстың туы тігілген қалада емес, қаласы жоқтықтан қазақтың киіз ауылында болса да, қазақ жұртшылығына жуық болуы керек”, - деп жазды С.Қожанов “Ақжолдың” 1924 жылғы 17 желтоқсандағы санында. Қазақ астанасы болуға Орынбор қаласы шетте болғандықтан ғана жарамайды емес, қазақ қаласы болмағандықтан, қазақ ұлт мемлекетінің ұлтшылдығына орда болуына қисыны жоқтықтан жарамайды. Қазақ ұлт мемлекетшілдігіне әдемі қала, ыңғайлы үйлер керек емес, жаман да болса, өз ордасы болуы керек. Орынбордан көшпей, қазақ ұлтының ішкі тіршілігі оңдалып, қазақ еңбекшілерінің көпшілігінің қолына керекті шарлар іс жүзінде істелуі қиын”. Перовск станциясы [[теміржол]] жұмысшыларының бастамасы бойынша Қазақстан өкіметін Ақмешітке көшіру үшін үш күн ішінде “Қызыл паровоз” жөндеуден өткізіліп, [[Орынбор]]ға жіберілді. Қазақ АССР-і Кеңестерінің V съезі делегаттары және өкімет мүшелері бар пойыз Орынбордан республиканың жаңа астанасы Ақмешітке 1925 жылдың наурыз айының аяғында аттанды. Съезд делегаттарының ішінде мәдениет, өнер қайраткерлері [[Иса Байзақов]], Александр Затаевич, [[Әміре Қашаубаев]], [[Сәбит Мұқанов]], [[Сәкен Сейфуллин]], [[Қажымұқан Мұңайтпасов]] болатын. Бұл съезге Қазақ Республикасының қарауына кірген Қарақалпақ Автономиялы облысының өкілдері бірінші рет қатысты. Қарақалпақ делегаттарының бірі Әбу Құдабаев Ақмешіт қаласына жақын Сырдария өзенінің батыс жағасындағы “Қызыл қайың” ауылында 1899 жылы туған. Ол бірқатар жылдар бойы Қарақалпақ облыстық партия комитетін басқарды. Кейінірек сталиндік қуғын-сүргіннің жазықсыз құрбанына айналды. Құрамында Қазақ АССР-і Кеңестерінің V съезі делегаттары бар өкімет пойызын жол бойында Сексеуіл, Арал, Қазалы, Жосалы станцияларының жұртшылығы қарсы алып, көп адам жиналған митингтер ұйымдастырылды. Ақмешіт станциясында орасан зор митинг болып өтті. Оны Ташкенттен келген Сырдария облыстық партия комитетінің хатшысы Әбілқайыр Досов ашты. Өкімет делегациясын Қазақстанның жаңа астанасының жұмысшылары мен интеллигенциясы қызу құттықтады. Қала жастары атынан Әбділда Тәжібаев сөз сөйледі. Сонымен 1925 жылдың 15 сәуірінде Ақмешіт қаласында бүкіл [[Қазақстан]] еңбекшілері өкілдерінің басын қосқан Қазақ АССР Кеңестерінің V съезі салтанатпен ашылды. Бес күнге созылған съездің негізгі құжатының бірі қазақ халқының тарихи дұрыс атының қалпына келтірілуі еді. Яғни Кеңестердің бүкіл қазақтың V съезі “бұдан былайғы жерде “киргиз” деген атау “қазақ” деп аталсын” деп қаулы қабылдады. Сонымен бірге съезд “Киргиз Республикасын” “Қазақ Республикасы” деп атауға, ал оның астанасы Ақмешітті Қызылорда деп атауға қаулы алды. Қызылорданың Қазақстан астанасы деп аталуымен тарихтың жарқын беттері ашылды. Еліміз жаңа бір қоғамдық құрылыстың ғимаратын қалай бастады. Бұл кезде қаланың тұрғыны 22577-ге жетті. “Қызылқала” сөйтіп өмірге жаңаша қарқынмен қанат жая бастады. Дәл осы жылдары жарқыраған электр жарығы іске қосылды. Астана мәртебесіне қол жеткізген соң түрлі мекемелер мен өндіріс орындарының іргетасы қалана бастады. Біртіндеп кондитерлік фабрика, ет комбинаттары, сыра зауытымен бірге басқа да артелдердің қатары көбейді. Қызылорда астана болған жылдары орта оқу және арнаулы оқу орындары, өнеркәсіп және ауылшаруашылық мекемелерімен қоса, орталық ғылыми-зерттеу ғимараты жанынан қазақтың эпидемиология және гигиена институтының негізінде егу лабораториясы дүниеге келді. Сондай-ақ ең алғашқы рет қазақтың ғылыми-зерттеу, жер қыртысын зерттеу, қазақтың мал дәрігерлік-бактериологиялық және де басқа институттары өз жұмысын осы қалада бастаған болатын. ==Кәсіпорындары== ===«Қызылордакүрішмаш»=== '''«Қызылордакүрішмаш»''' – машина жасау кәсіпорны. 1981 ж. ауыл шаруашылық машиналарын жасауға бағытталған зауыт ретінде пайдалануға берілген. 1994 жылдан акционерлік қоғам. Астық жинайтын машиналар шығаруға мамандандырылған. Зауыт шығаратын әртүрлі жатка машиналары елімізде көпшілік сұранысқа ие. Зауыт ЖВ-4,1, ЖРТ-5-01. ЖРТ-5, ЖВУ-6, ЖВТ-6, ЖВП-10 жатқаларын жасауды игерген. Кәсіпорынның өндірістік қуаты – жылына 600 жатка. ===Қызылорда су тораптары=== '''Қызылорда су тораптары''', 1) Қызылорда су торабының оң жақ каналы, бастауын Сырдария өзені арнасында салынған бөгет (1957, Қызылорда қаласынан шығысқа қарай 12 км) маңынан алып, өзеннің оң жақ бойымен Қармақшы ауданына дейін созылады. Ұзындығы 80 км, ені 20, кейде 40 – 80 м. Тереңдігі 5 – 12 м. Су ағымы каналдың басында 48 м³/с. Канал бойында бірнеше бөгеттер, көпірлер бар. Сырдария өзенінің оң жақ бойындағы өңірдің ауыл шаруашылығын дамытуда бұл каналдың маңызы зор, оның суымен күріш, жем шөптік дақылдар егілетін 60 мыңға жуық га жер суарылады. 2) Қызылорда су торабының сол жақ каналы, республикада салынған (1950 – 60) ірі су құрылыстарының бірі. Бастауын Сырдария өз. арнасына салынған (1957) бөгеннен алады. Ұзындығы 140 км, ені 40 – 70 м, тереңд. 4,5 – 9 м. Су ағымы бас жағында 60 м³/с. Канал Сырдария, Қармақшы аудандарының шаруашылықтарына Сырдария суын жеткізеді. Суарылатын жер аумағы 50 мың га-дан астам. Канал жалпы ұзындығы 500 км-дей Жаңадария (Сырдарияның ескі арнасы) каналымен жалғасады. Оның суымен 600 – 700 мың га жайылым және шабындық суландырылады. ===Қызылорда энергиялық орталығы=== '''Қызылорда энергиялық орталығы''' – мемлекеттік коммуналдық қалалық кәсіпорын. 1963 ж. іске қосылған. Орталық Қызылорда қаласын жылумен және электр қуатымен қамтамасыз етеді. Кәсіпорынның жылу энергиясын өндіретін екі қазандығы бар. Жылу маусымы кезінде сағатына 22 МВт электр энергиясын өндіреді.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> ==Оқу орындары== ===Қызылорда мемлекеттік университеті=== '''Қызылорда мемлекеттік университеті''', Қорқыт ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті – Арал өңірі мен Қазақстанның оңтүстік-батыс аймақтары үшін түрлі саладағы білікті мамандар даярлайтын іргелі жоғары оқу орны. 1998 жылдың 24 наурызында Қорқыт ата атындағы Қызылорда гуманитарлық университеті мен Ыбырай Жақаев атындағы Қызылорда политехникалық институтының бірігуі негізінде құрылған. ҚМУ-дың оқу және ғылыми жұмыстарын жоғары білікті оқытушылар ұжымы жүргізеді, олардың 49-ы ғылым докторы, 287-сі ғылым кандидаты. 12 мыңнан астам студент күндізгі, сырттай және кешкі бөлімдерде жаратылыстану және әлеумет, гуманитарлық сала, экономика, педагогика, өнер, мәдениет, спорт саласы, технология машиналар мен құралдар, мұнай-газ ісі, электр¬энергетика, азық-түлік өнімдері технологиясы, құрылыс, ауыл шаруашылығы, орман және балық шаруашылығы, т.б. салалар бойынша дәріс алады. Білім беру жүйесін дамыту, жаңа ақпараттық технологияларды енгізу арқылы оқу процесін жетілдіру, ғылым мен практиканы ұштастыру, оқытушылар мен студенттер шығармашылығын қалыптастыру – университет дамуының негізгі ұстанымдары болып саналады. ҚМУ қызметінің басым бағыттары Болонья декларациясының талаптарына сай келетін жоғары кәсіптік білім берудің жалпы еуропалық жүйесіне кіру, оқу процесін жүйелі ұйымдастыру, кәсіптік білім берудің көп сатылы жүйесін дамыту, бастауыш, орта және жоғары кәсіптік білім беруді ұйымдастыру мен жүргізуді ғылыми-әдістемелік тұрғыдан қамтамасыз ету болып табылады. 1993 жылы ҚМУ жанынан Қазақ-түрік лицейі, 1994 жылы жаңа үлгідегі мектеп-гимназия ашылды. Бұл оқу орындарында жоғары мектеп мамандары: ғылым кандидаттары, доценттер, жоғары санатты оқытушылар сабақ береді. Лицей мен мектеп-гимназияда шетел тілі және информатика пәндері бірінші сыныптан бастап тереңдетіліп оқылады. ҚМУ шетелдік жоғары оқу орындарымен байланыс орнату және оны дамыту жөніндегі шаралар кешенін төмендегі бағыттар бойынша жүргізеді: шетелдік оқу орындарымен тікелей келісім шарт бойынша байланыс; елшіліктер, түрлі халықар. қорлар және орталықтармен қатынас; оқытушылар құрамының шетелде тәжірибе алмасуы; шетелдерде мамандар даярлау; жолдама, шақыру арқылы шетел мамандарының, еріктілерінің қызметі; шетелдік қазақ жастарына білім беру; озық білім тәжірибелерін тарату; білім бағдарламаларын халықаралық стандарттармен сәйкестендіру; аспиранттар мен студенттерді шетелдерде оқыту. ҚМУ осы мақсатта АҚШ, Канада, Түркия, Оңтүстік Корея, Египет, Ресей, Белоруссия, Украина, Қырғызстан, т.б. алыс және таяу шетелдердегі ғылыми орталықтармен және жоғары оқу орындарымен тығыз байланыс орнатқан. Университет 1998 – 2002 жылдар аралығында Оңтүстік Альберта технология институтымен (SАІТ, Канада) бірлесе отырып Канада халықаралық даму агенттігі қаржыландыратын (СИДА) «Қазақстанның жоғары оқу орындарына техникалық көмек көрсету» атты жобаны жүзеге асырды. Бұл жоба негізінде «Экономикадағы ақпараттық жүйелер», «Ақпараттарды өңдеудің автоматтандырылған жүйелері», «Бухгалтерлік есеп және аудит», «Экономика және менеджмент» мамандықтары бойынша оқу жоспарлары мен бағдарламалары жаңартылды. ҚМУ бірнеше жылдан бері Канаданың жетекші ауыл шаруашылық оқу орындарының бірі – Олдс колледжімен, Саскачеван университетімен Қазақстан – Канада – Қырғызстан арасындағы «Ауыл шаруашылық саласында кәсіби білім беруге ықпал ету, технологиялар ұсыну бағдарламасы», «Өндірістегі қолданбалы зерттеу мен сауда және индустриямен өзара байланыс бағдарламалары» атты үш жақты жобаны жүзеге асырып келеді. Аталмыш жобаны да Канада халықаралық даму агенттігі қаржыландырады. Сондай-ақ, Түрік халықаралық ынтымақтастық басқармасымен (ТІСА) бірлесе отырып «Қазақ-түрік қолданбалы өнер орталығы» атты екі жақты жобаны іске асырып келеді. Жоба мақсаты халықар. стандарттарға сай сәндік-қолданбалы өнер – кілем тоқу, зергерлік бұйымдар саласы бойынша жоғары білімді мамандар даярлау. Жоба шеңберінде университетте арнаулы кілем цехы іске қосылып, «Кәсіби білім беру» мамандығы негізінде қолдан кілем тоқу ісі бойынша мамандар даярланады. ҚМУ шетел тілдерін Франция, Түркия, Корея, Египеттен ерікті оқытушылар қатыстыру арқылы оқытуды тәжірибеге енгізген. Университетте Корей Республикасы Елшілігі жанындағы Корей ағарту орталығы мен Корей халықар. ынтымақтастық агенттігінің (КОІСА) бірлескен бөлімі ашылды. М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті, Мәскеу мемлекеттік инженерлік университеті, Қазан, Киев мемл университеттері, Кенги университеті, Чан-Янг университеті (Сеул, Корея), Сүлеймен Демирель ун-тімен (Түркия), MASHAV халықаралық байланыс орталығымен (Израиль) білім және ғылым мәселелері бойынша тығыз байланыс орнатылған. Сондай-ақ ҚМУ Қоғамдық-технология колледжбен (Миннеаполис, Миннесота штаты, АҚШ) бірлескен Интернеткурсын өткізіп келеді, университеттің «Аударма ісі» мамандығы студенттері аталған колледжде білім алу құқығын бірнеше мәрте иеленді. ҚМУ халықаралық университеттер ассоциациясы мен экономика және бизнес пәндері бойынша ресурстық желінің мүшесі бола отырып экономика, бизнес пәндері бойынша оқулықтармен көмек беретін CARANA Корпорациясының EdNET жобасы аясында «Еуразия» қорының (USAІD) грантын иеленді. Университеттің оқытушылар құрамы Орталық Еуропа университетінің Ресурс Орталығы мен (Будапешт, Венгрия), ТМД, Таяу Шығыс елдерінің жоғары оқу орындары оқытушыларына арналған оқыту әдістемелері бойынша өтетін семинарларға ұдайы қатысады. Университет жанында шетелдерде білім алу мәселелері бойынша Сорос – Қазақстан қорының бөлімшесі жұмыс істейді. Аталмыш бөлімше арқылы студентттер білім және ғылым саласы бойынша кеңес алу, ақпараттық құралдармен танысу, АҚШ жоғары оқу орындарына тапсыруға қажет TOEFL, GMAT, GRE тесттеріне дайындалу, ІREX, ACCELS, USІS, Сорос қорларының стипендиялық бағдарламалары бойынша ақпарат алу мүмкіндігіне ие болды. ҚМУ жанында мұражай және көрме залы жұмыс істейді. Мұражайда университеттің өнері мен мәдениетінен сыр шертетін 1 көрме залы, 2 этнография залы, 1 техника залы, ун-т тарихын баяндайтын 6 экспозиц. зал бар. Мұражай қорында 3960 экспонат сақтаулы. Ун-т кітапханасы Қызылорда облысы оқу орындары кітапханаларының әдістемелік орталық болып табылады. Қазіргі уақытта кітапхананың жалпы қорында 2 млн дана басылым бар. Онда сирек кездесетін (5000 дана), ағылшын тіліндегі түпнұсқа әдебиеттер (1300 дана), электронды оқулықтар (300 дана) және миллионға жуық арнайы техн. әдебиеттер жинақталған. Оқырмандарға екі электронды зал қызмет көрсетеді. Кітапханада оқырмандар конференциясы, тақырыптық көрмелер, жаңа әдебиеттер көрмесі, өнер адамдарымен кездесулер өткізіледі. ҚМУ-дың жоғары сайланбалы өкілетті басқару органы – ғылыми кеңес болып табылады. Оның міндеті – университеттің келешегін, негізгі бағыттары мен ғылыми, экономикалық және әлеуметтік даму стратегиясын анықтау. Университет ғылыми-зерттеу жұмыстарының негізгі бағыттары: құрылыс материалдары мен құрылыс өндірісінің технологиялары; аймақтың минералдық байлықтарын қайта өңдеудің физика-химия негіздері; ауыл шаруашылық дақылдарын өндіру және қайта өңдеу, сақтау технологияларының проблемалары; Қорқыт ата мұрасы және ежелгі түркі өркениеті; Арал өңірінің экологиясы; Қызылорда облыстық экономикасының проблемалары; машина-трактор агрегаттарын пайдалану тиімділігін көтеру жолдары; жерасты болат магистралды құбыржелілерінің төзімділігі; суармалы егіс ал¬қаптарының экол.-мелиоративтік жағдайы; Арал теңіз табанын игеру, т.б. Университет жанынан Ежелгі түркі өркениеті және Қорқыт ата мұраларын зерттеу орталығы құрылған. 2003 ж. осы орталық негізінде «Ежелгі түркі өркениеті және Қорқыт мұраларын зерттеудің көкейкесті мәселелері» тақырыбында халықар. ғылыми-теория конференция өткізілді. Қазіргі уақытта ҚМУ археологтары Оғыз мемлекетінің астанасы Жанкент қаласының орнын зерттеу үстінде. Сырдария өзенінің төменгі ағысындағы көне қалалар мен Арал т-нің табанына жасалған ғылыми экспедициялар барысында құнды археологиялық материалдар жиналды. Университет ғалымдары бірқатар мемлекет ғылыми-технология бағдарламаларды орындауға қатысуда. ҚМУ студенттерінің қоғамдық қызметі Жастар ісі жөніндегі комитет арқылы жүзеге асырылады. Халықаралық, республика байқаулардың бірнеше дүркін жеңімпаздары «Дидар» этнография-фольклорлық ансамблі, гандболдан Азия елдері және республика чемпионаттарының жүлдегері «Сейхун – Кам» қыздар командасы, республика және облыс байқаулардың бірнеше мәрте жеңімпаздары «Час пик», «Қазақтың қазағы», «Сәтті сағат», «Қорқыт құрамасы» көңілді тапқыштар клубы мен КВН командалары, «Ақиқат» дебат клубы – университет мақтанышы. ҚМУ студенттері арасында, сондай-ақ, республика «Шабыт», «Жас толқын» фестивальдарының лауреаттары, республика пәндік олимпиада жеңімпаздары мол. Студенттер өмірінде «Салауатты өмір салтын қалыптастыру» орталығы және "Студенттер кәсіподақ комитетінің" алатын орны ерекше. Бұдан бөлек университет студенттері көптеген ұйымдар мүшелері болып, университеттің қоғамдық өміріне етене араласып, бос уақытын қызықты өткізуіне болады. Атап өтетін болсақ, "Әскери патриоттық клуб", "Нәзік" қыздар кеңесі, "Ұлағат Ұландары" ЖҚБ, "Қазақстан Студенттер Альянсы", "Жас Отан" жастар қанаты, "Студенттер Кәсіподақ Комитеті", "Грация" би тобы, "Қыран" еріктілер жасағы, "Ақиқат" дебат клубы сияқты көптеген ұйымдар жұмыс жасауда. ҚМУ қазіргі уақытта білім берудің жаңа технологиялары кеңінен қолданылатын, материалдық-технология базасы бай, оқу мен тәрбие тұтастығын қамтамасыз ететін бакалавриат, магистратура, аспирантурасы бар білім мен ғылымның ошағы болып табылады. ===Қызылорда гуманитарлық университеті=== '''Қызылорда гуманитарлық университеті''' – экономика және педагогика мамандарын даярлайтын жоғары оқу орны. 2000 жылы құрылған. 17 кәсіптік мамандық бойынша жоғары білімді мамандар даярлайды. Оқу орны заман талаптарына сай ғимаратқа орналасқан. Оның жалпы ауданы 4070,0 шаршы метр. Онда кітапхана, 120 орынды оқу бөлмелері мен жаттығу спортзалдары, 100 орынды асхана, медициналық бөлме, баспахана, шеберхана, әкімшілік басқару кабинеттері, кафедралар, дәрісханалар, зертханалар орналасқан. Университеттің профессор-оқытушылар құрамында штат бойынша 63 оқытушы, оның ішінде 2 ғылым докторы, 24 ғылым кандидаты бар. Заманауи білім сапасын, студенттердің жан-жақты білім алуына мүмкіндік жасайды. ===Қызылорда инженерлік-экономикалық институты=== ''Қызылорда инженерлік-экономикалық институты'' – оқу-әдістемелік мекеме. 1998 жылы құрылған. Институт 8 мамандық бойынша (экономика, есеп және аудит, қаржы, мемлекеттік және жергілікті басқару, экология, есептеу техникасы және бағдарламамен қамсыздандыру, электроэнергетика, тасымалдау мен жол қозғалысын ұйымдастыру және көлікті пайдалану). Институтта 4 кафедра жұмыс істейді. Онда 84 оқытушы-профессор еңбек етеді. 2004 жылы институт жанынан колледж ашылды. Онда студенттер 5 түрлі мамандық бойынша білім алады. ===Қызылорда экономика, экология және құқық академиялық университеті=== '''Қызылорда экономика, экология және құқық академиялық университеті''' – жоғары оқу орны. 1997 ж. мамырда құрылған. Университетте 4 факультет, 12 кафедрада 18 мамандық бойынша кәсіби мамандар даярланады. 99 оқытушы, 7 ғылым докторы 37 ғылым кандидаты және өндірісте мол тәжірибе жинақтаған мамандар сабақ береді. Университетте ҚР Білім және ғылым министрлігі Философия және саясаттану институтының зерттеу бөлімі жұмыс істейді. Университет оқытушыларынан 2 докторлық, 8 кандидаттық, 14 магистрлік диссертация жұмыстары қорғалды. 2003 жылдан бері университет жанындағы «Қызмет» колледжі жұмыс істейді. Колледжде 11 мамандық бойынша арнаулы орта мамандар даярланады. ===Қызылорда гуманитарлық заң колледжі=== '''Қызылорда гуманитарлық заң колледжі''' – орта кәсіптік оқу орны. 2001 жылы құрылған. Экономика, заң, педагогика салалары бойынша мамандар даярлайды. Колледжде 1 ғылым докторы, 7 ғылым кандидаты, жоғары білімді мамандар дәріс береді. Университетте құқықтану, экономика бөлімдерінде 8 мамандық бойынша мамандар даярлаумен қатар жеке адамдардың сапалы білім алу мүддесін қанағаттандыруға және еңбек нарығындағы бәсекелестікке қабілетті болуына дайындайды. Салауатты өмірді қолдау мақсатында жұмыс жүргізетін [[«Жас заңгерлер»]] КТК командасы, [[«Әділет»]] дебат клубы, [[«Салауаттылық орталығы»]] бар. Колледжді 2001 жылдан саясаттану ғылымдарының докторы, профессор [[М.Мұхамедов]] басқарып келеді. ===Қызылорда медицина колледжі=== '''Қызылорда медицина колледжі''' – арнаулы орта медициналық білім беретін оқу орны. 1928 жылы Қазақстан денсаулық сақтау министрлігінің бұйрығымен «Қазақ акушер техникумы» болып ашылған. 1933 жылы «Фельдшерлік мектеп», ал 1954 жылы «Медицина училищесі» деп аталған. 1996 жылы қазіргі атауымен аталған. 1933-40 жылдары оқу орнында 320-дай оқушы білім алды. Колледж емдеу, акушерлік, стоматология, фармацевтика, медбике мамандықтары бойынша кадрлар даярлайды. ===Қызылорда музыка колледжі=== '''Қызылорда музыка колледжі''', Қазанғап Тілепбергенұлы атындағы – арнаулы орта білім беретін мемлекеттік оқу орны. 1977 ж. ашылып, 1999 жылға дейін М. Мәметова атындағы Қызылорда гуманитарлық колледжінің құрамында болды. 1999 жылы жеке бөлініп шықты. Қолледжде аспапта орындау, жеке ән салу, хорға дирижерлік ету, хореография өнер мамандықтары бойынша білім беріледі. Колледжде әр жылдары Е.Көшербаев, Т.Қалауов, Е.Сақтапбергенов басшылық етті, қазіргі директоры К.Ш. Ботабаев (Қазақстан білім беру ісінің озық қызметкері). «Super Star» мегапроектісінің жеңімпазы А.Кішкенбаев, «Жас қанат» байқауының жүлдегерлері Р.Садықов пен М.Сейітмұратов, т.б. осы оқу орнының түлектері. ==Мәдениеті== ===Қызылорда облыстық қазақ музыкалық драма театры=== '''Қызылорда облыстық қазақ музыкалық драма театры''', Н. Бекежанов атындағы – кәсіпқой сахналық мекеме. 1955 жылы Еңбекшіқазақ (Алматы облысы) және Қаратал аудандары (бұрынғы Талдықорған облысы) жергілікті театры негізінде ұйымдастырылған. Театр шымылдығы Ғ. Мүсіреповтің «Ақан сері – Ақтоқты» трагедиясымен ашылды. 1960 жылы театр Қызылорда қаласына көшіріліп, 1970 ж. Н. Бекежанов есімі берілді. 1997 жылдан Н. Бекежанов атындағы Қызылорда облыстық қазақ музыка драма театры болып өзгертілді. Театрдың ірге көтеріп қалыптасуына актерлер: Б.Балғынбаев, Ш.Мәденов, Х.Саурықов, Ш.Бәкірова, К.Көпбаева Қ.Көпбаев, С.[[Сағынбек Рақышев|Рақышев]], Т.Айнақұлов Р.Тәшібаева, А.Манасбаева, Ж.Бағысова, Ә.Кәнетов, С.Шотықов, т.б. көп үлес қосты. Тұңғыш режиссері Ж. Әбілтаев (Қазақстанның еңб. сің. арт.) болды. Театрдың бас режиссерлері болып әр жылдары: Мен Дон Ук, Андриасян Р. С., М. Байсеркенұлы, [[Ерғали Сиябекұлы Оразымбетов|Оразымбетов]] Е. С. (Қазақстанның еңб. сің. мәдениет қайраткерлері), Әмір-Темір Хүсейін (Қазақстанның еңб. сің. мәдениет қайраткері) және Т. Өтебаев, суретшілері болып Ә. Әбдірахманов, Ж. Әбіров, С. Пірмаханов [(Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қайраткері (1967)], т.б. қызмет істеген. Театр ұжымы М. Әуезов пен Л. С. Соболевтің «Абай», М. Әуезовтің «Қаракөз», «Қара қыпшақ Қобыланды», Ғ. Мүсіреповтің «Қозы Көрпеш – Баян сұлу», Қ. Мұхамеджановтың «Бөлтірік бөрік астында», «Жат елде», Т. Ахтановтың «Махаббат мұңы», «Әке мен бала», С. Жүнісовтің «Тұтқындар», «Қызым саған айтам», О. Бодықовтың «Нартай», Қ. Мұқашевтің «Парторг» пьесаларын, сондай-ақ У.Шекспирдің «Король Лир», Ф. Шиллердің «Зұлымдық пен махаббат», К.Гольдонидің «Екі мырзаға бір қызметкер», Н. В. Гогольдің «Үйлену», Ш. Айтматовтың «Ана – Жер-Ана», М. Кәрімнің «Айгүл елінде», т.б. спектакльдерді сахнаға шығарды. Театр балалар мен бүлдіршіндер үшін «Екі дос немесе делдал қарға», «Ақылды Ақшақар» ертегілерін және «Қандыөзек»(нашақор жайлы новелла) спектаклін сахналады. «Нартай бүлдіршіндері» атты қуыршақ театры жұмыс істейді. Шығармашылық жетістіктері үшін театр Бүкілодақтық венгр драматургиясы (1978), неміс драматургиясы (1980), КСРО халықтары драматургиясы (1982) фестивальдарының лауреаты болды. ===Қызылорда облыстық ауыл шаруашылығы департаменті=== '''Қызылорда облыстық ауыл шаруашылығы департаменті''', – облыс әкімшілігінің ауыл шаруашылығы саласындағы атқарушы органы. Облыс құрылғанда (1938) ҚазКСР Егіншілік комитеті жанындағы Қызылорда облысының жер бөлімі ретінде ұйымдастырылды. 1947 – 52 ж. ҚазКСР Ауыл шаруашылық министрлігінің облыстық ауыл шаруашылық басқармасы, 1953 – 62 ж. ҚазКСР ауыл шаруашылық минститунің ауыл шаруашылық басқармасы, 1962 – 65 ж. ҚазКСР ауыл шаруашылық өнімдерін өндіру мен дайындау министрлігінің облыстық ауыл шаруашылық өнімдерін өндіру басқармасы, 1965 – 89 ж. ҚазКСР Ауыл шаруашылық министрлінің облыстық ауыл шаруашылық басқармасы, 1986 – 89 ж. ҚазКСР Мемагроөнеркәсібінің облыстық агроөнеркәсіп комитеті, 1989 – 93 ж. облыстық агроөнеркәсіп бірлестігі, 1993 – 98 ж. облыстық Ауыл шаруашылық басқармасының, 1998 – 2001 ж. облыстық ауыл шаруашылық басқармасы болып аталып келді. 2005 жылдан қазіргі атымен аталады. Департаменттің негізгі міндеті – ауыл шаруашылық саласында халықты азық-түлікпен қамтамасыз ету, өндірісті шикізатпен, нарықтық қатынастардың даму жағдайында аграрлық сектордың экспорттық мүмкіндігін арттыруға бағытталған бірыңғай мемлекеттік саясатты жүзеге асыру болып табылады. ===Қызылорда қаласындағы жастар саябағы=== [[Сурет:Park of the Kyzylorda.jpeg|thumb|right| Демалыс паркі]] '''Қызылорда қаласындағы жастар саябағы''', Н.Ә. Назарбаев атындағы,Қорқыт ата атындағы Қызылорда мемлекетік университетінің 5-ғимараты маңында, Сырдария өзені жағасында орналасқан. Аумағы 6 га. Қаланың көрікті жерінде орналасқан бұл жастар саябағы Қызылорда қалысының бас жоспарына енді. Қызылорда университетінің жаратылыстану факультеті мамандарының тәжірибелік-машықтық дәрістері осында өтеді. Саябаққа университеттің ғылыми кеңесінің 17.5.2006 жылғы шешімі бойынша ҚР президенті Н.Ә. Назарбаевтың есімі берілді. ===Қызылорда облыстық мемлекеттік архиві=== '''Қызылорда облыстық мемлекеттік архиві''' – ғылыми-құжаттық мекеме. 1928 ж. ұйымдастырылған. Алғашқы кезде округтік, 1931 ж. қалалық архив болды, 1938 жылдан қазіргі атауымен аталып келеді. Архивте облыстық, уездік-қалалық кеңестер мен атқару комитеттерінің 1917 жылдан бергі тарихи құжаттары жинақталған. Облыс өңіріндегі азамат соғысының барысы, алғашқы ұжымшарлар мен кеңшарлардың, МТС, тұңғыш мұғалімдер одағының, «Қосшы» одағының құрылуы, жергілікті өнеркәсіптің, балық шаруашылығының дамуы, күріш өсіру технологиясын меңгеру, атақты күрішшілер Ы.Жақаев, М.С. Кимнің еңбектері, мал шаруашылығын дамыту, оқу ағарту, денсаулық сақтау, мәдениет басқармаларының, Қызылорда қаласы астана болып тұрған кездегі (1925 – 29) оқу орындарының құжаттары сақталған. Ғылыми анықтамалық әдебиеті 800-ден, құжат саны 136 мыңнан асады. Құрамында 2 бөлімшесі, 7 аудан архиві бар. ===[[Қызылорда облыстық филармониясы]]=== '''Қызылорда облыстық филармониясы''' – концерттік-сахналық мәдени мекеме. 1972 ж. құрылған. Оның алғашқы директоры Т.Қалауов болды. Филармонияны әр жылдары Д.Дүйсенбаев (1976 – 80), К. Асанбаев (1980 – 85), Қ. Мұхамедияров (1985 – 86), Б. Шөкенов (1986 – 89), Ш. Әбдібаев (1989 – 90), М. Әбдікәрімов (1990 – 2001), С. Ибрашев (2001 – 03), М. Ахметов (2003 – 05) басқарды. Оның құрамына «Сыр күмбезі» (жетекш. А. Тұяқбаев), «Ақ толқын» (жетекш. Қ. Сақтағанов), «Бәйшешек» (жетекш. Қ. Байғабылов), «Сыр маржаны» (жетекш. Ү. Ахметова), «Сыр самалы» (жетекш. С. Бердіхожаев) ансамбльдері және «Сыр әзілі» ойын-сауық отауы (жетекш. Б. Есенов) мен «Томирис» бишілер тобы (жетекш. Г. Мырзабаева) кірген. «Томирис» тобы «Шабыт» Халықар. фестивалінің лауреаты болды (2005). Қазіргі уақытта филармонияда Ш. Қалдаяқов атындағы халықар. ән байқауының лауреаттары Қ. Ысқақов, Э. Қанатбаева, Р. Бағланова атындағы аумақтық әншілер байқауының лауреаты Р. Ысқақова, республика «Жас қанат» байқауының дипломанты Г. Әлиханова, т.б. жұмыс істейді. ===Қызылорда облыстық радиосы=== '''Қызылорда облыстық радиосы''', 1928 жылдың 14 қарашасында құрылған. Қызылорда облысында 1938 ж. радионүктелердің саны 2 мыңға жуық, 90-жылдары ол көрсеткіш 188 мыңға жетті. 60-жылдардың басында радиохабарын таратуға Ә.Мырзахметов, Н.Оспанов, Ә.Шабақов, Т.Елемесов, А.Тоқмағамбетов, Ж.Шөкенов, Д.[[Дәуірхан Жәлиұлы Айдаров|Айдаров]], т.б. басшылық етті. 1958 – 63 ж. облыс радиохабарларын таратуда 20 – 30 адам жұмыс істеді. Материалдар үш тілде: қазақша – 70%, орысша – 20%, корей тілінде – 10%. Алғашында жетісіне 1 рет 1, 2 сағаттан, кейіннен күнде әуе толқынына шығатын болды. 1964 ж. облысы радио еліміз күрішшілерінің Бүкілодақтық үндесуінің бастамашысы бола тұра, Қызылорданы Шымкентпен, Көкшетаумен, Талдықорғанмен, Қарақалпақстанмен байланыстыратын тұрақты радио көпірге айналды. 1967 ж. Одақ көлемінде алғаш өткізілген радиоқызметкерлердің бірінші аймақтық кеңесінде Қызылорда радио журналистерінің жұмыс тәжірибесі кеңінен талқыланып, республика көлемінде таратылды. Сонымен қатар магнитті пленкаларды электронды монтаждау әдісі елімізде алғаш рет Қызылорда радиосында қолданылды. 2004 жылғы желтоқсан айынан бастап әуе толқынына шығуды тоқтатты. ===Қызылорда облыстық тарихи-өлкетану музейі=== '''Қызылорда облыстық тарихи-өлкетану музейі''' – ғылыми-мәдени мекеме. 1939 жылы негізі қаланған. Алғашқы экспозициясы 1890 – 96 жылдары салынған шіркеу үйінде болды. 1980 жылы жеке ғимаратқа көшірілді. Мұражай 14 залдан тұрады. 2000 – 2002 жылдары мұражайда «Өлке кеңес үкіметі кезінде», «Сыр бойындағы астана», «Қызылорда облысы екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында», «Тәуелсіз Қазақстан», «Этнография», «Мәдениет және өнер» залдары ашылды. Облыс географиясына, археологиясына арналған залдар да өлке тарихынан, өнеркәсібі мен ежелгі мәдениетінен мол мағлұмат береді. Мұражай қорында 42920 жәдігер бар, оның 5 мыңнан астамы көрмеге қойылған. Ондағы ең құнды жәдігерлер: батыр киетін дулыға, сауыт (1853), зеңбірек ұңғылары, ақша коллекциясы (Ұлы Жібек жолы сауда айналымындағы). == Галерея == <gallery> Кызылорда. привокзальная площадь IMG 20220625 133322.jpg|Вокзал маңы ауданы Кызылорда. Привокзальная площадь IMG 20220625 133315.jpg |Вокзал маңы ауданы Кызылорда IMG 20220625 132141.jpg|Қызылорда Кызылорда Микрорайон IMG 20220625 132213.jpg|Мөлтек аудан Кызылорда Торговый дом IMG 20220625 132223.jpg|Сауда үйі </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қызылорда облысы}} {{Қазақстан қалалары}} {{Қызылорда қалалық әкімдігі елді мекендері}} [[Санат:Бұрынғы астаналар]] [[Санат:Қазақ елінің астаналары]] [[Санат:Қызылорда]] [[Санат:Қазақстан темір жол бекеттері]] 78loc8xtm2o0v3zhpmh2b1magjmsbn0 3690254 3690249 2026-11-02T12:28:32Z Almas Akniet 186024 өзгертілді 3690254 wikitext text/x-wiki {{Wikify}} {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Қала |атауы = Қызылорда |сурет = {{Фотомонтаж |photo1a = Кызылорда, ТЦ Жайна.jpg |photo1b = Кызылорда, ТЦ Жибек Жолы.jpg |photo2b = Кызылорда. Привокзальная площадь IMG 20220625 133315.jpg |photo3a = Кызылорда. привокзальная площадь IMG 20220625 133322.jpg |photo3b = Кызылорда, улица Байсеитовой.jpg |photo4a = Кызылорда, набережная Сырдарьи (2).jpg |spacing = 1.725 |position = center |color_border = white |color = white |size = 333 |foot_montage = }} |әкімшілік күйі = Облыс орталығы |елтаңба = Kyzylorda city seal.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg= 44|lat_min= 51|lat_sec= |lon_deg= 65|lon_min= 31|lon_sec= |CoordAddon=type: |CoordScale = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Қызылорда облысы |кестедегі облыс = Қызылорда облысы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |әкімі = Серік Қожаниязов |құрылған уақыты = 1820 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Ақмешіт, Перовск |статус алуы = |жер аумағы = 240 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = қатаң континенталды, қуаң |ресми тілі = қазақ тілі |тұрғыны = 278 581<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 94,23 %<br>[[орыстар]] 2,78 %<br>[[корейлер]] 1,70 %<br>басқалары 1,29 %<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = қызылордалық |телефон коды = 7242 |пошта индекстері = 120000 |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Shymkent |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/kyzylorda-kzo?lang=kk Қызылорда қаласының әкімдігі |сайт тілі = kz |сайт тілі 2 = ru |сайт тілі 3 = }} '''Қызылорда''' — [[Қазақстан]]ның оңтүстігіндегі қала, [[Қызылорда облысы]]ның әкімшілік, экономикалық және мәдени орталығы (1938 жылдан). [[Сырдария]] өзенінің оң жағалауында орналасқан. Тұрғын саны 278 581 адам (2023). 8 әкімшілік-аумақтық бірліктен тұрады: Қызылорда қаласы, [[Тасбөгет]], [[Белкөл]] кенттері, [[Қосшыңырау]], [[Қызылжарма]], [[Қызылөзек]], [[Ақсуат ауылдық округі (Қызылорда облысы)|Ақсуат]], Ақжарма ауылдары. Қала теңіз деңгейінен 126–130 метр биіктікте жатыр. Қала аумағы өзенді бойлай оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай төртбұрышты пішінде созылып жатыр. Жер аумағы 3683 га. Қаланың 17,0 га аумағы теміржол тораптарына, 165 га аумағы көліктік көшелерге, 19 га аумағы талдары жоқ қала бақтары мен демалыс орындарына, 51 га алқабы шөлді-шөлейітті орындар үлесіне тиеді. Геологиялық тұрғыдан Қызылорда аумағы [[Тұран]] эпигерциндік платформасы үстінде жатыр. Палеозойда қалыптасқан бұл жазықты кейде "Сыр ойысы" деп те атайды. Ойыстың шеткі иіндері палеозойлық қатты метаморфты жыныстарға толған. Ойыстың көлденең ені 400 км. Орталығында палеозойлық тау жыныстары 600-900 метр тереңдікте жатыр. Кейіннен ойыс мезозой, одан кейін кайнозой жыныстарымен жабылған. Шөгінді қабат үшке бөлінеді. [[Сурет:Qyzylorda station.jpg|thumb|left|Қызылорда вокзалы]] Ең жоғарғы қабатының қалыңдығы 10-15 метр. Бұл толығымен аллювийлі шөгінді жыныстар. Келесі құмды қабаттың қалыңдығы 50-80 метр. Олар негізінен көтеріңкі немесе құмды төбелер бөліктерінде жатыр. Үшінші қабат палеогеннің аяғындағы (олигоцен) теңіз саздары мен құм тастарынан тұратын жасыл-сұр түсті жыныстардан тұрады. Қабат 50–80 метр тереңдікте жатыр. Қала 1817 жылы Қамысқала атты елді мекеннің орнында салынған. Қоқан хандығының кезінде Ақмешіт бекінісі болып қаланды. 1853 жылғы тамызда басқыншы генерал В.А. Перовскийдің атымен бекініс '''Перовск''' форты аталды. 1867 жылы Перовскіге қала мәртебесі беріліп, уезд орталығына айналды. 1901–1906 жылдары Орынбор–Ташкент теміржолының салынуына байланысты қала халқы қарқынды өсті. Кеңес өкіметі Қазақстанда ең бірінші осы Перовскіде, 1917 жылғы 30 қазанда (12 қараша) орнады. 1922 жылы қаланың '''Ақмешіт''' аты қайтарылғанымен, 1925 жылғы сәуірде Қызылорда деп қайта өзгертіліп, [[Қазақ АКСР]]-інің астанасы мәртебесі берілді (1929 жылға дейін). Қалада 1926 жылғы 13 қаңтарда Қазақ драма театры (М.Әуезов атындағы Қазақтың мемлекеттік академия театры) ашылды. Денсаулық сақтау, білім беру орындары көбейді. 1938 жылы облыс орталығына айналды. XX ғасырдың 30-жылдары қалада электр станциясы, диірмен, наубайханалар, балық өңдеу, күріш, кірпіш зауыты жұмыс істеп тұрды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдары аяқ-киім фабрикасы, ет комбинаты, астық өнімдері комбинаты, сүт зауыты, целлюлоза-картон зауыты, тоқылмайтын маталар фабрикасы іске қосылды. 1956 жылы қала іргесіндегі Тасбөгет кенті жанынан су бөгеті салынды. 1974 жылы «Қызылордакүрішмаш» зауыты іске қосылды. Көптеген оқу орындары мен мәдениет ошақтары ашылды. 1996 жылы 8 қазанда ҚР Президентінің жарлығымен «Қызылорда арнайы экономикалық аймағы» (АЭА) құрылды. Оның бағдарламасы негізінде қалада жекешелендіру, акционерлендіру, инвестиция тарту секілді жұмыстар жүргізілді. Түрлі меншіктік жүйелер жасалып, шағын және орта бизнес кәсіпорындары мен мекемелері құрылды. Өнеркәсіп, сауда, байланыс қатынастары реттелді. Экономиканың жандануы мемлекет және қала бюджетіне түсетін қаржы сомасын арттырды. [[Сурет:Мечеть Айтбая, Кызылорда, 2009.jpg|thumb|250px| [[Айтбай мешіті|Айтбай мешіт]]і]] Қалада күріш машиналарын шығаратын «Қызылорда күрішмаш» АҚ, Құрылыс материалдары мен құралдар комбинаты, эксперименттік механикалық және тәжірибелік жөндеу-механикалық зауыттары, тоқылмайтын маталар, аяқ-киім фабрикалары, сонымен бірге астық өнімдері және азық-түлік, тағам бағытында [[«Береке-нан»]], [[«Балық»]], [[«Жайна»]], [[«Ісмер»]], [[«Қуат»]] АҚ-тары жұмыс істейді. Қалада [[«Айдан», «Аңсар», «Айжан», «Бабас», «Бастау және К», «Бейбарыс», «Сыр шарабы», «Темірхан», «Яксарт»]] және т.б. ӨК, АҚ-дар мен кәсіпорындар елге қызмет көрсетеді. Қаладағы көлік қатынасын «Маршрут», «Қатынас» АҚ-тары, [[«Жаңа талап»]] ӨК-і жүргізеді. Кейінгі жылдары қаланың архитектуралық келбеті жаңарып, тарихи орындар қайта жаңғыртылды. Жаңа әуежай, аквапарк, Сарқырама каналы, Жағажай, төрт жұлдызды [[«Самал»]] қонақүйі, «Еуразия» кешені салынды. Саяси қуғын-сүргін құрбандарына арналған ескерткіш, [[Қорқыт ата]], [[Абылай хан]], [[Амангелді Иманов]], [[Мұхтар Әуезов]] мүсіндері орнатылған. «Қызылорда таймс» (1994), «Ақмешіт ақшамы» (1997), «Новая Кызылорда» (1998) газеттері шығады.<ref>[[Балалар Энциклопедиясы]], 6 том.</ref> Білім беру және мәдениет саласы бойынша қалада 50-ден аса жалпы білім беретін мектеп, 5 колледж, 3 кәсіптік-техникалық мектеп, Қорқыт ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті, «Сейхун» академиясы, Экономика, экология және құқық университеті, Гуманитарлық университет бар. Аймақтық агроэкология ғылыми-зерттеу институты облыста ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізеді. Облыстық мемлекеттік архив, драма театры, «Сыр сұлуы» халық ән-би ансамблі, филармония, көркемөнерпаздар шығармашылық үйі, облыстық халық шығармашылығы мен білім беру және мәдени жұмыстардың ғылыми-әдістемелік орталығы т.б. бар. == Тарихы == [[Сурет:Korkyt-ata.jpg|thumb|left|Қорқыт ата кешені]] Қызылорда қаласының қалыптасу тарихы бұрынғы маңызын жоғалтпай, тек аты ғана бірнеше рет өзгергенімен (Ақмешіт – 1818 жылы, Перовск – 1853 жылы, қайтадан Ақмешіт – 1922 жылы, Қызылорда – 1925 жылы), әр кезеңде Сыр бойы атрабының әлеуметтік және мәдени орталығы болып қалыптасты. Ақмешіт 1818 жылы Қоқан хандығы кезінде Сырдария бойында алғаш қорған ретінде салынған. Оның ішіндегі ақ кірпіштен өрілген мешіттің түсіне сай бекініс Ақмешіт деп аталды. 1853 жылғы 28 шілдеде Орынбор генерал-губернаторы В.А.Перовский Сыр қазақтарын қорғауды сылтауратып орыс әскерлерімен қамалға басып кіріп, қоқандықтарды қаладан қуып шығады. Қала Перовск аталып, 1867 жылы ол Сырдария уезінің орталығына айналады. Қалада 4 сыныптық мектеп, кірпіш зауыты, жел диірмені, ұста дүкендері жұмыс істей бастайды. 1905 жылы Орынбор – Ташкент теміржолы пайдалануға беріліп, қалада депо мен вокзал үйлері салынды. Ал 1917 жылы 30 қазанда Перовскіде Кеңес үкіметі орнады. Жаңа үкімет үшін болған ұрыста А.Першин, Н.Шумилов, Н.Селиверстов тағы басқа жауынгерлер ерлік үлгісін көрсетті. 1922-1925 жылдары қала қайтадан Ақмешіт атанып, 1925-1929 жылдары Қазақстанның астанасына айналды. 1925 жылы қалаға Қызылорда аты беріліп, онда С.Сейфуллин, Б.Майлин, І.Жансүгіров сияқты белгілі қаламгерлердің туындылары сахналанып, М.Әуезовтың “Еңлік-Кебек” спектаклі қойылды. Ал 1938 жылы Қызылорда облысы құрылды. 1960-70 жылдары қалада қатырмақағаз, аяқкиім, механикалық және күріш зауыттарымен қатар бірнеше фабрикалар іске қосылып, жаңадан салынған Гагарин, Титов елді-мекендері арқылы қала көлемі ұлғая түсті. Осы жылдары Қызылордада педагогикалық институт пен Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институттарының филиалы және бірнеше арнаулы оқу орындары жұмыс істеп, көптеген жаңа мектеп ғимараттары салынды. 1980-90 жылдары қазіргі Абай даңғылы, Желтоқсан, А.Тоқмағамбетов көшелерінде сәнді үйлер, зәулім ғимараттар бой көтерді. Соңғы жылдары салынған Ақмешіт, Мерей шағынаудандары, “Оңтүстікмұнайгаз” фирмасының әкімшілік үйі, Диагностикалық орталық, облыстық аурухананың жаңа үйлері қала ажарын аша түсті. Шетелдік компаниялардың Сыр бойының табиғи байлығын игеруі тұрғындардың әлеуметтік жағдайының жақсара түсуіне ықпал ете бастады. Ежелгі Сыр бойында өмір сүрген данышпан Қорқыт баба, [[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы|Жалаңтөс Баһадүр]], [[Әйтеке би]], Жанқожа, Бұқарбай, Тоғанас батырлар мен [[Ұлы Отан соғысы]] кезіндегі Кеңес Одағының батырлары атанған 22 майдангер ерлеріміздің есімдері – ел мақтанышы. Мұстафа Шоқай, Темірбек Жүргенов, Ғани Мұратбаев сияқты қазақтың біртуар ұлдары мен даңғайыр диқан Ыбырай Жақаевтарды дүниеге әкелген де осы қасиетті Сыр топырағы. Олар — өлке тарихына енген, көше бойларындағы үйлерге жазылған биік тұлғалы қасиетті есімдер. Сонымен қатар, Қызылорда қаласының іргесінің қаланғанына 200 жылға жуықтаған кезеңде де оның заман өзгерістеріне толы тарихи оқиғалары, ежелгі дәуірлерден бүгінгі күнге дейін Арал өңірін, Сырдария жағасын мекендеген халықтардың археологиясы, этнографиясы, әлеуметтік-мәдени өмірі зерттеушілердің назарында болып келеді. Республиканың астанасына Ақмешіт қаласы ұсынылғанға, ең басты дәлел ретінде онда Орынборға қарағанда қазақтардың көп тұратыны тілге тиек етілді. [[Орынбор – Ташкент теміржолы]] республиканың жаңа астанасын [[Ресей]] орталығымен, Қазақстанның батыс, оңтүстік аудандарымен және Орта Азия республикаларымен байланыстыратын еді. Оның үстіне Ақмешіт болашағы үлкен үміт күттіретін суармалы егістің орталығына орналасты. Бүгінгі көзқарас тұрғысынан қарағанда республика басшылары С.Қожанов, С.Сәдуақасов астананы көшіру мәселесіне ұлттық мүддені көздеп келген деген деректер бар. “Қазақстан астанасы орыстың туы тігілген қалада емес, қаласы жоқтықтан қазақтың киіз ауылында болса да, қазақ жұртшылығына жуық болуы керек”, - деп жазды С.Қожанов “Ақжолдың” 1924 жылғы 17 желтоқсандағы санында. Қазақ астанасы болуға Орынбор қаласы шетте болғандықтан ғана жарамайды емес, қазақ қаласы болмағандықтан, қазақ ұлт мемлекетінің ұлтшылдығына орда болуына қисыны жоқтықтан жарамайды. Қазақ ұлт мемлекетшілдігіне әдемі қала, ыңғайлы үйлер керек емес, жаман да болса, өз ордасы болуы керек. Орынбордан көшпей, қазақ ұлтының ішкі тіршілігі оңдалып, қазақ еңбекшілерінің көпшілігінің қолына керекті шарлар іс жүзінде істелуі қиын”. Перовск станциясы [[теміржол]] жұмысшыларының бастамасы бойынша Қазақстан өкіметін Ақмешітке көшіру үшін үш күн ішінде “Қызыл паровоз” жөндеуден өткізіліп, [[Орынбор]]ға жіберілді. Қазақ АССР-і Кеңестерінің V съезі делегаттары және өкімет мүшелері бар пойыз Орынбордан республиканың жаңа астанасы Ақмешітке 1925 жылдың наурыз айының аяғында аттанды. Съезд делегаттарының ішінде мәдениет, өнер қайраткерлері [[Иса Байзақов]], Александр Затаевич, [[Әміре Қашаубаев]], [[Сәбит Мұқанов]], [[Сәкен Сейфуллин]], [[Қажымұқан Мұңайтпасов]] болатын. Бұл съезге Қазақ Республикасының қарауына кірген Қарақалпақ Автономиялы облысының өкілдері бірінші рет қатысты. Қарақалпақ делегаттарының бірі Әбу Құдабаев Ақмешіт қаласына жақын Сырдария өзенінің батыс жағасындағы “Қызыл қайың” ауылында 1899 жылы туған. Ол бірқатар жылдар бойы Қарақалпақ облыстық партия комитетін басқарды. Кейінірек сталиндік қуғын-сүргіннің жазықсыз құрбанына айналды. Құрамында Қазақ АССР-і Кеңестерінің V съезі делегаттары бар өкімет пойызын жол бойында Сексеуіл, Арал, Қазалы, Жосалы станцияларының жұртшылығы қарсы алып, көп адам жиналған митингтер ұйымдастырылды. Ақмешіт станциясында орасан зор митинг болып өтті. Оны Ташкенттен келген Сырдария облыстық партия комитетінің хатшысы Әбілқайыр Досов ашты. Өкімет делегациясын Қазақстанның жаңа астанасының жұмысшылары мен интеллигенциясы қызу құттықтады. Қала жастары атынан Әбділда Тәжібаев сөз сөйледі. Сонымен 1925 жылдың 15 сәуірінде Ақмешіт қаласында бүкіл [[Қазақстан]] еңбекшілері өкілдерінің басын қосқан Қазақ АССР Кеңестерінің V съезі салтанатпен ашылды. Бес күнге созылған съездің негізгі құжатының бірі қазақ халқының тарихи дұрыс атының қалпына келтірілуі еді. Яғни Кеңестердің бүкіл қазақтың V съезі “бұдан былайғы жерде “киргиз” деген атау “қазақ” деп аталсын” деп қаулы қабылдады. Сонымен бірге съезд “Киргиз Республикасын” “Қазақ Республикасы” деп атауға, ал оның астанасы Ақмешітті Қызылорда деп атауға қаулы алды. Қызылорданың Қазақстан астанасы деп аталуымен тарихтың жарқын беттері ашылды. Еліміз жаңа бір қоғамдық құрылыстың ғимаратын қалай бастады. Бұл кезде қаланың тұрғыны 22577-ге жетті. “Қызылқала” сөйтіп өмірге жаңаша қарқынмен қанат жая бастады. Дәл осы жылдары жарқыраған электр жарығы іске қосылды. Астана мәртебесіне қол жеткізген соң түрлі мекемелер мен өндіріс орындарының іргетасы қалана бастады. Біртіндеп кондитерлік фабрика, ет комбинаттары, сыра зауытымен бірге басқа да артелдердің қатары көбейді. Қызылорда астана болған жылдары орта оқу және арнаулы оқу орындары, өнеркәсіп және ауылшаруашылық мекемелерімен қоса, орталық ғылыми-зерттеу ғимараты жанынан қазақтың эпидемиология және гигиена институтының негізінде егу лабораториясы дүниеге келді. Сондай-ақ ең алғашқы рет қазақтың ғылыми-зерттеу, жер қыртысын зерттеу, қазақтың мал дәрігерлік-бактериологиялық және де басқа институттары өз жұмысын осы қалада бастаған болатын. ==Кәсіпорындары== ===«Қызылордакүрішмаш»=== '''«Қызылордакүрішмаш»''' – машина жасау кәсіпорны. 1981 ж. ауыл шаруашылық машиналарын жасауға бағытталған зауыт ретінде пайдалануға берілген. 1994 жылдан акционерлік қоғам. Астық жинайтын машиналар шығаруға мамандандырылған. Зауыт шығаратын әртүрлі жатка машиналары елімізде көпшілік сұранысқа ие. Зауыт ЖВ-4,1, ЖРТ-5-01. ЖРТ-5, ЖВУ-6, ЖВТ-6, ЖВП-10 жатқаларын жасауды игерген. Кәсіпорынның өндірістік қуаты – жылына 600 жатка. ===Қызылорда су тораптары=== '''Қызылорда су тораптары''', 1) Қызылорда су торабының оң жақ каналы, бастауын Сырдария өзені арнасында салынған бөгет (1957, Қызылорда қаласынан шығысқа қарай 12 км) маңынан алып, өзеннің оң жақ бойымен Қармақшы ауданына дейін созылады. Ұзындығы 80 км, ені 20, кейде 40 – 80 м. Тереңдігі 5 – 12 м. Су ағымы каналдың басында 48 м³/с. Канал бойында бірнеше бөгеттер, көпірлер бар. Сырдария өзенінің оң жақ бойындағы өңірдің ауыл шаруашылығын дамытуда бұл каналдың маңызы зор, оның суымен күріш, жем шөптік дақылдар егілетін 60 мыңға жуық га жер суарылады. 2) Қызылорда су торабының сол жақ каналы, республикада салынған (1950 – 60) ірі су құрылыстарының бірі. Бастауын Сырдария өз. арнасына салынған (1957) бөгеннен алады. Ұзындығы 140 км, ені 40 – 70 м, тереңд. 4,5 – 9 м. Су ағымы бас жағында 60 м³/с. Канал Сырдария, Қармақшы аудандарының шаруашылықтарына Сырдария суын жеткізеді. Суарылатын жер аумағы 50 мың га-дан астам. Канал жалпы ұзындығы 500 км-дей Жаңадария (Сырдарияның ескі арнасы) каналымен жалғасады. Оның суымен 600 – 700 мың га жайылым және шабындық суландырылады. ===Қызылорда энергиялық орталығы=== '''Қызылорда энергиялық орталығы''' – мемлекеттік коммуналдық қалалық кәсіпорын. 1963 ж. іске қосылған. Орталық Қызылорда қаласын жылумен және электр қуатымен қамтамасыз етеді. Кәсіпорынның жылу энергиясын өндіретін екі қазандығы бар. Жылу маусымы кезінде сағатына 22 МВт электр энергиясын өндіреді.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> ==Оқу орындары== ===Қызылорда мемлекеттік университеті=== '''Қызылорда мемлекеттік университеті''', Қорқыт ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті – Арал өңірі мен Қазақстанның оңтүстік-батыс аймақтары үшін түрлі саладағы білікті мамандар даярлайтын іргелі жоғары оқу орны. 1998 жылдың 24 наурызында Қорқыт ата атындағы Қызылорда гуманитарлық университеті мен Ыбырай Жақаев атындағы Қызылорда политехникалық институтының бірігуі негізінде құрылған. ҚМУ-дың оқу және ғылыми жұмыстарын жоғары білікті оқытушылар ұжымы жүргізеді, олардың 49-ы ғылым докторы, 287-сі ғылым кандидаты. 12 мыңнан астам студент күндізгі, сырттай және кешкі бөлімдерде жаратылыстану және әлеумет, гуманитарлық сала, экономика, педагогика, өнер, мәдениет, спорт саласы, технология машиналар мен құралдар, мұнай-газ ісі, электр¬энергетика, азық-түлік өнімдері технологиясы, құрылыс, ауыл шаруашылығы, орман және балық шаруашылығы, т.б. салалар бойынша дәріс алады. Білім беру жүйесін дамыту, жаңа ақпараттық технологияларды енгізу арқылы оқу процесін жетілдіру, ғылым мен практиканы ұштастыру, оқытушылар мен студенттер шығармашылығын қалыптастыру – университет дамуының негізгі ұстанымдары болып саналады. ҚМУ қызметінің басым бағыттары Болонья декларациясының талаптарына сай келетін жоғары кәсіптік білім берудің жалпы еуропалық жүйесіне кіру, оқу процесін жүйелі ұйымдастыру, кәсіптік білім берудің көп сатылы жүйесін дамыту, бастауыш, орта және жоғары кәсіптік білім беруді ұйымдастыру мен жүргізуді ғылыми-әдістемелік тұрғыдан қамтамасыз ету болып табылады. 1993 жылы ҚМУ жанынан Қазақ-түрік лицейі, 1994 жылы жаңа үлгідегі мектеп-гимназия ашылды. Бұл оқу орындарында жоғары мектеп мамандары: ғылым кандидаттары, доценттер, жоғары санатты оқытушылар сабақ береді. Лицей мен мектеп-гимназияда шетел тілі және информатика пәндері бірінші сыныптан бастап тереңдетіліп оқылады. ҚМУ шетелдік жоғары оқу орындарымен байланыс орнату және оны дамыту жөніндегі шаралар кешенін төмендегі бағыттар бойынша жүргізеді: шетелдік оқу орындарымен тікелей келісім шарт бойынша байланыс; елшіліктер, түрлі халықар. қорлар және орталықтармен қатынас; оқытушылар құрамының шетелде тәжірибе алмасуы; шетелдерде мамандар даярлау; жолдама, шақыру арқылы шетел мамандарының, еріктілерінің қызметі; шетелдік қазақ жастарына білім беру; озық білім тәжірибелерін тарату; білім бағдарламаларын халықаралық стандарттармен сәйкестендіру; аспиранттар мен студенттерді шетелдерде оқыту. ҚМУ осы мақсатта АҚШ, Канада, Түркия, Оңтүстік Корея, Египет, Ресей, Белоруссия, Украина, Қырғызстан, т.б. алыс және таяу шетелдердегі ғылыми орталықтармен және жоғары оқу орындарымен тығыз байланыс орнатқан. Университет 1998 – 2002 жылдар аралығында Оңтүстік Альберта технология институтымен (SАІТ, Канада) бірлесе отырып Канада халықаралық даму агенттігі қаржыландыратын (СИДА) «Қазақстанның жоғары оқу орындарына техникалық көмек көрсету» атты жобаны жүзеге асырды. Бұл жоба негізінде «Экономикадағы ақпараттық жүйелер», «Ақпараттарды өңдеудің автоматтандырылған жүйелері», «Бухгалтерлік есеп және аудит», «Экономика және менеджмент» мамандықтары бойынша оқу жоспарлары мен бағдарламалары жаңартылды. ҚМУ бірнеше жылдан бері Канаданың жетекші ауыл шаруашылық оқу орындарының бірі – Олдс колледжімен, Саскачеван университетімен Қазақстан – Канада – Қырғызстан арасындағы «Ауыл шаруашылық саласында кәсіби білім беруге ықпал ету, технологиялар ұсыну бағдарламасы», «Өндірістегі қолданбалы зерттеу мен сауда және индустриямен өзара байланыс бағдарламалары» атты үш жақты жобаны жүзеге асырып келеді. Аталмыш жобаны да Канада халықаралық даму агенттігі қаржыландырады. Сондай-ақ, Түрік халықаралық ынтымақтастық басқармасымен (ТІСА) бірлесе отырып «Қазақ-түрік қолданбалы өнер орталығы» атты екі жақты жобаны іске асырып келеді. Жоба мақсаты халықар. стандарттарға сай сәндік-қолданбалы өнер – кілем тоқу, зергерлік бұйымдар саласы бойынша жоғары білімді мамандар даярлау. Жоба шеңберінде университетте арнаулы кілем цехы іске қосылып, «Кәсіби білім беру» мамандығы негізінде қолдан кілем тоқу ісі бойынша мамандар даярланады. ҚМУ шетел тілдерін Франция, Түркия, Корея, Египеттен ерікті оқытушылар қатыстыру арқылы оқытуды тәжірибеге енгізген. Университетте Корей Республикасы Елшілігі жанындағы Корей ағарту орталығы мен Корей халықар. ынтымақтастық агенттігінің (КОІСА) бірлескен бөлімі ашылды. М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті, Мәскеу мемлекеттік инженерлік университеті, Қазан, Киев мемл университеттері, Кенги университеті, Чан-Янг университеті (Сеул, Корея), Сүлеймен Демирель ун-тімен (Түркия), MASHAV халықаралық байланыс орталығымен (Израиль) білім және ғылым мәселелері бойынша тығыз байланыс орнатылған. Сондай-ақ ҚМУ Қоғамдық-технология колледжбен (Миннеаполис, Миннесота штаты, АҚШ) бірлескен Интернеткурсын өткізіп келеді, университеттің «Аударма ісі» мамандығы студенттері аталған колледжде білім алу құқығын бірнеше мәрте иеленді. ҚМУ халықаралық университеттер ассоциациясы мен экономика және бизнес пәндері бойынша ресурстық желінің мүшесі бола отырып экономика, бизнес пәндері бойынша оқулықтармен көмек беретін CARANA Корпорациясының EdNET жобасы аясында «Еуразия» қорының (USAІD) грантын иеленді. Университеттің оқытушылар құрамы Орталық Еуропа университетінің Ресурс Орталығы мен (Будапешт, Венгрия), ТМД, Таяу Шығыс елдерінің жоғары оқу орындары оқытушыларына арналған оқыту әдістемелері бойынша өтетін семинарларға ұдайы қатысады. Университет жанында шетелдерде білім алу мәселелері бойынша Сорос – Қазақстан қорының бөлімшесі жұмыс істейді. Аталмыш бөлімше арқылы студентттер білім және ғылым саласы бойынша кеңес алу, ақпараттық құралдармен танысу, АҚШ жоғары оқу орындарына тапсыруға қажет TOEFL, GMAT, GRE тесттеріне дайындалу, ІREX, ACCELS, USІS, Сорос қорларының стипендиялық бағдарламалары бойынша ақпарат алу мүмкіндігіне ие болды. ҚМУ жанында мұражай және көрме залы жұмыс істейді. Мұражайда университеттің өнері мен мәдениетінен сыр шертетін 1 көрме залы, 2 этнография залы, 1 техника залы, ун-т тарихын баяндайтын 6 экспозиц. зал бар. Мұражай қорында 3960 экспонат сақтаулы. Ун-т кітапханасы Қызылорда облысы оқу орындары кітапханаларының әдістемелік орталық болып табылады. Қазіргі уақытта кітапхананың жалпы қорында 2 млн дана басылым бар. Онда сирек кездесетін (5000 дана), ағылшын тіліндегі түпнұсқа әдебиеттер (1300 дана), электронды оқулықтар (300 дана) және миллионға жуық арнайы техн. әдебиеттер жинақталған. Оқырмандарға екі электронды зал қызмет көрсетеді. Кітапханада оқырмандар конференциясы, тақырыптық көрмелер, жаңа әдебиеттер көрмесі, өнер адамдарымен кездесулер өткізіледі. ҚМУ-дың жоғары сайланбалы өкілетті басқару органы – ғылыми кеңес болып табылады. Оның міндеті – университеттің келешегін, негізгі бағыттары мен ғылыми, экономикалық және әлеуметтік даму стратегиясын анықтау. Университет ғылыми-зерттеу жұмыстарының негізгі бағыттары: құрылыс материалдары мен құрылыс өндірісінің технологиялары; аймақтың минералдық байлықтарын қайта өңдеудің физика-химия негіздері; ауыл шаруашылық дақылдарын өндіру және қайта өңдеу, сақтау технологияларының проблемалары; Қорқыт ата мұрасы және ежелгі түркі өркениеті; Арал өңірінің экологиясы; Қызылорда облыстық экономикасының проблемалары; машина-трактор агрегаттарын пайдалану тиімділігін көтеру жолдары; жерасты болат магистралды құбыржелілерінің төзімділігі; суармалы егіс ал¬қаптарының экол.-мелиоративтік жағдайы; Арал теңіз табанын игеру, т.б. Университет жанынан Ежелгі түркі өркениеті және Қорқыт ата мұраларын зерттеу орталығы құрылған. 2003 ж. осы орталық негізінде «Ежелгі түркі өркениеті және Қорқыт мұраларын зерттеудің көкейкесті мәселелері» тақырыбында халықар. ғылыми-теория конференция өткізілді. Қазіргі уақытта ҚМУ археологтары Оғыз мемлекетінің астанасы Жанкент қаласының орнын зерттеу үстінде. Сырдария өзенінің төменгі ағысындағы көне қалалар мен Арал т-нің табанына жасалған ғылыми экспедициялар барысында құнды археологиялық материалдар жиналды. Университет ғалымдары бірқатар мемлекет ғылыми-технология бағдарламаларды орындауға қатысуда. ҚМУ студенттерінің қоғамдық қызметі Жастар ісі жөніндегі комитет арқылы жүзеге асырылады. Халықаралық, республика байқаулардың бірнеше дүркін жеңімпаздары «Дидар» этнография-фольклорлық ансамблі, гандболдан Азия елдері және республика чемпионаттарының жүлдегері «Сейхун – Кам» қыздар командасы, республика және облыс байқаулардың бірнеше мәрте жеңімпаздары «Час пик», «Қазақтың қазағы», «Сәтті сағат», «Қорқыт құрамасы» көңілді тапқыштар клубы мен КВН командалары, «Ақиқат» дебат клубы – университет мақтанышы. ҚМУ студенттері арасында, сондай-ақ, республика «Шабыт», «Жас толқын» фестивальдарының лауреаттары, республика пәндік олимпиада жеңімпаздары мол. Студенттер өмірінде «Салауатты өмір салтын қалыптастыру» орталығы және "Студенттер кәсіподақ комитетінің" алатын орны ерекше. Бұдан бөлек университет студенттері көптеген ұйымдар мүшелері болып, университеттің қоғамдық өміріне етене араласып, бос уақытын қызықты өткізуіне болады. Атап өтетін болсақ, "Әскери патриоттық клуб", "Нәзік" қыздар кеңесі, "Ұлағат Ұландары" ЖҚБ, "Қазақстан Студенттер Альянсы", "Жас Отан" жастар қанаты, "Студенттер Кәсіподақ Комитеті", "Грация" би тобы, "Қыран" еріктілер жасағы, "Ақиқат" дебат клубы сияқты көптеген ұйымдар жұмыс жасауда. ҚМУ қазіргі уақытта білім берудің жаңа технологиялары кеңінен қолданылатын, материалдық-технология базасы бай, оқу мен тәрбие тұтастығын қамтамасыз ететін бакалавриат, магистратура, аспирантурасы бар білім мен ғылымның ошағы болып табылады. ===Қызылорда гуманитарлық университеті=== '''Қызылорда гуманитарлық университеті''' – экономика және педагогика мамандарын даярлайтын жоғары оқу орны. 2000 жылы құрылған. 17 кәсіптік мамандық бойынша жоғары білімді мамандар даярлайды. Оқу орны заман талаптарына сай ғимаратқа орналасқан. Оның жалпы ауданы 4070,0 шаршы метр. Онда кітапхана, 120 орынды оқу бөлмелері мен жаттығу спортзалдары, 100 орынды асхана, медициналық бөлме, баспахана, шеберхана, әкімшілік басқару кабинеттері, кафедралар, дәрісханалар, зертханалар орналасқан. Университеттің профессор-оқытушылар құрамында штат бойынша 63 оқытушы, оның ішінде 2 ғылым докторы, 24 ғылым кандидаты бар. Заманауи білім сапасын, студенттердің жан-жақты білім алуына мүмкіндік жасайды. ===Қызылорда инженерлік-экономикалық институты=== ''Қызылорда инженерлік-экономикалық институты'' – оқу-әдістемелік мекеме. 1998 жылы құрылған. Институт 8 мамандық бойынша (экономика, есеп және аудит, қаржы, мемлекеттік және жергілікті басқару, экология, есептеу техникасы және бағдарламамен қамсыздандыру, электроэнергетика, тасымалдау мен жол қозғалысын ұйымдастыру және көлікті пайдалану). Институтта 4 кафедра жұмыс істейді. Онда 84 оқытушы-профессор еңбек етеді. 2004 жылы институт жанынан колледж ашылды. Онда студенттер 5 түрлі мамандық бойынша білім алады. ===Қызылорда экономика, экология және құқық академиялық университеті=== '''Қызылорда экономика, экология және құқық академиялық университеті''' – жоғары оқу орны. 1997 ж. мамырда құрылған. Университетте 4 факультет, 12 кафедрада 18 мамандық бойынша кәсіби мамандар даярланады. 99 оқытушы, 7 ғылым докторы 37 ғылым кандидаты және өндірісте мол тәжірибе жинақтаған мамандар сабақ береді. Университетте ҚР Білім және ғылым министрлігі Философия және саясаттану институтының зерттеу бөлімі жұмыс істейді. Университет оқытушыларынан 2 докторлық, 8 кандидаттық, 14 магистрлік диссертация жұмыстары қорғалды. 2003 жылдан бері университет жанындағы «Қызмет» колледжі жұмыс істейді. Колледжде 11 мамандық бойынша арнаулы орта мамандар даярланады. ===Қызылорда гуманитарлық заң колледжі=== '''Қызылорда гуманитарлық заң колледжі''' – орта кәсіптік оқу орны. 2001 жылы құрылған. Экономика, заң, педагогика салалары бойынша мамандар даярлайды. Колледжде 1 ғылым докторы, 7 ғылым кандидаты, жоғары білімді мамандар дәріс береді. Университетте құқықтану, экономика бөлімдерінде 8 мамандық бойынша мамандар даярлаумен қатар жеке адамдардың сапалы білім алу мүддесін қанағаттандыруға және еңбек нарығындағы бәсекелестікке қабілетті болуына дайындайды. Салауатты өмірді қолдау мақсатында жұмыс жүргізетін [[«Жас заңгерлер»]] КТК командасы, [[«Әділет»]] дебат клубы, [[«Салауаттылық орталығы»]] бар. Колледжді 2001 жылдан саясаттану ғылымдарының докторы, профессор [[М.Мұхамедов]] басқарып келеді. ===Қызылорда медицина колледжі=== '''Қызылорда медицина колледжі''' – арнаулы орта медициналық білім беретін оқу орны. 1928 жылы Қазақстан денсаулық сақтау министрлігінің бұйрығымен «Қазақ акушер техникумы» болып ашылған. 1933 жылы «Фельдшерлік мектеп», ал 1954 жылы «Медицина училищесі» деп аталған. 1996 жылы қазіргі атауымен аталған. 1933-40 жылдары оқу орнында 320-дай оқушы білім алды. Колледж емдеу, акушерлік, стоматология, фармацевтика, медбике мамандықтары бойынша кадрлар даярлайды. ===Қызылорда музыка колледжі=== '''Қызылорда музыка колледжі''', Қазанғап Тілепбергенұлы атындағы – арнаулы орта білім беретін мемлекеттік оқу орны. 1977 ж. ашылып, 1999 жылға дейін М. Мәметова атындағы Қызылорда гуманитарлық колледжінің құрамында болды. 1999 жылы жеке бөлініп шықты. Қолледжде аспапта орындау, жеке ән салу, хорға дирижерлік ету, хореография өнер мамандықтары бойынша білім беріледі. Колледжде әр жылдары Е.Көшербаев, Т.Қалауов, Е.Сақтапбергенов басшылық етті, қазіргі директоры К.Ш. Ботабаев (Қазақстан білім беру ісінің озық қызметкері). «Super Star» мегапроектісінің жеңімпазы А.Кішкенбаев, «Жас қанат» байқауының жүлдегерлері Р.Садықов пен М.Сейітмұратов, т.б. осы оқу орнының түлектері. ==Мәдениеті== ===Қызылорда облыстық қазақ музыкалық драма театры=== '''Қызылорда облыстық қазақ музыкалық драма театры''', Н. Бекежанов атындағы – кәсіпқой сахналық мекеме. 1955 жылы Еңбекшіқазақ (Алматы облысы) және Қаратал аудандары (бұрынғы Талдықорған облысы) жергілікті театры негізінде ұйымдастырылған. Театр шымылдығы Ғ. Мүсіреповтің «Ақан сері – Ақтоқты» трагедиясымен ашылды. 1960 жылы театр Қызылорда қаласына көшіріліп, 1970 ж. Н. Бекежанов есімі берілді. 1997 жылдан Н. Бекежанов атындағы Қызылорда облыстық қазақ музыка драма театры болып өзгертілді. Театрдың ірге көтеріп қалыптасуына актерлер: Б.Балғынбаев, Ш.Мәденов, Х.Саурықов, Ш.Бәкірова, К.Көпбаева Қ.Көпбаев, С.[[Сағынбек Рақышев|Рақышев]], Т.Айнақұлов Р.Тәшібаева, А.Манасбаева, Ж.Бағысова, Ә.Кәнетов, С.Шотықов, т.б. көп үлес қосты. Тұңғыш режиссері Ж. Әбілтаев (Қазақстанның еңб. сің. арт.) болды. Театрдың бас режиссерлері болып әр жылдары: Мен Дон Ук, Андриасян Р. С., М. Байсеркенұлы, [[Ерғали Сиябекұлы Оразымбетов|Оразымбетов]] Е. С. (Қазақстанның еңб. сің. мәдениет қайраткерлері), Әмір-Темір Хүсейін (Қазақстанның еңб. сің. мәдениет қайраткері) және Т. Өтебаев, суретшілері болып Ә. Әбдірахманов, Ж. Әбіров, С. Пірмаханов [(Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қайраткері (1967)], т.б. қызмет істеген. Театр ұжымы М. Әуезов пен Л. С. Соболевтің «Абай», М. Әуезовтің «Қаракөз», «Қара қыпшақ Қобыланды», Ғ. Мүсіреповтің «Қозы Көрпеш – Баян сұлу», Қ. Мұхамеджановтың «Бөлтірік бөрік астында», «Жат елде», Т. Ахтановтың «Махаббат мұңы», «Әке мен бала», С. Жүнісовтің «Тұтқындар», «Қызым саған айтам», О. Бодықовтың «Нартай», Қ. Мұқашевтің «Парторг» пьесаларын, сондай-ақ У.Шекспирдің «Король Лир», Ф. Шиллердің «Зұлымдық пен махаббат», К.Гольдонидің «Екі мырзаға бір қызметкер», Н. В. Гогольдің «Үйлену», Ш. Айтматовтың «Ана – Жер-Ана», М. Кәрімнің «Айгүл елінде», т.б. спектакльдерді сахнаға шығарды. Театр балалар мен бүлдіршіндер үшін «Екі дос немесе делдал қарға», «Ақылды Ақшақар» ертегілерін және «Қандыөзек»(нашақор жайлы новелла) спектаклін сахналады. «Нартай бүлдіршіндері» атты қуыршақ театры жұмыс істейді. Шығармашылық жетістіктері үшін театр Бүкілодақтық венгр драматургиясы (1978), неміс драматургиясы (1980), КСРО халықтары драматургиясы (1982) фестивальдарының лауреаты болды. ===Қызылорда облыстық ауыл шаруашылығы департаменті=== '''Қызылорда облыстық ауыл шаруашылығы департаменті''', – облыс әкімшілігінің ауыл шаруашылығы саласындағы атқарушы органы. Облыс құрылғанда (1938) ҚазКСР Егіншілік комитеті жанындағы Қызылорда облысының жер бөлімі ретінде ұйымдастырылды. 1947 – 52 ж. ҚазКСР Ауыл шаруашылық министрлігінің облыстық ауыл шаруашылық басқармасы, 1953 – 62 ж. ҚазКСР ауыл шаруашылық минститунің ауыл шаруашылық басқармасы, 1962 – 65 ж. ҚазКСР ауыл шаруашылық өнімдерін өндіру мен дайындау министрлігінің облыстық ауыл шаруашылық өнімдерін өндіру басқармасы, 1965 – 89 ж. ҚазКСР Ауыл шаруашылық министрлінің облыстық ауыл шаруашылық басқармасы, 1986 – 89 ж. ҚазКСР Мемагроөнеркәсібінің облыстық агроөнеркәсіп комитеті, 1989 – 93 ж. облыстық агроөнеркәсіп бірлестігі, 1993 – 98 ж. облыстық Ауыл шаруашылық басқармасының, 1998 – 2001 ж. облыстық ауыл шаруашылық басқармасы болып аталып келді. 2005 жылдан қазіргі атымен аталады. Департаменттің негізгі міндеті – ауыл шаруашылық саласында халықты азық-түлікпен қамтамасыз ету, өндірісті шикізатпен, нарықтық қатынастардың даму жағдайында аграрлық сектордың экспорттық мүмкіндігін арттыруға бағытталған бірыңғай мемлекеттік саясатты жүзеге асыру болып табылады. ===Қызылорда қаласындағы жастар саябағы=== [[Сурет:Park of the Kyzylorda.jpeg|thumb|right| Демалыс паркі]] '''Қызылорда қаласындағы жастар саябағы''', Н.Ә. Назарбаев атындағы,Қорқыт ата атындағы Қызылорда мемлекетік университетінің 5-ғимараты маңында, Сырдария өзені жағасында орналасқан. Аумағы 6 га. Қаланың көрікті жерінде орналасқан бұл жастар саябағы Қызылорда қалысының бас жоспарына енді. Қызылорда университетінің жаратылыстану факультеті мамандарының тәжірибелік-машықтық дәрістері осында өтеді. Саябаққа университеттің ғылыми кеңесінің 17.5.2006 жылғы шешімі бойынша ҚР президенті Н.Ә. Назарбаевтың есімі берілді. ===Қызылорда облыстық мемлекеттік архиві=== '''Қызылорда облыстық мемлекеттік архиві''' – ғылыми-құжаттық мекеме. 1928 ж. ұйымдастырылған. Алғашқы кезде округтік, 1931 ж. қалалық архив болды, 1938 жылдан қазіргі атауымен аталып келеді. Архивте облыстық, уездік-қалалық кеңестер мен атқару комитеттерінің 1917 жылдан бергі тарихи құжаттары жинақталған. Облыс өңіріндегі азамат соғысының барысы, алғашқы ұжымшарлар мен кеңшарлардың, МТС, тұңғыш мұғалімдер одағының, «Қосшы» одағының құрылуы, жергілікті өнеркәсіптің, балық шаруашылығының дамуы, күріш өсіру технологиясын меңгеру, атақты күрішшілер Ы.Жақаев, М.С. Кимнің еңбектері, мал шаруашылығын дамыту, оқу ағарту, денсаулық сақтау, мәдениет басқармаларының, Қызылорда қаласы астана болып тұрған кездегі (1925 – 29) оқу орындарының құжаттары сақталған. Ғылыми анықтамалық әдебиеті 800-ден, құжат саны 136 мыңнан асады. Құрамында 2 бөлімшесі, 7 аудан архиві бар. ===[[Қызылорда облыстық филармониясы]]=== '''Қызылорда облыстық филармониясы''' – концерттік-сахналық мәдени мекеме. 1972 ж. құрылған. Оның алғашқы директоры Т.Қалауов болды. Филармонияны әр жылдары Д.Дүйсенбаев (1976 – 80), К. Асанбаев (1980 – 85), Қ. Мұхамедияров (1985 – 86), Б. Шөкенов (1986 – 89), Ш. Әбдібаев (1989 – 90), М. Әбдікәрімов (1990 – 2001), С. Ибрашев (2001 – 03), М. Ахметов (2003 – 05) басқарды. Оның құрамына «Сыр күмбезі» (жетекш. А. Тұяқбаев), «Ақ толқын» (жетекш. Қ. Сақтағанов), «Бәйшешек» (жетекш. Қ. Байғабылов), «Сыр маржаны» (жетекш. Ү. Ахметова), «Сыр самалы» (жетекш. С. Бердіхожаев) ансамбльдері және «Сыр әзілі» ойын-сауық отауы (жетекш. Б. Есенов) мен «Томирис» бишілер тобы (жетекш. Г. Мырзабаева) кірген. «Томирис» тобы «Шабыт» Халықар. фестивалінің лауреаты болды (2005). Қазіргі уақытта филармонияда Ш. Қалдаяқов атындағы халықар. ән байқауының лауреаттары Қ. Ысқақов, Э. Қанатбаева, Р. Бағланова атындағы аумақтық әншілер байқауының лауреаты Р. Ысқақова, республика «Жас қанат» байқауының дипломанты Г. Әлиханова, т.б. жұмыс істейді. ===Қызылорда облыстық радиосы=== '''Қызылорда облыстық радиосы''', 1928 жылдың 14 қарашасында құрылған. Қызылорда облысында 1938 ж. радионүктелердің саны 2 мыңға жуық, 90-жылдары ол көрсеткіш 188 мыңға жетті. 60-жылдардың басында радиохабарын таратуға Ә.Мырзахметов, Н.Оспанов, Ә.Шабақов, Т.Елемесов, А.Тоқмағамбетов, Ж.Шөкенов, Д.[[Дәуірхан Жәлиұлы Айдаров|Айдаров]], т.б. басшылық етті. 1958 – 63 ж. облыс радиохабарларын таратуда 20 – 30 адам жұмыс істеді. Материалдар үш тілде: қазақша – 70%, орысша – 20%, корей тілінде – 10%. Алғашында жетісіне 1 рет 1, 2 сағаттан, кейіннен күнде әуе толқынына шығатын болды. 1964 ж. облысы радио еліміз күрішшілерінің Бүкілодақтық үндесуінің бастамашысы бола тұра, Қызылорданы Шымкентпен, Көкшетаумен, Талдықорғанмен, Қарақалпақстанмен байланыстыратын тұрақты радио көпірге айналды. 1967 ж. Одақ көлемінде алғаш өткізілген радиоқызметкерлердің бірінші аймақтық кеңесінде Қызылорда радио журналистерінің жұмыс тәжірибесі кеңінен талқыланып, республика көлемінде таратылды. Сонымен қатар магнитті пленкаларды электронды монтаждау әдісі елімізде алғаш рет Қызылорда радиосында қолданылды. 2004 жылғы желтоқсан айынан бастап әуе толқынына шығуды тоқтатты. ===Қызылорда облыстық тарихи-өлкетану музейі=== '''Қызылорда облыстық тарихи-өлкетану музейі''' – ғылыми-мәдени мекеме. 1939 жылы негізі қаланған. Алғашқы экспозициясы 1890 – 96 жылдары салынған шіркеу үйінде болды. 1980 жылы жеке ғимаратқа көшірілді. Мұражай 14 залдан тұрады. 2000 – 2002 жылдары мұражайда «Өлке кеңес үкіметі кезінде», «Сыр бойындағы астана», «Қызылорда облысы екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында», «Тәуелсіз Қазақстан», «Этнография», «Мәдениет және өнер» залдары ашылды. Облыс географиясына, археологиясына арналған залдар да өлке тарихынан, өнеркәсібі мен ежелгі мәдениетінен мол мағлұмат береді. Мұражай қорында 42920 жәдігер бар, оның 5 мыңнан астамы көрмеге қойылған. Ондағы ең құнды жәдігерлер: батыр киетін дулыға, сауыт (1853), зеңбірек ұңғылары, ақша коллекциясы (Ұлы Жібек жолы сауда айналымындағы). == Галерея == <gallery> Кызылорда. привокзальная площадь IMG 20220625 133322.jpg|Вокзал маңы ауданы Кызылорда. Привокзальная площадь IMG 20220625 133315.jpg |Вокзал маңы ауданы Кызылорда IMG 20220625 132141.jpg|Қызылорда Кызылорда Микрорайон IMG 20220625 132213.jpg|Мөлтек аудан Кызылорда Торговый дом IMG 20220625 132223.jpg|Сауда үйі </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қызылорда облысы}} {{Қазақстан қалалары}} {{Қызылорда қалалық әкімдігі елді мекендері}} [[Санат:Бұрынғы астаналар]] [[Санат:Қазақ елінің астаналары]] [[Санат:Қызылорда]] [[Санат:Қазақстан темір жол бекеттері]] jwzr3xq5bbbiakvx0ygg8k7brhgd73c 3690256 3690254 2026-11-02T12:30:28Z Almas Akniet 186024 өзгертілді 3690256 wikitext text/x-wiki {{Wikify}} {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Қала |атауы = Қызылорда |сурет = {{Фотомонтаж |photo1a = Кызылорда, ТЦ Жайна.jpg |photo1b = Кызылорда, ТЦ Жибек Жолы.jpg |photo2b = Кызылорда. Привокзальная площадь IMG 20220625 133315.jpg |photo3a = Кызылорда. привокзальная площадь IMG 20220625 133322.jpg |photo3b = Кызылорда, улица Байсеитовой.jpg |photo4a = Кызылорда, набережная Сырдарьи (2).jpg |spacing = 1.725 |position = center |color_border = white |color = white |size = 333 |foot_montage = }} |әкімшілік күйі = Облыс орталығы |елтаңба = Kyzylorda city seal.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg= 44|lat_min= 51|lat_sec= |lon_deg= 65|lon_min= 31|lon_sec= |CoordAddon=type: |CoordScale = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Қызылорда облысы |кестедегі облыс = Қызылорда облысы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |әкімі = Серік Қожаниязов |құрылған уақыты = 1820 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Ақмешіт, Перовск |статус алуы = |жер аумағы = 240 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = қатаң континенталды, қуаң |ресми тілі = қазақ тілі |тұрғыны = 278 581<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 94,23 %<br>[[орыстар]] 2,78 %<br>[[корейлер]] 1,70 %<br>басқалары 1,29 %<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = қызылордалық |телефон коды = 7242 |пошта индекстері = 120000 |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Shymkent |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/kyzylorda-kzo?lang=kk Қызылорда қаласының әкімдігі |сайт тілі = kz |сайт тілі 2 = ru |сайт тілі 3 = }} '''Қызылорда''' — [[Қазақстан]]ның оңтүстігіндегі қала, [[Қызылорда облысы]]ның әкімшілік, экономикалық және мәдени орталығы (1938 жылдан). [[Сырдария]] өзенінің оң жағалауында орналасқан. Тұрғын саны 278 581 адам (2023). 8 әкімшілік-аумақтық бірліктен тұрады: Қызылорда қаласы, [[Тасбөгет]], [[Белкөл]] кенттері, [[Қосшыңырау]], [[Қызылжарма]], [[Қызылөзек]], [[Ақсуат ауылдық округі (Қызылорда облысы)|Ақсуат]], Ақжарма ауылдары. Қала теңіз деңгейінен 126–130 метр биіктікте жатыр. Қала аумағы өзенді бойлай оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай төртбұрышты пішінде созылып жатыр. Жер аумағы 3683 га. Қаланың 17,0 га аумағы теміржол тораптарына, 165 га аумағы көліктік көшелерге, 19 га аумағы талдары жоқ қала бақтары мен демалыс орындарына, 51 га алқабы шөлді-шөлейітті орындар үлесіне тиеді. Геологиялық тұрғыдан Қызылорда аумағы [[Тұран]] эпигерциндік платформасы үстінде жатыр. Палеозойда қалыптасқан бұл жазықты кейде "Сыр ойысы" деп те атайды. Ойыстың шеткі иіндері палеозойлық қатты метаморфты жыныстарға толған. Ойыстың көлденең ені 400 км. Орталығында палеозойлық тау жыныстары 600-900 метр тереңдікте жатыр. Кейіннен ойыс мезозой, одан кейін кайнозой жыныстарымен жабылған. Шөгінді қабат үшке бөлінеді. [[Сурет:Qyzylorda station.jpg|thumb|left|Қызылорда вокзалы]] Ең жоғарғы қабатының қалыңдығы 10-15 метр. Бұл толығымен аллювийлі шөгінді жыныстар. Келесі құмды қабаттың қалыңдығы 50-80 метр. Олар негізінен көтеріңкі немесе құмды төбелер бөліктерінде жатыр. Үшінші қабат палеогеннің аяғындағы (олигоцен) теңіз саздары мен құм тастарынан тұратын жасыл-сұр түсті жыныстардан тұрады. Қабат 50–80 метр тереңдікте жатыр. Қала 1817 жылы Қамысқала атты елді мекеннің орнында салынған. Қоқан хандығының кезінде Ақмешіт бекінісі болып қаланды. 1853 жылғы тамызда басқыншы генерал В.А. Перовскийдің атымен бекініс '''Перовск''' форты аталды. 1867 жылы Перовскіге қала мәртебесі беріліп, уезд орталығына айналды. 1901–1906 жылдары Орынбор–Ташкент теміржолының салынуына байланысты қала халқы қарқынды өсті. Кеңес өкіметі Қазақстанда ең бірінші осы Перовскіде, 1917 жылғы 30 қазанда (12 қараша) орнады. 1922 жылы қаланың '''Ақмешіт''' аты қайтарылғанымен, 1925 жылғы сәуірде Қызылорда деп қайта өзгертіліп, [[Қазақ АКСР]]-інің астанасы мәртебесі берілді (1929 жылға дейін). Қалада 1926 жылғы 13 қаңтарда Қазақ драма театры (М.Әуезов атындағы Қазақтың мемлекеттік академия театры) ашылды. Денсаулық сақтау, білім беру орындары көбейді. 1938 жылы облыс орталығына айналды. XX ғасырдың 30-жылдары қалада электр станциясы, диірмен, наубайханалар, балық өңдеу, күріш, кірпіш зауыты жұмыс істеп тұрды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдары аяқ-киім фабрикасы, ет комбинаты, астық өнімдері комбинаты, сүт зауыты, целлюлоза-картон зауыты, тоқылмайтын маталар фабрикасы іске қосылды. 1956 жылы қала іргесіндегі Тасбөгет кенті жанынан су бөгеті салынды. 1974 жылы «Қызылордакүрішмаш» зауыты іске қосылды. Көптеген оқу орындары мен мәдениет ошақтары ашылды. 1996 жылы 8 қазанда ҚР Президентінің жарлығымен «Қызылорда арнайы экономикалық аймағы» (АЭА) құрылды. Оның бағдарламасы негізінде қалада жекешелендіру, акционерлендіру, инвестиция тарту секілді жұмыстар жүргізілді. Түрлі меншіктік жүйелер жасалып, шағын және орта бизнес кәсіпорындары мен мекемелері құрылды. Өнеркәсіп, сауда, байланыс қатынастары реттелді. Экономиканың жандануы мемлекет және қала бюджетіне түсетін қаржы сомасын арттырды. [[Сурет:Мечеть Айтбая, Кызылорда, 2009.jpg|thumb|250px| [[Айтбай мешіті|Айтбай мешіт]]і]] Қалада күріш машиналарын шығаратын «Қызылорда күрішмаш» АҚ, Құрылыс материалдары мен құралдар комбинаты, эксперименттік механикалық және тәжірибелік жөндеу-механикалық зауыттары, тоқылмайтын маталар, аяқ-киім фабрикалары, сонымен бірге астық өнімдері және азық-түлік, тағам бағытында [[«Береке-нан»]], [[«Балық»]], [[«Жайна»]], [[«Ісмер»]], [[«Қуат»]] АҚ-тары жұмыс істейді. Қалада [[«Айдан», «Аңсар», «Айжан», «Бабас», «Бастау және К», «Бейбарыс», «Сыр шарабы», «Темірхан», «Яксарт»]] және т.б. ӨК, АҚ-дар мен кәсіпорындар елге қызмет көрсетеді. Қаладағы көлік қатынасын «Маршрут», «Қатынас» АҚ-тары, [[«Жаңа талап»]] ӨК-і жүргізеді. Кейінгі жылдары қаланың архитектуралық келбеті жаңарып, тарихи орындар қайта жаңғыртылды. Жаңа әуежай, аквапарк, Сарқырама каналы, Жағажай, төрт жұлдызды [[«Самал»]] қонақүйі, «Еуразия» кешені салынды. Саяси қуғын-сүргін құрбандарына арналған ескерткіш, [[Қорқыт ата]], [[Абылай хан]], [[Амангелді Иманов]], [[Мұхтар Әуезов]] мүсіндері орнатылған. «Қызылорда таймс» (1994), «Ақмешіт ақшамы» (1997), «Новая Кызылорда» (1998) газеттері шығады.<ref>[[Балалар Энциклопедиясы]], 6 том.</ref> Білім беру және мәдениет саласы бойынша қалада 50-ден аса жалпы білім беретін мектеп, 5 колледж, 3 кәсіптік-техникалық мектеп, Қорқыт ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті, «Сейхун» академиясы, Экономика, экология және құқық университеті, Гуманитарлық университет бар. Аймақтық агроэкология ғылыми-зерттеу институты облыста ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізеді. Облыстық мемлекеттік архив, драма театры, «Сыр сұлуы» халық ән-би ансамблі, филармония, көркемөнерпаздар шығармашылық үйі, облыстық халық шығармашылығы мен білім беру және мәдени жұмыстардың ғылыми-әдістемелік орталығы т.б. бар. == Тарихы == [[Сурет:Korkyt-ata.jpg|thumb|left|Қорқыт ата кешені]] Қызылорда қаласының қалыптасу тарихы бұрынғы маңызын жоғалтпай, тек аты ғана бірнеше рет өзгергенімен (Ақмешіт – 1818 жылы, Перовск – 1853 жылы, қайтадан Ақмешіт – 1922 жылы, Қызылорда – 1925 жылы), әр кезеңде Сыр бойы атрабының әлеуметтік және мәдени орталығы болып қалыптасты. Ақмешіт 1818 жылы Қоқан хандығы кезінде Сырдария бойында алғаш қорған ретінде салынған. Оның ішіндегі ақ кірпіштен өрілген мешіттің түсіне сай бекініс Ақмешіт деп аталды. 1853 жылғы 28 шілдеде Орынбор генерал-губернаторы В.А.Перовский Сыр қазақтарын қорғауды сылтауратып орыс әскерлерімен қамалға басып кіріп, қоқандықтарды қаладан қуып шығады. Қала Перовск аталып, 1867 жылы ол Сырдария уезінің орталығына айналады. Қалада 4 сыныптық мектеп, кірпіш зауыты, жел диірмені, ұста дүкендері жұмыс істей бастайды. 1905 жылы Орынбор – Ташкент теміржолы пайдалануға беріліп, қалада депо мен вокзал үйлері салынды. Ал 1917 жылы 30 қазанда Перовскіде Кеңес үкіметі орнады. Жаңа үкімет үшін болған ұрыста А.Першин, Н.Шумилов, Н.Селиверстов тағы басқа жауынгерлер ерлік үлгісін көрсетті. 1922-1925 жылдары қала қайтадан Ақмешіт атанып, 1925-1929 жылдары Қазақстанның астанасына айналды. 1925 жылы қалаға Қызылорда аты беріліп, онда С.Сейфуллин, Б.Майлин, І.Жансүгіров сияқты белгілі қаламгерлердің туындылары сахналанып, М.Әуезовтың “Еңлік-Кебек” спектаклі қойылды. Ал 1938 жылы Қызылорда облысы құрылды. 1960-70 жылдары қалада қатырмақағаз, аяқкиім, механикалық және күріш зауыттарымен қатар бірнеше фабрикалар іске қосылып, жаңадан салынған Гагарин, Титов елді-мекендері арқылы қала көлемі ұлғая түсті. Осы жылдары Қызылордада педагогикалық институт пен Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институттарының филиалы және бірнеше арнаулы оқу орындары жұмыс істеп, көптеген жаңа мектеп ғимараттары салынды. 1980-90 жылдары қазіргі Абай даңғылы, Желтоқсан, А.Тоқмағамбетов көшелерінде сәнді үйлер, зәулім ғимараттар бой көтерді. Соңғы жылдары салынған Ақмешіт, Мерей шағынаудандары, “Оңтүстікмұнайгаз” фирмасының әкімшілік үйі, Диагностикалық орталық, облыстық аурухананың жаңа үйлері қала ажарын аша түсті. Шетелдік компаниялардың Сыр бойының табиғи байлығын игеруі тұрғындардың әлеуметтік жағдайының жақсара түсуіне ықпал ете бастады. Ежелгі Сыр бойында өмір сүрген данышпан Қорқыт баба, [[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы|Жалаңтөс Баһадүр]], [[Әйтеке би]], Жанқожа, Бұқарбай, Тоғанас батырлар мен [[Ұлы Отан соғысы]] кезіндегі Кеңес Одағының батырлары атанған 22 майдангер ерлеріміздің есімдері – ел мақтанышы. Мұстафа Шоқай, Темірбек Жүргенов, Ғани Мұратбаев сияқты қазақтың біртуар ұлдары мен даңғайыр диқан Ыбырай Жақаевтарды дүниеге әкелген де осы қасиетті Сыр топырағы. Олар — өлке тарихына енген, көше бойларындағы үйлерге жазылған биік тұлғалы қасиетті есімдер. Сонымен қатар, Қызылорда қаласының іргесінің қаланғанына 200 жылға жуықтаған кезеңде де оның заман өзгерістеріне толы тарихи оқиғалары, ежелгі дәуірлерден бүгінгі күнге дейін Арал өңірін, Сырдария жағасын мекендеген халықтардың археологиясы, этнографиясы, әлеуметтік-мәдени өмірі зерттеушілердің назарында болып келеді. Республиканың астанасына Ақмешіт қаласы ұсынылғанға, ең басты дәлел ретінде онда Орынборға қарағанда қазақтардың көп тұратыны тілге тиек етілді. [[Орынбор – Ташкент теміржолы]] республиканың жаңа астанасын [[Ресей]] орталығымен, Қазақстанның батыс, оңтүстік аудандарымен және Орта Азия республикаларымен байланыстыратын еді. Оның үстіне Ақмешіт болашағы үлкен үміт күттіретін суармалы егістің орталығына орналасты. Бүгінгі көзқарас тұрғысынан қарағанда республика басшылары С.Қожанов, С.Сәдуақасов астананы көшіру мәселесіне ұлттық мүддені көздеп келген деген деректер бар. “Қазақстан астанасы орыстың туы тігілген қалада емес, қаласы жоқтықтан қазақтың киіз ауылында болса да, қазақ жұртшылығына жуық болуы керек”, - деп жазды С.Қожанов “Ақжолдың” 1924 жылғы 17 желтоқсандағы санында. Қазақ астанасы болуға Орынбор қаласы шетте болғандықтан ғана жарамайды емес, қазақ қаласы болмағандықтан, қазақ ұлт мемлекетінің ұлтшылдығына орда болуына қисыны жоқтықтан жарамайды. Қазақ ұлт мемлекетшілдігіне әдемі қала, ыңғайлы үйлер керек емес, жаман да болса, өз ордасы болуы керек. Орынбордан көшпей, қазақ ұлтының ішкі тіршілігі оңдалып, қазақ еңбекшілерінің көпшілігінің қолына керекті шарлар іс жүзінде істелуі қиын”. Перовск станциясы [[теміржол]] жұмысшыларының бастамасы бойынша Қазақстан өкіметін Ақмешітке көшіру үшін үш күн ішінде “Қызыл паровоз” жөндеуден өткізіліп, [[Орынбор]]ға жіберілді. Қазақ АССР-і Кеңестерінің V съезі делегаттары және өкімет мүшелері бар пойыз Орынбордан республиканың жаңа астанасы Ақмешітке 1925 жылдың наурыз айының аяғында аттанды. Съезд делегаттарының ішінде мәдениет, өнер қайраткерлері [[Иса Байзақов]], Александр Затаевич, [[Әміре Қашаубаев]], [[Сәбит Мұқанов]], [[Сәкен Сейфуллин]], [[Қажымұқан Мұңайтпасов]] болатын. Бұл съезге Қазақ Республикасының қарауына кірген Қарақалпақ Автономиялы облысының өкілдері бірінші рет қатысты. Қарақалпақ делегаттарының бірі Әбу Құдабаев Ақмешіт қаласына жақын Сырдария өзенінің батыс жағасындағы “Қызыл қайың” ауылында 1899 жылы туған. Ол бірқатар жылдар бойы Қарақалпақ облыстық партия комитетін басқарды. Кейінірек сталиндік қуғын-сүргіннің жазықсыз құрбанына айналды. Құрамында Қазақ АССР-і Кеңестерінің V съезі делегаттары бар өкімет пойызын жол бойында Сексеуіл, Арал, Қазалы, Жосалы станцияларының жұртшылығы қарсы алып, көп адам жиналған митингтер ұйымдастырылды. Ақмешіт станциясында орасан зор митинг болып өтті. Оны Ташкенттен келген Сырдария облыстық партия комитетінің хатшысы Әбілқайыр Досов ашты. Өкімет делегациясын Қазақстанның жаңа астанасының жұмысшылары мен интеллигенциясы қызу құттықтады. Қала жастары атынан Әбділда Тәжібаев сөз сөйледі. Сонымен 1925 жылдың 15 сәуірінде Ақмешіт қаласында бүкіл [[Қазақстан]] еңбекшілері өкілдерінің басын қосқан Қазақ АССР Кеңестерінің V съезі салтанатпен ашылды. Бес күнге созылған съездің негізгі құжатының бірі қазақ халқының тарихи дұрыс атының қалпына келтірілуі еді. Яғни Кеңестердің бүкіл қазақтың V съезі “бұдан былайғы жерде “киргиз” деген атау “қазақ” деп аталсын” деп қаулы қабылдады. Сонымен бірге съезд “Киргиз Республикасын” “Қазақ Республикасы” деп атауға, ал оның астанасы Ақмешітті Қызылорда деп атауға қаулы алды. Қызылорданың Қазақстан астанасы деп аталуымен тарихтың жарқын беттері ашылды. Еліміз жаңа бір қоғамдық құрылыстың ғимаратын қалай бастады. Бұл кезде қаланың тұрғыны 22577-ге жетті. “Қызылқала” сөйтіп өмірге жаңаша қарқынмен қанат жая бастады. Дәл осы жылдары жарқыраған электр жарығы іске қосылды. Астана мәртебесіне қол жеткізген соң түрлі мекемелер мен өндіріс орындарының іргетасы қалана бастады. Біртіндеп кондитерлік фабрика, ет комбинаттары, сыра зауытымен бірге басқа да артелдердің қатары көбейді. Қызылорда астана болған жылдары орта оқу және арнаулы оқу орындары, өнеркәсіп және ауылшаруашылық мекемелерімен қоса, орталық ғылыми-зерттеу ғимараты жанынан қазақтың эпидемиология және гигиена институтының негізінде егу лабораториясы дүниеге келді. Сондай-ақ ең алғашқы рет қазақтың ғылыми-зерттеу, жер қыртысын зерттеу, қазақтың мал дәрігерлік-бактериологиялық және де басқа институттары өз жұмысын осы қалада бастаған болатын. ==Кәсіпорындары== ===«Қызылордакүрішмаш»=== '''«Қызылордакүрішмаш»''' – машина жасау кәсіпорны. 1981 ж. ауыл шаруашылық машиналарын жасауға бағытталған зауыт ретінде пайдалануға берілген. 1994 жылдан акционерлік қоғам. Астық жинайтын машиналар шығаруға мамандандырылған. Зауыт шығаратын әртүрлі жатка машиналары елімізде көпшілік сұранысқа ие. Зауыт ЖВ-4,1, ЖРТ-5-01. ЖРТ-5, ЖВУ-6, ЖВТ-6, ЖВП-10 жатқаларын жасауды игерген. Кәсіпорынның өндірістік қуаты – жылына 600 жатка. ===Қызылорда су тораптары=== '''Қызылорда су тораптары''', 1) Қызылорда су торабының оң жақ каналы, бастауын Сырдария өзені арнасында салынған бөгет (1957, Қызылорда қаласынан шығысқа қарай 12 км) маңынан алып, өзеннің оң жақ бойымен Қармақшы ауданына дейін созылады. Ұзындығы 80 км, ені 20, кейде 40 – 80 метр Тереңдігі 5 – 12 м. Су ағымы каналдың басында 48 м³/с. Канал бойында бірнеше бөгеттер, көпірлер бар. Сырдария өзенінің оң жақ бойындағы өңірдің ауыл шаруашылығын дамытуда бұл каналдың маңызы зор, оның суымен күріш, жем шөптік дақылдар егілетін 60 мыңға жуық га жер суарылады. 2) Қызылорда су торабының сол жақ каналы, республикада салынған (1950 – 60) ірі су құрылыстарының бірі. Бастауын Сырдария өз. арнасына салынған (1957) бөгеннен алады. Ұзындығы 140 км, ені 40 – 70 м, тереңд. 4,5 – 9 м. Су ағымы бас жағында 60 м³/с. Канал Сырдария, Қармақшы аудандарының шаруашылықтарына Сырдария суын жеткізеді. Суарылатын жер аумағы 50 мың га-дан астам. Канал жалпы ұзындығы 500 км-дей Жаңадария (Сырдарияның ескі арнасы) каналымен жалғасады. Оның суымен 600 – 700 мың га жайылым және шабындық суландырылады. ===Қызылорда энергиялық орталығы=== '''Қызылорда энергиялық орталығы''' – мемлекеттік коммуналдық қалалық кәсіпорын. 1963 ж. іске қосылған. Орталық Қызылорда қаласын жылумен және электр қуатымен қамтамасыз етеді. Кәсіпорынның жылу энергиясын өндіретін екі қазандығы бар. Жылу маусымы кезінде сағатына 22 МВт электр энергиясын өндіреді.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> ==Оқу орындары== ===Қызылорда мемлекеттік университеті=== '''Қызылорда мемлекеттік университеті''', Қорқыт ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті – Арал өңірі мен Қазақстанның оңтүстік-батыс аймақтары үшін түрлі саладағы білікті мамандар даярлайтын іргелі жоғары оқу орны. 1998 жылдың 24 наурызында Қорқыт ата атындағы Қызылорда гуманитарлық университеті мен Ыбырай Жақаев атындағы Қызылорда политехникалық институтының бірігуі негізінде құрылған. ҚМУ-дың оқу және ғылыми жұмыстарын жоғары білікті оқытушылар ұжымы жүргізеді, олардың 49-ы ғылым докторы, 287-сі ғылым кандидаты. 12 мыңнан астам студент күндізгі, сырттай және кешкі бөлімдерде жаратылыстану және әлеумет, гуманитарлық сала, экономика, педагогика, өнер, мәдениет, спорт саласы, технология машиналар мен құралдар, мұнай-газ ісі, электр¬энергетика, азық-түлік өнімдері технологиясы, құрылыс, ауыл шаруашылығы, орман және балық шаруашылығы, т.б. салалар бойынша дәріс алады. Білім беру жүйесін дамыту, жаңа ақпараттық технологияларды енгізу арқылы оқу процесін жетілдіру, ғылым мен практиканы ұштастыру, оқытушылар мен студенттер шығармашылығын қалыптастыру – университет дамуының негізгі ұстанымдары болып саналады. ҚМУ қызметінің басым бағыттары Болонья декларациясының талаптарына сай келетін жоғары кәсіптік білім берудің жалпы еуропалық жүйесіне кіру, оқу процесін жүйелі ұйымдастыру, кәсіптік білім берудің көп сатылы жүйесін дамыту, бастауыш, орта және жоғары кәсіптік білім беруді ұйымдастыру мен жүргізуді ғылыми-әдістемелік тұрғыдан қамтамасыз ету болып табылады. 1993 жылы ҚМУ жанынан Қазақ-түрік лицейі, 1994 жылы жаңа үлгідегі мектеп-гимназия ашылды. Бұл оқу орындарында жоғары мектеп мамандары: ғылым кандидаттары, доценттер, жоғары санатты оқытушылар сабақ береді. Лицей мен мектеп-гимназияда шетел тілі және информатика пәндері бірінші сыныптан бастап тереңдетіліп оқылады. ҚМУ шетелдік жоғары оқу орындарымен байланыс орнату және оны дамыту жөніндегі шаралар кешенін төмендегі бағыттар бойынша жүргізеді: шетелдік оқу орындарымен тікелей келісім шарт бойынша байланыс; елшіліктер, түрлі халықар. қорлар және орталықтармен қатынас; оқытушылар құрамының шетелде тәжірибе алмасуы; шетелдерде мамандар даярлау; жолдама, шақыру арқылы шетел мамандарының, еріктілерінің қызметі; шетелдік қазақ жастарына білім беру; озық білім тәжірибелерін тарату; білім бағдарламаларын халықаралық стандарттармен сәйкестендіру; аспиранттар мен студенттерді шетелдерде оқыту. ҚМУ осы мақсатта АҚШ, Канада, Түркия, Оңтүстік Корея, Египет, Ресей, Белоруссия, Украина, Қырғызстан, т.б. алыс және таяу шетелдердегі ғылыми орталықтармен және жоғары оқу орындарымен тығыз байланыс орнатқан. Университет 1998 – 2002 жылдар аралығында Оңтүстік Альберта технология институтымен (SАІТ, Канада) бірлесе отырып Канада халықаралық даму агенттігі қаржыландыратын (СИДА) «Қазақстанның жоғары оқу орындарына техникалық көмек көрсету» атты жобаны жүзеге асырды. Бұл жоба негізінде «Экономикадағы ақпараттық жүйелер», «Ақпараттарды өңдеудің автоматтандырылған жүйелері», «Бухгалтерлік есеп және аудит», «Экономика және менеджмент» мамандықтары бойынша оқу жоспарлары мен бағдарламалары жаңартылды. ҚМУ бірнеше жылдан бері Канаданың жетекші ауыл шаруашылық оқу орындарының бірі – Олдс колледжімен, Саскачеван университетімен Қазақстан – Канада – Қырғызстан арасындағы «Ауыл шаруашылық саласында кәсіби білім беруге ықпал ету, технологиялар ұсыну бағдарламасы», «Өндірістегі қолданбалы зерттеу мен сауда және индустриямен өзара байланыс бағдарламалары» атты үш жақты жобаны жүзеге асырып келеді. Аталмыш жобаны да Канада халықаралық даму агенттігі қаржыландырады. Сондай-ақ, Түрік халықаралық ынтымақтастық басқармасымен (ТІСА) бірлесе отырып «Қазақ-түрік қолданбалы өнер орталығы» атты екі жақты жобаны іске асырып келеді. Жоба мақсаты халықар. стандарттарға сай сәндік-қолданбалы өнер – кілем тоқу, зергерлік бұйымдар саласы бойынша жоғары білімді мамандар даярлау. Жоба шеңберінде университетте арнаулы кілем цехы іске қосылып, «Кәсіби білім беру» мамандығы негізінде қолдан кілем тоқу ісі бойынша мамандар даярланады. ҚМУ шетел тілдерін Франция, Түркия, Корея, Египеттен ерікті оқытушылар қатыстыру арқылы оқытуды тәжірибеге енгізген. Университетте Корей Республикасы Елшілігі жанындағы Корей ағарту орталығы мен Корей халықар. ынтымақтастық агенттігінің (КОІСА) бірлескен бөлімі ашылды. М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті, Мәскеу мемлекеттік инженерлік университеті, Қазан, Киев мемл университеттері, Кенги университеті, Чан-Янг университеті (Сеул, Корея), Сүлеймен Демирель ун-тімен (Түркия), MASHAV халықаралық байланыс орталығымен (Израиль) білім және ғылым мәселелері бойынша тығыз байланыс орнатылған. Сондай-ақ ҚМУ Қоғамдық-технология колледжбен (Миннеаполис, Миннесота штаты, АҚШ) бірлескен Интернеткурсын өткізіп келеді, университеттің «Аударма ісі» мамандығы студенттері аталған колледжде білім алу құқығын бірнеше мәрте иеленді. ҚМУ халықаралық университеттер ассоциациясы мен экономика және бизнес пәндері бойынша ресурстық желінің мүшесі бола отырып экономика, бизнес пәндері бойынша оқулықтармен көмек беретін CARANA Корпорациясының EdNET жобасы аясында «Еуразия» қорының (USAІD) грантын иеленді. Университеттің оқытушылар құрамы Орталық Еуропа университетінің Ресурс Орталығы мен (Будапешт, Венгрия), ТМД, Таяу Шығыс елдерінің жоғары оқу орындары оқытушыларына арналған оқыту әдістемелері бойынша өтетін семинарларға ұдайы қатысады. Университет жанында шетелдерде білім алу мәселелері бойынша Сорос – Қазақстан қорының бөлімшесі жұмыс істейді. Аталмыш бөлімше арқылы студентттер білім және ғылым саласы бойынша кеңес алу, ақпараттық құралдармен танысу, АҚШ жоғары оқу орындарына тапсыруға қажет TOEFL, GMAT, GRE тесттеріне дайындалу, ІREX, ACCELS, USІS, Сорос қорларының стипендиялық бағдарламалары бойынша ақпарат алу мүмкіндігіне ие болды. ҚМУ жанында мұражай және көрме залы жұмыс істейді. Мұражайда университеттің өнері мен мәдениетінен сыр шертетін 1 көрме залы, 2 этнография залы, 1 техника залы, ун-т тарихын баяндайтын 6 экспозиц. зал бар. Мұражай қорында 3960 экспонат сақтаулы. Ун-т кітапханасы Қызылорда облысы оқу орындары кітапханаларының әдістемелік орталық болып табылады. Қазіргі уақытта кітапхананың жалпы қорында 2 млн дана басылым бар. Онда сирек кездесетін (5000 дана), ағылшын тіліндегі түпнұсқа әдебиеттер (1300 дана), электронды оқулықтар (300 дана) және миллионға жуық арнайы техн. әдебиеттер жинақталған. Оқырмандарға екі электронды зал қызмет көрсетеді. Кітапханада оқырмандар конференциясы, тақырыптық көрмелер, жаңа әдебиеттер көрмесі, өнер адамдарымен кездесулер өткізіледі. ҚМУ-дың жоғары сайланбалы өкілетті басқару органы – ғылыми кеңес болып табылады. Оның міндеті – университеттің келешегін, негізгі бағыттары мен ғылыми, экономикалық және әлеуметтік даму стратегиясын анықтау. Университет ғылыми-зерттеу жұмыстарының негізгі бағыттары: құрылыс материалдары мен құрылыс өндірісінің технологиялары; аймақтың минералдық байлықтарын қайта өңдеудің физика-химия негіздері; ауыл шаруашылық дақылдарын өндіру және қайта өңдеу, сақтау технологияларының проблемалары; Қорқыт ата мұрасы және ежелгі түркі өркениеті; Арал өңірінің экологиясы; Қызылорда облыстық экономикасының проблемалары; машина-трактор агрегаттарын пайдалану тиімділігін көтеру жолдары; жерасты болат магистралды құбыржелілерінің төзімділігі; суармалы егіс ал¬қаптарының экол.-мелиоративтік жағдайы; Арал теңіз табанын игеру, т.б. Университет жанынан Ежелгі түркі өркениеті және Қорқыт ата мұраларын зерттеу орталығы құрылған. 2003 ж. осы орталық негізінде «Ежелгі түркі өркениеті және Қорқыт мұраларын зерттеудің көкейкесті мәселелері» тақырыбында халықар. ғылыми-теория конференция өткізілді. Қазіргі уақытта ҚМУ археологтары Оғыз мемлекетінің астанасы Жанкент қаласының орнын зерттеу үстінде. Сырдария өзенінің төменгі ағысындағы көне қалалар мен Арал т-нің табанына жасалған ғылыми экспедициялар барысында құнды археологиялық материалдар жиналды. Университет ғалымдары бірқатар мемлекет ғылыми-технология бағдарламаларды орындауға қатысуда. ҚМУ студенттерінің қоғамдық қызметі Жастар ісі жөніндегі комитет арқылы жүзеге асырылады. Халықаралық, республика байқаулардың бірнеше дүркін жеңімпаздары «Дидар» этнография-фольклорлық ансамблі, гандболдан Азия елдері және республика чемпионаттарының жүлдегері «Сейхун – Кам» қыздар командасы, республика және облыс байқаулардың бірнеше мәрте жеңімпаздары «Час пик», «Қазақтың қазағы», «Сәтті сағат», «Қорқыт құрамасы» көңілді тапқыштар клубы мен КВН командалары, «Ақиқат» дебат клубы – университет мақтанышы. ҚМУ студенттері арасында, сондай-ақ, республика «Шабыт», «Жас толқын» фестивальдарының лауреаттары, республика пәндік олимпиада жеңімпаздары мол. Студенттер өмірінде «Салауатты өмір салтын қалыптастыру» орталығы және "Студенттер кәсіподақ комитетінің" алатын орны ерекше. Бұдан бөлек университет студенттері көптеген ұйымдар мүшелері болып, университеттің қоғамдық өміріне етене араласып, бос уақытын қызықты өткізуіне болады. Атап өтетін болсақ, "Әскери патриоттық клуб", "Нәзік" қыздар кеңесі, "Ұлағат Ұландары" ЖҚБ, "Қазақстан Студенттер Альянсы", "Жас Отан" жастар қанаты, "Студенттер Кәсіподақ Комитеті", "Грация" би тобы, "Қыран" еріктілер жасағы, "Ақиқат" дебат клубы сияқты көптеген ұйымдар жұмыс жасауда. ҚМУ қазіргі уақытта білім берудің жаңа технологиялары кеңінен қолданылатын, материалдық-технология базасы бай, оқу мен тәрбие тұтастығын қамтамасыз ететін бакалавриат, магистратура, аспирантурасы бар білім мен ғылымның ошағы болып табылады. ===Қызылорда гуманитарлық университеті=== '''Қызылорда гуманитарлық университеті''' – экономика және педагогика мамандарын даярлайтын жоғары оқу орны. 2000 жылы құрылған. 17 кәсіптік мамандық бойынша жоғары білімді мамандар даярлайды. Оқу орны заман талаптарына сай ғимаратқа орналасқан. Оның жалпы ауданы 4070,0 шаршы метр. Онда кітапхана, 120 орынды оқу бөлмелері мен жаттығу спортзалдары, 100 орынды асхана, медициналық бөлме, баспахана, шеберхана, әкімшілік басқару кабинеттері, кафедралар, дәрісханалар, зертханалар орналасқан. Университеттің профессор-оқытушылар құрамында штат бойынша 63 оқытушы, оның ішінде 2 ғылым докторы, 24 ғылым кандидаты бар. Заманауи білім сапасын, студенттердің жан-жақты білім алуына мүмкіндік жасайды. ===Қызылорда инженерлік-экономикалық институты=== ''Қызылорда инженерлік-экономикалық институты'' – оқу-әдістемелік мекеме. 1998 жылы құрылған. Институт 8 мамандық бойынша (экономика, есеп және аудит, қаржы, мемлекеттік және жергілікті басқару, экология, есептеу техникасы және бағдарламамен қамсыздандыру, электроэнергетика, тасымалдау мен жол қозғалысын ұйымдастыру және көлікті пайдалану). Институтта 4 кафедра жұмыс істейді. Онда 84 оқытушы-профессор еңбек етеді. 2004 жылы институт жанынан колледж ашылды. Онда студенттер 5 түрлі мамандық бойынша білім алады. ===Қызылорда экономика, экология және құқық академиялық университеті=== '''Қызылорда экономика, экология және құқық академиялық университеті''' – жоғары оқу орны. 1997 ж. мамырда құрылған. Университетте 4 факультет, 12 кафедрада 18 мамандық бойынша кәсіби мамандар даярланады. 99 оқытушы, 7 ғылым докторы 37 ғылым кандидаты және өндірісте мол тәжірибе жинақтаған мамандар сабақ береді. Университетте ҚР Білім және ғылым министрлігі Философия және саясаттану институтының зерттеу бөлімі жұмыс істейді. Университет оқытушыларынан 2 докторлық, 8 кандидаттық, 14 магистрлік диссертация жұмыстары қорғалды. 2003 жылдан бері университет жанындағы «Қызмет» колледжі жұмыс істейді. Колледжде 11 мамандық бойынша арнаулы орта мамандар даярланады. ===Қызылорда гуманитарлық заң колледжі=== '''Қызылорда гуманитарлық заң колледжі''' – орта кәсіптік оқу орны. 2001 жылы құрылған. Экономика, заң, педагогика салалары бойынша мамандар даярлайды. Колледжде 1 ғылым докторы, 7 ғылым кандидаты, жоғары білімді мамандар дәріс береді. Университетте құқықтану, экономика бөлімдерінде 8 мамандық бойынша мамандар даярлаумен қатар жеке адамдардың сапалы білім алу мүддесін қанағаттандыруға және еңбек нарығындағы бәсекелестікке қабілетті болуына дайындайды. Салауатты өмірді қолдау мақсатында жұмыс жүргізетін [[«Жас заңгерлер»]] КТК командасы, [[«Әділет»]] дебат клубы, [[«Салауаттылық орталығы»]] бар. Колледжді 2001 жылдан саясаттану ғылымдарының докторы, профессор [[М.Мұхамедов]] басқарып келеді. ===Қызылорда медицина колледжі=== '''Қызылорда медицина колледжі''' – арнаулы орта медициналық білім беретін оқу орны. 1928 жылы Қазақстан денсаулық сақтау министрлігінің бұйрығымен «Қазақ акушер техникумы» болып ашылған. 1933 жылы «Фельдшерлік мектеп», ал 1954 жылы «Медицина училищесі» деп аталған. 1996 жылы қазіргі атауымен аталған. 1933-40 жылдары оқу орнында 320-дай оқушы білім алды. Колледж емдеу, акушерлік, стоматология, фармацевтика, медбике мамандықтары бойынша кадрлар даярлайды. ===Қызылорда музыка колледжі=== '''Қызылорда музыка колледжі''', Қазанғап Тілепбергенұлы атындағы – арнаулы орта білім беретін мемлекеттік оқу орны. 1977 ж. ашылып, 1999 жылға дейін М. Мәметова атындағы Қызылорда гуманитарлық колледжінің құрамында болды. 1999 жылы жеке бөлініп шықты. Қолледжде аспапта орындау, жеке ән салу, хорға дирижерлік ету, хореография өнер мамандықтары бойынша білім беріледі. Колледжде әр жылдары Е.Көшербаев, Т.Қалауов, Е.Сақтапбергенов басшылық етті, қазіргі директоры К.Ш. Ботабаев (Қазақстан білім беру ісінің озық қызметкері). «Super Star» мегапроектісінің жеңімпазы А.Кішкенбаев, «Жас қанат» байқауының жүлдегерлері Р.Садықов пен М.Сейітмұратов, т.б. осы оқу орнының түлектері. ==Мәдениеті== ===Қызылорда облыстық қазақ музыкалық драма театры=== '''Қызылорда облыстық қазақ музыкалық драма театры''', Н. Бекежанов атындағы – кәсіпқой сахналық мекеме. 1955 жылы Еңбекшіқазақ (Алматы облысы) және Қаратал аудандары (бұрынғы Талдықорған облысы) жергілікті театры негізінде ұйымдастырылған. Театр шымылдығы Ғ. Мүсіреповтің «Ақан сері – Ақтоқты» трагедиясымен ашылды. 1960 жылы театр Қызылорда қаласына көшіріліп, 1970 ж. Н. Бекежанов есімі берілді. 1997 жылдан Н. Бекежанов атындағы Қызылорда облыстық қазақ музыка драма театры болып өзгертілді. Театрдың ірге көтеріп қалыптасуына актерлер: Б.Балғынбаев, Ш.Мәденов, Х.Саурықов, Ш.Бәкірова, К.Көпбаева Қ.Көпбаев, С.[[Сағынбек Рақышев|Рақышев]], Т.Айнақұлов Р.Тәшібаева, А.Манасбаева, Ж.Бағысова, Ә.Кәнетов, С.Шотықов, т.б. көп үлес қосты. Тұңғыш режиссері Ж. Әбілтаев (Қазақстанның еңб. сің. арт.) болды. Театрдың бас режиссерлері болып әр жылдары: Мен Дон Ук, Андриасян Р. С., М. Байсеркенұлы, [[Ерғали Сиябекұлы Оразымбетов|Оразымбетов]] Е. С. (Қазақстанның еңб. сің. мәдениет қайраткерлері), Әмір-Темір Хүсейін (Қазақстанның еңб. сің. мәдениет қайраткері) және Т. Өтебаев, суретшілері болып Ә. Әбдірахманов, Ж. Әбіров, С. Пірмаханов [(Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қайраткері (1967)], т.б. қызмет істеген. Театр ұжымы М. Әуезов пен Л. С. Соболевтің «Абай», М. Әуезовтің «Қаракөз», «Қара қыпшақ Қобыланды», Ғ. Мүсіреповтің «Қозы Көрпеш – Баян сұлу», Қ. Мұхамеджановтың «Бөлтірік бөрік астында», «Жат елде», Т. Ахтановтың «Махаббат мұңы», «Әке мен бала», С. Жүнісовтің «Тұтқындар», «Қызым саған айтам», О. Бодықовтың «Нартай», Қ. Мұқашевтің «Парторг» пьесаларын, сондай-ақ У.Шекспирдің «Король Лир», Ф. Шиллердің «Зұлымдық пен махаббат», К.Гольдонидің «Екі мырзаға бір қызметкер», Н. В. Гогольдің «Үйлену», Ш. Айтматовтың «Ана – Жер-Ана», М. Кәрімнің «Айгүл елінде», т.б. спектакльдерді сахнаға шығарды. Театр балалар мен бүлдіршіндер үшін «Екі дос немесе делдал қарға», «Ақылды Ақшақар» ертегілерін және «Қандыөзек»(нашақор жайлы новелла) спектаклін сахналады. «Нартай бүлдіршіндері» атты қуыршақ театры жұмыс істейді. Шығармашылық жетістіктері үшін театр Бүкілодақтық венгр драматургиясы (1978), неміс драматургиясы (1980), КСРО халықтары драматургиясы (1982) фестивальдарының лауреаты болды. ===Қызылорда облыстық ауыл шаруашылығы департаменті=== '''Қызылорда облыстық ауыл шаруашылығы департаменті''', – облыс әкімшілігінің ауыл шаруашылығы саласындағы атқарушы органы. Облыс құрылғанда (1938) ҚазКСР Егіншілік комитеті жанындағы Қызылорда облысының жер бөлімі ретінде ұйымдастырылды. 1947 – 52 ж. ҚазКСР Ауыл шаруашылық министрлігінің облыстық ауыл шаруашылық басқармасы, 1953 – 62 ж. ҚазКСР ауыл шаруашылық минститунің ауыл шаруашылық басқармасы, 1962 – 65 ж. ҚазКСР ауыл шаруашылық өнімдерін өндіру мен дайындау министрлігінің облыстық ауыл шаруашылық өнімдерін өндіру басқармасы, 1965 – 89 ж. ҚазКСР Ауыл шаруашылық министрлінің облыстық ауыл шаруашылық басқармасы, 1986 – 89 ж. ҚазКСР Мемагроөнеркәсібінің облыстық агроөнеркәсіп комитеті, 1989 – 93 ж. облыстық агроөнеркәсіп бірлестігі, 1993 – 98 ж. облыстық Ауыл шаруашылық басқармасының, 1998 – 2001 ж. облыстық ауыл шаруашылық басқармасы болып аталып келді. 2005 жылдан қазіргі атымен аталады. Департаменттің негізгі міндеті – ауыл шаруашылық саласында халықты азық-түлікпен қамтамасыз ету, өндірісті шикізатпен, нарықтық қатынастардың даму жағдайында аграрлық сектордың экспорттық мүмкіндігін арттыруға бағытталған бірыңғай мемлекеттік саясатты жүзеге асыру болып табылады. ===Қызылорда қаласындағы жастар саябағы=== [[Сурет:Park of the Kyzylorda.jpeg|thumb|right| Демалыс паркі]] '''Қызылорда қаласындағы жастар саябағы''', Н.Ә. Назарбаев атындағы,Қорқыт ата атындағы Қызылорда мемлекетік университетінің 5-ғимараты маңында, Сырдария өзені жағасында орналасқан. Аумағы 6 га. Қаланың көрікті жерінде орналасқан бұл жастар саябағы Қызылорда қалысының бас жоспарына енді. Қызылорда университетінің жаратылыстану факультеті мамандарының тәжірибелік-машықтық дәрістері осында өтеді. Саябаққа университеттің ғылыми кеңесінің 17.5.2006 жылғы шешімі бойынша ҚР президенті Н.Ә. Назарбаевтың есімі берілді. ===Қызылорда облыстық мемлекеттік архиві=== '''Қызылорда облыстық мемлекеттік архиві''' – ғылыми-құжаттық мекеме. 1928 ж. ұйымдастырылған. Алғашқы кезде округтік, 1931 ж. қалалық архив болды, 1938 жылдан қазіргі атауымен аталып келеді. Архивте облыстық, уездік-қалалық кеңестер мен атқару комитеттерінің 1917 жылдан бергі тарихи құжаттары жинақталған. Облыс өңіріндегі азамат соғысының барысы, алғашқы ұжымшарлар мен кеңшарлардың, МТС, тұңғыш мұғалімдер одағының, «Қосшы» одағының құрылуы, жергілікті өнеркәсіптің, балық шаруашылығының дамуы, күріш өсіру технологиясын меңгеру, атақты күрішшілер Ы.Жақаев, М.С. Кимнің еңбектері, мал шаруашылығын дамыту, оқу ағарту, денсаулық сақтау, мәдениет басқармаларының, Қызылорда қаласы астана болып тұрған кездегі (1925 – 29) оқу орындарының құжаттары сақталған. Ғылыми анықтамалық әдебиеті 800-ден, құжат саны 136 мыңнан асады. Құрамында 2 бөлімшесі, 7 аудан архиві бар. ===[[Қызылорда облыстық филармониясы]]=== '''Қызылорда облыстық филармониясы''' – концерттік-сахналық мәдени мекеме. 1972 ж. құрылған. Оның алғашқы директоры Т.Қалауов болды. Филармонияны әр жылдары Д.Дүйсенбаев (1976 – 80), К. Асанбаев (1980 – 85), Қ. Мұхамедияров (1985 – 86), Б. Шөкенов (1986 – 89), Ш. Әбдібаев (1989 – 90), М. Әбдікәрімов (1990 – 2001), С. Ибрашев (2001 – 03), М. Ахметов (2003 – 05) басқарды. Оның құрамына «Сыр күмбезі» (жетекш. А. Тұяқбаев), «Ақ толқын» (жетекш. Қ. Сақтағанов), «Бәйшешек» (жетекш. Қ. Байғабылов), «Сыр маржаны» (жетекш. Ү. Ахметова), «Сыр самалы» (жетекш. С. Бердіхожаев) ансамбльдері және «Сыр әзілі» ойын-сауық отауы (жетекш. Б. Есенов) мен «Томирис» бишілер тобы (жетекш. Г. Мырзабаева) кірген. «Томирис» тобы «Шабыт» Халықар. фестивалінің лауреаты болды (2005). Қазіргі уақытта филармонияда Ш. Қалдаяқов атындағы халықар. ән байқауының лауреаттары Қ. Ысқақов, Э. Қанатбаева, Р. Бағланова атындағы аумақтық әншілер байқауының лауреаты Р. Ысқақова, республика «Жас қанат» байқауының дипломанты Г. Әлиханова, т.б. жұмыс істейді. ===Қызылорда облыстық радиосы=== '''Қызылорда облыстық радиосы''', 1928 жылдың 14 қарашасында құрылған. Қызылорда облысында 1938 ж. радионүктелердің саны 2 мыңға жуық, 90-жылдары ол көрсеткіш 188 мыңға жетті. 60-жылдардың басында радиохабарын таратуға Ә.Мырзахметов, Н.Оспанов, Ә.Шабақов, Т.Елемесов, А.Тоқмағамбетов, Ж.Шөкенов, Д.[[Дәуірхан Жәлиұлы Айдаров|Айдаров]], т.б. басшылық етті. 1958 – 63 ж. облыс радиохабарларын таратуда 20 – 30 адам жұмыс істеді. Материалдар үш тілде: қазақша – 70%, орысша – 20%, корей тілінде – 10%. Алғашында жетісіне 1 рет 1, 2 сағаттан, кейіннен күнде әуе толқынына шығатын болды. 1964 ж. облысы радио еліміз күрішшілерінің Бүкілодақтық үндесуінің бастамашысы бола тұра, Қызылорданы Шымкентпен, Көкшетаумен, Талдықорғанмен, Қарақалпақстанмен байланыстыратын тұрақты радио көпірге айналды. 1967 ж. Одақ көлемінде алғаш өткізілген радиоқызметкерлердің бірінші аймақтық кеңесінде Қызылорда радио журналистерінің жұмыс тәжірибесі кеңінен талқыланып, республика көлемінде таратылды. Сонымен қатар магнитті пленкаларды электронды монтаждау әдісі елімізде алғаш рет Қызылорда радиосында қолданылды. 2004 жылғы желтоқсан айынан бастап әуе толқынына шығуды тоқтатты. ===Қызылорда облыстық тарихи-өлкетану музейі=== '''Қызылорда облыстық тарихи-өлкетану музейі''' – ғылыми-мәдени мекеме. 1939 жылы негізі қаланған. Алғашқы экспозициясы 1890 – 96 жылдары салынған шіркеу үйінде болды. 1980 жылы жеке ғимаратқа көшірілді. Мұражай 14 залдан тұрады. 2000 – 2002 жылдары мұражайда «Өлке кеңес үкіметі кезінде», «Сыр бойындағы астана», «Қызылорда облысы екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында», «Тәуелсіз Қазақстан», «Этнография», «Мәдениет және өнер» залдары ашылды. Облыс географиясына, археологиясына арналған залдар да өлке тарихынан, өнеркәсібі мен ежелгі мәдениетінен мол мағлұмат береді. Мұражай қорында 42920 жәдігер бар, оның 5 мыңнан астамы көрмеге қойылған. Ондағы ең құнды жәдігерлер: батыр киетін дулыға, сауыт (1853), зеңбірек ұңғылары, ақша коллекциясы (Ұлы Жібек жолы сауда айналымындағы). == Галерея == <gallery> Кызылорда. привокзальная площадь IMG 20220625 133322.jpg|Вокзал маңы ауданы Кызылорда. Привокзальная площадь IMG 20220625 133315.jpg |Вокзал маңы ауданы Кызылорда IMG 20220625 132141.jpg|Қызылорда Кызылорда Микрорайон IMG 20220625 132213.jpg|Мөлтек аудан Кызылорда Торговый дом IMG 20220625 132223.jpg|Сауда үйі </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қызылорда облысы}} {{Қазақстан қалалары}} {{Қызылорда қалалық әкімдігі елді мекендері}} [[Санат:Бұрынғы астаналар]] [[Санат:Қазақ елінің астаналары]] [[Санат:Қызылорда]] [[Санат:Қазақстан темір жол бекеттері]] iq0s05p5vutgxkhz5jz1ocwrms9os9c 3690266 3690256 2026-11-02T12:47:10Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Almas Akniet|Almas Akniet]] ([[User talk:Almas Akniet|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3670894 wikitext text/x-wiki {{Wikify}} {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Қала |атауы = Қызылорда |сурет = {{Фотомонтаж |photo1a = Кызылорда, ТЦ Жайна.jpg |photo1b = Кызылорда, ТЦ Жибек Жолы.jpg |photo2b = Кызылорда. Привокзальная площадь IMG 20220625 133315.jpg |photo3a = Кызылорда. привокзальная площадь IMG 20220625 133322.jpg |photo3b = Кызылорда, улица Байсеитовой.jpg |photo4a = Кызылорда, набережная Сырдарьи (2).jpg |spacing = 1.725 |position = center |color_border = white |color = white |size = 333 |foot_montage = }} |әкімшілік күйі = Облыс орталығы |елтаңба = Kyzylorda city seal.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg= 44|lat_min= 51|lat_sec= |lon_deg= 65|lon_min= 31|lon_sec= |CoordAddon=type: |CoordScale = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Қызылорда облысы |кестедегі облыс = Қызылорда облысы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |әкімі = Серік Қожаниязов |құрылған уақыты = 1820 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Ақмешіт, Перовск |статус алуы = |жер аумағы = 240 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = қатаң континенталды, қуаң |ресми тілі = қазақ тілі |тұрғыны = 278 581<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 94,23 %<br>[[орыстар]] 2,78 %<br>[[корейлер]] 1,70 %<br>басқалары 1,29 %<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = қызылордалық |телефон коды = 7242 |пошта индекстері = 120000 |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Shymkent |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/kyzylorda-kzo?lang=kk Қызылорда қаласының әкімдігі |сайт тілі = kz |сайт тілі 2 = ru |сайт тілі 3 = }} '''Қызылорда''' — [[Қазақстан]]ның оңтүстігіндегі қала, [[Қызылорда облысы]]ның әкімшілік, экономикалық және мәдени орталығы (1938 жылдан). [[Сырдария]] өзенінің оң жағалауында орналасқан. Тұрғын саны 278 581 адам (2023). 8 әкімшілік-аумақтық бірліктен тұрады: Қызылорда қаласы, [[Тасбөгет]], [[Белкөл]] кенттері, [[Қосшыңырау]], [[Қызылжарма]], [[Қызылөзек]], [[Ақсуат ауылдық округі (Қызылорда облысы)|Ақсуат]], Ақжарма ауылдары. Қала теңіз деңгейінен 126–130 м биіктікте жатыр. Қала аумағы өзенді бойлай оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай төртбұрышты пішінде созылып жатыр. Жер аумағы 3683 га. Қаланың 17,0 га аумағы теміржол тораптарына, 165 га аумағы көліктік көшелерге, 19 га аумағы талдары жоқ қала бақтары мен демалыс орындарына, 51 га алқабы шөлді-шөлейітті орындар үлесіне тиеді. Геологиялық тұрғыдан Қызылорда аумағы [[Тұран]] эпигерциндік платформасы үстінде жатыр. Палеозойда қалыптасқан бұл жазықты кейде "Сыр ойысы" деп те атайды. Ойыстың шеткі иіндері палеозойлық қатты метаморфты жыныстарға толған. Ойыстың көлденең ені 400 км. Орталығында палеозойлық тау жыныстары 600-900 м тереңдікте жатыр. Кейіннен ойыс мезозой, одан кейін кайнозой жыныстарымен жабылған. Шөгінді қабат үшке бөлінеді. [[Сурет:Qyzylorda station.jpg|thumb|left|Қызылорда вокзалы]] Ең жоғарғы қабатының қалыңдығы 10-15 м. Бұл толығымен аллювийлі шөгінді жыныстар. Келесі құмды қабаттың қалыңдығы 50-80 м. Олар негізінен көтеріңкі немесе құмды төбелер бөліктерінде жатыр. Үшінші қабат палеогеннің аяғындағы (олигоцен) теңіз саздары мен құм тастарынан тұратын жасыл-сұр түсті жыныстардан тұрады. Қабат 50–80 м тереңдікте жатыр. Қала 1817 жылы Қамысқала атты елді мекеннің орнында салынған. Қоқан хандығының кезінде Ақмешіт бекінісі болып қаланды. 1853 жылғы тамызда басқыншы генерал В.А. Перовскийдің атымен бекініс '''Перовск''' форты аталды. 1867 жылы Перовскіге қала мәртебесі беріліп, уезд орталығына айналды. 1901–1906 жылдары Орынбор–Ташкент теміржолының салынуына байланысты қала халқы қарқынды өсті. Кеңес өкіметі Қазақстанда ең бірінші осы Перовскіде, 1917 жылғы 30 қазанда (12 қараша) орнады. 1922 жылы қаланың '''Ақмешіт''' аты қайтарылғанымен, 1925 жылғы сәуірде Қызылорда деп қайта өзгертіліп, [[Қазақ АКСР]]-інің астанасы мәртебесі берілді (1929 жылға дейін). Қалада 1926 жылғы 13 қаңтарда Қазақ драма театры (М.Әуезов атындағы Қазақтың мемлекеттік академия театры) ашылды. Денсаулық сақтау, білім беру орындары көбейді. 1938 жылы облыс орталығына айналды. XX ғасырдың 30-жылдары қалада электр станциясы, диірмен, наубайханалар, балық өңдеу, күріш, кірпіш зауыты жұмыс істеп тұрды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдары аяқ-киім фабрикасы, ет комбинаты, астық өнімдері комбинаты, сүт зауыты, целлюлоза-картон зауыты, тоқылмайтын маталар фабрикасы іске қосылды. 1956 жылы қала іргесіндегі Тасбөгет кенті жанынан су бөгеті салынды. 1974 жылы «Қызылордакүрішмаш» зауыты іске қосылды. Көптеген оқу орындары мен мәдениет ошақтары ашылды. 1996 жылы 8 қазанда ҚР Президентінің жарлығымен «Қызылорда арнайы экономикалық аймағы» (АЭА) құрылды. Оның бағдарламасы негізінде қалада жекешелендіру, акционерлендіру, инвестиция тарту секілді жұмыстар жүргізілді. Түрлі меншіктік жүйелер жасалып, шағын және орта бизнес кәсіпорындары мен мекемелері құрылды. Өнеркәсіп, сауда, байланыс қатынастары реттелді. Экономиканың жандануы мемлекет және қала бюджетіне түсетін қаржы сомасын арттырды. [[Сурет:Мечеть Айтбая, Кызылорда, 2009.jpg|thumb|250px| [[Айтбай мешіті|Айтбай мешіт]]і]] Қалада күріш машиналарын шығаратын «Қызылорда күрішмаш» АҚ, Құрылыс материалдары мен құралдар комбинаты, эксперименттік механикалық және тәжірибелік жөндеу-механикалық зауыттары, тоқылмайтын маталар, аяқ-киім фабрикалары, сонымен бірге астық өнімдері және азық-түлік, тағам бағытында [[«Береке-нан»]], [[«Балық»]], [[«Жайна»]], [[«Ісмер»]], [[«Қуат»]] АҚ-тары жұмыс істейді. Қалада [[«Айдан», «Аңсар», «Айжан», «Бабас», «Бастау және К», «Бейбарыс», «Сыр шарабы», «Темірхан», «Яксарт»]] және т.б. ӨК, АҚ-дар мен кәсіпорындар елге қызмет көрсетеді. Қаладағы көлік қатынасын «Маршрут», «Қатынас» АҚ-тары, [[«Жаңа талап»]] ӨК-і жүргізеді. Кейінгі жылдары қаланың архитектуралық келбеті жаңарып, тарихи орындар қайта жаңғыртылды. Жаңа әуежай, аквапарк, Сарқырама каналы, Жағажай, төрт жұлдызды [[«Самал»]] қонақүйі, «Еуразия» кешені салынды. Саяси қуғын-сүргін құрбандарына арналған ескерткіш, [[Қорқыт ата]], [[Абылай хан]], [[Амангелді Иманов]], [[Мұхтар Әуезов]] мүсіндері орнатылған. «Қызылорда таймс» (1994), «Ақмешіт ақшамы» (1997), «Новая Кызылорда» (1998) газеттері шығады.<ref>[[Балалар Энциклопедиясы]], 6 том.</ref> Білім беру және мәдениет саласы бойынша қалада 50-ден аса жалпы білім беретін мектеп, 5 колледж, 3 кәсіптік-техникалық мектеп, Қорқыт ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті, «Сейхун» академиясы, Экономика, экология және құқық университеті, Гуманитарлық университет бар. Аймақтық агроэкология ғылыми-зерттеу институты облыста ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізеді. Облыстық мемлекеттік архив, драма театры, «Сыр сұлуы» халық ән-би ансамблі, филармония, көркемөнерпаздар шығармашылық үйі, облыстық халық шығармашылығы мен білім беру және мәдени жұмыстардың ғылыми-әдістемелік орталығы т.б. бар. == Тарихы == [[Сурет:Korkyt-ata.jpg|thumb|left|Қорқыт ата кешені]] Қызылорда қаласының қалыптасу тарихы бұрынғы маңызын жоғалтпай, тек аты ғана бірнеше рет өзгергенімен (Ақмешіт – 1818 жылы, Перовск – 1853 жылы, қайтадан Ақмешіт – 1922 жылы, Қызылорда – 1925 жылы), әр кезеңде Сыр бойы атрабының әлеуметтік және мәдени орталығы болып қалыптасты. Ақмешіт 1818 жылы Қоқан хандығы кезінде Сырдария бойында алғаш қорған ретінде салынған. Оның ішіндегі ақ кірпіштен өрілген мешіттің түсіне сай бекініс Ақмешіт деп аталды. 1853 жылғы 28 шілдеде Орынбор генерал-губернаторы В.А.Перовский Сыр қазақтарын қорғауды сылтауратып орыс әскерлерімен қамалға басып кіріп, қоқандықтарды қаладан қуып шығады. Қала Перовск аталып, 1867 жылы ол Сырдария уезінің орталығына айналады. Қалада 4 сыныптық мектеп, кірпіш зауыты, жел диірмені, ұста дүкендері жұмыс істей бастайды. 1905 жылы Орынбор – Ташкент теміржолы пайдалануға беріліп, қалада депо мен вокзал үйлері салынды. Ал 1917 жылы 30 қазанда Перовскіде Кеңес үкіметі орнады. Жаңа үкімет үшін болған ұрыста А.Першин, Н.Шумилов, Н.Селиверстов тағы басқа жауынгерлер ерлік үлгісін көрсетті. 1922-1925 жылдары қала қайтадан Ақмешіт атанып, 1925-1929 жылдары Қазақстанның астанасына айналды. 1925 жылы қалаға Қызылорда аты беріліп, онда С.Сейфуллин, Б.Майлин, І.Жансүгіров сияқты белгілі қаламгерлердің туындылары сахналанып, М.Әуезовтың “Еңлік-Кебек” спектаклі қойылды. Ал 1938 жылы Қызылорда облысы құрылды. 1960-70 жылдары қалада қатырмақағаз, аяқкиім, механикалық және күріш зауыттарымен қатар бірнеше фабрикалар іске қосылып, жаңадан салынған Гагарин, Титов елді-мекендері арқылы қала көлемі ұлғая түсті. Осы жылдары Қызылордада педагогикалық институт пен Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институттарының филиалы және бірнеше арнаулы оқу орындары жұмыс істеп, көптеген жаңа мектеп ғимараттары салынды. 1980-90 жылдары қазіргі Абай даңғылы, Желтоқсан, А.Тоқмағамбетов көшелерінде сәнді үйлер, зәулім ғимараттар бой көтерді. Соңғы жылдары салынған Ақмешіт, Мерей шағынаудандары, “Оңтүстікмұнайгаз” фирмасының әкімшілік үйі, Диагностикалық орталық, облыстық аурухананың жаңа үйлері қала ажарын аша түсті. Шетелдік компаниялардың Сыр бойының табиғи байлығын игеруі тұрғындардың әлеуметтік жағдайының жақсара түсуіне ықпал ете бастады. Ежелгі Сыр бойында өмір сүрген данышпан Қорқыт баба, [[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы|Жалаңтөс Баһадүр]], [[Әйтеке би]], Жанқожа, Бұқарбай, Тоғанас батырлар мен [[Ұлы Отан соғысы]] кезіндегі Кеңес Одағының батырлары атанған 22 майдангер ерлеріміздің есімдері – ел мақтанышы. Мұстафа Шоқай, Темірбек Жүргенов, Ғани Мұратбаев сияқты қазақтың біртуар ұлдары мен даңғайыр диқан Ыбырай Жақаевтарды дүниеге әкелген де осы қасиетті Сыр топырағы. Олар — өлке тарихына енген, көше бойларындағы үйлерге жазылған биік тұлғалы қасиетті есімдер. Сонымен қатар, Қызылорда қаласының іргесінің қаланғанына 200 жылға жуықтаған кезеңде де оның заман өзгерістеріне толы тарихи оқиғалары, ежелгі дәуірлерден бүгінгі күнге дейін Арал өңірін, Сырдария жағасын мекендеген халықтардың археологиясы, этнографиясы, әлеуметтік-мәдени өмірі зерттеушілердің назарында болып келеді. Республиканың астанасына Ақмешіт қаласы ұсынылғанға, ең басты дәлел ретінде онда Орынборға қарағанда қазақтардың көп тұратыны тілге тиек етілді. [[Орынбор – Ташкент теміржолы]] республиканың жаңа астанасын [[Ресей]] орталығымен, Қазақстанның батыс, оңтүстік аудандарымен және Орта Азия республикаларымен байланыстыратын еді. Оның үстіне Ақмешіт болашағы үлкен үміт күттіретін суармалы егістің орталығына орналасты. Бүгінгі көзқарас тұрғысынан қарағанда республика басшылары С.Қожанов, С.Сәдуақасов астананы көшіру мәселесіне ұлттық мүддені көздеп келген деген деректер бар. “Қазақстан астанасы орыстың туы тігілген қалада емес, қаласы жоқтықтан қазақтың киіз ауылында болса да, қазақ жұртшылығына жуық болуы керек”, - деп жазды С.Қожанов “Ақжолдың” 1924 жылғы 17 желтоқсандағы санында. Қазақ астанасы болуға Орынбор қаласы шетте болғандықтан ғана жарамайды емес, қазақ қаласы болмағандықтан, қазақ ұлт мемлекетінің ұлтшылдығына орда болуына қисыны жоқтықтан жарамайды. Қазақ ұлт мемлекетшілдігіне әдемі қала, ыңғайлы үйлер керек емес, жаман да болса, өз ордасы болуы керек. Орынбордан көшпей, қазақ ұлтының ішкі тіршілігі оңдалып, қазақ еңбекшілерінің көпшілігінің қолына керекті шарлар іс жүзінде істелуі қиын”. Перовск станциясы [[теміржол]] жұмысшыларының бастамасы бойынша Қазақстан өкіметін Ақмешітке көшіру үшін үш күн ішінде “Қызыл паровоз” жөндеуден өткізіліп, [[Орынбор]]ға жіберілді. Қазақ АССР-і Кеңестерінің V съезі делегаттары және өкімет мүшелері бар пойыз Орынбордан республиканың жаңа астанасы Ақмешітке 1925 жылдың наурыз айының аяғында аттанды. Съезд делегаттарының ішінде мәдениет, өнер қайраткерлері [[Иса Байзақов]], Александр Затаевич, [[Әміре Қашаубаев]], [[Сәбит Мұқанов]], [[Сәкен Сейфуллин]], [[Қажымұқан Мұңайтпасов]] болатын. Бұл съезге Қазақ Республикасының қарауына кірген Қарақалпақ Автономиялы облысының өкілдері бірінші рет қатысты. Қарақалпақ делегаттарының бірі Әбу Құдабаев Ақмешіт қаласына жақын Сырдария өзенінің батыс жағасындағы “Қызыл қайың” ауылында 1899 жылы туған. Ол бірқатар жылдар бойы Қарақалпақ облыстық партия комитетін басқарды. Кейінірек сталиндік қуғын-сүргіннің жазықсыз құрбанына айналды. Құрамында Қазақ АССР-і Кеңестерінің V съезі делегаттары бар өкімет пойызын жол бойында Сексеуіл, Арал, Қазалы, Жосалы станцияларының жұртшылығы қарсы алып, көп адам жиналған митингтер ұйымдастырылды. Ақмешіт станциясында орасан зор митинг болып өтті. Оны Ташкенттен келген Сырдария облыстық партия комитетінің хатшысы Әбілқайыр Досов ашты. Өкімет делегациясын Қазақстанның жаңа астанасының жұмысшылары мен интеллигенциясы қызу құттықтады. Қала жастары атынан Әбділда Тәжібаев сөз сөйледі. Сонымен 1925 жылдың 15 сәуірінде Ақмешіт қаласында бүкіл [[Қазақстан]] еңбекшілері өкілдерінің басын қосқан Қазақ АССР Кеңестерінің V съезі салтанатпен ашылды. Бес күнге созылған съездің негізгі құжатының бірі қазақ халқының тарихи дұрыс атының қалпына келтірілуі еді. Яғни Кеңестердің бүкіл қазақтың V съезі “бұдан былайғы жерде “киргиз” деген атау “қазақ” деп аталсын” деп қаулы қабылдады. Сонымен бірге съезд “Киргиз Республикасын” “Қазақ Республикасы” деп атауға, ал оның астанасы Ақмешітті Қызылорда деп атауға қаулы алды. Қызылорданың Қазақстан астанасы деп аталуымен тарихтың жарқын беттері ашылды. Еліміз жаңа бір қоғамдық құрылыстың ғимаратын қалай бастады. Бұл кезде қаланың тұрғыны 22577-ге жетті. “Қызылқала” сөйтіп өмірге жаңаша қарқынмен қанат жая бастады. Дәл осы жылдары жарқыраған электр жарығы іске қосылды. Астана мәртебесіне қол жеткізген соң түрлі мекемелер мен өндіріс орындарының іргетасы қалана бастады. Біртіндеп кондитерлік фабрика, ет комбинаттары, сыра зауытымен бірге басқа да артелдердің қатары көбейді. Қызылорда астана болған жылдары орта оқу және арнаулы оқу орындары, өнеркәсіп және ауылшаруашылық мекемелерімен қоса, орталық ғылыми-зерттеу ғимараты жанынан қазақтың эпидемиология және гигиена институтының негізінде егу лабораториясы дүниеге келді. Сондай-ақ ең алғашқы рет қазақтың ғылыми-зерттеу, жер қыртысын зерттеу, қазақтың мал дәрігерлік-бактериологиялық және де басқа институттары өз жұмысын осы қалада бастаған болатын. ==Кәсіпорындары== ===«Қызылордакүрішмаш»=== '''«Қызылордакүрішмаш»''' – машина жасау кәсіпорны. 1981 ж. ауыл шаруашылық машиналарын жасауға бағытталған зауыт ретінде пайдалануға берілген. 1994 жылдан акционерлік қоғам. Астық жинайтын машиналар шығаруға мамандандырылған. Зауыт шығаратын әртүрлі жатка машиналары елімізде көпшілік сұранысқа ие. Зауыт ЖВ-4,1, ЖРТ-5-01. ЖРТ-5, ЖВУ-6, ЖВТ-6, ЖВП-10 жатқаларын жасауды игерген. Кәсіпорынның өндірістік қуаты – жылына 600 жатка. ===Қызылорда су тораптары=== '''Қызылорда су тораптары''', 1) Қызылорда су торабының оң жақ каналы, бастауын Сырдария өзені арнасында салынған бөгет (1957, Қызылорда қаласынан шығысқа қарай 12 км) маңынан алып, өзеннің оң жақ бойымен Қармақшы ауданына дейін созылады. Ұзындығы 80 км, ені 20, кейде 40 – 80 м. Тереңдігі 5 – 12 м. Су ағымы каналдың басында 48 м³/с. Канал бойында бірнеше бөгеттер, көпірлер бар. Сырдария өзенінің оң жақ бойындағы өңірдің ауыл шаруашылығын дамытуда бұл каналдың маңызы зор, оның суымен күріш, жем шөптік дақылдар егілетін 60 мыңға жуық га жер суарылады. 2) Қызылорда су торабының сол жақ каналы, республикада салынған (1950 – 60) ірі су құрылыстарының бірі. Бастауын Сырдария өз. арнасына салынған (1957) бөгеннен алады. Ұзындығы 140 км, ені 40 – 70 м, тереңд. 4,5 – 9 м. Су ағымы бас жағында 60 м³/с. Канал Сырдария, Қармақшы аудандарының шаруашылықтарына Сырдария суын жеткізеді. Суарылатын жер аумағы 50 мың га-дан астам. Канал жалпы ұзындығы 500 км-дей Жаңадария (Сырдарияның ескі арнасы) каналымен жалғасады. Оның суымен 600 – 700 мың га жайылым және шабындық суландырылады. ===Қызылорда энергиялық орталығы=== '''Қызылорда энергиялық орталығы''' – мемлекеттік коммуналдық қалалық кәсіпорын. 1963 ж. іске қосылған. Орталық Қызылорда қаласын жылумен және электр қуатымен қамтамасыз етеді. Кәсіпорынның жылу энергиясын өндіретін екі қазандығы бар. Жылу маусымы кезінде сағатына 22 МВт электр энергиясын өндіреді.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> ==Оқу орындары== ===Қызылорда мемлекеттік университеті=== '''Қызылорда мемлекеттік университеті''', Қорқыт ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті – Арал өңірі мен Қазақстанның оңтүстік-батыс аймақтары үшін түрлі саладағы білікті мамандар даярлайтын іргелі жоғары оқу орны. 1998 жылдың 24 наурызында Қорқыт ата атындағы Қызылорда гуманитарлық университеті мен Ыбырай Жақаев атындағы Қызылорда политехникалық институтының бірігуі негізінде құрылған. ҚМУ-дың оқу және ғылыми жұмыстарын жоғары білікті оқытушылар ұжымы жүргізеді, олардың 49-ы ғылым докторы, 287-сі ғылым кандидаты. 12 мыңнан астам студент күндізгі, сырттай және кешкі бөлімдерде жаратылыстану және әлеумет, гуманитарлық сала, экономика, педагогика, өнер, мәдениет, спорт саласы, технология машиналар мен құралдар, мұнай-газ ісі, электр¬энергетика, азық-түлік өнімдері технологиясы, құрылыс, ауыл шаруашылығы, орман және балық шаруашылығы, т.б. салалар бойынша дәріс алады. Білім беру жүйесін дамыту, жаңа ақпараттық технологияларды енгізу арқылы оқу процесін жетілдіру, ғылым мен практиканы ұштастыру, оқытушылар мен студенттер шығармашылығын қалыптастыру – университет дамуының негізгі ұстанымдары болып саналады. ҚМУ қызметінің басым бағыттары Болонья декларациясының талаптарына сай келетін жоғары кәсіптік білім берудің жалпы еуропалық жүйесіне кіру, оқу процесін жүйелі ұйымдастыру, кәсіптік білім берудің көп сатылы жүйесін дамыту, бастауыш, орта және жоғары кәсіптік білім беруді ұйымдастыру мен жүргізуді ғылыми-әдістемелік тұрғыдан қамтамасыз ету болып табылады. 1993 жылы ҚМУ жанынан Қазақ-түрік лицейі, 1994 жылы жаңа үлгідегі мектеп-гимназия ашылды. Бұл оқу орындарында жоғары мектеп мамандары: ғылым кандидаттары, доценттер, жоғары санатты оқытушылар сабақ береді. Лицей мен мектеп-гимназияда шетел тілі және информатика пәндері бірінші сыныптан бастап тереңдетіліп оқылады. ҚМУ шетелдік жоғары оқу орындарымен байланыс орнату және оны дамыту жөніндегі шаралар кешенін төмендегі бағыттар бойынша жүргізеді: шетелдік оқу орындарымен тікелей келісім шарт бойынша байланыс; елшіліктер, түрлі халықар. қорлар және орталықтармен қатынас; оқытушылар құрамының шетелде тәжірибе алмасуы; шетелдерде мамандар даярлау; жолдама, шақыру арқылы шетел мамандарының, еріктілерінің қызметі; шетелдік қазақ жастарына білім беру; озық білім тәжірибелерін тарату; білім бағдарламаларын халықаралық стандарттармен сәйкестендіру; аспиранттар мен студенттерді шетелдерде оқыту. ҚМУ осы мақсатта АҚШ, Канада, Түркия, Оңтүстік Корея, Египет, Ресей, Белоруссия, Украина, Қырғызстан, т.б. алыс және таяу шетелдердегі ғылыми орталықтармен және жоғары оқу орындарымен тығыз байланыс орнатқан. Университет 1998 – 2002 жылдар аралығында Оңтүстік Альберта технология институтымен (SАІТ, Канада) бірлесе отырып Канада халықаралық даму агенттігі қаржыландыратын (СИДА) «Қазақстанның жоғары оқу орындарына техникалық көмек көрсету» атты жобаны жүзеге асырды. Бұл жоба негізінде «Экономикадағы ақпараттық жүйелер», «Ақпараттарды өңдеудің автоматтандырылған жүйелері», «Бухгалтерлік есеп және аудит», «Экономика және менеджмент» мамандықтары бойынша оқу жоспарлары мен бағдарламалары жаңартылды. ҚМУ бірнеше жылдан бері Канаданың жетекші ауыл шаруашылық оқу орындарының бірі – Олдс колледжімен, Саскачеван университетімен Қазақстан – Канада – Қырғызстан арасындағы «Ауыл шаруашылық саласында кәсіби білім беруге ықпал ету, технологиялар ұсыну бағдарламасы», «Өндірістегі қолданбалы зерттеу мен сауда және индустриямен өзара байланыс бағдарламалары» атты үш жақты жобаны жүзеге асырып келеді. Аталмыш жобаны да Канада халықаралық даму агенттігі қаржыландырады. Сондай-ақ, Түрік халықаралық ынтымақтастық басқармасымен (ТІСА) бірлесе отырып «Қазақ-түрік қолданбалы өнер орталығы» атты екі жақты жобаны іске асырып келеді. Жоба мақсаты халықар. стандарттарға сай сәндік-қолданбалы өнер – кілем тоқу, зергерлік бұйымдар саласы бойынша жоғары білімді мамандар даярлау. Жоба шеңберінде университетте арнаулы кілем цехы іске қосылып, «Кәсіби білім беру» мамандығы негізінде қолдан кілем тоқу ісі бойынша мамандар даярланады. ҚМУ шетел тілдерін Франция, Түркия, Корея, Египеттен ерікті оқытушылар қатыстыру арқылы оқытуды тәжірибеге енгізген. Университетте Корей Республикасы Елшілігі жанындағы Корей ағарту орталығы мен Корей халықар. ынтымақтастық агенттігінің (КОІСА) бірлескен бөлімі ашылды. М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті, Мәскеу мемлекеттік инженерлік университеті, Қазан, Киев мемл университеттері, Кенги университеті, Чан-Янг университеті (Сеул, Корея), Сүлеймен Демирель ун-тімен (Түркия), MASHAV халықаралық байланыс орталығымен (Израиль) білім және ғылым мәселелері бойынша тығыз байланыс орнатылған. Сондай-ақ ҚМУ Қоғамдық-технология колледжбен (Миннеаполис, Миннесота штаты, АҚШ) бірлескен Интернеткурсын өткізіп келеді, университеттің «Аударма ісі» мамандығы студенттері аталған колледжде білім алу құқығын бірнеше мәрте иеленді. ҚМУ халықаралық университеттер ассоциациясы мен экономика және бизнес пәндері бойынша ресурстық желінің мүшесі бола отырып экономика, бизнес пәндері бойынша оқулықтармен көмек беретін CARANA Корпорациясының EdNET жобасы аясында «Еуразия» қорының (USAІD) грантын иеленді. Университеттің оқытушылар құрамы Орталық Еуропа университетінің Ресурс Орталығы мен (Будапешт, Венгрия), ТМД, Таяу Шығыс елдерінің жоғары оқу орындары оқытушыларына арналған оқыту әдістемелері бойынша өтетін семинарларға ұдайы қатысады. Университет жанында шетелдерде білім алу мәселелері бойынша Сорос – Қазақстан қорының бөлімшесі жұмыс істейді. Аталмыш бөлімше арқылы студентттер білім және ғылым саласы бойынша кеңес алу, ақпараттық құралдармен танысу, АҚШ жоғары оқу орындарына тапсыруға қажет TOEFL, GMAT, GRE тесттеріне дайындалу, ІREX, ACCELS, USІS, Сорос қорларының стипендиялық бағдарламалары бойынша ақпарат алу мүмкіндігіне ие болды. ҚМУ жанында мұражай және көрме залы жұмыс істейді. Мұражайда университеттің өнері мен мәдениетінен сыр шертетін 1 көрме залы, 2 этнография залы, 1 техника залы, ун-т тарихын баяндайтын 6 экспозиц. зал бар. Мұражай қорында 3960 экспонат сақтаулы. Ун-т кітапханасы Қызылорда облысы оқу орындары кітапханаларының әдістемелік орталық болып табылады. Қазіргі уақытта кітапхананың жалпы қорында 2 млн дана басылым бар. Онда сирек кездесетін (5000 дана), ағылшын тіліндегі түпнұсқа әдебиеттер (1300 дана), электронды оқулықтар (300 дана) және миллионға жуық арнайы техн. әдебиеттер жинақталған. Оқырмандарға екі электронды зал қызмет көрсетеді. Кітапханада оқырмандар конференциясы, тақырыптық көрмелер, жаңа әдебиеттер көрмесі, өнер адамдарымен кездесулер өткізіледі. ҚМУ-дың жоғары сайланбалы өкілетті басқару органы – ғылыми кеңес болып табылады. Оның міндеті – университеттің келешегін, негізгі бағыттары мен ғылыми, экономикалық және әлеуметтік даму стратегиясын анықтау. Университет ғылыми-зерттеу жұмыстарының негізгі бағыттары: құрылыс материалдары мен құрылыс өндірісінің технологиялары; аймақтың минералдық байлықтарын қайта өңдеудің физика-химия негіздері; ауыл шаруашылық дақылдарын өндіру және қайта өңдеу, сақтау технологияларының проблемалары; Қорқыт ата мұрасы және ежелгі түркі өркениеті; Арал өңірінің экологиясы; Қызылорда облыстық экономикасының проблемалары; машина-трактор агрегаттарын пайдалану тиімділігін көтеру жолдары; жерасты болат магистралды құбыржелілерінің төзімділігі; суармалы егіс ал¬қаптарының экол.-мелиоративтік жағдайы; Арал теңіз табанын игеру, т.б. Университет жанынан Ежелгі түркі өркениеті және Қорқыт ата мұраларын зерттеу орталығы құрылған. 2003 ж. осы орталық негізінде «Ежелгі түркі өркениеті және Қорқыт мұраларын зерттеудің көкейкесті мәселелері» тақырыбында халықар. ғылыми-теория конференция өткізілді. Қазіргі уақытта ҚМУ археологтары Оғыз мемлекетінің астанасы Жанкент қаласының орнын зерттеу үстінде. Сырдария өзенінің төменгі ағысындағы көне қалалар мен Арал т-нің табанына жасалған ғылыми экспедициялар барысында құнды археологиялық материалдар жиналды. Университет ғалымдары бірқатар мемлекет ғылыми-технология бағдарламаларды орындауға қатысуда. ҚМУ студенттерінің қоғамдық қызметі Жастар ісі жөніндегі комитет арқылы жүзеге асырылады. Халықаралық, республика байқаулардың бірнеше дүркін жеңімпаздары «Дидар» этнография-фольклорлық ансамблі, гандболдан Азия елдері және республика чемпионаттарының жүлдегері «Сейхун – Кам» қыздар командасы, республика және облыс байқаулардың бірнеше мәрте жеңімпаздары «Час пик», «Қазақтың қазағы», «Сәтті сағат», «Қорқыт құрамасы» көңілді тапқыштар клубы мен КВН командалары, «Ақиқат» дебат клубы – университет мақтанышы. ҚМУ студенттері арасында, сондай-ақ, республика «Шабыт», «Жас толқын» фестивальдарының лауреаттары, республика пәндік олимпиада жеңімпаздары мол. Студенттер өмірінде «Салауатты өмір салтын қалыптастыру» орталығы және "Студенттер кәсіподақ комитетінің" алатын орны ерекше. Бұдан бөлек университет студенттері көптеген ұйымдар мүшелері болып, университеттің қоғамдық өміріне етене араласып, бос уақытын қызықты өткізуіне болады. Атап өтетін болсақ, "Әскери патриоттық клуб", "Нәзік" қыздар кеңесі, "Ұлағат Ұландары" ЖҚБ, "Қазақстан Студенттер Альянсы", "Жас Отан" жастар қанаты, "Студенттер Кәсіподақ Комитеті", "Грация" би тобы, "Қыран" еріктілер жасағы, "Ақиқат" дебат клубы сияқты көптеген ұйымдар жұмыс жасауда. ҚМУ қазіргі уақытта білім берудің жаңа технологиялары кеңінен қолданылатын, материалдық-технология базасы бай, оқу мен тәрбие тұтастығын қамтамасыз ететін бакалавриат, магистратура, аспирантурасы бар білім мен ғылымның ошағы болып табылады. ===Қызылорда гуманитарлық университеті=== '''Қызылорда гуманитарлық университеті''' – экономика және педагогика мамандарын даярлайтын жоғары оқу орны. 2000 жылы құрылған. 17 кәсіптік мамандық бойынша жоғары білімді мамандар даярлайды. Оқу орны заман талаптарына сай ғимаратқа орналасқан. Оның жалпы ауданы 4070,0 шаршы метр. Онда кітапхана, 120 орынды оқу бөлмелері мен жаттығу спортзалдары, 100 орынды асхана, медициналық бөлме, баспахана, шеберхана, әкімшілік басқару кабинеттері, кафедралар, дәрісханалар, зертханалар орналасқан. Университеттің профессор-оқытушылар құрамында штат бойынша 63 оқытушы, оның ішінде 2 ғылым докторы, 24 ғылым кандидаты бар. Заманауи білім сапасын, студенттердің жан-жақты білім алуына мүмкіндік жасайды. ===Қызылорда инженерлік-экономикалық институты=== ''Қызылорда инженерлік-экономикалық институты'' – оқу-әдістемелік мекеме. 1998 жылы құрылған. Институт 8 мамандық бойынша (экономика, есеп және аудит, қаржы, мемлекеттік және жергілікті басқару, экология, есептеу техникасы және бағдарламамен қамсыздандыру, электроэнергетика, тасымалдау мен жол қозғалысын ұйымдастыру және көлікті пайдалану). Институтта 4 кафедра жұмыс істейді. Онда 84 оқытушы-профессор еңбек етеді. 2004 жылы институт жанынан колледж ашылды. Онда студенттер 5 түрлі мамандық бойынша білім алады. ===Қызылорда экономика, экология және құқық академиялық университеті=== '''Қызылорда экономика, экология және құқық академиялық университеті''' – жоғары оқу орны. 1997 ж. мамырда құрылған. Университетте 4 факультет, 12 кафедрада 18 мамандық бойынша кәсіби мамандар даярланады. 99 оқытушы, 7 ғылым докторы 37 ғылым кандидаты және өндірісте мол тәжірибе жинақтаған мамандар сабақ береді. Университетте ҚР Білім және ғылым министрлігі Философия және саясаттану институтының зерттеу бөлімі жұмыс істейді. Университет оқытушыларынан 2 докторлық, 8 кандидаттық, 14 магистрлік диссертация жұмыстары қорғалды. 2003 жылдан бері университет жанындағы «Қызмет» колледжі жұмыс істейді. Колледжде 11 мамандық бойынша арнаулы орта мамандар даярланады. ===Қызылорда гуманитарлық заң колледжі=== '''Қызылорда гуманитарлық заң колледжі''' – орта кәсіптік оқу орны. 2001 жылы құрылған. Экономика, заң, педагогика салалары бойынша мамандар даярлайды. Колледжде 1 ғылым докторы, 7 ғылым кандидаты, жоғары білімді мамандар дәріс береді. Университетте құқықтану, экономика бөлімдерінде 8 мамандық бойынша мамандар даярлаумен қатар жеке адамдардың сапалы білім алу мүддесін қанағаттандыруға және еңбек нарығындағы бәсекелестікке қабілетті болуына дайындайды. Салауатты өмірді қолдау мақсатында жұмыс жүргізетін [[«Жас заңгерлер»]] КТК командасы, [[«Әділет»]] дебат клубы, [[«Салауаттылық орталығы»]] бар. Колледжді 2001 жылдан саясаттану ғылымдарының докторы, профессор [[М.Мұхамедов]] басқарып келеді. ===Қызылорда медицина колледжі=== '''Қызылорда медицина колледжі''' – арнаулы орта медициналық білім беретін оқу орны. 1928 жылы Қазақстан денсаулық сақтау министрлігінің бұйрығымен «Қазақ акушер техникумы» болып ашылған. 1933 жылы «Фельдшерлік мектеп», ал 1954 жылы «Медицина училищесі» деп аталған. 1996 жылы қазіргі атауымен аталған. 1933-40 жылдары оқу орнында 320-дай оқушы білім алды. Колледж емдеу, акушерлік, стоматология, фармацевтика, медбике мамандықтары бойынша кадрлар даярлайды. ===Қызылорда музыка колледжі=== '''Қызылорда музыка колледжі''', Қазанғап Тілепбергенұлы атындағы – арнаулы орта білім беретін мемлекеттік оқу орны. 1977 ж. ашылып, 1999 жылға дейін М. Мәметова атындағы Қызылорда гуманитарлық колледжінің құрамында болды. 1999 жылы жеке бөлініп шықты. Қолледжде аспапта орындау, жеке ән салу, хорға дирижерлік ету, хореография өнер мамандықтары бойынша білім беріледі. Колледжде әр жылдары Е.Көшербаев, Т.Қалауов, Е.Сақтапбергенов басшылық етті, қазіргі директоры К.Ш. Ботабаев (Қазақстан білім беру ісінің озық қызметкері). «Super Star» мегапроектісінің жеңімпазы А.Кішкенбаев, «Жас қанат» байқауының жүлдегерлері Р.Садықов пен М.Сейітмұратов, т.б. осы оқу орнының түлектері. ==Мәдениеті== ===Қызылорда облыстық қазақ музыкалық драма театры=== '''Қызылорда облыстық қазақ музыкалық драма театры''', Н. Бекежанов атындағы – кәсіпқой сахналық мекеме. 1955 жылы Еңбекшіқазақ (Алматы облысы) және Қаратал аудандары (бұрынғы Талдықорған облысы) жергілікті театры негізінде ұйымдастырылған. Театр шымылдығы Ғ. Мүсіреповтің «Ақан сері – Ақтоқты» трагедиясымен ашылды. 1960 жылы театр Қызылорда қаласына көшіріліп, 1970 ж. Н. Бекежанов есімі берілді. 1997 жылдан Н. Бекежанов атындағы Қызылорда облыстық қазақ музыка драма театры болып өзгертілді. Театрдың ірге көтеріп қалыптасуына актерлер: Б.Балғынбаев, Ш.Мәденов, Х.Саурықов, Ш.Бәкірова, К.Көпбаева Қ.Көпбаев, С.[[Сағынбек Рақышев|Рақышев]], Т.Айнақұлов Р.Тәшібаева, А.Манасбаева, Ж.Бағысова, Ә.Кәнетов, С.Шотықов, т.б. көп үлес қосты. Тұңғыш режиссері Ж. Әбілтаев (Қазақстанның еңб. сің. арт.) болды. Театрдың бас режиссерлері болып әр жылдары: Мен Дон Ук, Андриасян Р. С., М. Байсеркенұлы, [[Ерғали Сиябекұлы Оразымбетов|Оразымбетов]] Е. С. (Қазақстанның еңб. сің. мәдениет қайраткерлері), Әмір-Темір Хүсейін (Қазақстанның еңб. сің. мәдениет қайраткері) және Т. Өтебаев, суретшілері болып Ә. Әбдірахманов, Ж. Әбіров, С. Пірмаханов [(Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қайраткері (1967)], т.б. қызмет істеген. Театр ұжымы М. Әуезов пен Л. С. Соболевтің «Абай», М. Әуезовтің «Қаракөз», «Қара қыпшақ Қобыланды», Ғ. Мүсіреповтің «Қозы Көрпеш – Баян сұлу», Қ. Мұхамеджановтың «Бөлтірік бөрік астында», «Жат елде», Т. Ахтановтың «Махаббат мұңы», «Әке мен бала», С. Жүнісовтің «Тұтқындар», «Қызым саған айтам», О. Бодықовтың «Нартай», Қ. Мұқашевтің «Парторг» пьесаларын, сондай-ақ У.Шекспирдің «Король Лир», Ф. Шиллердің «Зұлымдық пен махаббат», К.Гольдонидің «Екі мырзаға бір қызметкер», Н. В. Гогольдің «Үйлену», Ш. Айтматовтың «Ана – Жер-Ана», М. Кәрімнің «Айгүл елінде», т.б. спектакльдерді сахнаға шығарды. Театр балалар мен бүлдіршіндер үшін «Екі дос немесе делдал қарға», «Ақылды Ақшақар» ертегілерін және «Қандыөзек»(нашақор жайлы новелла) спектаклін сахналады. «Нартай бүлдіршіндері» атты қуыршақ театры жұмыс істейді. Шығармашылық жетістіктері үшін театр Бүкілодақтық венгр драматургиясы (1978), неміс драматургиясы (1980), КСРО халықтары драматургиясы (1982) фестивальдарының лауреаты болды. ===Қызылорда облыстық ауыл шаруашылығы департаменті=== '''Қызылорда облыстық ауыл шаруашылығы департаменті''', – облыс әкімшілігінің ауыл шаруашылығы саласындағы атқарушы органы. Облыс құрылғанда (1938) ҚазКСР Егіншілік комитеті жанындағы Қызылорда облысының жер бөлімі ретінде ұйымдастырылды. 1947 – 52 ж. ҚазКСР Ауыл шаруашылық министрлігінің облыстық ауыл шаруашылық басқармасы, 1953 – 62 ж. ҚазКСР ауыл шаруашылық минститунің ауыл шаруашылық басқармасы, 1962 – 65 ж. ҚазКСР ауыл шаруашылық өнімдерін өндіру мен дайындау министрлігінің облыстық ауыл шаруашылық өнімдерін өндіру басқармасы, 1965 – 89 ж. ҚазКСР Ауыл шаруашылық министрлінің облыстық ауыл шаруашылық басқармасы, 1986 – 89 ж. ҚазКСР Мемагроөнеркәсібінің облыстық агроөнеркәсіп комитеті, 1989 – 93 ж. облыстық агроөнеркәсіп бірлестігі, 1993 – 98 ж. облыстық Ауыл шаруашылық басқармасының, 1998 – 2001 ж. облыстық ауыл шаруашылық басқармасы болып аталып келді. 2005 жылдан қазіргі атымен аталады. Департаменттің негізгі міндеті – ауыл шаруашылық саласында халықты азық-түлікпен қамтамасыз ету, өндірісті шикізатпен, нарықтық қатынастардың даму жағдайында аграрлық сектордың экспорттық мүмкіндігін арттыруға бағытталған бірыңғай мемлекеттік саясатты жүзеге асыру болып табылады. ===Қызылорда қаласындағы жастар саябағы=== [[Сурет:Park of the Kyzylorda.jpeg|thumb|right| Демалыс паркі]] '''Қызылорда қаласындағы жастар саябағы''', Н.Ә. Назарбаев атындағы,Қорқыт ата атындағы Қызылорда мемлекетік университетінің 5-ғимараты маңында, Сырдария өзені жағасында орналасқан. Аумағы 6 га. Қаланың көрікті жерінде орналасқан бұл жастар саябағы Қызылорда қалысының бас жоспарына енді. Қызылорда университетінің жаратылыстану факультеті мамандарының тәжірибелік-машықтық дәрістері осында өтеді. Саябаққа университеттің ғылыми кеңесінің 17.5.2006 жылғы шешімі бойынша ҚР президенті Н.Ә. Назарбаевтың есімі берілді. ===Қызылорда облыстық мемлекеттік архиві=== '''Қызылорда облыстық мемлекеттік архиві''' – ғылыми-құжаттық мекеме. 1928 ж. ұйымдастырылған. Алғашқы кезде округтік, 1931 ж. қалалық архив болды, 1938 жылдан қазіргі атауымен аталып келеді. Архивте облыстық, уездік-қалалық кеңестер мен атқару комитеттерінің 1917 жылдан бергі тарихи құжаттары жинақталған. Облыс өңіріндегі азамат соғысының барысы, алғашқы ұжымшарлар мен кеңшарлардың, МТС, тұңғыш мұғалімдер одағының, «Қосшы» одағының құрылуы, жергілікті өнеркәсіптің, балық шаруашылығының дамуы, күріш өсіру технологиясын меңгеру, атақты күрішшілер Ы.Жақаев, М.С. Кимнің еңбектері, мал шаруашылығын дамыту, оқу ағарту, денсаулық сақтау, мәдениет басқармаларының, Қызылорда қаласы астана болып тұрған кездегі (1925 – 29) оқу орындарының құжаттары сақталған. Ғылыми анықтамалық әдебиеті 800-ден, құжат саны 136 мыңнан асады. Құрамында 2 бөлімшесі, 7 аудан архиві бар. ===[[Қызылорда облыстық филармониясы]]=== '''Қызылорда облыстық филармониясы''' – концерттік-сахналық мәдени мекеме. 1972 ж. құрылған. Оның алғашқы директоры Т.Қалауов болды. Филармонияны әр жылдары Д.Дүйсенбаев (1976 – 80), К. Асанбаев (1980 – 85), Қ. Мұхамедияров (1985 – 86), Б. Шөкенов (1986 – 89), Ш. Әбдібаев (1989 – 90), М. Әбдікәрімов (1990 – 2001), С. Ибрашев (2001 – 03), М. Ахметов (2003 – 05) басқарды. Оның құрамына «Сыр күмбезі» (жетекш. А. Тұяқбаев), «Ақ толқын» (жетекш. Қ. Сақтағанов), «Бәйшешек» (жетекш. Қ. Байғабылов), «Сыр маржаны» (жетекш. Ү. Ахметова), «Сыр самалы» (жетекш. С. Бердіхожаев) ансамбльдері және «Сыр әзілі» ойын-сауық отауы (жетекш. Б. Есенов) мен «Томирис» бишілер тобы (жетекш. Г. Мырзабаева) кірген. «Томирис» тобы «Шабыт» Халықар. фестивалінің лауреаты болды (2005). Қазіргі уақытта филармонияда Ш. Қалдаяқов атындағы халықар. ән байқауының лауреаттары Қ. Ысқақов, Э. Қанатбаева, Р. Бағланова атындағы аумақтық әншілер байқауының лауреаты Р. Ысқақова, республика «Жас қанат» байқауының дипломанты Г. Әлиханова, т.б. жұмыс істейді. ===Қызылорда облыстық радиосы=== '''Қызылорда облыстық радиосы''', 1928 жылдың 14 қарашасында құрылған. Қызылорда облысында 1938 ж. радионүктелердің саны 2 мыңға жуық, 90-жылдары ол көрсеткіш 188 мыңға жетті. 60-жылдардың басында радиохабарын таратуға Ә.Мырзахметов, Н.Оспанов, Ә.Шабақов, Т.Елемесов, А.Тоқмағамбетов, Ж.Шөкенов, Д.[[Дәуірхан Жәлиұлы Айдаров|Айдаров]], т.б. басшылық етті. 1958 – 63 ж. облыс радиохабарларын таратуда 20 – 30 адам жұмыс істеді. Материалдар үш тілде: қазақша – 70%, орысша – 20%, корей тілінде – 10%. Алғашында жетісіне 1 рет 1, 2 сағаттан, кейіннен күнде әуе толқынына шығатын болды. 1964 ж. облысы радио еліміз күрішшілерінің Бүкілодақтық үндесуінің бастамашысы бола тұра, Қызылорданы Шымкентпен, Көкшетаумен, Талдықорғанмен, Қарақалпақстанмен байланыстыратын тұрақты радио көпірге айналды. 1967 ж. Одақ көлемінде алғаш өткізілген радиоқызметкерлердің бірінші аймақтық кеңесінде Қызылорда радио журналистерінің жұмыс тәжірибесі кеңінен талқыланып, республика көлемінде таратылды. Сонымен қатар магнитті пленкаларды электронды монтаждау әдісі елімізде алғаш рет Қызылорда радиосында қолданылды. 2004 жылғы желтоқсан айынан бастап әуе толқынына шығуды тоқтатты. ===Қызылорда облыстық тарихи-өлкетану музейі=== '''Қызылорда облыстық тарихи-өлкетану музейі''' – ғылыми-мәдени мекеме. 1939 жылы негізі қаланған. Алғашқы экспозициясы 1890 – 96 жылдары салынған шіркеу үйінде болды. 1980 жылы жеке ғимаратқа көшірілді. Мұражай 14 залдан тұрады. 2000 – 2002 жылдары мұражайда «Өлке кеңес үкіметі кезінде», «Сыр бойындағы астана», «Қызылорда облысы екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында», «Тәуелсіз Қазақстан», «Этнография», «Мәдениет және өнер» залдары ашылды. Облыс географиясына, археологиясына арналған залдар да өлке тарихынан, өнеркәсібі мен ежелгі мәдениетінен мол мағлұмат береді. Мұражай қорында 42920 жәдігер бар, оның 5 мыңнан астамы көрмеге қойылған. Ондағы ең құнды жәдігерлер: батыр киетін дулыға, сауыт (1853), зеңбірек ұңғылары, ақша коллекциясы (Ұлы Жібек жолы сауда айналымындағы). == Галерея == <gallery> Кызылорда. привокзальная площадь IMG 20220625 133322.jpg|Вокзал маңы ауданы Кызылорда. Привокзальная площадь IMG 20220625 133315.jpg |Вокзал маңы ауданы Кызылорда IMG 20220625 132141.jpg|Қызылорда Кызылорда Микрорайон IMG 20220625 132213.jpg|Мөлтек аудан Кызылорда Торговый дом IMG 20220625 132223.jpg|Сауда үйі </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қызылорда облысы}} {{Қазақстан қалалары}} {{Қызылорда қалалық әкімдігі елді мекендері}} [[Санат:Бұрынғы астаналар]] [[Санат:Қазақ елінің астаналары]] [[Санат:Қызылорда]] [[Санат:Қазақстан темір жол бекеттері]] 93myydzatev9fg7fuf2ru3wbqad3pjg 3690274 3690266 2026-11-02T13:01:09Z Almas Akniet 186024 түзетілді 3690274 wikitext text/x-wiki {{Wikify}} {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Қала |атауы = Қызылорда |сурет = {{Фотомонтаж |photo1a = Кызылорда, ТЦ Жайна.jpg |photo1b = Кызылорда, ТЦ Жибек Жолы.jpg |photo2b = Кызылорда. Привокзальная площадь IMG 20220625 133315.jpg |photo3a = Кызылорда. привокзальная площадь IMG 20220625 133322.jpg |photo3b = Кызылорда, улица Байсеитовой.jpg |photo4a = Кызылорда, набережная Сырдарьи (2).jpg |spacing = 1.725 |position = center |color_border = white |color = white |size = 333 |foot_montage = }} |әкімшілік күйі = Облыс орталығы |елтаңба = Kyzylorda city seal.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg= 44|lat_min= 51|lat_sec= |lon_deg= 65|lon_min= 31|lon_sec= |CoordAddon=type: |CoordScale = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Қызылорда облысы |кестедегі облыс = Қызылорда облысы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |әкімі = Серік Қожаниязов |құрылған уақыты = 1820 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Ақмешіт, Перовск |статус алуы = |жер аумағы = 240 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = қатаң континенталды, қуаң |ресми тілі = қазақ тілі |тұрғыны = 278 581<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 94,23 %<br>[[орыстар]] 2,78 %<br>[[корейлер]] 1,70 %<br>басқалары 1,29 %<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = қызылордалық |телефон коды = 7242 |пошта индекстері = 120000 |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Shymkent |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/kyzylorda-kzo?lang=kk Қызылорда қаласының әкімдігі |сайт тілі = kz |сайт тілі 2 = ru |сайт тілі 3 = }} '''Қызылорда''' — [[Қазақстан]]ның оңтүстігіндегі қала, [[Қызылорда облысы]]ның әкімшілік, экономикалық және мәдени орталығы (1938 жылдан). [[Сырдария]] өзенінің оң жағалауында орналасқан. Тұрғын саны 278 581 адам (2023). 8 әкімшілік-аумақтық бірліктен тұрады: Қызылорда қаласы, [[Тасбөгет]], [[Белкөл]] кенттері, [[Қосшыңырау]], [[Қызылжарма]], [[Қызылөзек]], [[Ақсуат ауылдық округі (Қызылорда облысы)|Ақсуат]], Ақжарма ауылдары. Қала теңіз деңгейінен 126–130 метр биіктікте жатыр. Қала аумағы өзенді бойлай оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай төртбұрышты пішінде созылып жатыр. Жер аумағы 3683 га. Қаланың 17,0 га аумағы теміржол тораптарына, 165 га аумағы көліктік көшелерге, 19 га аумағы талдары жоқ қала бақтары мен демалыс орындарына, 51 га алқабы шөлді-шөлейітті орындар үлесіне тиеді. Геологиялық тұрғыдан Қызылорда аумағы [[Тұран]] эпигерциндік платформасы үстінде жатыр. Палеозойда қалыптасқан бұл жазықты кейде "Сыр ойысы" деп те атайды. Ойыстың шеткі иіндері палеозойлық қатты метаморфты жыныстарға толған. Ойыстың көлденең ені 400 км. Орталығында палеозойлық тау жыныстары 600-900 м тереңдікте жатыр. Кейіннен ойыс мезозой, одан кейін кайнозой жыныстарымен жабылған. Шөгінді қабат үшке бөлінеді. [[Сурет:Qyzylorda station.jpg|thumb|left|Қызылорда вокзалы]] Ең жоғарғы қабатының қалыңдығы 10-15 м. Бұл толығымен аллювийлі шөгінді жыныстар. Келесі құмды қабаттың қалыңдығы 50-80 м. Олар негізінен көтеріңкі немесе құмды төбелер бөліктерінде жатыр. Үшінші қабат палеогеннің аяғындағы (олигоцен) теңіз саздары мен құм тастарынан тұратын жасыл-сұр түсті жыныстардан тұрады. Қабат 50–80 м тереңдікте жатыр. Қала 1817 жылы Қамысқала атты елді мекеннің орнында салынған. Қоқан хандығының кезінде Ақмешіт бекінісі болып қаланды. 1853 жылғы тамызда басқыншы генерал В.А. Перовскийдің атымен бекініс '''Перовск''' форты аталды. 1867 жылы Перовскіге қала мәртебесі беріліп, уезд орталығына айналды. 1901–1906 жылдары Орынбор–Ташкент теміржолының салынуына байланысты қала халқы қарқынды өсті. Кеңес өкіметі Қазақстанда ең бірінші осы Перовскіде, 1917 жылғы 30 қазанда (12 қараша) орнады. 1922 жылы қаланың '''Ақмешіт''' аты қайтарылғанымен, 1925 жылғы сәуірде Қызылорда деп қайта өзгертіліп, [[Қазақ АКСР]]-інің астанасы мәртебесі берілді (1929 жылға дейін). Қалада 1926 жылғы 13 қаңтарда Қазақ драма театры (М.Әуезов атындағы Қазақтың мемлекеттік академия театры) ашылды. Денсаулық сақтау, білім беру орындары көбейді. 1938 жылы облыс орталығына айналды. XX ғасырдың 30-жылдары қалада электр станциясы, диірмен, наубайханалар, балық өңдеу, күріш, кірпіш зауыты жұмыс істеп тұрды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдары аяқ-киім фабрикасы, ет комбинаты, астық өнімдері комбинаты, сүт зауыты, целлюлоза-картон зауыты, тоқылмайтын маталар фабрикасы іске қосылды. 1956 жылы қала іргесіндегі Тасбөгет кенті жанынан су бөгеті салынды. 1974 жылы «Қызылордакүрішмаш» зауыты іске қосылды. Көптеген оқу орындары мен мәдениет ошақтары ашылды. 1996 жылы 8 қазанда ҚР Президентінің жарлығымен «Қызылорда арнайы экономикалық аймағы» (АЭА) құрылды. Оның бағдарламасы негізінде қалада жекешелендіру, акционерлендіру, инвестиция тарту секілді жұмыстар жүргізілді. Түрлі меншіктік жүйелер жасалып, шағын және орта бизнес кәсіпорындары мен мекемелері құрылды. Өнеркәсіп, сауда, байланыс қатынастары реттелді. Экономиканың жандануы мемлекет және қала бюджетіне түсетін қаржы сомасын арттырды. [[Сурет:Мечеть Айтбая, Кызылорда, 2009.jpg|thumb|250px| [[Айтбай мешіті|Айтбай мешіт]]і]] Қалада күріш машиналарын шығаратын «Қызылорда күрішмаш» АҚ, Құрылыс материалдары мен құралдар комбинаты, эксперименттік механикалық және тәжірибелік жөндеу-механикалық зауыттары, тоқылмайтын маталар, аяқ-киім фабрикалары, сонымен бірге астық өнімдері және азық-түлік, тағам бағытында [[«Береке-нан»]], [[«Балық»]], [[«Жайна»]], [[«Ісмер»]], [[«Қуат»]] АҚ-тары жұмыс істейді. Қалада [[«Айдан», «Аңсар», «Айжан», «Бабас», «Бастау және К», «Бейбарыс», «Сыр шарабы», «Темірхан», «Яксарт»]] және т.б. ӨК, АҚ-дар мен кәсіпорындар елге қызмет көрсетеді. Қаладағы көлік қатынасын «Маршрут», «Қатынас» АҚ-тары, [[«Жаңа талап»]] ӨК-і жүргізеді. Кейінгі жылдары қаланың архитектуралық келбеті жаңарып, тарихи орындар қайта жаңғыртылды. Жаңа әуежай, аквапарк, Сарқырама каналы, Жағажай, төрт жұлдызды [[«Самал»]] қонақүйі, «Еуразия» кешені салынды. Саяси қуғын-сүргін құрбандарына арналған ескерткіш, [[Қорқыт ата]], [[Абылай хан]], [[Амангелді Иманов]], [[Мұхтар Әуезов]] мүсіндері орнатылған. «Қызылорда таймс» (1994), «Ақмешіт ақшамы» (1997), «Новая Кызылорда» (1998) газеттері шығады.<ref>[[Балалар Энциклопедиясы]], 6 том.</ref> Білім беру және мәдениет саласы бойынша қалада 50-ден аса жалпы білім беретін мектеп, 5 колледж, 3 кәсіптік-техникалық мектеп, Қорқыт ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті, «Сейхун» академиясы, Экономика, экология және құқық университеті, Гуманитарлық университет бар. Аймақтық агроэкология ғылыми-зерттеу институты облыста ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізеді. Облыстық мемлекеттік архив, драма театры, «Сыр сұлуы» халық ән-би ансамблі, филармония, көркемөнерпаздар шығармашылық үйі, облыстық халық шығармашылығы мен білім беру және мәдени жұмыстардың ғылыми-әдістемелік орталығы т.б. бар. == Тарихы == [[Сурет:Korkyt-ata.jpg|thumb|left|Қорқыт ата кешені]] Қызылорда қаласының қалыптасу тарихы бұрынғы маңызын жоғалтпай, тек аты ғана бірнеше рет өзгергенімен (Ақмешіт – 1818 жылы, Перовск – 1853 жылы, қайтадан Ақмешіт – 1922 жылы, Қызылорда – 1925 жылы), әр кезеңде Сыр бойы атрабының әлеуметтік және мәдени орталығы болып қалыптасты. Ақмешіт 1818 жылы Қоқан хандығы кезінде Сырдария бойында алғаш қорған ретінде салынған. Оның ішіндегі ақ кірпіштен өрілген мешіттің түсіне сай бекініс Ақмешіт деп аталды. 1853 жылғы 28 шілдеде Орынбор генерал-губернаторы В.А.Перовский Сыр қазақтарын қорғауды сылтауратып орыс әскерлерімен қамалға басып кіріп, қоқандықтарды қаладан қуып шығады. Қала Перовск аталып, 1867 жылы ол Сырдария уезінің орталығына айналады. Қалада 4 сыныптық мектеп, кірпіш зауыты, жел диірмені, ұста дүкендері жұмыс істей бастайды. 1905 жылы Орынбор – Ташкент теміржолы пайдалануға беріліп, қалада депо мен вокзал үйлері салынды. Ал 1917 жылы 30 қазанда Перовскіде Кеңес үкіметі орнады. Жаңа үкімет үшін болған ұрыста А.Першин, Н.Шумилов, Н.Селиверстов тағы басқа жауынгерлер ерлік үлгісін көрсетті. 1922-1925 жылдары қала қайтадан Ақмешіт атанып, 1925-1929 жылдары Қазақстанның астанасына айналды. 1925 жылы қалаға Қызылорда аты беріліп, онда С.Сейфуллин, Б.Майлин, І.Жансүгіров сияқты белгілі қаламгерлердің туындылары сахналанып, М.Әуезовтың “Еңлік-Кебек” спектаклі қойылды. Ал 1938 жылы Қызылорда облысы құрылды. 1960-70 жылдары қалада қатырмақағаз, аяқкиім, механикалық және күріш зауыттарымен қатар бірнеше фабрикалар іске қосылып, жаңадан салынған Гагарин, Титов елді-мекендері арқылы қала көлемі ұлғая түсті. Осы жылдары Қызылордада педагогикалық институт пен Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институттарының филиалы және бірнеше арнаулы оқу орындары жұмыс істеп, көптеген жаңа мектеп ғимараттары салынды. 1980-90 жылдары қазіргі Абай даңғылы, Желтоқсан, А.Тоқмағамбетов көшелерінде сәнді үйлер, зәулім ғимараттар бой көтерді. Соңғы жылдары салынған Ақмешіт, Мерей шағынаудандары, “Оңтүстікмұнайгаз” фирмасының әкімшілік үйі, Диагностикалық орталық, облыстық аурухананың жаңа үйлері қала ажарын аша түсті. Шетелдік компаниялардың Сыр бойының табиғи байлығын игеруі тұрғындардың әлеуметтік жағдайының жақсара түсуіне ықпал ете бастады. Ежелгі Сыр бойында өмір сүрген данышпан Қорқыт баба, [[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы|Жалаңтөс Баһадүр]], [[Әйтеке би]], Жанқожа, Бұқарбай, Тоғанас батырлар мен [[Ұлы Отан соғысы]] кезіндегі Кеңес Одағының батырлары атанған 22 майдангер ерлеріміздің есімдері – ел мақтанышы. Мұстафа Шоқай, Темірбек Жүргенов, Ғани Мұратбаев сияқты қазақтың біртуар ұлдары мен даңғайыр диқан Ыбырай Жақаевтарды дүниеге әкелген де осы қасиетті Сыр топырағы. Олар — өлке тарихына енген, көше бойларындағы үйлерге жазылған биік тұлғалы қасиетті есімдер. Сонымен қатар, Қызылорда қаласының іргесінің қаланғанына 200 жылға жуықтаған кезеңде де оның заман өзгерістеріне толы тарихи оқиғалары, ежелгі дәуірлерден бүгінгі күнге дейін Арал өңірін, Сырдария жағасын мекендеген халықтардың археологиясы, этнографиясы, әлеуметтік-мәдени өмірі зерттеушілердің назарында болып келеді. Республиканың астанасына Ақмешіт қаласы ұсынылғанға, ең басты дәлел ретінде онда Орынборға қарағанда қазақтардың көп тұратыны тілге тиек етілді. [[Орынбор – Ташкент теміржолы]] республиканың жаңа астанасын [[Ресей]] орталығымен, Қазақстанның батыс, оңтүстік аудандарымен және Орта Азия республикаларымен байланыстыратын еді. Оның үстіне Ақмешіт болашағы үлкен үміт күттіретін суармалы егістің орталығына орналасты. Бүгінгі көзқарас тұрғысынан қарағанда республика басшылары С.Қожанов, С.Сәдуақасов астананы көшіру мәселесіне ұлттық мүддені көздеп келген деген деректер бар. “Қазақстан астанасы орыстың туы тігілген қалада емес, қаласы жоқтықтан қазақтың киіз ауылында болса да, қазақ жұртшылығына жуық болуы керек”, - деп жазды С.Қожанов “Ақжолдың” 1924 жылғы 17 желтоқсандағы санында. Қазақ астанасы болуға Орынбор қаласы шетте болғандықтан ғана жарамайды емес, қазақ қаласы болмағандықтан, қазақ ұлт мемлекетінің ұлтшылдығына орда болуына қисыны жоқтықтан жарамайды. Қазақ ұлт мемлекетшілдігіне әдемі қала, ыңғайлы үйлер керек емес, жаман да болса, өз ордасы болуы керек. Орынбордан көшпей, қазақ ұлтының ішкі тіршілігі оңдалып, қазақ еңбекшілерінің көпшілігінің қолына керекті шарлар іс жүзінде істелуі қиын”. Перовск станциясы [[теміржол]] жұмысшыларының бастамасы бойынша Қазақстан өкіметін Ақмешітке көшіру үшін үш күн ішінде “Қызыл паровоз” жөндеуден өткізіліп, [[Орынбор]]ға жіберілді. Қазақ АССР-і Кеңестерінің V съезі делегаттары және өкімет мүшелері бар пойыз Орынбордан республиканың жаңа астанасы Ақмешітке 1925 жылдың наурыз айының аяғында аттанды. Съезд делегаттарының ішінде мәдениет, өнер қайраткерлері [[Иса Байзақов]], Александр Затаевич, [[Әміре Қашаубаев]], [[Сәбит Мұқанов]], [[Сәкен Сейфуллин]], [[Қажымұқан Мұңайтпасов]] болатын. Бұл съезге Қазақ Республикасының қарауына кірген Қарақалпақ Автономиялы облысының өкілдері бірінші рет қатысты. Қарақалпақ делегаттарының бірі Әбу Құдабаев Ақмешіт қаласына жақын Сырдария өзенінің батыс жағасындағы “Қызыл қайың” ауылында 1899 жылы туған. Ол бірқатар жылдар бойы Қарақалпақ облыстық партия комитетін басқарды. Кейінірек сталиндік қуғын-сүргіннің жазықсыз құрбанына айналды. Құрамында Қазақ АССР-і Кеңестерінің V съезі делегаттары бар өкімет пойызын жол бойында Сексеуіл, Арал, Қазалы, Жосалы станцияларының жұртшылығы қарсы алып, көп адам жиналған митингтер ұйымдастырылды. Ақмешіт станциясында орасан зор митинг болып өтті. Оны Ташкенттен келген Сырдария облыстық партия комитетінің хатшысы Әбілқайыр Досов ашты. Өкімет делегациясын Қазақстанның жаңа астанасының жұмысшылары мен интеллигенциясы қызу құттықтады. Қала жастары атынан Әбділда Тәжібаев сөз сөйледі. Сонымен 1925 жылдың 15 сәуірінде Ақмешіт қаласында бүкіл [[Қазақстан]] еңбекшілері өкілдерінің басын қосқан Қазақ АССР Кеңестерінің V съезі салтанатпен ашылды. Бес күнге созылған съездің негізгі құжатының бірі қазақ халқының тарихи дұрыс атының қалпына келтірілуі еді. Яғни Кеңестердің бүкіл қазақтың V съезі “бұдан былайғы жерде “киргиз” деген атау “қазақ” деп аталсын” деп қаулы қабылдады. Сонымен бірге съезд “Киргиз Республикасын” “Қазақ Республикасы” деп атауға, ал оның астанасы Ақмешітті Қызылорда деп атауға қаулы алды. Қызылорданың Қазақстан астанасы деп аталуымен тарихтың жарқын беттері ашылды. Еліміз жаңа бір қоғамдық құрылыстың ғимаратын қалай бастады. Бұл кезде қаланың тұрғыны 22577-ге жетті. “Қызылқала” сөйтіп өмірге жаңаша қарқынмен қанат жая бастады. Дәл осы жылдары жарқыраған электр жарығы іске қосылды. Астана мәртебесіне қол жеткізген соң түрлі мекемелер мен өндіріс орындарының іргетасы қалана бастады. Біртіндеп кондитерлік фабрика, ет комбинаттары, сыра зауытымен бірге басқа да артелдердің қатары көбейді. Қызылорда астана болған жылдары орта оқу және арнаулы оқу орындары, өнеркәсіп және ауылшаруашылық мекемелерімен қоса, орталық ғылыми-зерттеу ғимараты жанынан қазақтың эпидемиология және гигиена институтының негізінде егу лабораториясы дүниеге келді. Сондай-ақ ең алғашқы рет қазақтың ғылыми-зерттеу, жер қыртысын зерттеу, қазақтың мал дәрігерлік-бактериологиялық және де басқа институттары өз жұмысын осы қалада бастаған болатын. ==Кәсіпорындары== ===«Қызылордакүрішмаш»=== '''«Қызылордакүрішмаш»''' – машина жасау кәсіпорны. 1981 ж. ауыл шаруашылық машиналарын жасауға бағытталған зауыт ретінде пайдалануға берілген. 1994 жылдан акционерлік қоғам. Астық жинайтын машиналар шығаруға мамандандырылған. Зауыт шығаратын әртүрлі жатка машиналары елімізде көпшілік сұранысқа ие. Зауыт ЖВ-4,1, ЖРТ-5-01. ЖРТ-5, ЖВУ-6, ЖВТ-6, ЖВП-10 жатқаларын жасауды игерген. Кәсіпорынның өндірістік қуаты – жылына 600 жатка. ===Қызылорда су тораптары=== '''Қызылорда су тораптары''', 1) Қызылорда су торабының оң жақ каналы, бастауын Сырдария өзені арнасында салынған бөгет (1957, Қызылорда қаласынан шығысқа қарай 12 км) маңынан алып, өзеннің оң жақ бойымен Қармақшы ауданына дейін созылады. Ұзындығы 80 км, ені 20, кейде 40 – 80 м. Тереңдігі 5 – 12 м. Су ағымы каналдың басында 48 м³/с. Канал бойында бірнеше бөгеттер, көпірлер бар. Сырдария өзенінің оң жақ бойындағы өңірдің ауыл шаруашылығын дамытуда бұл каналдың маңызы зор, оның суымен күріш, жем шөптік дақылдар егілетін 60 мыңға жуық га жер суарылады. 2) Қызылорда су торабының сол жақ каналы, республикада салынған (1950 – 60) ірі су құрылыстарының бірі. Бастауын Сырдария өз. арнасына салынған (1957) бөгеннен алады. Ұзындығы 140 км, ені 40 – 70 м, тереңд. 4,5 – 9 м. Су ағымы бас жағында 60 м³/с. Канал Сырдария, Қармақшы аудандарының шаруашылықтарына Сырдария суын жеткізеді. Суарылатын жер аумағы 50 мың га-дан астам. Канал жалпы ұзындығы 500 км-дей Жаңадария (Сырдарияның ескі арнасы) каналымен жалғасады. Оның суымен 600 – 700 мың га жайылым және шабындық суландырылады. ===Қызылорда энергиялық орталығы=== '''Қызылорда энергиялық орталығы''' – мемлекеттік коммуналдық қалалық кәсіпорын. 1963 ж. іске қосылған. Орталық Қызылорда қаласын жылумен және электр қуатымен қамтамасыз етеді. Кәсіпорынның жылу энергиясын өндіретін екі қазандығы бар. Жылу маусымы кезінде сағатына 22 МВт электр энергиясын өндіреді.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> ==Оқу орындары== ===Қызылорда мемлекеттік университеті=== '''Қызылорда мемлекеттік университеті''', Қорқыт ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті – Арал өңірі мен Қазақстанның оңтүстік-батыс аймақтары үшін түрлі саладағы білікті мамандар даярлайтын іргелі жоғары оқу орны. 1998 жылдың 24 наурызында Қорқыт ата атындағы Қызылорда гуманитарлық университеті мен Ыбырай Жақаев атындағы Қызылорда политехникалық институтының бірігуі негізінде құрылған. ҚМУ-дың оқу және ғылыми жұмыстарын жоғары білікті оқытушылар ұжымы жүргізеді, олардың 49-ы ғылым докторы, 287-сі ғылым кандидаты. 12 мыңнан астам студент күндізгі, сырттай және кешкі бөлімдерде жаратылыстану және әлеумет, гуманитарлық сала, экономика, педагогика, өнер, мәдениет, спорт саласы, технология машиналар мен құралдар, мұнай-газ ісі, электр¬энергетика, азық-түлік өнімдері технологиясы, құрылыс, ауыл шаруашылығы, орман және балық шаруашылығы, т.б. салалар бойынша дәріс алады. Білім беру жүйесін дамыту, жаңа ақпараттық технологияларды енгізу арқылы оқу процесін жетілдіру, ғылым мен практиканы ұштастыру, оқытушылар мен студенттер шығармашылығын қалыптастыру – университет дамуының негізгі ұстанымдары болып саналады. ҚМУ қызметінің басым бағыттары Болонья декларациясының талаптарына сай келетін жоғары кәсіптік білім берудің жалпы еуропалық жүйесіне кіру, оқу процесін жүйелі ұйымдастыру, кәсіптік білім берудің көп сатылы жүйесін дамыту, бастауыш, орта және жоғары кәсіптік білім беруді ұйымдастыру мен жүргізуді ғылыми-әдістемелік тұрғыдан қамтамасыз ету болып табылады. 1993 жылы ҚМУ жанынан Қазақ-түрік лицейі, 1994 жылы жаңа үлгідегі мектеп-гимназия ашылды. Бұл оқу орындарында жоғары мектеп мамандары: ғылым кандидаттары, доценттер, жоғары санатты оқытушылар сабақ береді. Лицей мен мектеп-гимназияда шетел тілі және информатика пәндері бірінші сыныптан бастап тереңдетіліп оқылады. ҚМУ шетелдік жоғары оқу орындарымен байланыс орнату және оны дамыту жөніндегі шаралар кешенін төмендегі бағыттар бойынша жүргізеді: шетелдік оқу орындарымен тікелей келісім шарт бойынша байланыс; елшіліктер, түрлі халықар. қорлар және орталықтармен қатынас; оқытушылар құрамының шетелде тәжірибе алмасуы; шетелдерде мамандар даярлау; жолдама, шақыру арқылы шетел мамандарының, еріктілерінің қызметі; шетелдік қазақ жастарына білім беру; озық білім тәжірибелерін тарату; білім бағдарламаларын халықаралық стандарттармен сәйкестендіру; аспиранттар мен студенттерді шетелдерде оқыту. ҚМУ осы мақсатта АҚШ, Канада, Түркия, Оңтүстік Корея, Египет, Ресей, Белоруссия, Украина, Қырғызстан, т.б. алыс және таяу шетелдердегі ғылыми орталықтармен және жоғары оқу орындарымен тығыз байланыс орнатқан. Университет 1998 – 2002 жылдар аралығында Оңтүстік Альберта технология институтымен (SАІТ, Канада) бірлесе отырып Канада халықаралық даму агенттігі қаржыландыратын (СИДА) «Қазақстанның жоғары оқу орындарына техникалық көмек көрсету» атты жобаны жүзеге асырды. Бұл жоба негізінде «Экономикадағы ақпараттық жүйелер», «Ақпараттарды өңдеудің автоматтандырылған жүйелері», «Бухгалтерлік есеп және аудит», «Экономика және менеджмент» мамандықтары бойынша оқу жоспарлары мен бағдарламалары жаңартылды. ҚМУ бірнеше жылдан бері Канаданың жетекші ауыл шаруашылық оқу орындарының бірі – Олдс колледжімен, Саскачеван университетімен Қазақстан – Канада – Қырғызстан арасындағы «Ауыл шаруашылық саласында кәсіби білім беруге ықпал ету, технологиялар ұсыну бағдарламасы», «Өндірістегі қолданбалы зерттеу мен сауда және индустриямен өзара байланыс бағдарламалары» атты үш жақты жобаны жүзеге асырып келеді. Аталмыш жобаны да Канада халықаралық даму агенттігі қаржыландырады. Сондай-ақ, Түрік халықаралық ынтымақтастық басқармасымен (ТІСА) бірлесе отырып «Қазақ-түрік қолданбалы өнер орталығы» атты екі жақты жобаны іске асырып келеді. Жоба мақсаты халықар. стандарттарға сай сәндік-қолданбалы өнер – кілем тоқу, зергерлік бұйымдар саласы бойынша жоғары білімді мамандар даярлау. Жоба шеңберінде университетте арнаулы кілем цехы іске қосылып, «Кәсіби білім беру» мамандығы негізінде қолдан кілем тоқу ісі бойынша мамандар даярланады. ҚМУ шетел тілдерін Франция, Түркия, Корея, Египеттен ерікті оқытушылар қатыстыру арқылы оқытуды тәжірибеге енгізген. Университетте Корей Республикасы Елшілігі жанындағы Корей ағарту орталығы мен Корей халықар. ынтымақтастық агенттігінің (КОІСА) бірлескен бөлімі ашылды. М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті, Мәскеу мемлекеттік инженерлік университеті, Қазан, Киев мемл университеттері, Кенги университеті, Чан-Янг университеті (Сеул, Корея), Сүлеймен Демирель ун-тімен (Түркия), MASHAV халықаралық байланыс орталығымен (Израиль) білім және ғылым мәселелері бойынша тығыз байланыс орнатылған. Сондай-ақ ҚМУ Қоғамдық-технология колледжбен (Миннеаполис, Миннесота штаты, АҚШ) бірлескен Интернеткурсын өткізіп келеді, университеттің «Аударма ісі» мамандығы студенттері аталған колледжде білім алу құқығын бірнеше мәрте иеленді. ҚМУ халықаралық университеттер ассоциациясы мен экономика және бизнес пәндері бойынша ресурстық желінің мүшесі бола отырып экономика, бизнес пәндері бойынша оқулықтармен көмек беретін CARANA Корпорациясының EdNET жобасы аясында «Еуразия» қорының (USAІD) грантын иеленді. Университеттің оқытушылар құрамы Орталық Еуропа университетінің Ресурс Орталығы мен (Будапешт, Венгрия), ТМД, Таяу Шығыс елдерінің жоғары оқу орындары оқытушыларына арналған оқыту әдістемелері бойынша өтетін семинарларға ұдайы қатысады. Университет жанында шетелдерде білім алу мәселелері бойынша Сорос – Қазақстан қорының бөлімшесі жұмыс істейді. Аталмыш бөлімше арқылы студентттер білім және ғылым саласы бойынша кеңес алу, ақпараттық құралдармен танысу, АҚШ жоғары оқу орындарына тапсыруға қажет TOEFL, GMAT, GRE тесттеріне дайындалу, ІREX, ACCELS, USІS, Сорос қорларының стипендиялық бағдарламалары бойынша ақпарат алу мүмкіндігіне ие болды. ҚМУ жанында мұражай және көрме залы жұмыс істейді. Мұражайда университеттің өнері мен мәдениетінен сыр шертетін 1 көрме залы, 2 этнография залы, 1 техника залы, ун-т тарихын баяндайтын 6 экспозиц. зал бар. Мұражай қорында 3960 экспонат сақтаулы. Ун-т кітапханасы Қызылорда облысы оқу орындары кітапханаларының әдістемелік орталық болып табылады. Қазіргі уақытта кітапхананың жалпы қорында 2 млн дана басылым бар. Онда сирек кездесетін (5000 дана), ағылшын тіліндегі түпнұсқа әдебиеттер (1300 дана), электронды оқулықтар (300 дана) және миллионға жуық арнайы техн. әдебиеттер жинақталған. Оқырмандарға екі электронды зал қызмет көрсетеді. Кітапханада оқырмандар конференциясы, тақырыптық көрмелер, жаңа әдебиеттер көрмесі, өнер адамдарымен кездесулер өткізіледі. ҚМУ-дың жоғары сайланбалы өкілетті басқару органы – ғылыми кеңес болып табылады. Оның міндеті – университеттің келешегін, негізгі бағыттары мен ғылыми, экономикалық және әлеуметтік даму стратегиясын анықтау. Университет ғылыми-зерттеу жұмыстарының негізгі бағыттары: құрылыс материалдары мен құрылыс өндірісінің технологиялары; аймақтың минералдық байлықтарын қайта өңдеудің физика-химия негіздері; ауыл шаруашылық дақылдарын өндіру және қайта өңдеу, сақтау технологияларының проблемалары; Қорқыт ата мұрасы және ежелгі түркі өркениеті; Арал өңірінің экологиясы; Қызылорда облыстық экономикасының проблемалары; машина-трактор агрегаттарын пайдалану тиімділігін көтеру жолдары; жерасты болат магистралды құбыржелілерінің төзімділігі; суармалы егіс ал¬қаптарының экол.-мелиоративтік жағдайы; Арал теңіз табанын игеру, т.б. Университет жанынан Ежелгі түркі өркениеті және Қорқыт ата мұраларын зерттеу орталығы құрылған. 2003 ж. осы орталық негізінде «Ежелгі түркі өркениеті және Қорқыт мұраларын зерттеудің көкейкесті мәселелері» тақырыбында халықар. ғылыми-теория конференция өткізілді. Қазіргі уақытта ҚМУ археологтары Оғыз мемлекетінің астанасы Жанкент қаласының орнын зерттеу үстінде. Сырдария өзенінің төменгі ағысындағы көне қалалар мен Арал т-нің табанына жасалған ғылыми экспедициялар барысында құнды археологиялық материалдар жиналды. Университет ғалымдары бірқатар мемлекет ғылыми-технология бағдарламаларды орындауға қатысуда. ҚМУ студенттерінің қоғамдық қызметі Жастар ісі жөніндегі комитет арқылы жүзеге асырылады. Халықаралық, республика байқаулардың бірнеше дүркін жеңімпаздары «Дидар» этнография-фольклорлық ансамблі, гандболдан Азия елдері және республика чемпионаттарының жүлдегері «Сейхун – Кам» қыздар командасы, республика және облыс байқаулардың бірнеше мәрте жеңімпаздары «Час пик», «Қазақтың қазағы», «Сәтті сағат», «Қорқыт құрамасы» көңілді тапқыштар клубы мен КВН командалары, «Ақиқат» дебат клубы – университет мақтанышы. ҚМУ студенттері арасында, сондай-ақ, республика «Шабыт», «Жас толқын» фестивальдарының лауреаттары, республика пәндік олимпиада жеңімпаздары мол. Студенттер өмірінде «Салауатты өмір салтын қалыптастыру» орталығы және "Студенттер кәсіподақ комитетінің" алатын орны ерекше. Бұдан бөлек университет студенттері көптеген ұйымдар мүшелері болып, университеттің қоғамдық өміріне етене араласып, бос уақытын қызықты өткізуіне болады. Атап өтетін болсақ, "Әскери патриоттық клуб", "Нәзік" қыздар кеңесі, "Ұлағат Ұландары" ЖҚБ, "Қазақстан Студенттер Альянсы", "Жас Отан" жастар қанаты, "Студенттер Кәсіподақ Комитеті", "Грация" би тобы, "Қыран" еріктілер жасағы, "Ақиқат" дебат клубы сияқты көптеген ұйымдар жұмыс жасауда. ҚМУ қазіргі уақытта білім берудің жаңа технологиялары кеңінен қолданылатын, материалдық-технология базасы бай, оқу мен тәрбие тұтастығын қамтамасыз ететін бакалавриат, магистратура, аспирантурасы бар білім мен ғылымның ошағы болып табылады. ===Қызылорда гуманитарлық университеті=== '''Қызылорда гуманитарлық университеті''' – экономика және педагогика мамандарын даярлайтын жоғары оқу орны. 2000 жылы құрылған. 17 кәсіптік мамандық бойынша жоғары білімді мамандар даярлайды. Оқу орны заман талаптарына сай ғимаратқа орналасқан. Оның жалпы ауданы 4070,0 шаршы метр. Онда кітапхана, 120 орынды оқу бөлмелері мен жаттығу спортзалдары, 100 орынды асхана, медициналық бөлме, баспахана, шеберхана, әкімшілік басқару кабинеттері, кафедралар, дәрісханалар, зертханалар орналасқан. Университеттің профессор-оқытушылар құрамында штат бойынша 63 оқытушы, оның ішінде 2 ғылым докторы, 24 ғылым кандидаты бар. Заманауи білім сапасын, студенттердің жан-жақты білім алуына мүмкіндік жасайды. ===Қызылорда инженерлік-экономикалық институты=== ''Қызылорда инженерлік-экономикалық институты'' – оқу-әдістемелік мекеме. 1998 жылы құрылған. Институт 8 мамандық бойынша (экономика, есеп және аудит, қаржы, мемлекеттік және жергілікті басқару, экология, есептеу техникасы және бағдарламамен қамсыздандыру, электроэнергетика, тасымалдау мен жол қозғалысын ұйымдастыру және көлікті пайдалану). Институтта 4 кафедра жұмыс істейді. Онда 84 оқытушы-профессор еңбек етеді. 2004 жылы институт жанынан колледж ашылды. Онда студенттер 5 түрлі мамандық бойынша білім алады. ===Қызылорда экономика, экология және құқық академиялық университеті=== '''Қызылорда экономика, экология және құқық академиялық университеті''' – жоғары оқу орны. 1997 ж. мамырда құрылған. Университетте 4 факультет, 12 кафедрада 18 мамандық бойынша кәсіби мамандар даярланады. 99 оқытушы, 7 ғылым докторы 37 ғылым кандидаты және өндірісте мол тәжірибе жинақтаған мамандар сабақ береді. Университетте ҚР Білім және ғылым министрлігі Философия және саясаттану институтының зерттеу бөлімі жұмыс істейді. Университет оқытушыларынан 2 докторлық, 8 кандидаттық, 14 магистрлік диссертация жұмыстары қорғалды. 2003 жылдан бері университет жанындағы «Қызмет» колледжі жұмыс істейді. Колледжде 11 мамандық бойынша арнаулы орта мамандар даярланады. ===Қызылорда гуманитарлық заң колледжі=== '''Қызылорда гуманитарлық заң колледжі''' – орта кәсіптік оқу орны. 2001 жылы құрылған. Экономика, заң, педагогика салалары бойынша мамандар даярлайды. Колледжде 1 ғылым докторы, 7 ғылым кандидаты, жоғары білімді мамандар дәріс береді. Университетте құқықтану, экономика бөлімдерінде 8 мамандық бойынша мамандар даярлаумен қатар жеке адамдардың сапалы білім алу мүддесін қанағаттандыруға және еңбек нарығындағы бәсекелестікке қабілетті болуына дайындайды. Салауатты өмірді қолдау мақсатында жұмыс жүргізетін [[«Жас заңгерлер»]] КТК командасы, [[«Әділет»]] дебат клубы, [[«Салауаттылық орталығы»]] бар. Колледжді 2001 жылдан саясаттану ғылымдарының докторы, профессор [[М.Мұхамедов]] басқарып келеді. ===Қызылорда медицина колледжі=== '''Қызылорда медицина колледжі''' – арнаулы орта медициналық білім беретін оқу орны. 1928 жылы Қазақстан денсаулық сақтау министрлігінің бұйрығымен «Қазақ акушер техникумы» болып ашылған. 1933 жылы «Фельдшерлік мектеп», ал 1954 жылы «Медицина училищесі» деп аталған. 1996 жылы қазіргі атауымен аталған. 1933-40 жылдары оқу орнында 320-дай оқушы білім алды. Колледж емдеу, акушерлік, стоматология, фармацевтика, медбике мамандықтары бойынша кадрлар даярлайды. ===Қызылорда музыка колледжі=== '''Қызылорда музыка колледжі''', Қазанғап Тілепбергенұлы атындағы – арнаулы орта білім беретін мемлекеттік оқу орны. 1977 ж. ашылып, 1999 жылға дейін М. Мәметова атындағы Қызылорда гуманитарлық колледжінің құрамында болды. 1999 жылы жеке бөлініп шықты. Қолледжде аспапта орындау, жеке ән салу, хорға дирижерлік ету, хореография өнер мамандықтары бойынша білім беріледі. Колледжде әр жылдары Е.Көшербаев, Т.Қалауов, Е.Сақтапбергенов басшылық етті, қазіргі директоры К.Ш. Ботабаев (Қазақстан білім беру ісінің озық қызметкері). «Super Star» мегапроектісінің жеңімпазы А.Кішкенбаев, «Жас қанат» байқауының жүлдегерлері Р.Садықов пен М.Сейітмұратов, т.б. осы оқу орнының түлектері. ==Мәдениеті== ===Қызылорда облыстық қазақ музыкалық драма театры=== '''Қызылорда облыстық қазақ музыкалық драма театры''', Н. Бекежанов атындағы – кәсіпқой сахналық мекеме. 1955 жылы Еңбекшіқазақ (Алматы облысы) және Қаратал аудандары (бұрынғы Талдықорған облысы) жергілікті театры негізінде ұйымдастырылған. Театр шымылдығы Ғ. Мүсіреповтің «Ақан сері – Ақтоқты» трагедиясымен ашылды. 1960 жылы театр Қызылорда қаласына көшіріліп, 1970 ж. Н. Бекежанов есімі берілді. 1997 жылдан Н. Бекежанов атындағы Қызылорда облыстық қазақ музыка драма театры болып өзгертілді. Театрдың ірге көтеріп қалыптасуына актерлер: Б.Балғынбаев, Ш.Мәденов, Х.Саурықов, Ш.Бәкірова, К.Көпбаева Қ.Көпбаев, С.[[Сағынбек Рақышев|Рақышев]], Т.Айнақұлов Р.Тәшібаева, А.Манасбаева, Ж.Бағысова, Ә.Кәнетов, С.Шотықов, т.б. көп үлес қосты. Тұңғыш режиссері Ж. Әбілтаев (Қазақстанның еңб. сің. арт.) болды. Театрдың бас режиссерлері болып әр жылдары: Мен Дон Ук, Андриасян Р. С., М. Байсеркенұлы, [[Ерғали Сиябекұлы Оразымбетов|Оразымбетов]] Е. С. (Қазақстанның еңб. сің. мәдениет қайраткерлері), Әмір-Темір Хүсейін (Қазақстанның еңб. сің. мәдениет қайраткері) және Т. Өтебаев, суретшілері болып Ә. Әбдірахманов, Ж. Әбіров, С. Пірмаханов [(Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қайраткері (1967)], т.б. қызмет істеген. Театр ұжымы М. Әуезов пен Л. С. Соболевтің «Абай», М. Әуезовтің «Қаракөз», «Қара қыпшақ Қобыланды», Ғ. Мүсіреповтің «Қозы Көрпеш – Баян сұлу», Қ. Мұхамеджановтың «Бөлтірік бөрік астында», «Жат елде», Т. Ахтановтың «Махаббат мұңы», «Әке мен бала», С. Жүнісовтің «Тұтқындар», «Қызым саған айтам», О. Бодықовтың «Нартай», Қ. Мұқашевтің «Парторг» пьесаларын, сондай-ақ У.Шекспирдің «Король Лир», Ф. Шиллердің «Зұлымдық пен махаббат», К.Гольдонидің «Екі мырзаға бір қызметкер», Н. В. Гогольдің «Үйлену», Ш. Айтматовтың «Ана – Жер-Ана», М. Кәрімнің «Айгүл елінде», т.б. спектакльдерді сахнаға шығарды. Театр балалар мен бүлдіршіндер үшін «Екі дос немесе делдал қарға», «Ақылды Ақшақар» ертегілерін және «Қандыөзек»(нашақор жайлы новелла) спектаклін сахналады. «Нартай бүлдіршіндері» атты қуыршақ театры жұмыс істейді. Шығармашылық жетістіктері үшін театр Бүкілодақтық венгр драматургиясы (1978), неміс драматургиясы (1980), КСРО халықтары драматургиясы (1982) фестивальдарының лауреаты болды. ===Қызылорда облыстық ауыл шаруашылығы департаменті=== '''Қызылорда облыстық ауыл шаруашылығы департаменті''', – облыс әкімшілігінің ауыл шаруашылығы саласындағы атқарушы органы. Облыс құрылғанда (1938) ҚазКСР Егіншілік комитеті жанындағы Қызылорда облысының жер бөлімі ретінде ұйымдастырылды. 1947 – 52 ж. ҚазКСР Ауыл шаруашылық министрлігінің облыстық ауыл шаруашылық басқармасы, 1953 – 62 ж. ҚазКСР ауыл шаруашылық минститунің ауыл шаруашылық басқармасы, 1962 – 65 ж. ҚазКСР ауыл шаруашылық өнімдерін өндіру мен дайындау министрлігінің облыстық ауыл шаруашылық өнімдерін өндіру басқармасы, 1965 – 89 ж. ҚазКСР Ауыл шаруашылық министрлінің облыстық ауыл шаруашылық басқармасы, 1986 – 89 ж. ҚазКСР Мемагроөнеркәсібінің облыстық агроөнеркәсіп комитеті, 1989 – 93 ж. облыстық агроөнеркәсіп бірлестігі, 1993 – 98 ж. облыстық Ауыл шаруашылық басқармасының, 1998 – 2001 ж. облыстық ауыл шаруашылық басқармасы болып аталып келді. 2005 жылдан қазіргі атымен аталады. Департаменттің негізгі міндеті – ауыл шаруашылық саласында халықты азық-түлікпен қамтамасыз ету, өндірісті шикізатпен, нарықтық қатынастардың даму жағдайында аграрлық сектордың экспорттық мүмкіндігін арттыруға бағытталған бірыңғай мемлекеттік саясатты жүзеге асыру болып табылады. ===Қызылорда қаласындағы жастар саябағы=== [[Сурет:Park of the Kyzylorda.jpeg|thumb|right| Демалыс паркі]] '''Қызылорда қаласындағы жастар саябағы''', Н.Ә. Назарбаев атындағы,Қорқыт ата атындағы Қызылорда мемлекетік университетінің 5-ғимараты маңында, Сырдария өзені жағасында орналасқан. Аумағы 6 га. Қаланың көрікті жерінде орналасқан бұл жастар саябағы Қызылорда қалысының бас жоспарына енді. Қызылорда университетінің жаратылыстану факультеті мамандарының тәжірибелік-машықтық дәрістері осында өтеді. Саябаққа университеттің ғылыми кеңесінің 17.5.2006 жылғы шешімі бойынша ҚР президенті Н.Ә. Назарбаевтың есімі берілді. ===Қызылорда облыстық мемлекеттік архиві=== '''Қызылорда облыстық мемлекеттік архиві''' – ғылыми-құжаттық мекеме. 1928 ж. ұйымдастырылған. Алғашқы кезде округтік, 1931 ж. қалалық архив болды, 1938 жылдан қазіргі атауымен аталып келеді. Архивте облыстық, уездік-қалалық кеңестер мен атқару комитеттерінің 1917 жылдан бергі тарихи құжаттары жинақталған. Облыс өңіріндегі азамат соғысының барысы, алғашқы ұжымшарлар мен кеңшарлардың, МТС, тұңғыш мұғалімдер одағының, «Қосшы» одағының құрылуы, жергілікті өнеркәсіптің, балық шаруашылығының дамуы, күріш өсіру технологиясын меңгеру, атақты күрішшілер Ы.Жақаев, М.С. Кимнің еңбектері, мал шаруашылығын дамыту, оқу ағарту, денсаулық сақтау, мәдениет басқармаларының, Қызылорда қаласы астана болып тұрған кездегі (1925 – 29) оқу орындарының құжаттары сақталған. Ғылыми анықтамалық әдебиеті 800-ден, құжат саны 136 мыңнан асады. Құрамында 2 бөлімшесі, 7 аудан архиві бар. ===[[Қызылорда облыстық филармониясы]]=== '''Қызылорда облыстық филармониясы''' – концерттік-сахналық мәдени мекеме. 1972 ж. құрылған. Оның алғашқы директоры Т.Қалауов болды. Филармонияны әр жылдары Д.Дүйсенбаев (1976 – 80), К. Асанбаев (1980 – 85), Қ. Мұхамедияров (1985 – 86), Б. Шөкенов (1986 – 89), Ш. Әбдібаев (1989 – 90), М. Әбдікәрімов (1990 – 2001), С. Ибрашев (2001 – 03), М. Ахметов (2003 – 05) басқарды. Оның құрамына «Сыр күмбезі» (жетекш. А. Тұяқбаев), «Ақ толқын» (жетекш. Қ. Сақтағанов), «Бәйшешек» (жетекш. Қ. Байғабылов), «Сыр маржаны» (жетекш. Ү. Ахметова), «Сыр самалы» (жетекш. С. Бердіхожаев) ансамбльдері және «Сыр әзілі» ойын-сауық отауы (жетекш. Б. Есенов) мен «Томирис» бишілер тобы (жетекш. Г. Мырзабаева) кірген. «Томирис» тобы «Шабыт» Халықар. фестивалінің лауреаты болды (2005). Қазіргі уақытта филармонияда Ш. Қалдаяқов атындағы халықар. ән байқауының лауреаттары Қ. Ысқақов, Э. Қанатбаева, Р. Бағланова атындағы аумақтық әншілер байқауының лауреаты Р. Ысқақова, республика «Жас қанат» байқауының дипломанты Г. Әлиханова, т.б. жұмыс істейді. ===Қызылорда облыстық радиосы=== '''Қызылорда облыстық радиосы''', 1928 жылдың 14 қарашасында құрылған. Қызылорда облысында 1938 ж. радионүктелердің саны 2 мыңға жуық, 90-жылдары ол көрсеткіш 188 мыңға жетті. 60-жылдардың басында радиохабарын таратуға Ә.Мырзахметов, Н.Оспанов, Ә.Шабақов, Т.Елемесов, А.Тоқмағамбетов, Ж.Шөкенов, Д.[[Дәуірхан Жәлиұлы Айдаров|Айдаров]], т.б. басшылық етті. 1958 – 63 ж. облыс радиохабарларын таратуда 20 – 30 адам жұмыс істеді. Материалдар үш тілде: қазақша – 70%, орысша – 20%, корей тілінде – 10%. Алғашында жетісіне 1 рет 1, 2 сағаттан, кейіннен күнде әуе толқынына шығатын болды. 1964 ж. облысы радио еліміз күрішшілерінің Бүкілодақтық үндесуінің бастамашысы бола тұра, Қызылорданы Шымкентпен, Көкшетаумен, Талдықорғанмен, Қарақалпақстанмен байланыстыратын тұрақты радио көпірге айналды. 1967 ж. Одақ көлемінде алғаш өткізілген радиоқызметкерлердің бірінші аймақтық кеңесінде Қызылорда радио журналистерінің жұмыс тәжірибесі кеңінен талқыланып, республика көлемінде таратылды. Сонымен қатар магнитті пленкаларды электронды монтаждау әдісі елімізде алғаш рет Қызылорда радиосында қолданылды. 2004 жылғы желтоқсан айынан бастап әуе толқынына шығуды тоқтатты. ===Қызылорда облыстық тарихи-өлкетану музейі=== '''Қызылорда облыстық тарихи-өлкетану музейі''' – ғылыми-мәдени мекеме. 1939 жылы негізі қаланған. Алғашқы экспозициясы 1890 – 96 жылдары салынған шіркеу үйінде болды. 1980 жылы жеке ғимаратқа көшірілді. Мұражай 14 залдан тұрады. 2000 – 2002 жылдары мұражайда «Өлке кеңес үкіметі кезінде», «Сыр бойындағы астана», «Қызылорда облысы екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында», «Тәуелсіз Қазақстан», «Этнография», «Мәдениет және өнер» залдары ашылды. Облыс географиясына, археологиясына арналған залдар да өлке тарихынан, өнеркәсібі мен ежелгі мәдениетінен мол мағлұмат береді. Мұражай қорында 42920 жәдігер бар, оның 5 мыңнан астамы көрмеге қойылған. Ондағы ең құнды жәдігерлер: батыр киетін дулыға, сауыт (1853), зеңбірек ұңғылары, ақша коллекциясы (Ұлы Жібек жолы сауда айналымындағы). == Галерея == <gallery> Кызылорда. привокзальная площадь IMG 20220625 133322.jpg|Вокзал маңы ауданы Кызылорда. Привокзальная площадь IMG 20220625 133315.jpg |Вокзал маңы ауданы Кызылорда IMG 20220625 132141.jpg|Қызылорда Кызылорда Микрорайон IMG 20220625 132213.jpg|Мөлтек аудан Кызылорда Торговый дом IMG 20220625 132223.jpg|Сауда үйі </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қызылорда облысы}} {{Қазақстан қалалары}} {{Қызылорда қалалық әкімдігі елді мекендері}} [[Санат:Бұрынғы астаналар]] [[Санат:Қазақ елінің астаналары]] [[Санат:Қызылорда]] [[Санат:Қазақстан темір жол бекеттері]] 5g8vj13wx2e3gpdkfdqoodfa9xkyfh9 Алжир 0 5860 3690494 3687405 2026-11-03T05:40:24Z Nurken 111493 3690494 wikitext text/x-wiki {{мағына|Алжир (айрық)}} {{Мемлекет |Қазақша атауы = Алжир Халық Демократиялық Республикасы |Шынайы атауы = {{lang-ar|الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية}}<br /><small>(аль-Джумхурия аль-Джазаирия ад-Димукратия аш-Шааби́я)</small><br/> Tagduda Tadzayrit Tamagdayt Taɣerfant <small>(бербер тілінде)</small> |Атау септігі = |Елтаңба = |Байрақ = Flag_of_Algeria.svg |Ұраны = من الشعب و للشعب <br />(Халықтың атынан және халық үшін) |Әнұранның аты = Kassaman |Аудио = National anthem of Algeria, by the U.S. Navy Band.oga |lat_dir = N|lat_deg = 27|lat_min = 15|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 3|lon_min = 27|lon_sec = 0 |region = DZ |CoordScale = |Картада = Location Algeria AU Africa.svg |карта тақырыбы = |Картада2 = |Басқару формасы = [[Парламенттік республика]] |Құрылды = |Тәуелсіздік күні = [[5 шілде]] [[1962 жыл]] |Тәуелсіздігін алды = [[Франция]]дан |Тілдері = [[араб тілі]] және [[бербер тілі]] |Мемлекеттік діні = [[Ислам]] [[Әһл әс-Сунна]] бағыты |Астанасы = [[Алжир (қала)|Алжир]] |Ірі қалалары = [[Алжир (қала)|Алжир]], [[Константина (қала)|Константина]], [[Оран]], [[Батна (қала)|Батна]] [[Сетиф]], [[Беджая]], [[Аннаба]] |Басшы қызметі = [[Алжир президенттерінің тізімі|Президенті]]<br />[[Алжир премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Басшылары = [[Әбделмәжид Теббун]]<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-alzhir-prezidentine-kuttyktau-zhedelhatyn-zholdady-3192710 |title=Мемлекет басшысы Алжир Президентіне құттықтау жеделхатын жолдады |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2026-10-01 |accessdate=2026-10-03}}</ref><br />[[Сифи Гриб]] |Жер аумағы = 2 381 740 |Жер аумағы бойынша орны = 10 |Судың үлесі = |Этнохороним = алжирлік, [[алжирліктер]] |Жұрты = {{өсім}} 42 200 000<ref name="ONS 2018">{{cite web |title=Démographie |publisher=Office National des Statistiques |date=2018-12-30 |url=http://www.ons.dz/-Demographie-.html |language=fr |accessdate=2019-01-06}}</ref> |Халық саны бойынша орны = 32 |Сарап жылы = 2018 |Санақ бойынша халық саны = 40 400 000 |Санақ жылы = 2016 |Халық тығыздығы = 15,9 |Тығыздық бойынша орны = |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = 718,964 млрд.<ref name="IMFWEOAG">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=30&pr.y=9&sy=2016&ey=2020&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=612&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2018 |publisher=International Monetary Fund |website=IMF.org |access-date=24 February 2019}}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 36 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = 16,085<ref name="IMFWEOAG"/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 84 |ЖІӨ (номинал) = 200,171 млрд.<ref name="IMFWEOAG"/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны = 54 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = 4,645<ref name="IMFWEOAG"/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 110 |АДИ = {{өсім}} 0,754<ref name="HDI">{{cite web |url=http://www.hdr.undp.org/en/2018-update |title=2017 Human Development Report |year=2017 |accessdate=2017-09-14 |publisher=United Nations Development Programme}}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2017 |АДИ бойынша орны = 85 |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[алжир динары]] |Интернет үйшігі = [[.dz]] |ISO = DZ |Телефон коды = 213 |Уақыт белдеуі = [[UTC+1:00]] |Түсініктемелер = }} '''Алжир''' ({{lang-ar|الجزائر}} ''әл-Джазаир''), толық атауы '''Алжир Халық Демократиялық Республикасы''' ({{lang-ar|الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية}} ''әл-Джумхурия әл-Джазаирия ад-Димукратия аш-Шаабия'') — [[Жерорта теңізі]]нің батыс жағалауында орналасқан Солтүстік [[Африка]] мемлекеті. Жер көлемі жағынан Африкадағы ең ірі мемлекеттердің қатарына кіреді. Батысында [[Марокко]]мен, Батыс [[Сахара]]мен, оңтүстігінде [[Нигерия]]мен, шығысында [[Ливия]] және [[Тунис]] мемлекеттерімен шектеседі. Жер көлемі - 2 381 740 км² (континентте көлемі жөнінен 2-орында). Халқының саны 34 млн. адам (2018). Халқының басым бөлігі алжирліктер — 14,8 млн адам (тұтас халықтың 98,4%-і). Халықтың 99%-ін суннит мұсылмандар құрайды. Мемлекеттік тілі — [[араб тілі]]. Ірі қалалары мен порттары: Алжир, [[Оран]], [[Константина (қала)|Константина]], [[Аннаба]], [[Беджана]]. Астанасы — Алжир қаласы 15 әкімшілік уәлаятқа бөлінеді. == Табиғаты == Алжирдің солтүстік жағалауын Жерорта теңізі, ал орталық бөлігін Алжир Сахарасы, оңтүстігін [[Тамезруфт шөлі]] алып жатыр. Жер бедеріне қарай [[Жағалаулық Атлас]] (2310 м), [[Сахара Атласы]] (2330 м) тау жоталары, оңтүстік шығысында [[Ахаг]]гар таулы қыраты болып бөлінеді. Кен байлықтарынан [[мұнай]], [[табиғи газ]], [[темір]], [[қорғасын]], [[мырыш]], [[фосфорит]], сынап өндіріледі. Басты өзені: [[Шелиф]] (700 км). Тұзды көлдер көптеп кездеседі (Шотт-аш-Шерги, Шотт-әл-Ходна т.б.) Жерорта теңізінің тау беткейлерінде мәңгі жасыл ормандар, ал атырабының қалған бөлігінде шөл, шөлейт өсімдіктері өседі. == Климаты == Теңіз жағалауында субтропиктік [[климат]] қалыптасқан. Қаңтар айының орташа температурасы — 5-12<sup>0</sup>С, шілдеде — 25<sup>0</sup>С, орталығы мен оңтүстігінің шөлді өңірінде 35<sup>0</sup>С-қа жетеді. Жауын-шашын мөлшері оңтүстігінде 100-200 мм, солтүстігінде 500-1200 мм-ден аспайды. == Тарихы == Алжир аймағында алғашқы адамдар бұдан 400-500 мың жыл бұрын өмір сүрген. Б.з.б. 12 ғасырда Алжир жерінде тұңғыш финикиялық қоныстар пайда болып, сауда, қала өмірі қалыптасқан. Олардың ең белгілі мемлекеті [[Карфаген]] б.з.б. 3 ғасырда Жерорта теңіз аймағында үстемдік орнату мақсатымен Риммен көп жылдарға созылған соғыстарда жеңіліске ұшырады. Сол кездерде Алжир жерінде тайпалық одақтар қалыптасқан (массилдер, мазазилдер т.б.). Олардың негізінде б.з.б. 3 ғасырдың ақырында Нумидия мемлекеті құрылды. Б.з.б. 46 жылы Нумидия Римге бағынышты болды. Б.з. 5 ғасырда Алжирді вандалдар басып алды. 6 ғасырда [[Византия]] үстемдігі орнады. 7 ғасырда бұл аймақ арабтардың қолына өтті. 14 ғасырдың ортасында Алжир Осман сұлтандарының қолына өтті. 1711 жылы жергілікті әскери-феодалдық топтар ел билігін өз қолдарына алу үшін күрес жүргізді. 18 ғасырда Алжир бірнеше иеліктерге ыдырап кетті. Соны пайдаланған Франция 1830 жылы Алжирді басып алды. [[Әмір Абду-л-Қадыр]] бастаған Алжир халқының отаршылдарға қарсы күресі 1881 жылға дейін созылды. 1-дүние жүзілік соғыс жылдарында ұлт-азаттық қозғалысы қайтадан өріс алды. Елде кәсіптік, саяси ұйымдар құрылды. 2-дүние жүзілік соғыстан кейінгі жылдары да елдің тәуелсіздігі үшін күрес тоқтамады. [[1954 жыл]]ы наурызда Алжирде “Революциялық бірлік пен қимыл комитеті” құрылды. Ол сол жылдың ақырында “Алжир ұлт-азаттық майданы” ([[ҰАМ]]) болып жарияланып, 1 қарашада қарулы көтеріліс ұйымдастырды. ҰАМ-ды негізгі саяси, қоғамдық топтар, бұқара халық қолдады. Көтерілісті басу үшін Францияның 1 млн-ға жуық әскерлері елді мекендерді бақылауға алды. 8 жылға созылған соғыста 1,5 млн. адам қаза тапты, 2 млн. адам абақтыға қамалып, босқындар көбейді. Голль үкіметі 1959 жылы Алжирдің тәуелсіздігін мойындауға мәжбүр болғанымен 1962 жылдың көктеміне дейін соғысты жалғастырып келді. Ақырында 1962 жылы 18 наурызда соғысты тоқтату жөніндегі келісімге қол қойып, [[референдум]] арқылы Алжирдің өзін-өзі билеу мәселесін шешу, екі ел арасындағы экономика, мәдени байланыстарын дамыту туралы уағдаласты. Сол жылғы шілденің басында өткен референдум нәтижесінде ҰАМ саяси бюросын бастаған Бен Белла көпшілік дауысқа ие болды. 1962 жылы 5 шілдеде Алжир — Халықтық демократиялық республика болып жарияланды. Тәуелсіз Алжирде табиғи ресурстар өнеркәсіп, көлік және банктер национализацияланып, қысқа мерзімнің ішінде қазіргі заманғы индустрия негізі қаланды. 1965 ж. 19 маусымдағы әскери төңкеріс нәтижесінде өкімет Қорғаныс министрі Х. Бумедьен басқарған революция кеңес қолына өтті. Әлеуметтік қиыншылықтармен бірге саяси жүйедегі бір партиялық тәртіп (ҰАМ-ның үстемдік етуі) қоғам өмірінде наразылық туғызды. 1989 жылы Жаңа конституция қабылданып, саяси ассоциациялар мен саяси партиялар қызметіне жол ашу туралы заң жарияланды. Тез арада көптеген партиялар өмірге келіп, олардың саны 60-тан асып кетті. 1992 жылдың басында президент [[Бенджедид|Ш.Бенджедид]] отставкаға кетті де, билік Жоғары мемлекеттік кеңеске өтті. 1994 жылы қаңтарда Кеңес [[Лавинь Зерваль]]ді ел президенті етіп тағайындады. Ол 1995 жылы 16 қарашада өткен президенттік сайлауда жеңіп шықты. Өкімет басшысы болып [[Ахмед Уяхья]] тағайындалды (1996, қаңтар). Алжирдің жаңа басшылығы күрделі ішкі саяси ахуал жағдайында елде тұрақты мемлекеттік институттарды қалыптастыруға бағытталған шаралар жүргізуде. 1989 жылы қабылданған конституцияда (1976 жылы Негізгі заңмен салыстырғанда) елде социализм орнату, партияның жетекші рөлі, мемлекеттік меншіктің басым дамуы жөніндегі баптар алынып тасталды. 1992 жылы Ислам құтқару партиясының жұмысына тиым салынып, террорлық әрекеттерге қарсы батыл шаралар іске асырылуда. == Экономикасы == Шаруашылығының дамуы жағынан Алжир Африка құрлығында 2-орын алатын аграрлы ел болып саналады. Астық, жүзім шаруашылығымен қатар теңіз жағалауында [[цитрус]] жемістері мен көкөніс өнімдерін егу кең өріс алған. Елдің таулы және шөлейт аудандарында мал шаруашылығы өркендеген. Қалаларда ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеу ([[шарап жасау]], [[консерві]], [[темекі]], [[ұн тарту]]) дамыған. Ел экономикасында өнеркәсіптің үлесі артып келеді. Оның жетекші саласы — мұнай (1995 жылы — 35 млн. т) және табиғи газ (163 млрд. м3) өндіру. Металлургия комбинаты, трактор және дизель моторларын жасау зауыты бар. Алжир территориясында дүние жүзінде маңызы бар мұнай және табиғи газ қорлары зерттелген. Алжирдің Африка құрлығы бойынша сауда құрылымындағы қазіргі үлесі 9% шамасында болса, дүние жүзіндегі ішкі жиынтық өнімдегі үлесі 0,46% (1995). [[Экспорт]]ы — 10240 млн. [[доллар]], [[импорт]]ы — 10250 млн. доллар құрайды. 80-жылдардың аяқ кезінен Алжир басшылығы шаруашылықты нарықтық экономика арнасына көшіруге бағытталған реформалар жүргізе бастады. === Көрсеткіштер === 2015 жылғы бағалау бойынша ЖІӨ өсімі құрады 3 % (2014 — 3,8 %, 2013 — 2,8 %). Халықтың жан басына шаққандағы ЖІӨ 2015 жылы — $14,4 мың, 2003-2015 жылдары жұмыссыздық деңгейі 24% - дан 11% - ға дейін төмендеді. Инфляция 2015 жылы - 5,1%. 2015 жылы экспорт көлемі — $36,3 млрд, импорт — $53,65 млрд, 2015 жылы мемлекеттік бюджет тапшылығы ЖІӨ-нің 11,2% - ын құрады. === Халықаралық экономикалық ұйымдарға мүшелік === Алжир ОПЕК, ДСҰ(бақылаушы), Африка одағының мүшесі болып табылады. Қыркүйек айында 2005 Еуропалық Одақтың қауымдастырылған мүшесі мәртебесін алды. === Мұнай және газ салалары === 2010 жылдардың басында Алжир табиғи газ қоры бойынша әлемде бесінші орын алды және Ресейге бірінші орын бере отырып, шикізаттың осы түрінің екінші әлемдік экспорттаушысы болды. Бұл нарықтағы негізгі ойыншы-Sonatrach мемлекеттік мұнай-газ компаниясы, ол елдің ЖҰӨ-нің 30% - ын береді. Алжирде 1964 жылы Shell технологиясы бойынша алғашқы сұйылту және газ экспорты зауыты салынды. Содан кейін 1970 жылдан 1980 жылға дейін тағы екі зауыт іске қосылды. Олардың барлығы Жерорта теңізінің жағалауында орналасқан және олардың қуаты 20,6 миллион тонна сұйытылған табиғи газды (СТГ) құрайды. Негізгі тұтынушылар-ЕО елдері, ең үлкені — Италия (2022 жылдың сәуіріне жылына 21 млрд м3 газ), Сондай — ақ 2010 жылы 6,27 млрд текше метр СТГ жеткізілген Франция. Бүгінгі таңда Алжир Африкадағы ең ірі СТГ өндірушісі болып табылады және оның әлемдік СТГ нарығындағы үлесі 8 % Мұнай қоры бойынша Алжир әлемде 16-орында. === Энергетика === UNSD (The United Nations Statistics Division) - UNdata және EES EAEC мәліметтеріне сәйкес 2019 жылдың соңында Алжир энергетикасы келесі негізгі көрсеткіштермен сипатталады. Органикалық отын өндірісі-257869 мың. Жалпы жеткізу - 139949 мың. Электр станциялары мен жылыту қондырғыларын өзгертуге 23561 мың теңге немесе жалпы жеткізілімнің 16,8% жұмсалды. Белгіленген қуаты – электр станцияларының нетто-21653 МВт, оның ішінде: органикалық отын жағатын жылу электр станциялары (ЖЭС) - 96,8%, жаңартылатын энергия көздері (ЖЭК) - 3,2 %. Электр энергиясын өндіру-брутто - 81533 млн .кВт∙сағ , оның ішінде: ЖЭС - 99,0 % , ЖЭК-1,0%. Электр энергиясын түпкілікті тұтыну - 62184 млн.кВт * сағ, оның ішінде: өнеркәсіп - 35,3 %, көлік - 2,0 %, тұрмыстық тұтынушылар - 42,7 %, ауыл, орман шаруашылығы және балық аулау - 2,1 %, басқа тұтынушылар-18,0%. Энергия тиімділігі көрсеткіштері: 2019 жылы душ қабылдау. === Ауыл шаруашылығы === Ауыл шаруашылығы ЖІӨ-нің шамамен 8% құрайды. Бидай, сұлы, сондай-ақ жемістер, атап айтқанда цитрус жемістері мен көкөністерді өсіру дамыған. Елдің агроөнеркәсіптік кешені өз сұранысын қанағаттандыра алмайды, соның салдарынан Алжир азық-түлік импорттауға мәжбүр. === Теңіз балық аулау === Жылына 20 мың тоннадан астам балық және теңіз өнімдерін аулау. Алжир суларында сардиндер, скумбриялар және тіпті спраттар ұсталады. Жаңа піскен балық Францияға, кептірілген және консервіленген - Испанияға, Италияға және басқа да еуропа елдеріне экспортталады. == Қарулы Күштер == 2004 жылғы тамыздағы басты оқиға Алжир Ұлттық Халық армиясы Бас штабының бастығы, корпус генералы Мұхаммед Ламаридің отставкаға кетуі болды. Президент, Жоғарғы Бас қолбасшы және қорғаныс министрі Абделазиз Бутефлика бұл лауазымға бұрын Алжир Құрлық әскерлерінің қолбасшысы болған генерал-майор Салах Ахмед Гаидті тағайындады. Генерал-майор Ахсен Тафер Құрлық әскерлерінің қолбасшысы лауазымына тағайындалды. Генерал-майор Ахмед Сенхаджи Алжир Қорғаныс министрлігінің Бас хатшысы болды. 4-әскери округтің (Уаргла, оңтүстік-батыс) қолбасшысы генерал-майор Сахеб Маджид, 6-әскери округтің (Таманрассет, төтенше Оңтүстік) қолбасшысы генерал-майор Бен Али Бенали, әуе күштерінің қолбасшысы генерал-майор Мұхаммед Бенслимани, Әскери-теңіз күштерінің қолбасшысы генерал-майор Мохаммед Тахар Яла, жандармерия қолбасшысы өз лауазымдарын сақтап қалды генерал Ахмед Бустейла, Республикалық ұланның қолбасшысы генерал Али Джамай, барлау және қауіпсіздік қызметінің директоры генерал-майор Мохаммед Медиен (Тауфик), қарсы барлау қызметінің басшысы генерал-майор Смаин Ламари, Шершеллидегі әскери академияның директоры генерал Мохаммед Шибани. === Қарулы Күштер құрамы === Құрлық әскерлері - Ресей 185 Т-90С танкін, үш с-300пму-2 зениттік зымыран жүйесін және "Карапас-С1"ЗРПК жеткізді. 2011-2012 жылдары Алжир Германияға жүгініп, жоспарланған 1200 БТР-дан 54 бірлік көлемінде tpz 1 Fuchs бронетранспортерлерінің бірінші партиясына тапсырыс берді. Әскери-теңіз күштері - Ресей 636 жобасының екі дизельді сүңгуір қайығын жеткізді. Қытайда үш F-22A фрегатына тапсырыс берілді. 2011-2012 жылдары Алжир Германияға MEKO-A200 типті екі фрегатқа тапсырыс берді. Әскери-әуе күштері - Ресей Алжирге 44 көп мақсатты су-30мка жойғышын жеткізді. == Әдебиеті мен өнері == Алжир халқының әдебиеті араб, [[кабиль тілі|кабиль]], француз тілдерінде дамыған. Отаршылық қамытынан құтылуға ұмтылған халықтың өр рухына оның биік азаматтық [[пафос]]ы сәйкес келеді. Халық ақындары ([[маддах]]тар) азаттық үшін қарулы күреске үндеді (Абду-л-Қадыр, Саид Абдолла, Мұхаммед Белкаир т.б.). 20 ғасырдың басында араб мәдениетін жаңарту жолындағы қозғалыс басталды. Патриоттық [[лирика]] өрістеді. (Мұхаммед әл-Ид, Мұхаммед әл-Лакхани). Алжир халқының 50-60 жылдары поэзиясындағы жетекші тақырыбы ұлт-азаттық күресі (Әбу-ль-Касым Саадалла Муфди Закария). [[Проза]]да бұл әсіресе ат-Пахир Ваттар, Фадил Масуди әңгімелерінде айқын көрінді. Араб тілді Алжир әдебиетінде әңгіме жанрының негізін салған Ахмед Рида-Хуху араб тіліндегі алғашқы отандық романның да авторы болды (“Меккеден келген қыз”, 1947). 40 — 50 жылдары француз тілді Алжир әдебиеті дами бастады. [[Жан Амруш]], [[Аит Жафер]], [[Мұстафа Лашраф]] сияқты ақын, жазушылар өз шығармаларында ұлттық сананың оянуын бейнеледі. [[Мұхаммед Диб]]тің («Алжир» трилогиясы), [[Мулуд Фераун]]ның («Кедей баласы» романы), [[Мулуд Маммери]]дің («Әділет ұйықтап жатқанда»), т.б. жазушылардың реалистік шығармалары жарық көрді. [[Әсия Жебар]], ]]Маргерит Гаос]] әйелдердің рухани жетілуін, сезім тәрбиесі мәселесін көтерді. Аңыз бен тарих, миф пен шындық [[Ясин Кәтеб]] туындыларында өзгеше үйлесім, өрнек тапты («Жазалау шеңбері» драмалық тетралогиясы, «Неджма» романы). 60 — 90 жылдар әдебиетінде [[Мулуд Ашур]], [[Жамал Амрани]], [[Мұстафа Туми]], [[Набил Фарес]], [[Айша Лемсин]], [[Мұстаф Хашан]], [[Диб]], [[Хажы Әли]], [[Тидафи]] т.б. шығармалары көрнекті орын алады. Алжир архитектуралық ескерткіштерге бай. X–XIII ғасырда Алжир, [[Тлемсен]], кейінірек [[Константина (қала)|Константина]] қалаларында айтарлықтай архитектуралық құрылыстар (Тлемсеннің үлкен мешіті, XII ғасыр, Сиди мешіт-медресесі, Мұстафа паша сарайы, [[Бордо вилласы]] т.б.) салынды. 1830 жылы елді басып алған француздар Алжирдің жаңа құрылысына [[Париж]]бен ұқсастық беруге тырысты. Ұлттық би ансамблі, музыка мен мәнерлеп оқу [[консерватория]]сы, Ұлттық [[музыка]] институты бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{уики}} {{Навигациялық блок |тақырып = Алжир |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Африка елдері |Солтүстік Африка елдері мен аймақтары |Жерорта теңізімен шектесетін елдер |Араб мемлекеттері Лигасы |Африка одағы |Ислам ынтымақтастық ұйымы }} [[Санат:Алжир|*]] [[Санат:БҰҰ мүше мемлекеттері]] 83tltmya5hsy5tp1xts07euc90qjunc Смартфон 0 7377 3690325 3419631 2026-11-02T16:37:28Z Мелдибек Кәусар 187915 Бұл жерде интернет сөзі үлкен әріппен жазыла алмайтынын түсіндіру мақсатында өңдеу жүргіздім. 3690325 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Smartphones Samsung Galaxy Note.jpg|thumb|220px|Samsung Galaxy Note]] [[Сурет:Treo750.jpg|thumb|220px|Palm Treo 750]] [[Сурет:All9xxx.jpg|thumb|220px|Nokia Communicator 9000, 9110, 9210, 9500]] [[Сурет:Can I Has an iPhone.jpg|thumb|220px|[[iPhone]]]] [[Сурет:Cingular 8125 (htc wizard).jpg|thumb|220px|HTC Cingular 8125]] [[Сурет:O2xda2i.jpg|thumb|220px|xda IIi]] '''Смартфон''' ({{lang-en|smartphone}} — ақылды телефон) — өзіне [[ұялы телефон]]ның сөйлесу мүмкіндіктері мен [[қалта компьютері]]нің интернетке шығу, [[файл]]дармен жұмыс істеу, пошта тәрізді мүмкіндіктерімен біріктірілген гибрид болып табылады. Смартфонның ұялы телефоннан айырмашылығы — оның [[амалдық жүйе]]сі болады. {{stub}} {{Computer sizes}} [[Санат:Смартфондар]] m5wfp6pr3el08r1fm7fgv3y3gjd0y6p Имидж 0 7550 3690633 3131139 2026-11-03T08:49:30Z Жумабек Утеген 187951 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|1|0 */ 3690633 wikitext text/x-wiki '''Имидж''' ({{lang-en|image}} — бейне, бейнелеу) — өнер ретiнде мақсатты түрде адамның өзiн, не бұқаралық ақпарат арқылы белгiлi бiр зат немесе адам жөнiндегi керек мәлiметтi бейнелеп керсету.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> #іскер адамның бет-бейнесі‚ оның қоғамдағы беделі. Мұның өзі [[Нарықтық қатынастар|нарықтық қатынас]] жағдайында кәсіпкер бизнесінің дамуына тікелей ықпал етеді; #фирманың‚ тауарлардың‚ көрсетілетін қызметтердің‚ сауда таңбасының қызметтен қосымша табыс беретін немесе залал келтіретін бейнесі. Фирманы тұтас мүліктік кешен ретінде сату кезінде имидж субъектінің сату (сатып алу) бағасы мен баланстық құны арасындағы айырма ретінде бағалануы мүмкін. Оң айырма – “[[гудвилл]]”‚ теріс айырма – “бэдвилл” деп аталады.<ref>{{cite book | title=Қазақстан: Ұлттық энцклопедия. 4-том | publisher=Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы | year=1998 | isbn=5-89800-123-9}}</ref> Oғaн [[Жарнама|жарнаманы]] да қосyға болады. Имидж қолданбалы өнердiң құрамдас бөлiгi және бедел мен абыройын, қажеттiлiгiн арттыру үшiн де қажет. Сондай-ақ, имидж әлеуметтік-саяси бағытта да адамның бағасын арттыруға ықпал етер маңызы бар. <ref>Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7</ref> ==Имидж (Бедел) туралы== Адамда сана-сезім , “ мен ” сезімі пайда болғаннан бері және басқа біреуді өзіңе тән қабылдау қабілеті қалыптасқаннан бері, имидждік сұрақтар пайда болады: мен басқа біреудің көзіне қалай көрінемін? Ол мен туралы не ойлайды? Қалай бағалайды? Салыстырмалы түрде, ерте адамзат тарихында да, имиджге тән жұмыспен айналысатын мамандар ерте пайда болды. Имиджің бірінші теоретигі ретінде Макиавеллиді санайды. ==Адамның имиджі== Адамның имиджі – ол оның әлеуметтік эгосы. Біз әрқашанда өзіміздің жақындарымыздың көз алдында болғымыз келеді, сонымен қатар бөтен адамдардың көңілін аулағымыз келеді, жақындарымызға өзіміз туралы жақсы ой қалдырғымыз келеді, осының бәрі – туа біткен тілек. Егер адам қоғамда көп уақытын өткізіп, соның өзінде оны ешкім байқамайтын болса, одан артық жазаны ойлап табу мүмкін емес шығар. Бір сәтке елестетіп көрелік, егер сіз кіргенде, сізге қарай ешкім бұрылмаса, сіздің сөзіңізге ешкім жауап бермесе, сіздің істеріңізге ешкім көңіл бөлмесе, мүлдем сіздің баршылығыңызды елемесе, сіз өзіңізді қалай сезінетін едіңіз? ==Имидж сипаты== Адам (топ, ұжым), және оның сауда, саясат, әлеует жаққа бағытталған жұмыстарының нәтижесі : идеялары, тауарлары, кызметі, осының бәрі имидж объектісін құрады. Имидж объектісінің түсінігі оның мазмұнына қарай сәйкестенеді. Имидж объектісі ретінде, біраз адамға белгілі бір әсер қалдыра алатын кез келген нәрсе санала алады. Әсірісе әлеуметтік әсер өндіру қабілеттілігі, имидж объектісінің негізгі қасиеті болып табылады.Сана-сезімінде берілген имидж объектісі қалыптасатын адамдар (мақсаттық топтар, тұтыну базар сегменттері, сайлаушылардың категориялары) – имидж субъектісі болып саналады. Ереже бойынша, имидж субъекті коллективті болып келеді. ==Имидж тану== Алғашқыда, [[экономика]] саласында бұл түсінікпен практикалық аспектте, кәсіпкерлік қызметпен айналысатын шетел экономисттері белсенді жұмыс істей бастады. Алпысыншы жылдары американдық экономист Болдуинг айналымға «имидж» түсінігін енгізгені белгілі, сонымен қатар оның іскери үлгерімділікте қажеттілігін негіздеді. Нәтижесінде имидж жаңа пайда бола бастаған саясаттанудың кару-жарағына айналды, оның мамандары имиджированиені өз жұмысының басты құрастырушысы ретінде қабылдаған болатын. Қазіргі заманда кәсіпкерлік және саяси іспен айналысатындарда, имидж өтетін тауар болып есептелінеді. Кәсіпшілік имиджированиенің үнемі өсіп жатқан сұранысына байланысты, «имиджмейкер» деген жаңа мамандықтың пайда болуына мүмкіншілік туды. Яғни, тұлғаның имиджін және әр түрлі іскери, саяси құрылымдармен айналысатын маман. ==Имидждің тағы бір қыры== Ағылшын тілінен аударғанда «имидж» сөзі — бейне немесе бейнелеу деген мағынаны білдіреді. Онда, шын мәнісінде бұл қасақана жасалынатын тұлға немесе әлеуметтік құрылым жайлы әсер, әсіресе әсер, ойдың орынды іс фактісі сияқты баға емес. Имидж көп жағдайларда алғашқы сатысында, яғни жалпы мәліметті шолып өту кезеңінде аяқталады . Имидж аңдаусыз санада орналасады деп айтуға болады. Сонда адамдардың оны түсінудегі тиімділігі неде және кандай себеппен ол адам санасында біраз уақытқа сақталып қалады? Имидж , нақтылы психологиялық өнім сияқты , құнды стереотип есебі ретінде алынады, сонымен қатар әлеуметтік құрылғы ретінде есептелінеді­ және талпындыратын арман болып саналады. ==Имидждің әсері== Имидж – ұлғайтқыш әйнек сияқты, адамның дербес және іскери қасиеттерін қоғамға әлдеқайда жақсы көрсетуге мүмкіндік береді. Соның арқасында күнделікті қарым-қатынасқа ыңғайлылық әкеліп, жұмыс орнында жағымды жағдай жасауға болады. Менеджерлік қызмет ұйымдастыру мен клиенттермен жұмыс жасайтын адамның жағымды болмауына мүмкіншілік бермейді. Бүгінгі күнде, магнит сияқты тартымды менеджер болу өте қиын, бірақ сондай болуға тырыспайтын адамда одан да көп қиындықтар туындайды. Имиджеология – аса маңызды прагматикалық тәртіп. Блез Паскаль «көндіру тәсілі» мен «ұнау тәсілі» туралы жазған, және оның айтуы бойынша, соңғы тәсіл адамға ықпал етудің ең тиімдісі екен. ==Қайталап айтсақ== Имидж — өнер ретінде мақсатты түрде адамның өзін, не бұқаралық ақпарат арқылы белгілі бір зат немесе адам жөніндегі керек мәліметті бейнелеп көрсету. Оған жарнаманы да қосyға болады. Имидж қолданбалы өнердің құрамдас бөлігі және бедел мен абыройын, қажеттілігін арттыру үшін де қажет. Сондай-ақ, имидж әлеуметтік-саяси бағытта да адамның бағасын арттыруға ықпал етер маңызы бар.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Әлеуметтану]] [[Санат:Терминология]] [[Санат:Мәдениеттану]] [[Санат:Психология]] gjb88htoneygebrme8v32mxqwxqn240 Мұстафа Шоқай 0 7720 3690517 3643604 2026-11-03T05:53:22Z Мухаметқали 187935 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 3690517 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер |Есімі = Мұстафа Шоқай |Шынайы есімі = |Сурет = Mustafa Shokay in youth (cropped).jpg |Сурет ені = 200 |Сурет атауы = |Титулы = [[Түркістан автономиясы]]ның [[премьер-министр]]і |Ту = Flag of the Turkestan (Kokand) Autonomy.svg |Басқара бастады = 12 желтоқсан 1917 жыл |Басқаруын аяқтады = 19 ақпан 1918 жыл |Ізашары = [[Мұхаметжан Тынышбайұлы]] |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 1890 |Туған жері = [[Сырдария губерниясы]], [[Наршоқы]] |Мансабы = [[публицист]], [[қоғам]] және [[мемлекет қайраткер]] |Азаматтығы = [[Түркістан автономиясы]] |Ұлты = [[Қазақ]] |Діні = [[Ислам]] ([[сүннет]]) |Қайтыс болған күні = 27 желтоқсан, 1941 (51 жас) |Қайтыс болған жері = [[Берлин]] |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = [[Мария Шоқай]] |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = |Суреті=Mustafa Shokay in youth (cropped).jpg}} [[Сурет:Мустафа Шокай с женой Марией, 1919.jpg|523 × 663px|нобай|оңға|Мұстафа Шоқай жұбайымен]] '''Мұстафа Шоқай''' ({{Туғанкүні|25|12|1890}}, [[Бірінші Мамыр (Қызылорда облысы)|Әулие-Та­раң­ғыл]], [[Түркістан генерал-губернаторлығы]], [[Ресей империясы]] — {{Қайтысболғанкүні|27|12|1941}}, [[Берлин]], [[Нацистік Германия|Германия]]<ref>{{cite web|title=Орта Азияның тұңғыш саяси эмигранты|url=https://egemen.kz/article/291503-orta-aziyanynh-tunhghysh-sayasi-emigranty|accessdate=5 қараша 2022|date=3 қазан 2021|lang=kk|publisher=«[[Егемен Қазақстан]]»}}</ref>) — қазақ мемлекеттік, саяси және қоғам қайраткері, тәуелсіз және біртұтас [[Тұран|Түркістанның]] идеологы. [[Түркістан автономиясы]]ның екінші министр-төрағасы (1917—1918)<ref>{{Cite web|title=Түркістан автономиясы|url=https://www.azattyq.org/a/28883654.html|accessdate=5 қараша 2022|date=28 қараша 2017|publisher=[[Азаттық радиосы]]}}</ref>, [[Алаш Орда Үкіметі тізімі|Алашорда үкіметі халық кеңесінің мүшесі]] (1917—1920)<ref>{{Cite web |url=http://alash.semeylib.kz/?page_id=8&lang=ru |title=Члены народного совета правительства Алашорды {{!}} Алаш Орда|access-date=2020-01-28 |archive-date=2020-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200131124049/http://alash.semeylib.kz/?page_id=8&lang=ru |deadlink=no }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://abai.kz/post/42446 |title=Алашорда Үкіметінің Толық Құрамына Кімдер Мүше Болды?|access-date=2020-01-28 |archive-date=2020-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200128074634/https://abai.kz/post/42446 |deadlink=no }}</ref>. 1921 жылдан бастап [[Париж]]де қуғында өмір сүрген. ==Өмірбаяны== [[Қыпшақтар|Қыпшақ]] тайпасы [[Торы (ру)|Торы]] руы Бошай тармағынан шыққан.<ref>https://articlekz.com/kk/article/15529</ref> Тұлғалар. Алаш арыстары. Мұндай жандар туралы Елбасы Н. Назарбаев: “Ұлы тұлғаларын білмейінше, бірде-бір дәуірді дұрыстап тану мүмкін емес. Адам тарихының айнасынан біз тарих көшінің жүрісін ғана аңдап қоймаймыз, оның рухын, тынысын сезінеміз. Сондықтан, халқы мен елінің алдындағы өздерінің перзенттік парызын айқын да анық түсінген, қандай да қиын-қыстау жағдайда оны адал орындаудан жалтармаған адамдар қай дәуірде өмір сүрсе де, дүйім жұртының азаматы болып қала бермек. Тарихтың қай кезеңінде болсын, олар өз ұлтының бетке ұстар мақтанышы болып келген”, дейді. Сондай тұлғалардың бірі – Мұстафа Шоқай. Ол – Алаш қозғалысының төл перзенті, Алаш идеялары мен мұраттары аясында қанаттанған, қазақ, өзбек және басқа да түркі халықтарының ұлттық бостандығы үшін күресінің стратегиясы мен тактикасын айқындаған қайраткер. 1910 жылы Санкт-Петербург университетіне оқуға түскен күнінен бастап М.Шоқай дүниетанымының қалыптасуы, бір жағынан, түркішілдік-мұсылмандық қозғалыстың (С. Жантөрин), екінші жағынан “батысшылдар” демократиялық-либералдық қозғалысының, Ә. Бөкейханов ықпалымен өтеді. 1914 жылдың көктемінде Мұстафа Петербургте оқып жүрген түркі жастарының патша өкіметінің ислам діні жөніндегі саясатына байланысты баспасөз бетінде жарияланған үндеуіне қатысады. Оған сол кезде империя астанасындағы 31 өзбек, татар, башқұрт, қазақ студенттері қол қояды. Мұның өзі Мұстафаның саяси қозғалысқа біржолата тартылуының, ұлттық мүдде жолындағы күрескерлер қатарынан берік орын алғандығын көрсетеді. Түркі халықтары тарапынан сөйлейтін бүркеншік діни құрылымдар мен басылымдарды ұйымдастыру арқылы патша өкі­метінің ұлт-азаттық қозғалысын іштен бүлдіруге бағытталған арандатушылық саясатының қауіптілігін жете түсінуі, ол жөнінде өз пікірін ашық білдіруі, М.Шоқайдың саяси ұйымының қалыптасып, шыңдала түскендігінің куәсі еді. ===Балалық шағы=== Ауыл молдасынан хат танығаннан кейін 1902 жылы Ташкенттегі ерлер гимназиясына оқуға қабылданады. 1912 жылы [[Санкт-Петербург]] Императорлық университетінің заң факультетін бітірген. Ағылшын, француз, түрік, өзбек, орыс тілдерін білген. Студенттік жылдары [[империя]] астанасындағы демократиялық қозғалыстарға қатысады. ===Мемлекеттік Думада жұмыс істеуі=== Ақпан төңкерісіне дейін Алаш көшбасшысы Ә. Бөкейханмен бірге Ресей Мемлекеттік Думасының мұсылман фракциясында хатшы қызметін атқарады. 1916 жылғы дүрбелең кезінде [[Түркістан генерал-губернаторлығы|Түркістан]] және жалпы қазақ жеріндегі бассыздықтарды әшкерелеп, [[Мемлекеттік дума|Мемлекеттік Думаға]] арнайы құжатты мәліметтер ұсынады. Сөйтіп, осыған байланысты [[комиссия]] құруға себепші болады. 1917 жылы төңкерістер тұсында мықты [[Түркістан автономиясы|Түркістан]] мемлекетін құру идеясын ұстанады. Ташкентте «Бірлік туы» газетін ашады. Орынбордағы [[Алаш]] қайраткерлерімен тығыз байланыс ұстайды. [[Алаш партиясы]] құрылатын бірінші жалпықазақ сиезінің де, [[Алаш автономиясы]] жарияланатын екінші жалпықазақ сиезінің де ұйымдастыру және өткізу жұмысына белсене қатысады. Алғашқы сиезде «Шора-и-ислам» жұмысына қатысатын 8 қазақ өкілінің бірі болып сайланады. Екінші сиезде Алашорда үкіметі - Ұлт кеңесіне [[Сырдария]] атынан кіреді. 1917 жылы Жаңа Марғұланда өткен өлкелік мұсылмандар кеңесінде қайраткер Бүкілтүркістандық мұсылмандардың құрылтайын [[Қоқан (қала)|Қоқан]] қаласына шақыру туралы бастама көтереді. Қарашада Қоқанда [[Түркістан автономиясы]]н жариялау шарасына бастан-аяқ қатысады. ==Мұсылмандарының IV төтенше құрылтайына қатысуы== Түркістан аймағы үшін осы ерекше жиын – 1917 жылы 26 қараша күні Қоқанға шақырылған өлке мұсылмандарының IV төтенше құрылтайы еді. Аталған [[құрылтай]] 26-27 қараша аралығында өтті (жаңаша ресейлік жыл санау бойынша 9-10 желтоқсан). Бұған [[Сырдария]], Закаспий, [[Самарқан]], [[Ферғана]], [[Жетісу]] облыстарынан 200-ден аса [[делегат]] қатысты. Олардың ұлттық құрамы да айрықша: қазақ, өзбек, түркімен, қырғыз, әзірбайжан, тәжік, орыс, украин, поляк, еврей т.б. Бұл оның халық деген ұғымды Түркістанның тарихи тағдырымен байланыста қарағанын көрсетеді. Осы жиын делегаттары 27 қараша күні'' «Түркістан территориялық автономиясын»'' жақтап, дауыс берді. Өз атымен айтсақ - [[Түркістан автономиясы|Түркістан]] мұхтарияты. Аталған IV құрылтай [[Түркістан автономиясы|Түркістан автономиясының]] немесе [[Түркістан автономиясы|Түркістан]] мұхтариятының «Халық кеңесін» (мұны бүгінгі парламентпен салыстыруға болады) сайлады. Оған 36 түркістандық (Түркістанның жергілікті халқынан шыққандар) және 18 өзге ұлт өкілдері енді. Халық кеңесінің төрағалығына - [[Серәлі Мұңайтпасұлы Лапин|Серәлі Лапин]], кеңес басшылығы құрамына - Мұстафа Шоқай, [[Убайдулла Ходжаев]], [[Махмұтқожа Бехбуди]] сайланады. ==Түркістан үкіметінің мүшелері== [[File:Flag of the Turkestan (Kokand) Autonomy.svg|right|200 px|thumb|Түркістан автономиясының туы]] Түркістан автономиясының Халық кеңесі үкімет жасақтауды қолға алды. Мұны олар «[[уақытша үкімет]]» деп белгіледі. Сонымен [[Түркістан автономиясы|Түркістан]] үкіметінің мүшелері мына тұлғалар: [[Мұхаметжан Тынышбайұлы]] - Үкімет төрағасы және ішкі істер министрі; Мұстафа Шоқай - Ұлттық кеңес төрағасы және сыртқы істер министрі; [[Шахислам Шахиахметов]] Үкімет төрағасының орынбасары және қаржы министрі; [[Әбдірахман Оразайұлы]] - кейінгі ішкі істер министрі; [[Убайдулла Ходжаев|Үбайдулла Хожаев]] - әскери істер министрі; [[Насырхан төре]] - халық ағарту министрі; Мірәділ Мырзахметов - әлеуметтік істер министрі; [[Хидаятбек Юрғули Ағаев]] - ауылшаруашылығы министрі; [[Әбитжан Махмұт]] - азық-түлік министрі; Саломон Гердфельд - азшылық ұлт өкілдерінің министрі. Осы кезде М.Шоқай бастаған зиялылар азшылық ұлт өкілдері көшбасшыларына ғасырлар бойы азаптанған [[Түркістан автономиясы|Түркістан]] тағдырына және шөре-шөре болып қалған өз тағдырына ақыл көзімен қарауды сұрады. Осыған байланысты кейін бір еңбегінде Мұстафа 1917 жылы Петерборда болған бір пікірталасты есіне алыпты. Мәселе мынада екен, Уақытша үкімет Түркістанға жұмыс күшін апару жайын қарайды. Сонда түркістандықтар жағдайды ушықтырмау үшін алдағы 25 жылда өлкеге жұмысшыларды әкелуді сұраған. М.Шоқай ондай күш қажет болса, ''«орыстардың орнына татар мен башқұртты жіберу»'' мәселесін күн тәртібіне қояды... Ал енді М.Шоқай түркістандықтардан тек жақсылық көрді деу де ақылға сыйымсыз. «Бірлік туы» газетіне 1918 жылы 18 наурызда жарияланған «тау арасынан» жасырын жолданған әйгілі хатында оны Гаухана, Маймүбәрак, Құмбаста сарттары қалай өлтіре жаздағаны жазылған. [[Түркістан автономиясы]]н қырған большевиктік қара күш пен жергілікті бағдарсыз оспадар күштің айырмасы шамалы еді. ==Түркістан автономиясының үкімет басшысына сайлануы == 1918 жылы қаңтарда Түркістан автономиясының алғашқы үкімет басшысы М. Тынышбаев өз еркімен жұмыстан босағанда, М.Шоқай осы қызметке сайланады. Большевиктер бұл автономияны ақпанда қанды қырғынмен таратты. 1918 жылы қыркүйекте қайраткер Самарада бас қосқан Ресейдің азаттық жолындағы күрескерлерінің Құрушы мәжілісіне (Комуч) қатысады. 1919 жылы ақпанда [[Түркістан мемлекеті]] бағдарын одан әрі қозғау үшін Бұхар әмірлігі мен Закаспийдегі ағылшын корпусы басшылығымен келіссөзге Ашхабатқа келеді. Сол жылы [[Баку]] мен Тифлисте сәл аялдап, (гүржі жерінде'' «Яни дүния», «Шафак»'' атты газеттер шығарысып, ''«Вольный горец»'' басылымына атсалысады) Ыстамбұлга аттанады. ==Ел тәуелсіздігі жолындағы күрескен алаш азаматы - М.Шоқай== Әлемге аты мәлім қоғам қайраткері, саясаткер, ақиқат жолына бас тіккен, азаттық үшін тағдырдың азабы мен мазағын қатыспай көтерген, әділеттен басқа досы жоқ, адалдықтан басқа жолы жоқ Мұстафа Шоқайдың біртұтас Түркістан мемлекетін құрудағы қызметі, қайғысы, қасіреті, мақсат – мүддесі кешегі кеңес үкіметі кезінде құлып астындағы құпия болды. Күллі түрік миллетінің туыстық бірлігін сақтап, Түркістан автономиясын құру тұрғысындағы М.Шоқайдың жанкешті қызметін кеңес идеологтары жаулық әрекет сипатында көрсетті. Мұстафаның інісі Нұртаза мен туысы Мырзеке Қалымбетұлы «халық жауымен» хандық қатысы болғаны үшін атылды. Қалғандары қуғын-сүргінге түсті. Ал мемлекеттік тапсырыс бойынша отставкаға ҰҚК қызметкері Ж.Шәкібаев «Үлкен Түркістанның күйреуі» атты кітап жазып, М.Шоқайдың қоғам алдындағы жұмысын жоққа шығаруға тырысты. Ал Мұстафаның кінәсы - өз ұлтына деген шексіз сүйіспеншілігі еді. Айыбы – атамекенге, ана сүтіне адалдығы. М.Шоқай өле-өлгенше осы бағытынан айныған жоқ. Уақыттан асқан кемеңгер бар ма, қазақ зиялылары жан алып, жан беріскен ел егемендігі тарихи мерзімі жеткен күні өз аяғымен келді. М. Шоқайдың бүкіл өмірінің мәні мен мағынасы, арманы осы егемендік, өлмес рух елімен қайта табысты. Заман озады, өмірден тозбайтын ештене жоқ. Зат та, жер мен көк те, адамның аты да ескіреді. Бірақ, қараңғылық қойнауында жанған шамшырақтай Мұстафа есімі жыл өткен сайын жарқырай түсуде. Мұстафаның 1886 жылы 7 қаңтарда Сыр бойында Сұлутөбе секілді ауылда, кірпіштен салған қазақы үйде дүниеге келіп, саясаттың биік тұғырына көтерілуі көбіміз үшін таңғаларлық жағдай. Бала күнінен киіз қазақтың тәрбиесін алады. Осылайша он төртке толар-толмас жасөспірім бейшараның көзіндегі жасты сүртіп, әділеттің ауылын нұсқауға жарап қалады. Ел ішіндегі әлеуметтік теңсіздіктерді танып біле бастайды. Түркістан халқының қамында бір қасиет пен кесапатты өмірге тоқиды. Өмірден осы кезде алған екінші сабағы – орыс өктемдігі. Ташкенттегі орыс ұлты мен жергілікті халық арасындағы әлеуметтік теңсіздікті, келіспеушілікті көзімен көрді. Ұлтжандылық сезімін оянуына алдымен орыс шовинизмі ықпал етті. Алғашында орыс алпауыттары мен патшаның Ресейдің отаршылық саясатына саналы түрде қарсы шыққан, интеллект түрінде қорғанды. Ауыл қазағының арыз-шағымын жазып, дауына араласу гимназиядағы сабағына көп кедергісін келтірді. Ауыл баласы әлеуметтік мәселемен генерал Самсонов алдына бірнеше мәрте барды. Ол барған сайын орыс озбырлығын Самсоновтың көзіне шығып көрсеткісі келеді. Алайда Самсоновтың жан дүниесі адалдық ауылынан алыс жатыр еді. Ғалым Ә. Тәкенов пен М. Қойгелдиев жазғандай «Генерал іске тыңғылықты, орысша сауатты қазақ жігітін өз кеңесіне тілмаш етіп алмақшы болады». Бұл мәселенің бір қыры. Екіншісі – тіпті тереңде. Орыс өкілдері отарлау мен саясат ісінде өте тәжірибелі, жергілікті халық өкілдерінен шыққан талантты ноқталаудың сырт көз аңдамайтын нәзік жолдарын біледі. Тілмаштық Мұстафаға қимастық берген қызмет емес, дарынды жастың келешегін кесу еді. Себебі, ел арасындағы тілмаштар қоғамдық теңсіздікке араша түспей, ақша-пара жолымен азғындап, адамдық қасиеттерінен айырылып жатқанын сол кезде өмірдің өзі көрсетті. Сондықтан, Самсонов бұрқылдып шыққан қайнардың көзін көміп тастағысы келді. Өзара қырқысып жатқан орыс чиновниктері осы мәселеде бірауызды болатын. Генерал Самсонов сезімтал кісі екен, ол Мұстафаның келешегінен орыс отаршылдарына келер бір залалды сезді. Мұстафа Шоқайұлы Петербургке барып, оқуын жалғастырғысы келетінін айтып, - Заң факультетін қалаймын, - дегенде ішін тартып қалды. Петербургтегі заң университеті қазақтың баласы түгілі, орыстың қолына түспейтін оқу. Орыс отаршылары сауатысыз халыққа әділетті көрінуге ынталы, саналы, талантты қазақтың адамына аша таяқ қояды. «Тілмаш боласың ба?» - деп қамқорсыған Самсонов ақыры айтқаны болмағасын М. Шоқайға гимназиядан тиесілі алтын медалды, Зопрометов есімді орыс балаға бергізіп, бұған күміс медаль бермекші болады. Әділет жеңеді, адал азаматтар қолдауымен алтын медальін алған М. Шоқай орыс генералы қойған тосқауылмен өзі бетпе-бет кездеседі. Демек, Ташкенттің тұтқасын ұстап отырған генерал Самсоновтың Түркістан халықтарына деген пиғылы таза емес. Ал генерал орыс патшалығының өкілі. Бұдан Түркістанға Ресей жүргізіп отырған саясаттың күнгейі мен көлеңкесін бірдей аңғаруға болатын еді. М. Шоқайдың Петербург университетінің заң факультетіне түсуі сол кез үшін үлкен дәреже. Бұған Орынбор генералы – губернаторы Перовскийдің ұсыныс хаты көмек болады. Бәрі бір реакцияшыл көзқарастағы губернатор ішікі саясаттағы ерекшеліктерді есепке алды. Әділет үшін айту керек орыс мемлекетінің билеуші топтары Түркістан тұрғысындағы отарлық саясат жүргізсе де, Петербургтың ғылым төңірегіндегі зиялы қауымы таланттарды бағалай білді. М. Шоқай университетті 1917 жылы ақпан төңкерісіне бұрын бітірді. Зеректілігі арқылы универсиет қабырғасынан 7 тілді меңгеріп шықты. Оның ішінде қазақ, орыс, түрік, ағылшын, француз, неміс және поляк тілдері бар еді. Мұндай жетістік М.Шоқайдың мәдени көкжиегін кеңейте түскені мәлім. Ал, өмір тәжірибесінен, ұлтаралық саясаттың аса салмағын 1914 жылы думада Мұсылман фракциясына хатшы бола жүріп үйренді. Фракция Дума депутаты Әлихан Бөкейханның ұсынысымен келіп, Ахмет Байтұрсынұлы, Ш.Кәрі секілді қазақ зиялыларымен жақын танысады. Мұндағы қызметі де өз жерлестерін отаршылардың зорлық-зомбылығынан қорғау болады. Жазықсызды жаладан сақтау, әлсізді қорғау Мұстафаның мақсатына айналады. Ресей патшалығының көзге көрініп тұрған бір зорлығы – қоныс аударған орыстарға көшпелі қазақтың жайылымы мен қыстауларын күшпен тартып алып бергені. Мұстафа мәселені сенатқа дейін апаратын. «Бастықтың пиғылы түзу болмаса, заңнан қайран жоқ» деп Бисмарк айтқандай, орыс мемлекетінің отарлау саясатына қарсы тұратын күш жоқ еді. Халық орыс патшасынан осы кезде күдер үзеді. кейін Марияға жазған хатында бала кезін еске алып: «Теміржол біздің ауылдан біраз қашық болатын. Жол басы телеграф бағаналары менжарысатынбыз. Үлкендер бізге осы сымдар арқылы орыс патшасы Николай тұратын қаламен сөйлесуге болатынын әңгіме қылып айтатын. Бар қолымыздан келетіні – бағаналарды қамшыларымызбен осып-осып жіберіп, патшаны сөгу ғана еді», - деп бала кездегі түйсігінің кейіннен расқа шыққанына таңданады. 1917 жылы университет бітіріп, кейбір тарихшылар «Ақпан төңкерісін қуаттап, ол еліне бостандық алып келеді деп түсінді. Эсерлер партиясына мүше болды» - деп жазғандай, Мұстафа Шоқай ұлттық саяси өмірдің тоқсан тарау айрығында тұр еді. Эсерлер партиясына мүше болғаны, болмағаны мұрағаттық деректер арқылы әлі ашылады. Бірақ патшалық Ресейдің аз санды ұлттарға қатысты саясатына М.Шоқай үзілді кесілді қарсы болды. Тарихшы-ғалымдар М. Қойгелдиев пен А. Нүсіпханның «М.Шоқай және Түркістан» мақаласында: «1916 жылы Түркістандағы ұлт азаттық қозғалысты аяусыз басып жаншыған кезде демократиялық топтар үкіметке қарсы оппозиция құрып талқылады. Осы мәселе бойынша ресми баяндама дайындау үшін Түркістанға арнайы сапармен келген депутат эсер А.Ф. Керенский және фракция жетекшісі К.М. Тевкеловпен бірге мұсылман фракциясының хатшысы М.Шоқай да болады» - деп жазады. Бұл М.Шоқайдың өз ұлтына араша түсудің бірден-бір жолы – түрлі партия, уақытша үкімет және эсер жұмысшы солдат кеңесімен түсінісу керек болады.Осының бәрі Орта Азияда өз тағдырын өзі шешетін Түркістан автономиясын құру мақсатында жасалған еді. Құрылтайшылары Түркістан автономиясы деп, оған Сырдария, Ферғана, Самарқан уәлияты толығымен қатысса да, орыс большевиктер кемсітіп, «Қоқан автономиясы» деп атаған аз күндік жаңа құрылым Мұстафа Шоқай идеясының түпкі мақсаты болатын. Мұстафа Шоқай Түркістан жамиғатының келешек өз тағдырын өзі анықтайтын жеке мемлекет болуын мақсат етіп қойды. Осы мақсатта ептеп уақытша үкіметтің аз айлық билігін пайдаланып қалғысы келді. Бірақ «ұлттың өзін-өзі билеу мүмкіндігін береміз» деген бірде бір орыс демократтарына сенген жоқ. «Олар үкімет басына келген соң сөзсіз айнып» кетеді деген пікірін сөз арасында түсіндірумен болды. Сондықтан Ресейден енші алуды қызбалыққа, үстірттікке, асығыстыққа ұрынбай жан жақты ойластырылған саясат жүргізу керек еді. Ресейдің «демократ» билеушілері іш тартып алмас үшін М. Шоқай «ұлттардың өз өзін билеуін», Ресеймен шекаралық, қаржылық және сыртқы саясатта бірлігін жоққа шығармайтынын дәлелдеп береді. «Қоқан автономиясының» келешегіне М.Шоқай күмәнсіз сенді ме, күмәні болды ма, бірақ ол адам қолынан жасау мүмкін емес тарихи төтенше оқиғалардан үміттенеді. Адамды үміт жетелейді, үміт апатқа да соқтырады. Соның бәріне Мұстафа бастаған ұлтжанды азаматар басы қиып еді. М.Шоқай Түркістан халқы арасындағы қоғамдық белсенділіктің, сауатың, ұйымшылдықтың, рулық жіктелетін қандай деңгейде екенін жақсы білді. Жаңа автономияда сот жүйесін қазылар алқасы, немесе шариғат жолымен жүзеге асыруды ұсынған кезде «руластық тамыр белен алып кетеді» деп бірден қарсы болған. Мұстафа түркі тектес халықтың психологиялық дәстүрлі ерекшелігін жақсы білетін. Сондықтан жалпы мемлекеттік сот құруын ұсынды. Қоқан автономиясының 1918 жылдың қаңтарында құлауына себеп көп. Жергілікті халықтан кең көлемде қолдау таппады. Уақытша үкіметпен сенімді байланыс жоқ. Ел ішінен іріткі салатын алуан түрлі қоғамдық қозғалыс өріс алды. Ең бастысы Петербургтен бастау алып, Ташкенде өрістеген жұмысшы-солдат депутаттарының үкіметі, Қоқан автономиясын Түркістан өңірінде қауіпті аймақтың бірі деп санап, көзін жаймаққа жанталаса кірісті. Ақыры, Қоқан автономиясы қанды қырғынға ұшырады. Соның салдарынан елде басшылық қозғалыс өріс алды. М. Шоқай сол күндер жайлы тарығып жазған бір мақаласында: «...Қоқан ұлттық үкіметінің большевиктерге қарсы күресі кезінде, яғни 1918 жылғы ақпанда, осыдан бір жыл бұрын Ақмешітте 1917 жылдағы мамыр айында орыс жұмысшы солдаттары қолына өліп кетсемші деп өкінгенім бар» деп жазады. Мақала көлеміне М. Шоқайдың тарих бетіне таңбалы із болып қалған барлық қызметін түгелдеп беру мүмкін емес.1918 жылы Грузияда одан Түркияда кейін Париж бен Берлинге ұласқан қоғам қайраткерінің өмір жолы бүгінгі ұрпақ үшін өнегелі жол. М. Шоқайға комунистік қоғам идеологтарының күллі Түркістанға жасап отырған зорлық-зомбылығы, қарапайым алаңда берген ақыреті оның өмірінің қайғысы, мұңы болды. Орыс демократтарына үміт артуы да үзілді кесілді тоқтады. Тіпті, сенімді деген Сұлтанбек Қожановтан «Қоқан автономиясының» мүшелеріне [[Кеңес үкіметі]] кешірім береді деген хабар тигенде де компартия басшыларына екіжүзділік саясатын күні ілгері біліп, елге оралмады. Грузияда «Вольный Горец», «Борьба», «На рубеже», Стамбулда «Жаңа Түркістан» кейіннен «Жас Түркістан»газет-журналдары арқылы күллі өмірін азаттық үшін күреске жұмсады. Ал, 1920 жылы Варшавада Сталиндік режимге қарсы Кеңес одағының қудалауына түскен ұлт зиялылары «Прометей» ұйымын құрған болатын. Ал, Варшавадағы [[шығыстану]] институты 1929 жылы «Кеңес одағының ішкі және сыртқы саясаты туралы» ғылыми теориялық конференция ұйымдастырды. «Сталин социализмі – тонаушылықты қамтамасыз ететін саяси жүйе» деген 1937 жылы жазған мақаласында Кеңес үкіметінің өз халқына жасаған тонаушылық саясатына экономикалық тұрғыдан талдау жасайды. Осылайша М.Шоқай Кеңес үкіметінің шетелдегі басты дұшпанына айналады. Білімі – терең, ақылы асқан қазақ перзенті түрік жамиғатының бірлігі мен коммунистік қоғамның халыққа тигізер ықпалы жөнінде ондаған мақала жазды. Мақала дерегі талдау мен таразылаудан тұрды. 1936 жылы КСРО конституциясындағы логикалық қайшылықтарды дәлме-дәл түсіндірді. Белсенді, саналы, ынталы азаматары ғана коммунистік ұйымдарға біріге алады» деген конституция бабын сөзбе-сөз жүйелей келе, «Компартияға кірмеген адамдар белсенді, ынталы және саналы болып саналмайды деген сөз. Ал КСРО-да коммунист емес адамдар халықтың 98 %» деп жазады. Сондай-ақ жеке адамның тарихтағы рөлін жоққа шығаратын марксизм идеяларын, Сталиннің жеке басқа табынушылығын атап көрсетіп береді. М.Шоқайдың өмір жолы өнегеге толы болды. Бүкіл түркі әлемінің тарихи тұлғасына айналған М.Шоқай 20 ғасыр кезеңінде адамзат баласының айтулы перзенті болды. Оның бойында біз біліп үлгірмеген, тарихымен таныспаған талай рухани қазыналар жатыр. Ол Түркістан халқын орыс диктатурасынан қорғауға күш салды, бірақ озық және адал ойлы славян халқының өкілдері Я.Газовский, И. Пильсудский, В. Чайкин, В. Наливкинге деген құрметі ерекше еді. Өмірлік досы Мария Яковқызы да орыс ұлтынан болатын. М. Шоқай осынау таза табиғи қалпымен, көптің көзі жетпейтін шың басындағы шынар секілді еді. Тамырын тасқа жайған шынар жалғыз өседі, жүзін күн сүйіп, жапырағын жел тарайды. Діні қатты болады. Шыңдағы шынар секілді М.Шоқай да жиырмасыншы ғасырдан өтіп, асыл ой, азаматтық қалпымен жиырма бірінші ғасырға келді. ==Эмиграциядағы өмірі== [[Сурет:Shoqai_bust.jpg|нобай|Ножан-Сюр-Марн қаласындағы Мұстафа Шоқай бюсті ]] [[Түркия]] арқылы алғаш Германияға, сонан соң Францияға барып орнығады. Эмиграцияда ''«Жаңа Түркістан», «Жас Түркістан»'' журналдарын шығарып, кеңестің озбыр саясаты туралы зерттеулер жазады. Эмиграциядағы көп уақытын Франция астанасы Париждің маңындағы Ножан-Сюр-Марн қаласында өткізген. 2001 жылы сол кезде ҚР Премьер-министрінің орынбасары Иманғали Тасмағамбетовтің бастамасымен Мұстафа Шоқай тұрған Ножан-Сюр-Марн қаласындағы Square de la Fontaine көшесі 7 үй мекенжайында қайраткерге арнап бюст қойылған. Мұстафа Шоқайдың Ножан-Сюр-Марн қаласында тұрған мекенжайлары: 1) 1923–1930 жылдары: Rue Bauyn de Perreuseі 16 үй; 2) 1930-1933 жылдары: Парментьер көшесі 48 үй (48 Rue Parmentier) 3) 1933 - 1941 жылдары: Square de la Fontaine көшесі 7 үйдің 4-қабатта орналасқан 42-пәтері. Осы үйде Мұстафа Шоқайдың әйелі Мария Шоқай 1969 жылға дейін қайтыс болғанша тұрған. == Жеке өмірі == [[Сурет:Marie_Gorina-Tchokaiff.jpg|нобай|Мария Горина-Шоқайдың Шель қаласындағы қабірі]] Мұстафа Шоқай жарының есімі Мария Горина. Ол 1969 жылы қайтыс болып, [[Шель (Сена және Марна)|Шель]] қаласындағы зиратқа жерленген. Құлыптасына "Marie Gorina-Tchokaiff 22-2-1888 – 1969" деп жазылған (координаты: 48.8827708, 2.6023871). == Мұстафа Шоқай мен [[Нацистік Германия|Үшінші рейх]] == Кеңестікке қарсы көзқарасы бар еуропалық саяси ортада осындай танымал адам шығыста үлкен жоспарлары бар фашистердің назарын аударады. Билікке келген Адольф Гитлер Кеңес Одағының аумағы есебінен «неміс өмір сүру кеңістігін» едәуір кеңейтуді жоспарлады және антисоветтік ұлттық кадрлардың маңыздылығын түсінді. Сонау 1933 жылы Шоқай Берлинге шақырылды, кейіннен басып алынған шығыс аумақтарының империялық министрлігінің саяси бөлімінің меңгерушісі, доктор Георг Лейббрандтпен кездесті. Кейіннен, Шоқай «Reichsleiter департаментімен тығыз байланыста жүргізу пайдасына сөз сөйледі Альфред Розенберг». Соғыстың алдында да Орта Азия эмиграциясының барлық өкілдері Шоқайға оң көзқараспен қараған жоқ. Осылайша, Николай Хан Ёмудский ( Түркістан легионын құруға қатысушы ) Шоқайды „Түркістанның жалғыз өкілі“ ретінде көрсетіп, «Германияның жауы» деп атады. 1939 жылға қарай фашистер миллиондаған болашақ кеңестік әскери тұтқындарды ұстау үшін бірнеше концлагерь дайындады. Шабуыл күні 22 маусымда 1941, жылы Фашистер Парижде көптеген көрнекті орыс эмигранттар тұтқындалып оларды түрмеге Компьен. Шоқай да сол жерде болды. Үш аптадан кейін оны Берлинге апарып, бір жарым ай өңдеп, Түркістан легионын басқаруды ұсынды, ол концлагерьлерде отырған тұтқындалған кеңес түріктерінен алынуы жоспарланған болатын. Немістер Шоқайдың билігіне сенді. Легион Кеңес әскерлеріне қарсы Шығыс майдандағы шайқастарда неміс бөлімшелерін ішінара алмастыруы керек еді. Шоқай оны осы лагерьлердегі отандастарының ұстау жағдайымен таныстыруды талап етті және тікенек сымның артындағы азиялықтардың адамгершілікке жатпайтын жағдайына таң қалды. 1941 жылдың күзінде Сувалки, Вустрау және Честочованың концлагерьлеріне барғаннан кейін Мұстафа: «Сталин мен Гитлер - зұлым адамдар» деп жазды. Жерлестерінің тағдырын қалай да жеңілдету және олардың өмірін құтқару үшін Шоқай неміс билігіне ымыраға келуді ұсынды.Ол өз шарттарын қойды: # Германияның оқу орындарында болашақ Түркістан мемлекетіне кадрлар дайындау; # Тұтқындағы отандастарының арасынан әскери құрылымдар құру, олар Түркістан шекарасына жақындағанда ғана қолданылуы тиіс. Осылайша ол нацизммен ықтимал ынтымақтастықтан Түркістанға аз да болса пайда алуға тырысты, бірақ бас тартты, өйткені Гитлер Түркістан легионына тек «зеңбірек жемі» ретінде қызығушылық танытты. Содан кейін ол Үшінші Рейх Сыртқы істер министрлігіне хат жазды Группенфюрер С.С. Йоахим фон Риббентроп, бұл жолдар қайда: <blockquote>«... Гете, Фейербах, Бах, Бетховен, Шопенгауэр сияқты данышпандарды тәрбиелеген ұлт өкілдерінің әскери тұтқындарға қалай қарайтынын көріп ... Түркістан легионын басқарып, одан әрі бас тарту туралы ұсынысты қабылдай алмаймын. ынтымақтастық. Мен шешімімнің барлық салдары туралы білемін.» </blockquote> [[File:Надгробный памятник Мустафы Шокая в мусульманском кладбище (Шехитлик) в Берлине.jpg|thumb|Мұстафа Шоқайдың Берлиндегі қабірі]] Салдары тез келді. Шокайды қолдануға болмайтынын түсінген неміс басшылығы оны алып тастауды шешеді. 1941 жылы 22 желтоқсанда Гитлер Түркістан мен басқа ұлттық легиондарды құру туралы декретке қол қойды. Сондықтан Шоқайдың оларды жасауға еш қатысы жоқ. Ол сол кезде Берлиннің «Виктория» ауруханасында болған. 1941 жылы 27 желтоқсанда ол жоқ болды. Ресми есепте оның «іш сүзегінің дамуынан қан уланудан қайтыс болғаны» айтылады, ол концлагерьлерге барғанда жұқтыруы мүмкін еді. Бірақ улану кезінде де дәл осындай белгілер болуы мүмкін. Бұған қоса, Мария Горина-Шокай өз естеліктерінде Мұстафаның Түркістанда сүзекпен ауырғанын айтқан .және оның иммунитеті болуы керек еді. Шоқай 1942 жылы наурызда құрылған Түркістан легионын басқарған және Горинаның айтуы бойынша сәнді өмір салтын ұстанған өз серігі өзбек Вели Каюмды уландырды деп күдіктенді . Мұстафа Шоқай Берлиндегі түрік мұсылман (Осман) зиратында жерленген. М. Шоқайдың әйелі Мария Яковлевнаның өсиетімен қайтыс болған күннің астындағы құлпытаста үш латын әрпі мен төрт сан бар: JOH.15.13. Олар Джон Инжилінің он бесінші тарауының он үшінші тармағын көрсетеді, онда: <blockquote>«Достар үшін жанын берген адамнан артық махаббат жоқ.»</blockquote> ==Афоризмдері== * Ұлтқа пайдалы адам келсе, бәрiнен бұрын орыс өкiметiнiң атамекенiмiздегi жер саясатын мұқият зерттеп үйренуге тырысыңыз. Сiзге не iстеу керектiгiн осы саясаттың өзi-ақ көрсетiп бередi. * Бiз, әрине, өзiмiздiң атамекенiмiз Түркiстанды кеңестiк Ресейден де, басқа Ресейден де бiржола бөлiп алуды мақсат етемiз. Бұл – бiздiң ұлттық мұратымыз, ұлттық арман-мүддемiз. Бiз тек осы идея үшiн қызмет етемiз. Атамекенiмiздiң iшiндегi және сыртындағы барлық ұлттық күштерiмiздi осы идея төңiрегiнде топтастыруға барынша тырысамыз. * Ұлттық рухсыз ұлт тәуелсiздiгi болуы мүмкiн бе? Тарих ондайды көрген жоқ та, бiлмейдi де. Ұлт азаттығы – ұлттық рухтың нәтижесi. Ал ұлттық рухтың өзi ұлт азаттығы мен тәуелсiздiгi аясында өсiп-дамиды, жемiс бередi. * Ұлттық рухтың негiзi – ұлттық тiл. * Бiз құл болып тұра алмаймыз. Бiз ұлт азаттығымызды аламыз. * Әрбiр өсетiн адам басынан өткенiн балалық шағын еске алса да, сол балалыққа қайтқысы келмейдi. * Бәрiнен бұрын өз қатарымызды, түркiстандық бiрлiгiмiздi күшейтейiк. Түркiстанның жұдырықтай жұмылған ұлттық бiрлiгiн Ресейден айрылу үшiн күресiп жатқан басқа халықтардың ұлттық майдандармен тығыз үйлестiре отырып, орыс империализмiне қарсы қуатты күш ұйымдастырып, бiрге қимылдайық. Орыс империализмiне қарсы күрес майдандағылардың ұлтын, дiнiн, нәсiлiн, партиясын тергеп-тектемейiк, алаламайық. Тек осындай жол ғана бiздi ұлттық азаттыққа жеткiзе алады… Бұдан басқа жолдардың барлығы алдамшы, тұйық… Өзiнiң iшкi бiрлiгiн нығайта алған халықтар ғана тәуелсiздiгiне қол жеткiзе алады. Және оны қорғап қала алады. * Ағалар, қыпшақ деген ұлт болмайды, қазақ деген ұлт бар. Егер әрқайсымыз бөлiнiп, қыпшақтың көсемi, арғынның көсемi, үйсiннiң көсемi болып жатсақ, бiздiң халық азады. * Төлқұжат деген нәрсе «ұлт» бермейдi, оның «ұлтын» өзгерте алмайды. Төлқұжат деген нәрсе сол төлқұжат иесiнiң оны берушi үкiметке тәуелдi екенiн ғана куәландырады. * Ылғи да Отаныма қайту ойында жүремiн және соған жету үшiн тырысамын. Демек, атамекенiмдi құтқару үшiн күресемiн. * Кеңестiк ұлт саясаты бiздi «балғасымен» жаншып, «орағымен» орып тастады. * Сiздер, немiстер өздерiңiздi «Еуропадағы ең мәдениеттi халықпыз» деп санайсыздар. Егер сiздердiң мәдениеттерiңiз менiң көрiп жүргендерiм болса, онда мен сiздерге тұтқындардың шеккен азабын көрулерiңiздi тiлеймiн. Сiздер XX ғасырда өмiр сүре отырып, ХIII ғасырда Шыңғыс ханның жасаған зұлымдығынан асып түстiңiздер. Мәдениеттi халық екендiктерiңiздi айтуға хақыларыңыз жоқ. Егер, сiздер, осыған байланысты маған «ату» не «асу» жазасын берсеңiздер, қарсылығым жоқ. Мұндай мәдени қоғамда өмiр сүргеннен гөрi өлгенiм артық. * Бiз, Түркiстан тәуелсiздiгiн жақтаушылар, елiмiздiң еркi үшiн және жұртымыз Түркiстанның бодандықтан құтылуы үшiн күресемiз. Түркiстандықтарда бұдан басқа жол болмаған. Қазiр де жоқ және бұдан соң да болмайды… Бiздiң мұратымыз Түркiстанда түрi жағынан да, мазмұны жағынан да ұлттық болатын мемлекеттiк құрылымға қол жеткiзу болмақ. Сонда ғана халқымыз өз жерiнiң нағыз қожасы бола алады. * Қазақпын деп мақтануды ар көретiн, қазақтың тiлiнде сөйлеудi масқаралық көретiн салт қайдан шығып отыр? Балалардың көбi не қазақ, не орыс болып тәрбиеленбей, шөре-шөре бiрдеме болып өсiп жатқанын неге көрмейсiңдер? * Өзiнiң iшкi бiрлiгiн нығайта алған халықтар ғана тәуелсiздiгiне қол жеткiзе алады және оны қорғап қала алады. * … ұлттық еркiндiк пен азаттыққа талпыну табиғаттың болмай қоймайтын заңы тәрiздi нәрсе. * Бiз жеке тұлғалардан жоғары тұрған ұлттық мұраттарға сүйенемiз. * Жалпы адамгершiлiк және философиялық тұрғыдан алғанда жақсы халық, жаман халық деген ұғым жоқ, болмайды да. * Тарих рақымсыз. Ол – ғұламаны да, бiлгiрдi де, өнер иесiн де, хандар мен патшаларды да аямайды. Ол өз заңына қарсы келгендердiң бәрiн езiп-жаншып жүре бередi. Тарих заңдары керi қайтуды бiлмейдi және оны жаратпайды. * Атамекендi сүю – оның тұтас мүддесiне қызмет ету, осы жолда әрқашан қызмет етуге, керек болса жанпида қылуға дайын тұру болып табылады. * …ұлттық мүдде жеке топтар мүддесiнiң жиынтығынан тұрмайды. * Бiздiң шын жүректен және асыға күтерiмiз бiр ғана нәрсе, ол атамекенiмiздiң орыс пролетариаты диктатурасынан құтылуы. Бiз барлық жерлестерiмiздi осы ұлттық мұратымыз жолында бiр жан, бiр тән болып жұмылуға шақырамыз. * Тәуелдiлiгiн жалпы ұлт мүддесi тұрғысына сәйкес, ұлттың жалпы жағдайына үйлесетiн түзiм жолында құрбан ете бiлген адамдар ғана нағыз ұлттық патриот және ұлтқа пайдалы қызметшi бола алады. * Мақтаға қарсы күресте бидаймен қаруланыңыз. Шет ел үстемдiгiнен құтылудың алғашқы қадамы шет елге астық тәуелдiлiгiнен құтылу болмақ. * Атамекенiмiздiң ұлттық құқығы жолында жүргiзiп жатқан күресiмiз, тiптi, кейде «демократияның шекарасын» аттап кеткен күннiң өзiнде ешкiм бiздi шовинизммен айыптауға қақысы жоқ<ref>.Байбот Кошым-Ноғай Серiкбай-ұлы. "Мұстафа Шоқай. Түркістаннын қилы тағдыры". Алматы, "Жалын", 1992.</ref><ref>"Мұстафа Шоқай. Мария Шоқай. Естеліктер" (құрастырған Ә. Такенов, М. Койгельдиев), Ыстамбұл, 1997.</ref><ref>"Мұстафа Шоқай. Тандамалы" (аударып құрастырған Айтан Нүсіпхан), 1-2 том, Алматы, "Кайнар", 1998-1999.</ref> Д<ref>архан Кыдырәлі. "Мұстафа Шоқай: өмірі, танымы, күресі", Анкара, 2001 (түрік тілінде).</ref><ref>Әбдіуақап Қара. "Мұстафа Шоқай", Алматы, "Арыс", 2004.</ref><ref>Әким Тарази. "Мұстафа Шоқай". Алматы, "Жазушы", 2008.</ref><ref>Кошым Есмағамбетов. "Әлем таныған тұлға". Алматы, "Дайк-пресс", 2008.</ref><ref>«Алаш» қозғалысы. Алматы, 2008. ISBN 9965-32-715-7</ref><ref>Қазақстанның қазіргі заман тарихы: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған окулық. 2-басылымы, өңделген. Жалпы редакциясын басқарған тарих ғылымының докторы, профессор Б. Ғ. Аяған. Алматы: Атамұра, 2009. ISBN 9965-34-933-9</ref> == Сілтемелер == * [http://abai.kz/content/ebdiuakap-kara-mystafa-shokaidy-karalaushylarga-zhauap-zhalgasy-0 Әбдіуақап Қара. Мұстафа Шоқайды қаралаушыларға жауап (жалғасы)] * [http://abai.kz/content/ebdiuakap-kara-mystafa-shokaidy-karalaushylarga-zhauap-basy Әбдіуақап Қара. Мұстафа Шоқайды қаралаушыларға жауап (басы)] == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Қызылорда облысында туғандар]] [[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]] [[Санат:Берлинде қайтыс болғандар]] [[Санат:1941 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:1890 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақстан министрлері]] [[Санат:Алаш Орда қайраткерлері]] 2v0u9gvcxyo8f979yyl4to79ym75d5m 3690550 3690517 2026-11-03T06:38:48Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Мухаметқали|Мухаметқали]] ([[User talk:Мухаметқали|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3564651 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер |Есімі = Мұстафа Шоқай |Шынайы есімі = |Сурет = Mustafa Shokay in youth (cropped).jpg |Сурет ені = 200 |Сурет атауы = |Титулы = [[Түркістан автономиясы]]ның [[премьер-министр]]і |Ту = Flag of the Turkestan (Kokand) Autonomy.svg |Басқара бастады = 12 желтоқсан 1917 жыл |Басқаруын аяқтады = 19 ақпан 1918 жыл |Ізашары = [[Мұхаметжан Тынышбайұлы]] |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 1890 |Туған жері = [[Сырдария губерниясы]], [[Наршоқы]] |Мансабы = [[публицист]], [[қоғам]] және [[мемлекет қайраткер]] |Азаматтығы = [[Түркістан автономиясы]] |Ұлты = [[Қазақ]] |Діні = [[Ислам]] ([[сүннет]]) |Қайтыс болған күні = 27 желтоқсан, 1941 (51 жас) |Қайтыс болған жері = [[Берлин]] |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = [[Мария Шоқай]] |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = |Суреті=Mustafa Shokay in youth (cropped).jpg}} [[Сурет:Мустафа Шокай с женой Марией, 1919.jpg|523 × 663px|нобай|оңға|Мұстафа Шоқай жұбайымен]] '''Мұстафа Шоқай''' ({{Туғанкүні|25|12|1890}}, [[Бірінші Мамыр (Қызылорда облысы)|Әулие-Та­раң­ғыл]], [[Түркістан генерал-губернаторлығы]], [[Ресей империясы]] — {{Қайтысболғанкүні|27|12|1941}}, [[Берлин]], [[Нацистік Германия|Германия]]<ref>{{cite web|title=Орта Азияның тұңғыш саяси эмигранты|url=https://egemen.kz/article/291503-orta-aziyanynh-tunhghysh-sayasi-emigranty|accessdate=5 қараша 2022|date=3 қазан 2021|lang=kk|publisher=«[[Егемен Қазақстан]]»}}</ref>) — қазақ мемлекеттік, саяси және қоғам қайраткері, тәуелсіз және біртұтас [[Тұран|Түркістанның]] идеологы. [[Түркістан автономиясы]]ның екінші министр-төрағасы (1917—1918)<ref>{{Cite web|title=Түркістан автономиясы|url=https://www.azattyq.org/a/28883654.html|accessdate=5 қараша 2022|date=28 қараша 2017|publisher=[[Азаттық радиосы]]}}</ref>, [[Алаш Орда Үкіметі тізімі|Алашорда үкіметі халық кеңесінің мүшесі]] (1917—1920)<ref>{{Cite web |url=http://alash.semeylib.kz/?page_id=8&lang=ru |title=Члены народного совета правительства Алашорды {{!}} Алаш Орда|access-date=2020-01-28 |archive-date=2020-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200131124049/http://alash.semeylib.kz/?page_id=8&lang=ru |deadlink=no }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://abai.kz/post/42446 |title=Алашорда Үкіметінің Толық Құрамына Кімдер Мүше Болды?|access-date=2020-01-28 |archive-date=2020-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200128074634/https://abai.kz/post/42446 |deadlink=no }}</ref>. 1921 жылдан бастап [[Париж]]де қуғында өмір сүрген. ==Өмірбаяны== [[Қыпшақтар|Қыпшақ]] тайпасы [[Торы (ру)|Торы]] руы Бошай тармағынан шыққан.<ref>https://articlekz.com/kk/article/15529</ref> Тұлғалар. Алаш арыстары. Мұндай жандар туралы Елбасы Н. Назарбаев: “Ұлы тұлғаларын білмейінше, бірде-бір дәуірді дұрыстап тану мүмкін емес. Адам тарихының айнасынан біз тарих көшінің жүрісін ғана аңдап қоймаймыз, оның рухын, тынысын сезінеміз. Сондықтан, халқы мен елінің алдындағы өздерінің перзенттік парызын айқын да анық түсінген, қандай да қиын-қыстау жағдайда оны адал орындаудан жалтармаған адамдар қай дәуірде өмір сүрсе де, дүйім жұртының азаматы болып қала бермек. Тарихтың қай кезеңінде болсын, олар өз ұлтының бетке ұстар мақтанышы болып келген”, дейді. Сондай тұлғалардың бірі – Мұстафа Шоқай. Ол – Алаш қозғалысының төл перзенті, Алаш идеялары мен мұраттары аясында қанаттанған, қазақ, өзбек және басқа да түркі халықтарының ұлттық бостандығы үшін күресінің стратегиясы мен тактикасын айқындаған қайраткер. 1910 жылы Санкт-Петербург университетіне оқуға түскен күнінен бастап М.Шоқай дүниетанымының қалыптасуы, бір жағынан, түркішілдік-мұсылмандық қозғалыстың (С. Жантөрин), екінші жағынан “батысшылдар” демократиялық-либералдық қозғалысының, Ә. Бөкейханов ықпалымен өтеді. 1914 жылдың көктемінде Мұстафа Петербургте оқып жүрген түркі жастарының патша өкіметінің ислам діні жөніндегі саясатына байланысты баспасөз бетінде жарияланған үндеуіне қатысады. Оған сол кезде империя астанасындағы 31 өзбек, татар, башқұрт, қазақ студенттері қол қояды. Мұның өзі Мұстафаның саяси қозғалысқа біржолата тартылуының, ұлттық мүдде жолындағы күрескерлер қатарынан берік орын алғандығын көрсетеді. Түркі халықтары тарапынан сөйлейтін бүркеншік діни құрылымдар мен басылымдарды ұйымдастыру арқылы патша өкі­метінің ұлт-азаттық қозғалысын іштен бүлдіруге бағытталған арандатушылық саясатының қауіптілігін жете түсінуі, ол жөнінде өз пікірін ашық білдіруі, М.Шоқайдың саяси ұйымының қалыптасып, шыңдала түскендігінің куәсі еді. ===Балалық шағы=== Ауыл молдасынан хат танығаннан кейін 1902 жылы Ташкенттегі ерлер гимназиясына оқуға қабылданады. 1912 жылы [[Санкт-Петербург]] Императорлық университетінің заң факультетін бітірген. Ағылшын, француз, түрік, өзбек, орыс тілдерін білген. Студенттік жылдары [[империя]] астанасындағы демократиялық қозғалыстарға қатысады. ===Мемлекеттік Думада жұмыс істеуі=== Ақпан төңкерісіне дейін Алаш көшбасшысы Ә. Бөкейханмен бірге Ресей Мемлекеттік Думасының мұсылман фракциясында хатшы қызметін атқарады. 1916 жылғы дүрбелең кезінде [[Түркістан генерал-губернаторлығы|Түркістан]] және жалпы қазақ жеріндегі бассыздықтарды әшкерелеп, [[Мемлекеттік дума|Мемлекеттік Думаға]] арнайы құжатты мәліметтер ұсынады. Сөйтіп, осыған байланысты [[комиссия]] құруға себепші болады. 1917 жылы төңкерістер тұсында мықты [[Түркістан автономиясы|Түркістан]] мемлекетін құру идеясын ұстанады. Ташкентте «Бірлік туы» газетін ашады. Орынбордағы [[Алаш]] қайраткерлерімен тығыз байланыс ұстайды. [[Алаш партиясы]] құрылатын бірінші жалпықазақ сиезінің де, [[Алаш автономиясы]] жарияланатын екінші жалпықазақ сиезінің де ұйымдастыру және өткізу жұмысына белсене қатысады. Алғашқы сиезде «Шора-и-ислам» жұмысына қатысатын 8 қазақ өкілінің бірі болып сайланады. Екінші сиезде Алашорда үкіметі - Ұлт кеңесіне [[Сырдария]] атынан кіреді. 1917 жылы Жаңа Марғұланда өткен өлкелік мұсылмандар кеңесінде қайраткер Бүкілтүркістандық мұсылмандардың құрылтайын [[Қоқан (қала)|Қоқан]] қаласына шақыру туралы бастама көтереді. Қарашада Қоқанда [[Түркістан автономиясы]]н жариялау шарасына бастан-аяқ қатысады. ==Мұсылмандарының IV төтенше құрылтайына қатысуы== Түркістан аймағы үшін осы ерекше жиын – 1917 жылы 26 қараша күні Қоқанға шақырылған өлке мұсылмандарының IV төтенше құрылтайы еді. Аталған [[құрылтай]] 26-27 қараша аралығында өтті (жаңаша ресейлік жыл санау бойынша 9-10 желтоқсан). Бұған [[Сырдария]], Закаспий, [[Самарқан]], [[Ферғана]], [[Жетісу]] облыстарынан 200-ден аса [[делегат]] қатысты. Олардың ұлттық құрамы да айрықша: қазақ, өзбек, түркімен, қырғыз, әзірбайжан, тәжік, орыс, украин, поляк, еврей т.б. Бұл оның халық деген ұғымды Түркістанның тарихи тағдырымен байланыста қарағанын көрсетеді. Осы жиын делегаттары 27 қараша күні'' «Түркістан территориялық автономиясын»'' жақтап, дауыс берді. Өз атымен айтсақ - [[Түркістан автономиясы|Түркістан]] мұхтарияты. Аталған IV құрылтай [[Түркістан автономиясы|Түркістан автономиясының]] немесе [[Түркістан автономиясы|Түркістан]] мұхтариятының «Халық кеңесін» (мұны бүгінгі парламентпен салыстыруға болады) сайлады. Оған 36 түркістандық (Түркістанның жергілікті халқынан шыққандар) және 18 өзге ұлт өкілдері енді. Халық кеңесінің төрағалығына - [[Серәлі Мұңайтпасұлы Лапин|Серәлі Лапин]], кеңес басшылығы құрамына - Мұстафа Шоқай, [[Убайдулла Ходжаев]], [[Махмұтқожа Бехбуди]] сайланады. ==Түркістан үкіметінің мүшелері== [[File:Flag of the Turkestan (Kokand) Autonomy.svg|right|200 px|thumb|Түркістан автономиясының туы]] Түркістан автономиясының Халық кеңесі үкімет жасақтауды қолға алды. Мұны олар «[[уақытша үкімет]]» деп белгіледі. Сонымен [[Түркістан автономиясы|Түркістан]] үкіметінің мүшелері мына тұлғалар: [[Мұхаметжан Тынышбайұлы]] - Үкімет төрағасы және ішкі істер министрі; Мұстафа Шоқай - Ұлттық кеңес төрағасы және сыртқы істер министрі; [[Шахислам Шахиахметов]] Үкімет төрағасының орынбасары және қаржы министрі; [[Әбдірахман Оразайұлы]] - кейінгі ішкі істер министрі; [[Убайдулла Ходжаев|Үбайдулла Хожаев]] - әскери істер министрі; [[Насырхан төре]] - халық ағарту министрі; Мірәділ Мырзахметов - әлеуметтік істер министрі; [[Хидаятбек Юрғули Ағаев]] - ауылшаруашылығы министрі; [[Әбитжан Махмұт]] - азық-түлік министрі; Саломон Гердфельд - азшылық ұлт өкілдерінің министрі. Осы кезде М.Шоқай бастаған зиялылар азшылық ұлт өкілдері көшбасшыларына ғасырлар бойы азаптанған [[Түркістан автономиясы|Түркістан]] тағдырына және шөре-шөре болып қалған өз тағдырына ақыл көзімен қарауды сұрады. Осыған байланысты кейін бір еңбегінде Мұстафа 1917 жылы Петерборда болған бір пікірталасты есіне алыпты. Мәселе мынада екен, Уақытша үкімет Түркістанға жұмыс күшін апару жайын қарайды. Сонда түркістандықтар жағдайды ушықтырмау үшін алдағы 25 жылда өлкеге жұмысшыларды әкелуді сұраған. М.Шоқай ондай күш қажет болса, ''«орыстардың орнына татар мен башқұртты жіберу»'' мәселесін күн тәртібіне қояды... Ал енді М.Шоқай түркістандықтардан тек жақсылық көрді деу де ақылға сыйымсыз. «Бірлік туы» газетіне 1918 жылы 18 наурызда жарияланған «тау арасынан» жасырын жолданған әйгілі хатында оны Гаухана, Маймүбәрак, Құмбаста сарттары қалай өлтіре жаздағаны жазылған. [[Түркістан автономиясы]]н қырған большевиктік қара күш пен жергілікті бағдарсыз оспадар күштің айырмасы шамалы еді. ==Түркістан автономиясының үкімет басшысына сайлануы == 1918 жылы қаңтарда Түркістан автономиясының алғашқы үкімет басшысы М. Тынышбаев өз еркімен жұмыстан босағанда, М.Шоқай осы қызметке сайланады. Большевиктер бұл автономияны ақпанда қанды қырғынмен таратты. 1918 жылы қыркүйекте қайраткер Самарада бас қосқан Ресейдің азаттық жолындағы күрескерлерінің Құрушы мәжілісіне (Комуч) қатысады. 1919 жылы ақпанда [[Түркістан мемлекеті]] бағдарын одан әрі қозғау үшін Бұхар әмірлігі мен Закаспийдегі ағылшын корпусы басшылығымен келіссөзге Ашхабатқа келеді. Сол жылы [[Баку]] мен Тифлисте сәл аялдап, (гүржі жерінде'' «Яни дүния», «Шафак»'' атты газеттер шығарысып, ''«Вольный горец»'' басылымына атсалысады) Ыстамбұлга аттанады. ==Ел тәуелсіздігі жолындағы күрескен алаш азаматы - М.Шоқай== Әлемге аты мәлім қоғам қайраткері, саясаткер, ақиқат жолына бас тіккен, азаттық үшін тағдырдың азабы мен мазағын қатыспай көтерген, әділеттен басқа досы жоқ, адалдықтан басқа жолы жоқ Мұстафа Шоқайдың біртұтас Түркістан мемлекетін құрудағы қызметі, қайғысы, қасіреті, мақсат – мүддесі кешегі кеңес үкіметі кезінде құлып астындағы құпия болды. Күллі түрік миллетінің туыстық бірлігін сақтап, Түркістан автономиясын құру тұрғысындағы М.Шоқайдың жанкешті қызметін кеңес идеологтары жаулық әрекет сипатында көрсетті. Мұстафаның інісі Нұртаза мен туысы Мырзеке Қалымбетұлы «халық жауымен» хандық қатысы болғаны үшін атылды. Қалғандары қуғын-сүргінге түсті. Ал мемлекеттік тапсырыс бойынша отставкаға ҰҚК қызметкері Ж.Шәкібаев «Үлкен Түркістанның күйреуі» атты кітап жазып, М.Шоқайдың қоғам алдындағы жұмысын жоққа шығаруға тырысты. Ал Мұстафаның кінәсы - өз ұлтына деген шексіз сүйіспеншілігі еді. Айыбы – атамекенге, ана сүтіне адалдығы. М.Шоқай өле-өлгенше осы бағытынан айныған жоқ. Уақыттан асқан кемеңгер бар ма, қазақ зиялылары жан алып, жан беріскен ел егемендігі тарихи мерзімі жеткен күні өз аяғымен келді. М. Шоқайдың бүкіл өмірінің мәні мен мағынасы, арманы осы егемендік, өлмес рух елімен қайта табысты. Заман озады, өмірден тозбайтын ештене жоқ. Зат та, жер мен көк те, адамның аты да ескіреді. Бірақ, қараңғылық қойнауында жанған шамшырақтай Мұстафа есімі жыл өткен сайын жарқырай түсуде. Мұстафаның 1886 жылы 7 қаңтарда Сыр бойында Сұлутөбе секілді ауылда, кірпіштен салған қазақы үйде дүниеге келіп, саясаттың биік тұғырына көтерілуі көбіміз үшін таңғаларлық жағдай. Бала күнінен киіз қазақтың тәрбиесін алады. Осылайша он төртке толар-толмас жасөспірім бейшараның көзіндегі жасты сүртіп, әділеттің ауылын нұсқауға жарап қалады. Ел ішіндегі әлеуметтік теңсіздіктерді танып біле бастайды. Түркістан халқының қамында бір қасиет пен кесапатты өмірге тоқиды. Өмірден осы кезде алған екінші сабағы – орыс өктемдігі. Ташкенттегі орыс ұлты мен жергілікті халық арасындағы әлеуметтік теңсіздікті, келіспеушілікті көзімен көрді. Ұлтжандылық сезімін оянуына алдымен орыс шовинизмі ықпал етті. Алғашында орыс алпауыттары мен патшаның Ресейдің отаршылық саясатына саналы түрде қарсы шыққан, интеллект түрінде қорғанды. Ауыл қазағының арыз-шағымын жазып, дауына араласу гимназиядағы сабағына көп кедергісін келтірді. Ауыл баласы әлеуметтік мәселемен генерал Самсонов алдына бірнеше мәрте барды. Ол барған сайын орыс озбырлығын Самсоновтың көзіне шығып көрсеткісі келеді. Алайда Самсоновтың жан дүниесі адалдық ауылынан алыс жатыр еді. Ғалым Ә. Тәкенов пен М. Қойгелдиев жазғандай «Генерал іске тыңғылықты, орысша сауатты қазақ жігітін өз кеңесіне тілмаш етіп алмақшы болады». Бұл мәселенің бір қыры. Екіншісі – тіпті тереңде. Орыс өкілдері отарлау мен саясат ісінде өте тәжірибелі, жергілікті халық өкілдерінен шыққан талантты ноқталаудың сырт көз аңдамайтын нәзік жолдарын біледі. Тілмаштық Мұстафаға қимастық берген қызмет емес, дарынды жастың келешегін кесу еді. Себебі, ел арасындағы тілмаштар қоғамдық теңсіздікке араша түспей, ақша-пара жолымен азғындап, адамдық қасиеттерінен айырылып жатқанын сол кезде өмірдің өзі көрсетті. Сондықтан, Самсонов бұрқылдып шыққан қайнардың көзін көміп тастағысы келді. Өзара қырқысып жатқан орыс чиновниктері осы мәселеде бірауызды болатын. Генерал Самсонов сезімтал кісі екен, ол Мұстафаның келешегінен орыс отаршылдарына келер бір залалды сезді. Мұстафа Шоқайұлы Петербургке барып, оқуын жалғастырғысы келетінін айтып, - Заң факультетін қалаймын, - дегенде ішін тартып қалды. Петербургтегі заң университеті қазақтың баласы түгілі, орыстың қолына түспейтін оқу. Орыс отаршылары сауатысыз халыққа әділетті көрінуге ынталы, саналы, талантты қазақтың адамына аша таяқ қояды. «Тілмаш боласың ба?» - деп қамқорсыған Самсонов ақыры айтқаны болмағасын М. Шоқайға гимназиядан тиесілі алтын медалды, Зопрометов есімді орыс балаға бергізіп, бұған күміс медаль бермекші болады. Әділет жеңеді, адал азаматтар қолдауымен алтын медальін алған М. Шоқай орыс генералы қойған тосқауылмен өзі бетпе-бет кездеседі. Демек, Ташкенттің тұтқасын ұстап отырған генерал Самсоновтың Түркістан халықтарына деген пиғылы таза емес. Ал генерал орыс патшалығының өкілі. Бұдан Түркістанға Ресей жүргізіп отырған саясаттың күнгейі мен көлеңкесін бірдей аңғаруға болатын еді. М. Шоқайдың Петербург университетінің заң факультетіне түсуі сол кез үшін үлкен дәреже. Бұған Орынбор генералы – губернаторы Перовскийдің ұсыныс хаты көмек болады. Бәрі бір реакцияшыл көзқарастағы губернатор ішікі саясаттағы ерекшеліктерді есепке алды. Әділет үшін айту керек орыс мемлекетінің билеуші топтары Түркістан тұрғысындағы отарлық саясат жүргізсе де, Петербургтың ғылым төңірегіндегі зиялы қауымы таланттарды бағалай білді. М. Шоқай университетті 1917 жылы ақпан төңкерісіне бұрын бітірді. Зеректілігі арқылы универсиет қабырғасынан 7 тілді меңгеріп шықты. Оның ішінде қазақ, орыс, түрік, ағылшын, француз, неміс және поляк тілдері бар еді. Мұндай жетістік М.Шоқайдың мәдени көкжиегін кеңейте түскені мәлім. Ал, өмір тәжірибесінен, ұлтаралық саясаттың аса салмағын 1914 жылы думада Мұсылман фракциясына хатшы бола жүріп үйренді. Фракция Дума депутаты Әлихан Бөкейханның ұсынысымен келіп, Ахмет Байтұрсынұлы, Ш.Кәрі секілді қазақ зиялыларымен жақын танысады. Мұндағы қызметі де өз жерлестерін отаршылардың зорлық-зомбылығынан қорғау болады. Жазықсызды жаладан сақтау, әлсізді қорғау Мұстафаның мақсатына айналады. Ресей патшалығының көзге көрініп тұрған бір зорлығы – қоныс аударған орыстарға көшпелі қазақтың жайылымы мен қыстауларын күшпен тартып алып бергені. Мұстафа мәселені сенатқа дейін апаратын. «Бастықтың пиғылы түзу болмаса, заңнан қайран жоқ» деп Бисмарк айтқандай, орыс мемлекетінің отарлау саясатына қарсы тұратын күш жоқ еді. Халық орыс патшасынан осы кезде күдер үзеді. кейін Марияға жазған хатында бала кезін еске алып: «Теміржол біздің ауылдан біраз қашық болатын. Жол басы телеграф бағаналары менжарысатынбыз. Үлкендер бізге осы сымдар арқылы орыс патшасы Николай тұратын қаламен сөйлесуге болатынын әңгіме қылып айтатын. Бар қолымыздан келетіні – бағаналарды қамшыларымызбен осып-осып жіберіп, патшаны сөгу ғана еді», - деп бала кездегі түйсігінің кейіннен расқа шыққанына таңданады. 1917 жылы университет бітіріп, кейбір тарихшылар «Ақпан төңкерісін қуаттап, ол еліне бостандық алып келеді деп түсінді. Эсерлер партиясына мүше болды» - деп жазғандай, Мұстафа Шоқай ұлттық саяси өмірдің тоқсан тарау айрығында тұр еді. Эсерлер партиясына мүше болғаны, болмағаны мұрағаттық деректер арқылы әлі ашылады. Бірақ патшалық Ресейдің аз санды ұлттарға қатысты саясатына М.Шоқай үзілді кесілді қарсы болды. Тарихшы-ғалымдар М. Қойгелдиев пен А. Нүсіпханның «М.Шоқай және Түркістан» мақаласында: «1916 жылы Түркістандағы ұлт азаттық қозғалысты аяусыз басып жаншыған кезде демократиялық топтар үкіметке қарсы оппозиция құрып талқылады. Осы мәселе бойынша ресми баяндама дайындау үшін Түркістанға арнайы сапармен келген депутат эсер А.Ф. Керенский және фракция жетекшісі К.М. Тевкеловпен бірге мұсылман фракциясының хатшысы М.Шоқай да болады» - деп жазады. Бұл М.Шоқайдың өз ұлтына араша түсудің бірден-бір жолы – түрлі партия, уақытша үкімет және эсер жұмысшы солдат кеңесімен түсінісу керек болады.Осының бәрі Орта Азияда өз тағдырын өзі шешетін Түркістан автономиясын құру мақсатында жасалған еді. Құрылтайшылары Түркістан автономиясы деп, оған Сырдария, Ферғана, Самарқан уәлияты толығымен қатысса да, орыс большевиктер кемсітіп, «Қоқан автономиясы» деп атаған аз күндік жаңа құрылым Мұстафа Шоқай идеясының түпкі мақсаты болатын. Мұстафа Шоқай Түркістан жамиғатының келешек өз тағдырын өзі анықтайтын жеке мемлекет болуын мақсат етіп қойды. Осы мақсатта ептеп уақытша үкіметтің аз айлық билігін пайдаланып қалғысы келді. Бірақ «ұлттың өзін-өзі билеу мүмкіндігін береміз» деген бірде бір орыс демократтарына сенген жоқ. «Олар үкімет басына келген соң сөзсіз айнып» кетеді деген пікірін сөз арасында түсіндірумен болды. Сондықтан Ресейден енші алуды қызбалыққа, үстірттікке, асығыстыққа ұрынбай жан жақты ойластырылған саясат жүргізу керек еді. Ресейдің «демократ» билеушілері іш тартып алмас үшін М. Шоқай «ұлттардың өз өзін билеуін», Ресеймен шекаралық, қаржылық және сыртқы саясатта бірлігін жоққа шығармайтынын дәлелдеп береді. «Қоқан автономиясының» келешегіне М.Шоқай күмәнсіз сенді ме, күмәні болды ма, бірақ ол адам қолынан жасау мүмкін емес тарихи төтенше оқиғалардан үміттенеді. Адамды үміт жетелейді, үміт апатқа да соқтырады. Соның бәріне Мұстафа бастаған ұлтжанды азаматар басы қиып еді. М.Шоқай Түркістан халқы арасындағы қоғамдық белсенділіктің, сауатың, ұйымшылдықтың, рулық жіктелетін қандай деңгейде екенін жақсы білді. Жаңа автономияда сот жүйесін қазылар алқасы, немесе шариғат жолымен жүзеге асыруды ұсынған кезде «руластық тамыр белен алып кетеді» деп бірден қарсы болған. Мұстафа түркі тектес халықтың психологиялық дәстүрлі ерекшелігін жақсы білетін. Сондықтан жалпы мемлекеттік сот құруын ұсынды. Қоқан автономиясының 1918 жылдың қаңтарында құлауына себеп көп. Жергілікті халықтан кең көлемде қолдау таппады. Уақытша үкіметпен сенімді байланыс жоқ. Ел ішінен іріткі салатын алуан түрлі қоғамдық қозғалыс өріс алды. Ең бастысы Петербургтен бастау алып, Ташкенде өрістеген жұмысшы-солдат депутаттарының үкіметі, Қоқан автономиясын Түркістан өңірінде қауіпті аймақтың бірі деп санап, көзін жаймаққа жанталаса кірісті. Ақыры, Қоқан автономиясы қанды қырғынға ұшырады. Соның салдарынан елде басшылық қозғалыс өріс алды. М. Шоқай сол күндер жайлы тарығып жазған бір мақаласында: «...Қоқан ұлттық үкіметінің большевиктерге қарсы күресі кезінде, яғни 1918 жылғы ақпанда, осыдан бір жыл бұрын Ақмешітте 1917 жылдағы мамыр айында орыс жұмысшы солдаттары қолына өліп кетсемші деп өкінгенім бар» деп жазады. Мақала көлеміне М. Шоқайдың тарих бетіне таңбалы із болып қалған барлық қызметін түгелдеп беру мүмкін емес.1918 жылы Грузияда одан Түркияда кейін Париж бен Берлинге ұласқан қоғам қайраткерінің өмір жолы бүгінгі ұрпақ үшін өнегелі жол. М. Шоқайға комунистік қоғам идеологтарының күллі Түркістанға жасап отырған зорлық-зомбылығы, қарапайым алаңда берген ақыреті оның өмірінің қайғысы, мұңы болды. Орыс демократтарына үміт артуы да үзілді кесілді тоқтады. Тіпті, сенімді деген Сұлтанбек Қожановтан «Қоқан автономиясының» мүшелеріне Кеңес үкіметі кешірім береді деген хабар тигенде де компартия басшыларына екіжүзділік саясатын күні ілгері біліп, елге оралмады. Грузияда «Вольный Горец», «Борьба», «На рубеже», Стамбулда «Жаңа Түркістан» кейіннен «Жас Түркістан»газет-журналдары арқылы күллі өмірін азаттық үшін күреске жұмсады. Ал, 1920 жылы Варшавада Сталиндік режимге қарсы Кеңес одағының қудалауына түскен ұлт зиялылары «Прометей» ұйымын құрған болатын. Ал, Варшавадағы шығыстану институты 1929 жылы «Кеңес одағының ішкі және сыртқы саясаты туралы» ғылыми теориялық конференция ұйымдастырды. «Сталин социализмі – тонаушылықты қамтамасыз ететін саяси жүйе» деген 1937 жылы жазған мақаласында Кеңес үкіметінің өз халқына жасаған тонаушылық саясатына экономикалық тұрғыдан талдау жасайды. Осылайша М.Шоқай Кеңес үкіметінің шетелдегі басты дұшпанына айналады. Білімі – терең, ақылы асқан қазақ перзенті түрік жамиғатының бірлігі мен коммунистік қоғамның халыққа тигізер ықпалы жөнінде ондаған мақала жазды. Мақала дерегі талдау мен таразылаудан тұрды. 1936 жылы КСРО конституциясындағы логикалық қайшылықтарды дәлме-дәл түсіндірді. Белсенді, саналы, ынталы азаматары ғана коммунистік ұйымдарға біріге алады» деген конституция бабын сөзбе-сөз жүйелей келе, «Компартияға кірмеген адамдар белсенді, ынталы және саналы болып саналмайды деген сөз. Ал КСРО-да коммунист емес адамдар халықтың 98 %» деп жазады. Сондай-ақ жеке адамның тарихтағы рөлін жоққа шығаратын марксизм идеяларын, Сталиннің жеке басқа табынушылығын атап көрсетіп береді. М.Шоқайдың өмір жолы өнегеге толы болды. Бүкіл түркі әлемінің тарихи тұлғасына айналған М.Шоқай 20 ғасыр кезеңінде адамзат баласының айтулы перзенті болды. Оның бойында біз біліп үлгірмеген, тарихымен таныспаған талай рухани қазыналар жатыр. Ол Түркістан халқын орыс диктатурасынан қорғауға күш салды, бірақ озық және адал ойлы славян халқының өкілдері Я.Газовский, И. Пильсудский, В. Чайкин, В. Наливкинге деген құрметі ерекше еді. Өмірлік досы Мария Яковқызы да орыс ұлтынан болатын. М. Шоқай осынау таза табиғи қалпымен, көптің көзі жетпейтін шың басындағы шынар секілді еді. Тамырын тасқа жайған шынар жалғыз өседі, жүзін күн сүйіп, жапырағын жел тарайды. Діні қатты болады. Шыңдағы шынар секілді М.Шоқай да жиырмасыншы ғасырдан өтіп, асыл ой, азаматтық қалпымен жиырма бірінші ғасырға келді. ==Эмиграциядағы өмірі== [[Сурет:Shoqai_bust.jpg|нобай|Ножан-Сюр-Марн қаласындағы Мұстафа Шоқай бюсті ]] [[Түркия]] арқылы алғаш Германияға, сонан соң Францияға барып орнығады. Эмиграцияда ''«Жаңа Түркістан», «Жас Түркістан»'' журналдарын шығарып, кеңестің озбыр саясаты туралы зерттеулер жазады. Эмиграциядағы көп уақытын Франция астанасы Париждің маңындағы Ножан-Сюр-Марн қаласында өткізген. 2001 жылы сол кезде ҚР Премьер-министрінің орынбасары Иманғали Тасмағамбетовтің бастамасымен Мұстафа Шоқай тұрған Ножан-Сюр-Марн қаласындағы Square de la Fontaine көшесі 7 үй мекенжайында қайраткерге арнап бюст қойылған. Мұстафа Шоқайдың Ножан-Сюр-Марн қаласында тұрған мекенжайлары: 1) 1923–1930 жылдары: Rue Bauyn de Perreuseі 16 үй; 2) 1930-1933 жылдары: Парментьер көшесі 48 үй (48 Rue Parmentier) 3) 1933 - 1941 жылдары: Square de la Fontaine көшесі 7 үйдің 4-қабатта орналасқан 42-пәтері. Осы үйде Мұстафа Шоқайдың әйелі Мария Шоқай 1969 жылға дейін қайтыс болғанша тұрған. == Жеке өмірі == [[Сурет:Marie_Gorina-Tchokaiff.jpg|нобай|Мария Горина-Шоқайдың Шель қаласындағы қабірі]] Мұстафа Шоқай жарының есімі Мария Горина. Ол 1969 жылы қайтыс болып, [[Шель (Сена және Марна)|Шель]] қаласындағы зиратқа жерленген. Құлыптасына "Marie Gorina-Tchokaiff 22-2-1888 – 1969" деп жазылған (координаты: 48.8827708, 2.6023871). == Мұстафа Шоқай мен [[Нацистік Германия|Үшінші рейх]] == Кеңестікке қарсы көзқарасы бар еуропалық саяси ортада осындай танымал адам шығыста үлкен жоспарлары бар фашистердің назарын аударады. Билікке келген Адольф Гитлер Кеңес Одағының аумағы есебінен «неміс өмір сүру кеңістігін» едәуір кеңейтуді жоспарлады және антисоветтік ұлттық кадрлардың маңыздылығын түсінді. Сонау 1933 жылы Шоқай Берлинге шақырылды, кейіннен басып алынған шығыс аумақтарының империялық министрлігінің саяси бөлімінің меңгерушісі, доктор Георг Лейббрандтпен кездесті. Кейіннен, Шоқай «Reichsleiter департаментімен тығыз байланыста жүргізу пайдасына сөз сөйледі Альфред Розенберг». Соғыстың алдында да Орта Азия эмиграциясының барлық өкілдері Шоқайға оң көзқараспен қараған жоқ. Осылайша, Николай Хан Ёмудский ( Түркістан легионын құруға қатысушы ) Шоқайды „Түркістанның жалғыз өкілі“ ретінде көрсетіп, «Германияның жауы» деп атады. 1939 жылға қарай фашистер миллиондаған болашақ кеңестік әскери тұтқындарды ұстау үшін бірнеше концлагерь дайындады. Шабуыл күні 22 маусымда 1941, жылы Фашистер Парижде көптеген көрнекті орыс эмигранттар тұтқындалып оларды түрмеге Компьен. Шоқай да сол жерде болды. Үш аптадан кейін оны Берлинге апарып, бір жарым ай өңдеп, Түркістан легионын басқаруды ұсынды, ол концлагерьлерде отырған тұтқындалған кеңес түріктерінен алынуы жоспарланған болатын. Немістер Шоқайдың билігіне сенді. Легион Кеңес әскерлеріне қарсы Шығыс майдандағы шайқастарда неміс бөлімшелерін ішінара алмастыруы керек еді. Шоқай оны осы лагерьлердегі отандастарының ұстау жағдайымен таныстыруды талап етті және тікенек сымның артындағы азиялықтардың адамгершілікке жатпайтын жағдайына таң қалды. 1941 жылдың күзінде Сувалки, Вустрау және Честочованың концлагерьлеріне барғаннан кейін Мұстафа: «Сталин мен Гитлер - зұлым адамдар» деп жазды. Жерлестерінің тағдырын қалай да жеңілдету және олардың өмірін құтқару үшін Шоқай неміс билігіне ымыраға келуді ұсынды.Ол өз шарттарын қойды: # Германияның оқу орындарында болашақ Түркістан мемлекетіне кадрлар дайындау; # Тұтқындағы отандастарының арасынан әскери құрылымдар құру, олар Түркістан шекарасына жақындағанда ғана қолданылуы тиіс. Осылайша ол нацизммен ықтимал ынтымақтастықтан Түркістанға аз да болса пайда алуға тырысты, бірақ бас тартты, өйткені Гитлер Түркістан легионына тек «зеңбірек жемі» ретінде қызығушылық танытты. Содан кейін ол Үшінші Рейх Сыртқы істер министрлігіне хат жазды Группенфюрер С.С. Йоахим фон Риббентроп, бұл жолдар қайда: <blockquote>«... Гете, Фейербах, Бах, Бетховен, Шопенгауэр сияқты данышпандарды тәрбиелеген ұлт өкілдерінің әскери тұтқындарға қалай қарайтынын көріп ... Түркістан легионын басқарып, одан әрі бас тарту туралы ұсынысты қабылдай алмаймын. ынтымақтастық. Мен шешімімнің барлық салдары туралы білемін.» </blockquote> [[File:Надгробный памятник Мустафы Шокая в мусульманском кладбище (Шехитлик) в Берлине.jpg|thumb|Мұстафа Шоқайдың Берлиндегі қабірі]] Салдары тез келді. Шокайды қолдануға болмайтынын түсінген неміс басшылығы оны алып тастауды шешеді. 1941 жылы 22 желтоқсанда Гитлер Түркістан мен басқа ұлттық легиондарды құру туралы декретке қол қойды. Сондықтан Шоқайдың оларды жасауға еш қатысы жоқ. Ол сол кезде Берлиннің «Виктория» ауруханасында болған. 1941 жылы 27 желтоқсанда ол жоқ болды. Ресми есепте оның «іш сүзегінің дамуынан қан уланудан қайтыс болғаны» айтылады, ол концлагерьлерге барғанда жұқтыруы мүмкін еді. Бірақ улану кезінде де дәл осындай белгілер болуы мүмкін. Бұған қоса, Мария Горина-Шокай өз естеліктерінде Мұстафаның Түркістанда сүзекпен ауырғанын айтқан .және оның иммунитеті болуы керек еді. Шоқай 1942 жылы наурызда құрылған Түркістан легионын басқарған және Горинаның айтуы бойынша сәнді өмір салтын ұстанған өз серігі өзбек Вели Каюмды уландырды деп күдіктенді . Мұстафа Шоқай Берлиндегі түрік мұсылман (Осман) зиратында жерленген. М. Шоқайдың әйелі Мария Яковлевнаның өсиетімен қайтыс болған күннің астындағы құлпытаста үш латын әрпі мен төрт сан бар: JOH.15.13. Олар Джон Инжилінің он бесінші тарауының он үшінші тармағын көрсетеді, онда: <blockquote>«Достар үшін жанын берген адамнан артық махаббат жоқ.»</blockquote> ==Афоризмдері== * Ұлтқа пайдалы адам келсе, бәрiнен бұрын орыс өкiметiнiң атамекенiмiздегi жер саясатын мұқият зерттеп үйренуге тырысыңыз. Сiзге не iстеу керектiгiн осы саясаттың өзi-ақ көрсетiп бередi. * Бiз, әрине, өзiмiздiң атамекенiмiз Түркiстанды кеңестiк Ресейден де, басқа Ресейден де бiржола бөлiп алуды мақсат етемiз. Бұл – бiздiң ұлттық мұратымыз, ұлттық арман-мүддемiз. Бiз тек осы идея үшiн қызмет етемiз. Атамекенiмiздiң iшiндегi және сыртындағы барлық ұлттық күштерiмiздi осы идея төңiрегiнде топтастыруға барынша тырысамыз. * Ұлттық рухсыз ұлт тәуелсiздiгi болуы мүмкiн бе? Тарих ондайды көрген жоқ та, бiлмейдi де. Ұлт азаттығы – ұлттық рухтың нәтижесi. Ал ұлттық рухтың өзi ұлт азаттығы мен тәуелсiздiгi аясында өсiп-дамиды, жемiс бередi. * Ұлттық рухтың негiзi – ұлттық тiл. * Бiз құл болып тұра алмаймыз. Бiз ұлт азаттығымызды аламыз. * Әрбiр өсетiн адам басынан өткенiн балалық шағын еске алса да, сол балалыққа қайтқысы келмейдi. * Бәрiнен бұрын өз қатарымызды, түркiстандық бiрлiгiмiздi күшейтейiк. Түркiстанның жұдырықтай жұмылған ұлттық бiрлiгiн Ресейден айрылу үшiн күресiп жатқан басқа халықтардың ұлттық майдандармен тығыз үйлестiре отырып, орыс империализмiне қарсы қуатты күш ұйымдастырып, бiрге қимылдайық. Орыс империализмiне қарсы күрес майдандағылардың ұлтын, дiнiн, нәсiлiн, партиясын тергеп-тектемейiк, алаламайық. Тек осындай жол ғана бiздi ұлттық азаттыққа жеткiзе алады… Бұдан басқа жолдардың барлығы алдамшы, тұйық… Өзiнiң iшкi бiрлiгiн нығайта алған халықтар ғана тәуелсiздiгiне қол жеткiзе алады. Және оны қорғап қала алады. * Ағалар, қыпшақ деген ұлт болмайды, қазақ деген ұлт бар. Егер әрқайсымыз бөлiнiп, қыпшақтың көсемi, арғынның көсемi, үйсiннiң көсемi болып жатсақ, бiздiң халық азады. * Төлқұжат деген нәрсе «ұлт» бермейдi, оның «ұлтын» өзгерте алмайды. Төлқұжат деген нәрсе сол төлқұжат иесiнiң оны берушi үкiметке тәуелдi екенiн ғана куәландырады. * Ылғи да Отаныма қайту ойында жүремiн және соған жету үшiн тырысамын. Демек, атамекенiмдi құтқару үшiн күресемiн. * Кеңестiк ұлт саясаты бiздi «балғасымен» жаншып, «орағымен» орып тастады. * Сiздер, немiстер өздерiңiздi «Еуропадағы ең мәдениеттi халықпыз» деп санайсыздар. Егер сiздердiң мәдениеттерiңiз менiң көрiп жүргендерiм болса, онда мен сiздерге тұтқындардың шеккен азабын көрулерiңiздi тiлеймiн. Сiздер XX ғасырда өмiр сүре отырып, ХIII ғасырда Шыңғыс ханның жасаған зұлымдығынан асып түстiңiздер. Мәдениеттi халық екендiктерiңiздi айтуға хақыларыңыз жоқ. Егер, сiздер, осыған байланысты маған «ату» не «асу» жазасын берсеңiздер, қарсылығым жоқ. Мұндай мәдени қоғамда өмiр сүргеннен гөрi өлгенiм артық. * Бiз, Түркiстан тәуелсiздiгiн жақтаушылар, елiмiздiң еркi үшiн және жұртымыз Түркiстанның бодандықтан құтылуы үшiн күресемiз. Түркiстандықтарда бұдан басқа жол болмаған. Қазiр де жоқ және бұдан соң да болмайды… Бiздiң мұратымыз Түркiстанда түрi жағынан да, мазмұны жағынан да ұлттық болатын мемлекеттiк құрылымға қол жеткiзу болмақ. Сонда ғана халқымыз өз жерiнiң нағыз қожасы бола алады. * Қазақпын деп мақтануды ар көретiн, қазақтың тiлiнде сөйлеудi масқаралық көретiн салт қайдан шығып отыр? Балалардың көбi не қазақ, не орыс болып тәрбиеленбей, шөре-шөре бiрдеме болып өсiп жатқанын неге көрмейсiңдер? * Өзiнiң iшкi бiрлiгiн нығайта алған халықтар ғана тәуелсiздiгiне қол жеткiзе алады және оны қорғап қала алады. * … ұлттық еркiндiк пен азаттыққа талпыну табиғаттың болмай қоймайтын заңы тәрiздi нәрсе. * Бiз жеке тұлғалардан жоғары тұрған ұлттық мұраттарға сүйенемiз. * Жалпы адамгершiлiк және философиялық тұрғыдан алғанда жақсы халық, жаман халық деген ұғым жоқ, болмайды да. * Тарих рақымсыз. Ол – ғұламаны да, бiлгiрдi де, өнер иесiн де, хандар мен патшаларды да аямайды. Ол өз заңына қарсы келгендердiң бәрiн езiп-жаншып жүре бередi. Тарих заңдары керi қайтуды бiлмейдi және оны жаратпайды. * Атамекендi сүю – оның тұтас мүддесiне қызмет ету, осы жолда әрқашан қызмет етуге, керек болса жанпида қылуға дайын тұру болып табылады. * …ұлттық мүдде жеке топтар мүддесiнiң жиынтығынан тұрмайды. * Бiздiң шын жүректен және асыға күтерiмiз бiр ғана нәрсе, ол атамекенiмiздiң орыс пролетариаты диктатурасынан құтылуы. Бiз барлық жерлестерiмiздi осы ұлттық мұратымыз жолында бiр жан, бiр тән болып жұмылуға шақырамыз. * Тәуелдiлiгiн жалпы ұлт мүддесi тұрғысына сәйкес, ұлттың жалпы жағдайына үйлесетiн түзiм жолында құрбан ете бiлген адамдар ғана нағыз ұлттық патриот және ұлтқа пайдалы қызметшi бола алады. * Мақтаға қарсы күресте бидаймен қаруланыңыз. Шет ел үстемдiгiнен құтылудың алғашқы қадамы шет елге астық тәуелдiлiгiнен құтылу болмақ. * Атамекенiмiздiң ұлттық құқығы жолында жүргiзiп жатқан күресiмiз, тiптi, кейде «демократияның шекарасын» аттап кеткен күннiң өзiнде ешкiм бiздi шовинизммен айыптауға қақысы жоқ<ref>.Байбот Кошым-Ноғай Серiкбай-ұлы. "Мұстафа Шоқай. Түркістаннын қилы тағдыры". Алматы, "Жалын", 1992.</ref><ref>"Мұстафа Шоқай. Мария Шоқай. Естеліктер" (құрастырған Ә. Такенов, М. Койгельдиев), Ыстамбұл, 1997.</ref><ref>"Мұстафа Шоқай. Тандамалы" (аударып құрастырған Айтан Нүсіпхан), 1-2 том, Алматы, "Кайнар", 1998-1999.</ref> Д<ref>архан Кыдырәлі. "Мұстафа Шоқай: өмірі, танымы, күресі", Анкара, 2001 (түрік тілінде).</ref><ref>Әбдіуақап Қара. "Мұстафа Шоқай", Алматы, "Арыс", 2004.</ref><ref>Әким Тарази. "Мұстафа Шоқай". Алматы, "Жазушы", 2008.</ref><ref>Кошым Есмағамбетов. "Әлем таныған тұлға". Алматы, "Дайк-пресс", 2008.</ref><ref>«Алаш» қозғалысы. Алматы, 2008. ISBN 9965-32-715-7</ref><ref>Қазақстанның қазіргі заман тарихы: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған окулық. 2-басылымы, өңделген. Жалпы редакциясын басқарған тарих ғылымының докторы, профессор Б. Ғ. Аяған. Алматы: Атамұра, 2009. ISBN 9965-34-933-9</ref> == Сілтемелер == * [http://abai.kz/content/ebdiuakap-kara-mystafa-shokaidy-karalaushylarga-zhauap-zhalgasy-0 Әбдіуақап Қара. Мұстафа Шоқайды қаралаушыларға жауап (жалғасы)] * [http://abai.kz/content/ebdiuakap-kara-mystafa-shokaidy-karalaushylarga-zhauap-basy Әбдіуақап Қара. Мұстафа Шоқайды қаралаушыларға жауап (басы)] == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Қызылорда облысында туғандар]] [[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]] [[Санат:Берлинде қайтыс болғандар]] [[Санат:1941 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:1890 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақстан министрлері]] [[Санат:Алаш Орда қайраткерлері]] 9q2fgucjwgkcpzvvdmyje1x6eokbfq8 3690691 3690550 2026-11-03T10:58:11Z Ataeva Meiramgul Balabaevna 184481 орфографиялық түзетулер-20 3690691 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер |Есімі = Мұстафа Шоқай |Шынайы есімі = |Сурет = Mustafa Shokay in youth (cropped).jpg |Сурет ені = 200 |Сурет атауы = |Титулы = [[Түркістан автономиясы]]ның [[премьер-министр]]і |Ту = Flag of the Turkestan (Kokand) Autonomy.svg |Басқара бастады = 12 желтоқсан 1917 жыл |Басқаруын аяқтады = 19 ақпан 1918 жыл |Ізашары = [[Мұхаметжан Тынышбайұлы]] |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 1890 |Туған жері = [[Сырдария губерниясы]], [[Наршоқы]] |Мансабы = [[публицист]], [[қоғам]] және [[мемлекет қайраткер]] |Азаматтығы = [[Түркістан автономиясы]] |Ұлты = [[Қазақ]] |Діні = [[Ислам]] ([[сүннет]]) |Қайтыс болған күні = 27 желтоқсан, 1941 (51 жас) |Қайтыс болған жері = [[Берлин]] |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = [[Мария Шоқай]] |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = |Суреті=Mustafa Shokay in youth (cropped).jpg}} [[Сурет:Мустафа Шокай с женой Марией, 1919.jpg|523 × 663px|нобай|оңға|Мұстафа Шоқай жұбайымен]] '''Мұстафа Шоқай''' ({{Туғанкүні|25|12|1890}}, [[Бірінші Мамыр (Қызылорда облысы)|Әулие-Та­раң­ғыл]], [[Түркістан генерал-губернаторлығы]], [[Ресей империясы]] — {{Қайтысболғанкүні|27|12|1941}}, [[Берлин]], [[Нацистік Германия|Германия]]<ref>{{cite web|title=Орта Азияның тұңғыш саяси эмигранты|url=https://egemen.kz/article/291503-orta-aziyanynh-tunhghysh-sayasi-emigranty|accessdate=5 қараша 2022|date=3 қазан 2021|lang=kk|publisher=«[[Егемен Қазақстан]]»}}</ref>) — қазақ мемлекеттік, саяси және қоғам қайраткері, тәуелсіз және біртұтас [[Тұран|Түркістанның]] идеологы. [[Түркістан автономиясы]]ның екінші министр-төрағасы (1917—1918)<ref>{{Cite web|title=Түркістан автономиясы|url=https://www.azattyq.org/a/28883654.html|accessdate=5 қараша 2022|date=28 қараша 2017|publisher=[[Азаттық радиосы]]}}</ref>, [[Алаш Орда Үкіметі тізімі|Алашорда үкіметі халық кеңесінің мүшесі]] (1917—1920)<ref>{{Cite web |url=http://alash.semeylib.kz/?page_id=8&lang=ru |title=Члены народного совета правительства Алашорды {{!}} Алаш Орда|access-date=2020-01-28 |archive-date=2020-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200131124049/http://alash.semeylib.kz/?page_id=8&lang=ru |deadlink=no }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://abai.kz/post/42446 |title=Алашорда Үкіметінің Толық Құрамына Кімдер Мүше Болды?|access-date=2020-01-28 |archive-date=2020-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200128074634/https://abai.kz/post/42446 |deadlink=no }}</ref>. 1921 жылдан бастап [[Париж]]де қуғында өмір сүрген. ==Өмірбаяны== [[Қыпшақтар|Қыпшақ]] тайпасы [[Торы (ру)|Торы]] руы Бошай тармағынан шыққан.<ref>https://articlekz.com/kk/article/15529</ref> Тұлғалар. Алаш арыстары. Мұндай жандар туралы Елбасы Н. Назарбаев: “Ұлы тұлғаларын білмейінше, бірде-бір дәуірді дұрыстап тану мүмкін емес. Адам тарихының айнасынан біз тарих көшінің жүрісін ғана аңдап қоймаймыз, оның рухын, тынысын сезінеміз. Сондықтан, халқы мен елінің алдындағы өздерінің перзенттік парызын айқын да анық түсінген, қандай да қиын-қыстау жағдайда оны адал орындаудан жалтармаған адамдар, қай дәуірде өмір сүрсе де, дүйім жұртының азаматы болып қала бермек. Тарихтың қай кезеңінде болсын, олар өз ұлтының бетке ұстар мақтанышы болып келген”, дейді. Сондай тұлғалардың бірі – Мұстафа Шоқай. Ол – Алаш қозғалысының төл перзенті, Алаш идеялары мен мұраттары аясында қанаттанған, қазақ, өзбек және басқа да түркі халықтарының ұлттық бостандығы үшін күресінің стратегиясы мен тактикасын айқындаған қайраткер. 1910 жылы Санкт-Петербург университетіне оқуға түскен күнінен бастап М.Шоқай дүниетанымының қалыптасуы, бір жағынан, түркішілдік-мұсылмандық қозғалыстың (С. Жантөрин), екінші жағынан “батысшылдар” демократиялық-либералдық қозғалысының, Ә. Бөкейханов ықпалымен өтеді. 1914 жылдың көктемінде Мұстафа Петербургте оқып жүрген түркі жастарының патша өкіметінің ислам діні жөніндегі саясатына байланысты баспасөз бетінде жарияланған үндеуіне қатысады. Оған сол кезде империя астанасындағы 31 өзбек, татар, башқұрт, қазақ студенттері қол қояды. Мұның өзі Мұстафаның саяси қозғалысқа біржолата тартылуының, ұлттық мүдде жолындағы күрескерлер қатарынан берік орын алғандығын көрсетеді. Түркі халықтары тарапынан сөйлейтін бүркеншік діни құрылымдар мен басылымдарды ұйымдастыру арқылы патша өкі­метінің ұлт-азаттық қозғалысын іштен бүлдіруге бағытталған арандатушылық саясатының қауіптілігін жете түсінуі, ол жөнінде өз пікірін ашық білдіруі, М.Шоқайдың саяси ұйымының қалыптасып, шыңдала түскендігінің куәсі еді. ===Балалық шағы=== Ауыл молдасынан хат танығаннан кейін 1902 жылы Ташкенттегі ерлер гимназиясына оқуға қабылданады. 1912 жылы [[Санкт-Петербург]] Императорлық университетінің заң факультетін бітірген. Ағылшын, француз, түрік, өзбек, орыс тілдерін білген. Студенттік жылдары [[империя]] астанасындағы демократиялық қозғалыстарға қатысады. ===Мемлекеттік Думада жұмыс істеуі=== Ақпан төңкерісіне дейін Алаш көшбасшысы Ә. Бөкейханмен бірге Ресей Мемлекеттік Думасының мұсылман фракциясында хатшы қызметін атқарады. 1916 жылғы дүрбелең кезінде [[Түркістан генерал-губернаторлығы|Түркістан]] және жалпы қазақ жеріндегі бассыздықтарды әшкерелеп, [[Мемлекеттік дума|Мемлекеттік Думаға]] арнайы құжатты мәліметтер ұсынады. Сөйтіп, осыған байланысты [[комиссия]] құруға себепші болады. 1917 жылы төңкерістер тұсында мықты [[Түркістан автономиясы|Түркістан]] мемлекетін құру идеясын ұстанады. Ташкентте «Бірлік туы» газетін ашады. Орынбордағы [[Алаш]] қайраткерлерімен тығыз байланыс ұстайды. [[Алаш партиясы]] құрылатын бірінші жалпықазақ сьезінің де, [[Алаш автономиясы]] жарияланатын екінші жалпықазақ сьезінің де ұйымдастыру және өткізу жұмысына белсене қатысады. Алғашқы сьезде «Шора-и-ислам» жұмысына қатысатын 8 қазақ өкілінің бірі болып сайланады. Екінші сиезде Алашорда үкіметі - Ұлт кеңесіне [[Сырдария]] атынан кіреді. 1917 жылы Жаңа Марғұланда өткен өлкелік мұсылмандар кеңесінде қайраткер Бүкілтүркістандық мұсылмандардың құрылтайын [[Қоқан (қала)|Қоқан]] қаласына шақыру туралы бастама көтереді. Қарашада Қоқанда [[Түркістан автономиясы]]н жариялау шарасына бастан-аяқ қатысады. ==Өлке мұсылмандарының IV төтенше құрылтайына қатысуы== Түркістан аймағы үшін осы ерекше жиын – 1917 жылы 26 қараша күні Қоқанға шақырылған өлке мұсылмандарының IV төтенше құрылтайы еді. Аталған [[құрылтай]] 26-27 қараша аралығында өтті (жаңаша ресейлік жыл санау бойынша 9-10 желтоқсан). Бұған [[Сырдария]], Закаспий, [[Самарқан]], [[Ферғана]], [[Жетісу]] облыстарынан 200-ден аса [[делегат]] қатысты. Олардың ұлттық құрамы да айрықша: қазақ, өзбек, түркімен, қырғыз, әзірбайжан, тәжік, орыс, украин, поляк, еврей т.б. Бұл оның халық деген ұғымды Түркістанның тарихи тағдырымен байланыста қарағанын көрсетеді. Осы жиын делегаттары 27 қараша күні'' «Түркістан территориялық автономиясын»'' жақтап, дауыс берді. Өз атымен айтсақ - [[Түркістан автономиясы|Түркістан]] мұхтарияты. Аталған IV құрылтай [[Түркістан автономиясы|Түркістан автономиясының]] немесе [[Түркістан автономиясы|Түркістан]] мұхтариятының «Халық кеңесін» (мұны бүгінгі парламентпен салыстыруға болады) сайлады. Оған 36 түркістандық (Түркістанның жергілікті халқынан шыққандар) және 18 өзге ұлт өкілдері енді. Халық кеңесінің төрағалығына - [[Серәлі Мұңайтпасұлы Лапин|Серәлі Лапин]], кеңес басшылығы құрамына - Мұстафа Шоқай, [[Убайдулла Ходжаев]], [[Махмұтқожа Бехбуди]] сайланады. ==Түркістан үкіметінің мүшелері== [[File:Flag of the Turkestan (Kokand) Autonomy.svg|right|200 px|thumb|Түркістан автономиясының туы]] Түркістан автономиясының Халық кеңесі үкімет жасақтауды қолға алды. Мұны олар «[[уақытша үкімет]]» деп белгіледі. Сонымен [[Түркістан автономиясы|Түркістан]] үкіметінің мүшелері мына тұлғалар: [[Мұхаметжан Тынышбайұлы]] - Үкімет төрағасы және ішкі істер министрі; Мұстафа Шоқай - Ұлттық кеңес төрағасы және сыртқы істер министрі; [[Шахислам Шахиахметов]] Үкімет төрағасының орынбасары және қаржы министрі; [[Әбдірахман Оразайұлы]] - кейінгі ішкі істер министрі; [[Убайдулла Ходжаев|Үбайдулла Хожаев]] - әскери істер министрі; [[Насырхан төре]] - халық ағарту министрі; Мірәділ Мырзахметов - әлеуметтік істер министрі; [[Хидаятбек Юрғули Ағаев]] - ауылшаруашылығы министрі; [[Әбитжан Махмұт]] - азық-түлік министрі; Саломон Гердфельд - азшылық ұлт өкілдерінің министрі. Осы кезде М.Шоқай бастаған зиялылар азшылық ұлт өкілдері көшбасшыларына ғасырлар бойы азаптанған [[Түркістан автономиясы|Түркістан]] тағдырына және шөре-шөре болып қалған өз тағдырына ақыл көзімен қарауды сұрады. Осыған байланысты кейін бір еңбегінде Мұстафа 1917 жылы Петерборда болған бір пікірталасты есіне алыпты. Мәселе мынада екен, Уақытша үкімет Түркістанға жұмыс күшін апару жайын қарайды. Сонда түркістандықтар жағдайды ушықтырмау үшін алдағы 25 жылда өлкеге жұмысшыларды әкелуді сұраған. М.Шоқай ондай күш қажет болса, ''«орыстардың орнына татар мен башқұртты жіберу»'' мәселесін күн тәртібіне қояды... Ал енді М.Шоқай түркістандықтардан тек жақсылық көрді деу де ақылға сыйымсыз. «Бірлік туы» газетіне 1918 жылы 18 наурызда жарияланған «тау арасынан» жасырын жолданған әйгілі хатында оны Гаухана, Маймүбәрак, Құмбаста сарттары қалай өлтіре жаздағаны жазылған. [[Түркістан автономиясы]]н қырған большевиктік қара күш пен жергілікті бағдарсыз оспадар күштің айырмасы шамалы еді. ==Түркістан автономиясының үкімет басшысына сайлануы == 1918 жылы қаңтарда Түркістан автономиясының алғашқы үкімет басшысы М. Тынышбаев өз еркімен жұмыстан босағанда, М.Шоқай осы қызметке сайланады. Большевиктер бұл автономияны ақпанда қанды қырғынмен таратты. 1918 жылы қыркүйекте қайраткер Самарада бас қосқан Ресейдің азаттық жолындағы күрескерлерінің Құрушы мәжілісіне (Комуч) қатысады. 1919 жылы ақпанда [[Түркістан мемлекеті]] бағдарын одан әрі қозғау үшін Бұхар әмірлігі мен Закаспийдегі ағылшын корпусы басшылығымен келіссөзге Ашхабатқа келеді. Сол жылы [[Баку]] мен Тифлисте сәл аялдап, (гүржі жерінде'' «Яни дүния», «Шафак»'' атты газеттер шығарысып, ''«Вольный горец»'' басылымына атсалысады) Ыстамбұлга аттанады. ==Ел тәуелсіздігі жолындағы күрескен алаш азаматы - М.Шоқай== Әлемге аты мәлім қоғам қайраткері, саясаткер, ақиқат жолына бас тіккен, азаттық үшін тағдырдың азабы мен мазағын қатыспай көтерген, әділеттен басқа досы жоқ, адалдықтан басқа жолы жоқ Мұстафа Шоқайдың біртұтас Түркістан мемлекетін құрудағы қызметі, қайғысы, қасіреті, мақсат – мүддесі кешегі кеңес үкіметі кезінде құлып астындағы құпия болды. Күллі түрік миллетінің туыстық бірлігін сақтап, Түркістан автономиясын құру тұрғысындағы М.Шоқайдың жанкешті қызметін кеңес идеологтары жаулық әрекет сипатында көрсетті. Мұстафаның інісі Нұртаза мен туысы Мырзеке Қалымбетұлы «халық жауымен» хандық қатысы болғаны үшін атылды. Қалғандары қуғын-сүргінге түсті. Ал, мемлекеттік тапсырыс бойынша отставкаға ҰҚК қызметкері Ж.Шәкібаев «Үлкен Түркістанның күйреуі» атты кітап жазып, М.Шоқайдың қоғам алдындағы жұмысын жоққа шығаруға тырысты. Ал Мұстафаның кінәсы - өз ұлтына деген шексіз сүйіспеншілігі еді. Айыбы – атамекенге, ана сүтіне адалдығы. М.Шоқай өле-өлгенше осы бағытынан айныған жоқ. Уақыттан асқан кемеңгер бар ма, қазақ зиялылары жан алып, жан беріскен ел егемендігі тарихи мерзімі жеткен күні өз аяғымен келді. М. Шоқайдың бүкіл өмірінің мәні мен мағынасы, арманы осы егемендік, өлмес рух елімен қайта табысты. Заман озады, өмірден тозбайтын ештеңе жоқ. Зат та, жер мен көк те, адамның аты да ескіреді. Бірақ, қараңғылық қойнауында жанған шамшырақтай Мұстафа есімі жыл өткен сайын жарқырай түсуде. Мұстафаның 1886 жылы 7 қаңтарда Сыр бойында Сұлутөбе секілді ауылда, кірпіштен салған қазақы үйде дүниеге келіп, саясаттың биік тұғырына көтерілуі көбіміз үшін таңғаларлық жағдай. Бала күнінен киіз қазақтың тәрбиесін алады. Осылайша он төртке толар-толмас жасөспірім бейшараның көзіндегі жасты сүртіп, әділеттің ауылын нұсқауға жарап қалады. Ел ішіндегі әлеуметтік теңсіздіктерді танып біле бастайды. Түркістан халқының қамында бір қасиет пен кесапатты өмірге тоқиды. Өмірден осы кезде алған екінші сабағы – орыс өктемдігі. Ташкенттегі орыс ұлты мен жергілікті халық арасындағы әлеуметтік теңсіздікті, келіспеушілікті көзімен көрді. Ұлтжандылық сезімін оянуына алдымен орыс шовинизмі ықпал етті. Алғашында орыс алпауыттары мен патшаның Ресейдің отаршылық саясатына саналы түрде қарсы шыққан, интеллект түрінде қорғанды. Ауыл қазағының арыз-шағымын жазып, дауына араласу гимназиядағы сабағына көп кедергісін келтірді. Ауыл баласы әлеуметтік мәселемен генерал Самсонов алдына бірнеше мәрте барды. Ол барған сайын орыс озбырлығын Самсоновтың көзіне шығып көрсеткісі келеді. Алайда Самсоновтың жан дүниесі адалдық ауылынан алыс жатыр еді. Ғалым Ә. Тәкенов пен М. Қойгелдиев жазғандай «Генерал іске тыңғылықты, орысша сауатты қазақ жігітін өз кеңесіне тілмаш етіп алмақшы болады». Бұл мәселенің бір қыры. Екіншісі – тіпті тереңде. Орыс өкілдері отарлау мен саясат ісінде өте тәжірибелі, жергілікті халық өкілдерінен шыққан талантты ноқталаудың сырт көз аңдамайтын нәзік жолдарын біледі. Тілмаштық Мұстафаға қимастық берген қызмет емес, дарынды жастың келешегін кесу еді. Себебі, ел арасындағы тілмаштар қоғамдық теңсіздікке араша түспей, ақша-пара жолымен азғындап, адамдық қасиеттерінен айырылып жатқанын сол кезде өмірдің өзі көрсетті. Сондықтан, Самсонов бұрқылдып шыққан қайнардың көзін көміп тастағысы келді. Өзара қырқысып жатқан орыс чиновниктері осы мәселеде бірауызды болатын. Генерал Самсонов сезімтал кісі екен, ол Мұстафаның келешегінен орыс отаршылдарына келер бір залалды сезді. Мұстафа Шоқайұлы Петербургке барып, оқуын жалғастырғысы келетінін айтып, - Заң факультетін қалаймын, - дегенде ішін тартып қалды. Петербургтегі заң университеті қазақтың баласы түгілі, орыстың қолына түспейтін оқу. Орыс отаршылары сауатсыз халыққа әділетті көрінуге ынталы, саналы, талантты қазақтың адамына аша таяқ қояды. «Тілмаш боласың ба?» - деп қамқорсыған Самсонов ақыры айтқаны болмағасын М. Шоқайға гимназиядан тиесілі алтын медалды, Зопрометов есімді орыс балаға бергізіп, бұған күміс медаль бермекші болады. Әділет жеңеді, адал азаматтар қолдауымен алтын медальін алған М. Шоқай орыс генералы қойған тосқауылмен өзі бетпе-бет кездеседі. Демек, Ташкенттің тұтқасын ұстап отырған генерал Самсоновтың Түркістан халықтарына деген пиғылы таза емес. Ал, генерал орыс патшалығының өкілі. Бұдан Түркістанға Ресей жүргізіп отырған саясаттың күнгейі мен көлеңкесін бірдей аңғаруға болатын еді. М. Шоқайдың Петербург университетінің заң факультетіне түсуі сол кез үшін үлкен дәреже. Бұған Орынбор генералы – губернаторы Перовскийдің ұсыныс хаты көмек болады. Бәрі бір реакцияшыл көзқарастағы губернатор ішікі саясаттағы ерекшеліктерді есепке алды. Әділет үшін айту керек орыс мемлекетінің билеуші топтары Түркістан тұрғысындағы отарлық саясат жүргізсе де, Петербургтың ғылым төңірегіндегі зиялы қауымы таланттарды бағалай білді. М. Шоқай университетті 1917 жылы ақпан төңкерісіне бұрын бітірді. Зеректілігі арқылы универсиет қабырғасынан 7 тілді меңгеріп шықты. Оның ішінде қазақ, орыс, түрік, ағылшын, француз, неміс және поляк тілдері бар еді. Мұндай жетістік М.Шоқайдың мәдени көкжиегін кеңейте түскені мәлім. Ал, өмір тәжірибесінен, ұлтаралық саясаттың аса салмағын 1914 жылы думада Мұсылман фракциясына хатшы бола жүріп үйренді. Фракция Дума депутаты Әлихан Бөкейханның ұсынысымен келіп, Ахмет Байтұрсынұлы, Ш.Кәрі секілді қазақ зиялыларымен жақын танысады. Мұндағы қызметі де өз жерлестерін отаршылардың зорлық-зомбылығынан қорғау болады. Жазықсызды жаладан сақтау, әлсізді қорғау Мұстафаның мақсатына айналады. Ресей патшалығының көзге көрініп тұрған бір зорлығы – қоныс аударған орыстарға көшпелі қазақтың жайылымы мен қыстауларын күшпен тартып алып бергені. Мұстафа мәселені сенатқа дейін апаратын. «Бастықтың пиғылы түзу болмаса, заңнан қайран жоқ» деп Бисмарк айтқандай, орыс мемлекетінің отарлау саясатына қарсы тұратын күш жоқ еді. Халық орыс патшасынан осы кезде күдер үзеді. кейін Марияға жазған хатында бала кезін еске алып: «Теміржол біздің ауылдан біраз қашық болатын. Жол басы телеграф бағаналарымен жарысатынбыз. Үлкендер бізге осы сымдар арқылы орыс патшасы Николай тұратын қаламен сөйлесуге болатынын әңгіме қылып айтатын. Бар қолымыздан келетіні – бағаналарды қамшыларымызбен осып-осып жіберіп, патшаны сөгу ғана еді», - деп бала кездегі түйсігінің кейіннен расқа шыққанына таңданады. 1917 жылы университет бітіріп, кейбір тарихшылар «Ақпан төңкерісін қуаттап, ол еліне бостандық алып келеді деп түсінді. Эсерлер партиясына мүше болды» - деп жазғандай, Мұстафа Шоқай ұлттық саяси өмірдің тоқсан тарау айрығында тұр еді. Эсерлер партиясына мүше болғаны, болмағаны мұрағаттық деректер арқылы әлі ашылады. Бірақ патшалық Ресейдің аз санды ұлттарға қатысты саясатына М.Шоқай үзілді кесілді қарсы болды. Тарихшы-ғалымдар М. Қойгелдиев пен А. Нүсіпханның «М.Шоқай және Түркістан» мақаласында: «1916 жылы Түркістандағы ұлт азаттық қозғалысты аяусыз басып жаншыған кезде демократиялық топтар үкіметке қарсы оппозиция құрып талқылады. Осы мәселе бойынша ресми баяндама дайындау үшін Түркістанға арнайы сапармен келген депутат эсер А.Ф. Керенский және фракция жетекшісі К.М. Тевкеловпен бірге мұсылман фракциясының хатшысы М.Шоқай да болады» - деп жазады. Бұл М.Шоқайдың өз ұлтына араша түсудің бірден-бір жолы – түрлі партия, уақытша үкімет және эсер жұмысшы солдат кеңесімен түсінісу керек болады.Осының бәрі Орта Азияда өз тағдырын өзі шешетін Түркістан автономиясын құру мақсатында жасалған еді. Құрылтайшылары Түркістан автономиясы деп, оған Сырдария, Ферғана, Самарқан уәлияты толығымен қатысса да, орыс большевиктер кемсітіп, «Қоқан автономиясы» деп атаған аз күндік жаңа құрылым Мұстафа Шоқай идеясының түпкі мақсаты болатын. Мұстафа Шоқай Түркістан жамиғатының келешек өз тағдырын өзі анықтайтын жеке мемлекет болуын мақсат етіп қойды. Осы мақсатта ептеп уақытша үкіметтің аз айлық билігін пайдаланып қалғысы келді. Бірақ «ұлттың өзін-өзі билеу мүмкіндігін береміз» деген бірде бір орыс демократтарына сенген жоқ. «Олар үкімет басына келген соң сөзсіз айнып» кетеді деген пікірін сөз арасында түсіндірумен болды. Сондықтан Ресейден енші алуды қызбалыққа, үстірттікке, асығыстыққа ұрынбай жан жақты ойластырылған саясат жүргізу керек еді. Ресейдің «демократ» билеушілері іш тартып алмас үшін М. Шоқай «ұлттардың өз өзін билеуін», Ресеймен шекаралық, қаржылық және сыртқы саясатта бірлігін жоққа шығармайтынын дәлелдеп береді. «Қоқан автономиясының» келешегіне М.Шоқай күмәнсіз сенді ме, күмәні болды ма, бірақ ол адам қолынан жасау мүмкін емес тарихи төтенше оқиғалардан үміттенеді. Адамды үміт жетелейді, үміт апатқа да соқтырады. Соның бәріне Мұстафа бастаған ұлтжанды азаматтар басын қиып еді. М.Шоқай Түркістан халқы арасындағы қоғамдық белсенділіктің, сауатың, ұйымшылдықтың, рулық жіктелетін қандай деңгейде екенін жақсы білді. Жаңа автономияда сот жүйесін қазылар алқасы, немесе шариғат жолымен жүзеге асыруды ұсынған кезде «руластық тамыр белең алып кетеді» деп бірден қарсы болған. Мұстафа түркі тектес халықтың психологиялық дәстүрлі ерекшелігін жақсы білетін. Сондықтан жалпы мемлекеттік сот құруын ұсынды. Қоқан автономиясының 1918 жылдың қаңтарында құлауына себеп көп. Жергілікті халықтан кең көлемде қолдау таппады. Уақытша үкіметпен сенімді байланыс жоқ. Ел ішінен іріткі салатын алуан түрлі қоғамдық қозғалыс өріс алды. Ең бастысы Петербургтен бастау алып, Ташкенде өрістеген жұмысшы-солдат депутаттарының үкіметі, Қоқан автономиясын Түркістан өңірінде қауіпті аймақтың бірі деп санап, көзін жоймаққа жанталаса кірісті. Ақыры, Қоқан автономиясы қанды қырғынға ұшырады. Соның салдарынан елде басшылық қозғалыс өріс алды. М. Шоқай сол күндер жайлы тарығып жазған бір мақаласында: «...Қоқан ұлттық үкіметінің большевиктерге қарсы күресі кезінде, яғни 1918 жылғы ақпанда, осыдан бір жыл бұрын Ақмешітте 1917 жылдағы мамыр айында орыс жұмысшы солдаттары қолынан өліп кетсемші деп өкінгенім бар» деп жазады. Мақала көлеміне М. Шоқайдың тарих бетіне таңбалы із болып қалған барлық қызметін түгелдеп беру мүмкін емес.1918 жылы Грузияда ,одан Түркияда кейін Париж бен Берлинге ұласқан қоғам қайраткерінің өмір жолы бүгінгі ұрпақ үшін өнегелі жол. М. Шоқайға коммунистік қоғам идеологтарының күллі Түркістанға жасап отырған зорлық-зомбылығы, қарапайым алаңда берген ақыреті оның өмірінің қайғысы, мұңы болды. Орыс демократтарына үміт артуы да үзілді кесілді тоқтады. Тіпті, сенімді деген Сұлтанбек Қожановтан «Қоқан автономиясының» мүшелеріне Кеңес үкіметі кешірім береді деген хабар тигенде де компартия басшыларына екіжүзділік саясатын күні ілгері біліп, елге оралмады. Грузияда «Вольный Горец», «Борьба», «На рубеже», Стамбулда «Жаңа Түркістан» кейіннен «Жас Түркістан»газет-журналдары арқылы күллі өмірін азаттық үшін күреске жұмсады. Ал, 1920 жылы Варшавада Сталиндік режимге қарсы Кеңес одағының қудалауына түскен ұлт зиялылары «Прометей» ұйымын құрған болатын. Ал, Варшавадағы шығыстану институты 1929 жылы «Кеңес одағының ішкі және сыртқы саясаты туралы» ғылыми теориялық конференция ұйымдастырды. «Сталин социализмі – тонаушылықты қамтамасыз ететін саяси жүйе» деген 1937 жылы жазған мақаласында Кеңес үкіметінің өз халқына жасаған тонаушылық саясатына экономикалық тұрғыдан талдау жасайды. Осылайша М.Шоқай Кеңес үкіметінің шетелдегі басты дұшпанына айналады. Білімі – терең, ақылы асқан қазақ перзенті түрік жамиғатының бірлігі мен коммунистік қоғамның халыққа тигізер ықпалы жөнінде ондаған мақала жазды. Мақала дерегі талдау мен таразылаудан тұрды. 1936 жылы КСРО конституциясындағы логикалық қайшылықтарды дәлме-дәл түсіндірді. Белсенді, саналы, ынталы азаматтары ғана коммунистік ұйымдарға біріге алады» деген конституция бабын сөзбе-сөз жүйелей келе, «Компартияға кірмеген адамдар белсенді, ынталы және саналы болып саналмайды деген сөз. Ал КСРО-да коммунист емес адамдар халықтың 98 %» деп жазады. Сондай-ақ жеке адамның тарихтағы рөлін жоққа шығаратын марксизм идеяларын, Сталиннің жеке басқа табынушылығын атап көрсетіп береді. М.Шоқайдың өмір жолы өнегеге толы болды. Бүкіл түркі әлемінің тарихи тұлғасына айналған М.Шоқай 20 ғасыр кезеңінде адамзат баласының айтулы перзенті болды. Оның бойында біз біліп үлгірмеген, тарихымен таныспаған талай рухани қазыналар жатыр. Ол Түркістан халқын орыс диктатурасынан қорғауға күш салды, бірақ озық және адал ойлы славян халқының өкілдері Я.Газовский, И. Пильсудский, В. Чайкин, В. Наливкинге деген құрметі ерекше еді. Өмірлік досы Мария Яковқызы да орыс ұлтынан болатын. М. Шоқай осынау таза табиғи қалпымен, көптің көзі жетпейтін шың басындағы шынар секілді еді. Тамырын тасқа жайған шынар жалғыз өседі, жүзін күн сүйіп, жапырағын жел тарайды. Діні қатты болады. Шыңдағы шынар секілді М.Шоқай да жиырмасыншы ғасырдан өтіп, асыл ой, азаматтық қалпымен жиырма бірінші ғасырға келді. ==Эмиграциядағы өмірі== [[Сурет:Shoqai_bust.jpg|нобай|Ножан-Сюр-Марн қаласындағы Мұстафа Шоқай бюсті ]] [[Түркия]] арқылы алғаш Германияға, сонан соң Францияға барып орнығады. Эмиграцияда ''«Жаңа Түркістан», «Жас Түркістан»'' журналдарын шығарып, кеңестің озбыр саясаты туралы зерттеулер жазады. Эмиграциядағы көп уақытын Франция астанасы Париждің маңындағы Ножан-Сюр-Марн қаласында өткізген. 2001 жылы сол кезде ҚР Премьер-министрінің орынбасары Иманғали Тасмағамбетовтің бастамасымен Мұстафа Шоқай тұрған Ножан-Сюр-Марн қаласындағы Square de la Fontaine көшесі 7 үй мекенжайында қайраткерге арнап бюст қойылған. Мұстафа Шоқайдың Ножан-Сюр-Марн қаласында тұрған мекенжайлары: 1) 1923–1930 жылдары: Rue Bauyn de Perreuseі 16 үй; 2) 1930-1933 жылдары: Парментьер көшесі 48 үй (48 Rue Parmentier) 3) 1933 - 1941 жылдары: Square de la Fontaine көшесі 7 үйдің 4-қабатта орналасқан 42-пәтері. Осы үйде Мұстафа Шоқайдың әйелі Мария Шоқай 1969 жылға дейін қайтыс болғанша тұрған. == Жеке өмірі == [[Сурет:Marie_Gorina-Tchokaiff.jpg|нобай|Мария Горина-Шоқайдың Шель қаласындағы қабірі]] Мұстафа Шоқай жарының есімі Мария Горина. Ол 1969 жылы қайтыс болып, [[Шель (Сена және Марна)|Шель]] қаласындағы зиратқа жерленген. Құлыптасына "Marie Gorina-Tchokaiff 22-2-1888 – 1969" деп жазылған (координаты: 48.8827708, 2.6023871). == Мұстафа Шоқай мен [[Нацистік Германия|Үшінші рейх]] == Кеңестікке қарсы көзқарасы бар еуропалық саяси ортада осындай танымал адам шығыста үлкен жоспарлары бар фашистердің назарын аударады. Билікке келген Адольф Гитлер Кеңес Одағының аумағы есебінен «неміс өмір сүру кеңістігін» едәуір кеңейтуді жоспарлады және антисоветтік ұлттық кадрлардың маңыздылығын түсінді. Сонау 1933 жылы Шоқай Берлинге шақырылды, кейіннен басып алынған шығыс аумақтарының империялық министрлігінің саяси бөлімінің меңгерушісі, доктор Георг Лейббрандтпен кездесті. Кейіннен, Шоқай «Reichsleiter департаментімен тығыз байланыста жүргізу пайдасына сөз сөйледі Альфред Розенберг». Соғыстың алдында да Орта Азия эмиграциясының барлық өкілдері Шоқайға оң көзқараспен қараған жоқ. Осылайша, Николай Хан Ёмудский ( Түркістан легионын құруға қатысушы ) Шоқайды „Түркістанның жалғыз өкілі“ ретінде көрсетіп, «Германияның жауы» деп атады. 1939 жылға қарай фашистер миллиондаған болашақ кеңестік әскери тұтқындарды ұстау үшін бірнеше концлагерь дайындады. Шабуыл күні 22 маусымда 1941 жылы Фашистер Парижде көптеген көрнекті орыс эмигранттар тұтқындалып оларды түрмеге қамады. Шоқай да сол жерде болды. Үш аптадан кейін оны Берлинге апарып, бір жарым ай өңдеп, Түркістан легионын басқаруды ұсынды. Ол концлагерьлерде отырған тұтқындалған кеңес түріктерінен алынуы жоспарланған болатын. Немістер Шоқайдың билігіне сенді. Легион Кеңес әскерлеріне қарсы Шығыс майдандағы шайқастарда неміс бөлімшелерін ішінара алмастыруы керек еді. Шоқай оны осы лагерьлердегі отандастарының ұстау жағдайымен таныстыруды талап етті және тікенек сымның артындағы азиялықтардың адамгершілікке жатпайтын жағдайына тап болды. 1941 жылдың күзінде Сувалки, Вустрау және Честочованың концлагерьлеріне барғаннан кейін Мұстафа: «Сталин мен Гитлер - зұлым адамдар» деп жазды. Жерлестерінің тағдырын қалай да жеңілдету және олардың өмірін құтқару үшін Шоқай неміс билігіне ымыраға келуді ұсынды.Ол өз шарттарын қойды: # Германияның оқу орындарында болашақ Түркістан мемлекетіне кадрлар дайындау; # Тұтқындағы отандастарының арасынан әскери құрылымдар құру, олар Түркістан шекарасына жақындағанда ғана қолданылуы тиіс. Осылайша, ол нацизммен ықтимал ынтымақтастықтан Түркістанға аз да болса пайда алуға тырысты, бірақ артынан бас тартты. Өйткені, Гитлер Түркістан легионына тек «зеңбірек жемі» ретінде қызығушылық танытты. Содан кейін ол Үшінші Рейх Сыртқы істер министрлігіне хат жазды . Ол өз хатында «... Гете, Фейербах, Бах, Бетховен, Шопенгауэр сияқты данышпандарды тәрбиелеген ұлт өкілдерінің әскери тұтқындарға қалай қарайтынын көріп қатты қиналды... Түркістан легионын басқарып, одан әрі бас тарту туралы ұсынысты қабылдай алмаймын. Мен шешімімнің барлық салдары туралы білемін.» [[File:Надгробный памятник Мустафы Шокая в мусульманском кладбище (Шехитлик) в Берлине.jpg|thumb|Мұстафа Шоқайдың Берлиндегі қабірі]] Салдары тез келді. Шокайды қолдануға болмайтынын түсінген неміс басшылығы оны алып тастауды шешеді. 1941 жылы 22 желтоқсанда Гитлер Түркістан мен басқа ұлттық легиондарды құру туралы декретке қол қойды. Сондықтан Шоқайдың оларды жасауға еш қатысы жоқ. Ол сол кезде Берлиннің «Виктория» ауруханасында болған. 1941 жылы 27 желтоқсанда ол жоқ болды. Ресми есепте оның «іш сүзегінің дамуынан қан уланудан қайтыс болғаны» айтылады, ол концлагерьлерге барғанда жұқтыруы мүмкін еді. Бірақ улану кезінде де дәл осындай белгілер болуы мүмкін. Бұған қоса, Мария Горина-Шокай өз естеліктерінде Мұстафаның Түркістанда сүзекпен ауырғанын айтқан .және оның иммунитеті болуы керек еді. Шоқай 1942 жылы наурызда құрылған Түркістан легионын басқарған және Горинаның айтуы бойынша сәнді өмір салтын ұстанған өз серігі өзбек Вели Каюмды уландырды деп күдіктенді . Мұстафа Шоқай Берлиндегі түрік мұсылман (Осман) зиратында жерленген. М. Шоқайдың әйелі Мария Яковлевнаның өсиетімен қайтыс болған күннің астындағы құлпытаста үш латын әрпі мен төрт сан бар: JOH.15.13. Олар Джон Инжилінің он бесінші тарауының он үшінші тармағын көрсетеді, онда: <blockquote>«Достар үшін жанын берген адамнан артық махаббат жоқ.»</blockquote> ==Афоризмдері== * Ұлтқа пайдалы адам келсе, бәрiнен бұрын орыс өкiметiнiң атамекенiмiздегi жер саясатын мұқият зерттеп үйренуге тырысыңыз. Сiзге не iстеу керектiгiн осы саясаттың өзi-ақ көрсетiп бередi. * Бiз, әрине, өзiмiздiң атамекенiмiз Түркiстанды кеңестiк Ресейден де, басқа Ресейден де бiржола бөлiп алуды мақсат етемiз. Бұл – бiздiң ұлттық мұратымыз, ұлттық арман-мүддемiз. Бiз тек осы идея үшiн қызмет етемiз. Атамекенiмiздiң iшiндегi және сыртындағы барлық ұлттық күштерiмiздi осы идея төңiрегiнде топтастыруға барынша тырысамыз. * Ұлттық рухсыз ұлт тәуелсiздiгi болуы мүмкiн бе? Тарих ондайды көрген жоқ та, бiлмейдi де. Ұлт азаттығы – ұлттық рухтың нәтижесi. Ал ұлттық рухтың өзi ұлт азаттығы мен тәуелсiздiгi аясында өсiп-дамиды, жемiс бередi. * Ұлттық рухтың негiзi – ұлттық тiл. * Бiз құл болып тұра алмаймыз. Бiз ұлт азаттығымызды аламыз. * Әрбiр өсетiн адам басынан өткенiн балалық шағын еске алса да, сол балалыққа қайтқысы келмейдi. * Бәрiнен бұрын өз қатарымызды, түркiстандық бiрлiгiмiздi күшейтейiк. Түркiстанның жұдырықтай жұмылған ұлттық бiрлiгiн Ресейден айрылу үшiн күресiп жатқан басқа халықтардың ұлттық майдандармен тығыз үйлестiре отырып, орыс империализмiне қарсы қуатты күш ұйымдастырып, бiрге қимылдайық. Орыс империализмiне қарсы күрес майдандағылардың ұлтын, дiнiн, нәсiлiн, партиясын тергеп-тектемейiк, алаламайық. Тек осындай жол ғана бiздi ұлттық азаттыққа жеткiзе алады… Бұдан басқа жолдардың барлығы алдамшы, тұйық… Өзiнiң iшкi бiрлiгiн нығайта алған халықтар ғана тәуелсiздiгiне қол жеткiзе алады. Және оны қорғап қала алады. * Ағалар, қыпшақ деген ұлт болмайды, қазақ деген ұлт бар. Егер әрқайсымыз бөлiнiп, қыпшақтың көсемi, арғынның көсемi, үйсiннiң көсемi болып жатсақ, бiздiң халық азады. * Төлқұжат деген нәрсе «ұлт» бермейдi, оның «ұлтын» өзгерте алмайды. Төлқұжат деген нәрсе сол төлқұжат иесiнiң оны берушi үкiметке тәуелдi екенiн ғана куәландырады. * Ылғи да Отаныма қайту ойында жүремiн және соған жету үшiн тырысамын. Демек, атамекенiмдi құтқару үшiн күресемiн. * Кеңестiк ұлт саясаты бiздi «балғасымен» жаншып, «орағымен» орып тастады. * Сiздер, немiстер өздерiңiздi «Еуропадағы ең мәдениеттi халықпыз» деп санайсыздар. Егер сiздердiң мәдениеттерiңiз менiң көрiп жүргендерiм болса, онда мен сiздерге тұтқындардың шеккен азабын көрулерiңiздi тiлеймiн. Сiздер XX ғасырда өмiр сүре отырып, ХIII ғасырда Шыңғыс ханның жасаған зұлымдығынан асып түстiңiздер. Мәдениеттi халық екендiктерiңiздi айтуға хақыларыңыз жоқ. Егер, сiздер, осыған байланысты маған «ату» не «асу» жазасын берсеңiздер, қарсылығым жоқ. Мұндай мәдени қоғамда өмiр сүргеннен гөрi өлгенiм артық. * Бiз, Түркiстан тәуелсiздiгiн жақтаушылар, елiмiздiң еркi үшiн және жұртымыз Түркiстанның бодандықтан құтылуы үшiн күресемiз. Түркiстандықтарда бұдан басқа жол болмаған. Қазiр де жоқ және бұдан соң да болмайды… Бiздiң мұратымыз Түркiстанда түрi жағынан да, мазмұны жағынан да ұлттық болатын мемлекеттiк құрылымға қол жеткiзу болмақ. Сонда ғана халқымыз өз жерiнiң нағыз қожасы бола алады. * Қазақпын деп мақтануды ар көретiн, қазақтың тiлiнде сөйлеудi масқаралық көретiн салт қайдан шығып отыр? Балалардың көбi не қазақ, не орыс болып тәрбиеленбей, шөре-шөре бiрдеме болып өсiп жатқанын неге көрмейсiңдер? * Өзiнiң iшкi бiрлiгiн нығайта алған халықтар ғана тәуелсiздiгiне қол жеткiзе алады және оны қорғап қала алады. * … ұлттық еркiндiк пен азаттыққа талпыну табиғаттың болмай қоймайтын заңы тәрiздi нәрсе. * Бiз жеке тұлғалардан жоғары тұрған ұлттық мұраттарға сүйенемiз. * Жалпы адамгершiлiк және философиялық тұрғыдан алғанда жақсы халық, жаман халық деген ұғым жоқ, болмайды да. * Тарих рақымсыз. Ол – ғұламаны да, бiлгiрдi де, өнер иесiн де, хандар мен патшаларды да аямайды. Ол өз заңына қарсы келгендердiң бәрiн езiп-жаншып жүре бередi. Тарих заңдары керi қайтуды бiлмейдi және оны жаратпайды. * Атамекендi сүю – оның тұтас мүддесiне қызмет ету, осы жолда әрқашан қызмет етуге, керек болса жанпида қылуға дайын тұру болып табылады. * …ұлттық мүдде жеке топтар мүддесiнiң жиынтығынан тұрмайды. * Бiздiң шын жүректен және асыға күтерiмiз бiр ғана нәрсе, ол атамекенiмiздiң орыс пролетариаты диктатурасынан құтылуы. Бiз барлық жерлестерiмiздi осы ұлттық мұратымыз жолында бiр жан, бiр тән болып жұмылуға шақырамыз. * Тәуелдiлiгiн жалпы ұлт мүддесi тұрғысына сәйкес, ұлттың жалпы жағдайына үйлесетiн түзiм жолында құрбан ете бiлген адамдар ғана нағыз ұлттық патриот және ұлтқа пайдалы қызметшi бола алады. * Мақтаға қарсы күресте бидаймен қаруланыңыз. Шет ел үстемдiгiнен құтылудың алғашқы қадамы шет елге астық тәуелдiлiгiнен құтылу болмақ. * Атамекенiмiздiң ұлттық құқығы жолында жүргiзiп жатқан күресiмiз, тiптi, кейде «демократияның шекарасын» аттап кеткен күннiң өзiнде ешкiм бiздi шовинизммен айыптауға қақысы жоқ<ref>.Байбот Кошым-Ноғай Серiкбай-ұлы. "Мұстафа Шоқай. Түркістаннын қилы тағдыры". Алматы, "Жалын", 1992.</ref><ref>"Мұстафа Шоқай. Мария Шоқай. Естеліктер" (құрастырған Ә. Такенов, М. Койгельдиев), Ыстамбұл, 1997.</ref><ref>"Мұстафа Шоқай. Тандамалы" (аударып құрастырған Айтан Нүсіпхан), 1-2 том, Алматы, "Кайнар", 1998-1999.</ref> Д<ref>архан Кыдырәлі. "Мұстафа Шоқай: өмірі, танымы, күресі", Анкара, 2001 (түрік тілінде).</ref><ref>Әбдіуақап Қара. "Мұстафа Шоқай", Алматы, "Арыс", 2004.</ref><ref>Әким Тарази. "Мұстафа Шоқай". Алматы, "Жазушы", 2008.</ref><ref>Кошым Есмағамбетов. "Әлем таныған тұлға". Алматы, "Дайк-пресс", 2008.</ref><ref>«Алаш» қозғалысы. Алматы, 2008. ISBN 9965-32-715-7</ref><ref>Қазақстанның қазіргі заман тарихы: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған окулық. 2-басылымы, өңделген. Жалпы редакциясын басқарған тарих ғылымының докторы, профессор Б. Ғ. Аяған. Алматы: Атамұра, 2009. ISBN 9965-34-933-9</ref> == Сілтемелер == * [http://abai.kz/content/ebdiuakap-kara-mystafa-shokaidy-karalaushylarga-zhauap-zhalgasy-0 Әбдіуақап Қара. Мұстафа Шоқайды қаралаушыларға жауап (жалғасы)] * [http://abai.kz/content/ebdiuakap-kara-mystafa-shokaidy-karalaushylarga-zhauap-basy Әбдіуақап Қара. Мұстафа Шоқайды қаралаушыларға жауап (басы)] == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Қызылорда облысында туғандар]] [[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]] [[Санат:Берлинде қайтыс болғандар]] [[Санат:1941 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:1890 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақстан министрлері]] [[Санат:Алаш Орда қайраткерлері]] 6xpxsm45ussgydgdwmnroylf80gm173 Ескендір Зұлқарнайын 0 10859 3690526 3610464 2026-11-03T06:20:36Z Мухаметқали 187935 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 3690526 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Ескендір Зұлқарнайын | Шынайы есімі = Ἀλέξανδρος ὁ Μέγας<br>{{lang-en|Alexandre the Great}} | Суреті = Bust Alexander BM 1857.jpg | Атауы = ''Ескендір Зұлқарнайын'' | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Ежелгі_Македония|Македония патшасы]] | Лақап аты = | Ту = Flag of Greek Macedonia.svg | Басқара бастады = [[Б.з.д. 336 жыл|б.з.д. 336]] | Басқаруын аяқтады = [[10 маусым]] [[б.з.д. 323 жыл]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[ІІ Филипп]] | Ізбасары = [[Филипп III Арридей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Түсініктемелер = | Діні = | Туған күні = [[20 шілде]] [[б.з.д. 356 жыл|б.з.д. 356]] | Туған жері = [[Пелла (қала)]], [[Ежелгі Македония]] | Қайтыс болған күні = [[10 маусым]] [[б.з.д. 323 жыл|б.з.д. 323]] (32 жас) | Қайтыс болған жері = [[Вавилон]], [[Ежелгі Македония]] | Жерленді = [[Александрия]], [[Мысыр]] | Династия = [[Аргеад әулеті]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[ІІ Филипп]] | Анасы = [[Олимпиада Эпир]] | Жұбайы = 1) [[Роксана]]<br>2) [[Статира (Ескендір Зұлқарнайынның жұбайы)|Статира]]<br>3) [[Парисат]] | Балалары = 1) [[Геракл (Ескендір Зұлқарнайынның ұлы)|Геракл]] (некесіз [[Барсина]]дан)<br>2) [[Александр IV Македониялық|Александр]] ([[Роксана]]дан) | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Ескендір Зұлқарнайын''', немесе '''ІІІ Ұлы Александр''' ({{lang-grc|Ἀλέξανδρος Γ' ὁ Μέγας}}, {{lang-la|Alexander III Magnus}}, [[20 шілде]] [[Б. з. д. 356 жыл|б. з. д. 356 ж. ш.]] — [[10 маусым]] [[Б. з. д. 323 жыл|б. з. д. 323 ж. ш.]]) — Аргеадтар (Теменидтер) әулетінен шыққан [[Б. з. д. 336 жыл|б. з. д. 336 жылдан]] бастап [[Ежелгі Македония]]ның патшасы, әлемдік державаның басшысы, адамзат тарихының ең ұлы қолбасшыларының бірі<ref>{{cite web | url=http://books.google.com/books?id=wzvhZXHOlFYC&pg=PA22 | title=Александр Македонский | publisher=Большая историческая энциклопедия | pages=22}}</ref>. Оның жорықтарының қазақ даласына байланысты тұстары жайында ''«Қазығұрт: аңыз бен ақиқат»'' атты кітапта жазылған. {{Дәйексөз|Жалғыз ғана қазақ арасында емес бүкіл Шығыс әлемінде Ескендір Зұлқарнайын деп аталып кеткен кісі — македониялықтардың әйгілі қолбасшысы Македониялық Александр.}} Александр шын мәнінде Филипп патшаның ұлы, «Македониялық» деген қосымша есімі. Зұлқарнайын атауы араб тіліндегі «ذو القرنين» (Зұл әл-Қарнайн) сөзінен шыққан, мағынасы — «қос мүйіз иесі» немесе «екі мүйізді». Ортағасырлық ислам дәстүрінде көбіне Ұлы Александр [[Құран|Құрандағы]] [[Зұлқарнайын]] деген патшамен сәйкестендірілген. Сол себепті түркі және парсы әдебиеттерінде Александр есімінің шығыстық нұсқасы — «Ескендір» атауы қосылып, «Ескендір Зұлқарнайын» түрінде кең тараған. Алайда қазіргі замандағы мұсылман ғалымдардың ойынша бұл екі тұлғалар бір адам емес. Осы Зұлқарнайын, яғни Македониялық патша да қазақ даласын жаулап алуды [[қала]]<nowiki/>ған. Ол қол астындағы жауынгерлерге қарағанда әлденеше есе көп әскері бар Дарий патшаны күйрете жеңген соң өзі жаулап алған жерлердің көбінде қала тұрғызып, грек-эллин мәдениетін енгізе бастайды. Оның күл-талқан етіп жойып жіберген қаласының бірі [[Кир]] қаласы – ''Кирополис''. Осы қаланың қай тұста екені, яғни нақтылы орны қайда екені ғалымдардың арасында әлі күнге дейін дау туғызып келеді. Дегенмен көпшілік ғалымдар оны қазіргі [[Қоқан]] қаласының маңында немесе [[Хожант]] қаласының орнында болған деген тұжырымға тоқтайды. Қазіргі кезде анықтама деректерде осылай көрсетілген. Ескендір осы өзі жаулап алған [[Азия]] аймағында тез арада-ақ өз есімі берілген онға жуық қала тұрғызыпты. Соның бірі ''Александрополис'' немесе ''Александрия Эсхата'' (Шеткі Александрия). Ғалымдар осы қаланы да Хожант қаласының маңынан немесе дәл орнынан іздейді. [[Археолог]]тар қазба жұмысын жүргізіп көргенде жер қыртысынан Ескендір заманынан бұрынғы дәуір мәдениетінің де бұйымдары кездескен. Мүмкін ол бұрынғы Кирополистың қалдығы болар. Біздің осы бір [[Сырдария]] өзенінің бойына салынған Александр қаласының тарихын тәптіштеп жатқанымыздың да сыры бар. Өйткені, Ескендір жорығының қазақ даласына қарай жасаған бағыты осы маңнан онша қашыққа бармаған. Бұл ең шеткі қаласы еді. Ал басқалары Ариялық Александрия (Герат), Окс өзеніндегі Александрия (Термез немесе Куляб маңында), Маргиланиялық Александрия (қазіргі Байрам Али) Бақтра қаласының маңындағы Александрия, т.б. Ескендірдің жорығына байланысты оның соңғы рет өтіп, тауы қайтқан соң шегінген өзені жөнінде тарихи жазбалар бар. Солардың үшеуінің авторлары [[Арриан]] (біздің дәуіріміздің бірінші ғасырында өмір сүрген грек ғалымы), [[Аммиан Марцелин]] (330–400 жылдар шамасында өмір сүрген тарихшы) мен [[Квинт Курций]] (біздің дәуіріміздің бірінші ғасырында өмір сүрген Рим жазушысы). Ескендір жорығының бағытын күрт өзгертіп, Орталық Азиядан [[Кавказ]]ға қарай сүйреп жүрген осы Квинт Куций. Ол Ескендірдің өткен өзенін [[Танаис]] (Дон) деп жазады да [[Парапамизус]]ты Кавказ деп көрсетіп, Каспийді [[Азов]] теңізімен шатастырады. Курцийдің осы қателігін (сол сияқты Македонский тарихшыларының да қателігін) кезінде [[Страбон]] дәл айтып берген болатын. Біріншіден, ''Квинт Курций еңбегі'' ақыл-уағыз айтуға бағышталған көркем шығарма. Ескендір жорығы мұнда мысал үшін келтіріліп отырады. Екіншіден, ол Ескендірдің бейнесін өз деңгейінен әлдеқайда жоғары көтеру үшін Донға апарып, Еуропаны да жаулап алып еді деген ұғым туғызғысы келеді. Оның үстіне Кавказды атап отырғаны баяғы ежелгі дүние тарихында от иесі Прометейдің сол заманда жердің шеті саналатын Кавказ тауында құрсауланып тасталғанын есте сақтау керек. Осылайша Ескендірдің абыройын артқыза түспек болған. Дәл осындай қатені Ескендір тарихын жазған тарихшылардың ішінде [[Арриан]] да жіберген. Ол өз еңбегінде бұл өзеннің Дон емес екенін дәлелдей отырып, атын [[Танаис]] деп жазып, бастау алатын жерін Кавказ таулары деген. Ал кей жерлерінде өзеннің атын бірде ''Орксантес'', бірде ''Оксиартес'' деп те атаған. Страбон осы жазушының қасақана жасаған қателігін анық дәлелдеп берумен қатар [[Сырдария]] өзенін [[Яксарт]] деген атаумен атап, [[Үндістан]] жерінен бастау алып, соғдылықтар мен көшпелі скифтердің шекарасы болып ағып жатқанын, бұл өзен [[Персия]] елінің қиыр шеті екенін әрі Ескендір күйреткен Кирополис қ-ның осы өзеннің бойында болғанын айтқан. Страбон өз еңбегінде көшпенді скифтердің негізгі тайпалары ретінде сақтарды, дайларды, массагеттерді айтады. Ал [[Птолемей]] Сырдарияны [[Яксарт]] деп атап, ол үш иеліктің — [[сақ]]тар, [[соғдылар]] және [[скиф]]тер жерін суландырып жатқанын дәлелдеп, Сырдарияның [[солтүстік]] бетін жайлағандар саны көп халық яксарттар еді дейді. Осы бір дауларды шешуге өз үлесін қосқан, қызғыштай қорғаған орыс ориенталисі, ''«қазақ тарихының Геродоты»'' аталып жүрген [[Алексей Ираклиевич Левшин]] осы жұмбақтарға мынадай үлес қосты. [[Сурет:Diadochen1.png|thumb|350px|Ескендір өлгеннен кейінгі жердің бөлінуі]] # [[Бақтрия]] мен Соғдыны жаулап алған Ескендірдің қадамын енді Сырдарияның бойынан сонау [[Еуропа]]да жатқан Донның жағасына алып бару ешбір ақылға сыймайды. # Аррианның жазбалары бойынша жеңістен жеңіске жеткен Ескендір сол даңқтың буына мас болып, тек қана даңқ қосу үшін сақтарға жасаған жорығын Марақанда (Самарқан) қаласынан бастаған. # [[Квинт Курций]] өз жазбаларында жарақат алған Ескендір өзен бойынан аттанып [[Самарқан]] қаласына төртінші күнде жеткенін айтады (осы қашықтық Сырдарияның Шыназ төңірегіндегі өткелінен Самарқанға дейінгі қашықтықты меңзеп тұр). # Нақ осы Квинт Курцийдің тарихи поэмасындағы скиф елшілерінің (Левшин атауы) Ескендірге айтқан сөздерінен олардың елдерінің де, ордасының да қайда жатқанын анық меңзеуге болады. Әрине, А. И. Левшин дәл осылай етіп, нақтылы тұжырым жасамаған. Ол өз еңбегінде («Описание киргиз-казахских или киргиз-кайсацких орд и степей». А., [[1996]]) Сырдарияның тарихына шолу жасағанда ежелгі және көне дәуір тарихшыларының еңбектеріне талдау жасап, әркім әр жаққа жүгіртіп жүрген өзеннің Сырдария өзені екенін дәлелдеуді мақсат еткен. Ал сол жазбаларға тереңірек үңіліп, сол кісі атаған еңбектердің бірқатарына көз жүгіртіп өтсеңіз дәл осындай тұжырым жасауға болады. Енді осы мәселе Ескендірдің Сырдариядан өтіп соғыс салуы мен сақтар жеріне тұңғыш рет әрі соңғы рет аяқ басуы туралы. Ал осы соғыс қай жерде өтті? Біз жоғарыда Арриан мен Квинт Курцийдің дәлелдерін келтірдік. Оның біріншісі Ескендірдің сақтар даласына Самарқаннан аттанып барып, Сырдан өткенін айтса, екіншісі шайқастан соң жараланған қолбасшының Самарқанға төртінші күн дегенде жеткенін айтады. Демек Сырдариядағы өткел Самарқаннан қашық емес. Кейбір авторлардың осы өткелді, тіптен Александрия қаласының өзін де Сырдарияның Арал теңізіне құяр сағасына апарып орналастыруын кезінде А.Левшин батыл сынап, Сырдариядан өту үшін бұлай қарай бағыт алған болса құм даламен жарты айлық немесе бір айлық жол екенін айтады. Ескендір, әрине, өз әскерін құмға айдамайды, керісінше елді мекені көп, сулы жермен жүруге тырысатыны белгілі. Сондықтан бұл қолбасшының да Сырдариядан өткен жері баяғы Кир патшаның өткен өткелі болса керек. Тек бұл жолы сақтар үш күндік жерге шегініп кеткен жоқ, жауына алғашқы соққыны тура өзеннің жағасында берді. Өзеннен өтіп жатқан македониялықтарға садақ оғын қардай боратты, сонан соң жер жағдайы өздеріне әбден танымал болғандықтан бірде шегініп, бірде ұмтылып, кейбір кезде бүйірінен тиісіп отырды. Дегенмен осы шайқас дәл өзеннің жағасынан әрі жылжымады деу әбестік болар еді. Өзеннен өткен македониялықтар ілгері ұмтылуға тырысатыны анық. Өйткені соңдарынан келе жатқан қосындары сол өзеннен жайбарақат өтуі керек. Артынып-тартынып келе жатқан қосымша лектің сақадай сай тұрған жауынгерлері қардай бораған жебенің астында өтуі мүмкін емес. Ал сақтар болса бұл шайқастың тек өзен жағасында ғана аяқтала қоймайтынын жақсы түсінеді. Олар үшін жер ыңғайына қарай шегіне соғысу тиімді. Оның үстіне осы жерде біз Т. Жұртбаевтың кітабында келтірілген дерекке сілтеме жасап көрейік. Автор өз кітабында Ескендір өзінің әскери Ордасын Ванкент қаласында орналастырды дейді де, оны қазіргі Хожант қаласының маңынан іздеуді меңзейді. Біздіңше бұл дұрыс емес. Автордың Ванкент деп отырғаны [[Бенакент]] (кейбір деректерде Бинакент, Фенакент) қаласы болу керек. Бұл Сырдариядан өткеннен кейін әудем жерге орналасқан қазіргі [[Шыназ]] (Шахрухия) қаласы. Ескендір өзеннен өткеннен кейін қол астындағы қыруар әскерді басқару үшін әскери орда (штаб) құруы қажет қой. Оның үстіне македондықтар өзеннен бері өте салып, сол замат ары өтіп, кейін кетпеген. Ескендір нақ осы шайқаста бірінші рет жарақаттанып, бірнеше күн шатырынан шықпай жатып алған. Ал бұл кезде сақтардың тек қана көшпенді өмір сүрмей отырықшылықпен айналысатын тобы болғанын жоғарыда Квинт Курций шығармасындағы мына бір жолдар айқындайды: {{Дәйексөз|Сақтар аспандағы сұңқар сияқты. [[Яксарт]]тар күніне жүз рет ары-бері кесіп өтсе де өз еркі. Өйткені, бұл біздің отанымыз! Сенің отаныңа біз қиянат жасағамыз жоқ. Біліп қой: Тәңірім бізге өгіздің мойынтұрығын, соқаны, найзаны, жебені және тостағанды сыйлады. Өгіздің күшімен еккен дәнімізді достарымызбен бөлісеміз, тәңірімізге мінажат етіп, тостағанымыздағы шарапты соларға құйып береміз. Ал жебемен жауымызды жайратамыз, жақындаса найзамызды шаншимыз.}} Демек, сақтар егіншілікпен айналысатын жер негізінен Қазақстаннның оңтүстігі, ал мына айтылып отырған оқиғаларға келетін болсақ және де [[Келес]] өңірі, [[Шыршық]], Өгем, [[Бадам (өзен)|Бадам]], [[Арыс]] өзендерінің аңғарлары. Отырықшылық болған соң қаланың да жұрнағы болуы әбден ықтимал. Ал осы Ескендір заманынан екі жүз жылдан кейін осы аймаққа келген қытай жиһанкездері мұнда егіншілігі де, көшпенділігі де, қалалары мен кенттері де бар, қол өнері де өркендеген Қангюй мемлекеті болғанын көздерімен көрген. Ескендірмен шайқасқан сақ көсемдері мен қолбасшыларының есімдерін біз Жұртбаев кітабынан келтірейік: Ұлы кеңестің биі [[Тамыр]], қолбасшы [[Ботақан]], [[Күдіре батыр]], [[Садырақ батыр]], жау тылында әрекет жасаған Сыпатай батыр (Спитамен). Сыпатай жөнінде бірер сөз В.Ян кітабы бойынша оның әкесі соғды, шешесі сақ қызы. Өмір талқысымен әкесін іздеп Афинаға да барған, Ескендір соғыс тактикасын да жақсы меңгерген. Соңынан елінің азаттығы үшін күрескен батыр Ескендір қолы Сырдариядан өтіп, сақтармен шайқасып жатқанда Сыпатай қол жинап, Самарқанға шабуыл жасайды. Осындағы македониялықтарды қаладан қуып шығып, өзендегі аралды паналауды мақсат етіп барған жерлерінде жойып жіберген (шамасы, Зеравшан өзенінде болса керек). Ол жауларымен үш жыл бойы шайқасқан. Шайқасқанда қазіргі тілмен айтқанда партизан соғысын ұйымдастырған. Солай бола тұрса да ол Ескендірдің ең таңдаулы әскербасы Фарнухтың жасағының күл-талқанын шығарған. Осы бір елін қорғаған отаншыл жөніндегі деректерге жүгінетін болсақ академик В. Струбе ''«Кавказ бен Орта Азия жөніндегі дерекнамалар»'' деген кітабында былай деп жазған екен: {{Дәйексөз|Ескендір Зұлқарнайынға қарсы соғыста Орта Азия халқының бостандығын сақтап қалған Сыпатайдың соңғы жорығы туралы Аррианның әңгімесіндегі оқиға сақтардың Ұлы Ордасы орналасқан кең даланың құпия сырын толық ашып береді. Сыпатай соғдианаға жасырын өтіп кетіп, македониялықтарға соққы бергісі келді, ал Сыпатайдың шабуылынан сескенген Ескендір Соғдианада қыстап қалды (65-бет).}} Міне, дүниені түгел билесем деген қолбасшының сақ жеріне келіп қайтуының сыры осылай. Ал сол шайқас қай тұста өтті деген сұраққа жоғарыда айтылған әңгімелердің бәрін жүйелеп көрген зерделі оқырманның өзі-ақ тұжырым жасауына болады. Бұл тұс және де Келес өңірі, қасиетті Қазығұрттың маңы, Қазығұртты айтқанда біз барлық оқиғаны сол бір таудың іргесіне апарып тіреп қоюдан аулақпыз – бүкіл [[Қазығұрт]] өңірін қоса айтып отырмыз. Осылайша қазақ даласының және бір жойқын апаттан аман қалғанына қасиетті Қазығұрт куә. Осы жерде және бір айта кететін нәрсе – Қазығұрт аймағындағы Ескендірдің атына байланысты айтылатын ''«Ескендір төбесі»'', ''«Ескендір көпірі»'' сияқты атаумен аталатын орындардың барлығы. [[Шымған]] тауының маңында Ескендір деп аталатын ауыл да бар. Белгілі қазақ мәдениеттанушысы, әдебиеттанушысы [[Мекемтас Мырзахметұлы]]ның еңбегінде келтірілген [[Оңтүстік Қазақстан]] аймағында қыздардың жігіттерді сынағанда айтатын ''«Ескендір тауға шықтың ба?»'' деп басталатын жыр үлгілерінің сақталғанын мысалға келтіреді. Бұл да тұжырымдардың бір нышаны. Ал сол көне дәуірде сақтардың ''«Ұлы Ордасы»'' деп аталатын орны Қазығұрт төбесіндегі жазықта әлі күнге дейін ''«Орда қонған»'' деп аталатын орын болуы әбден мүмкін. Қамалға айналдырылған қорғаныс орындары — Өгем шатқалындағы ескі қаланың орны<ref>Қазақ энциклопедиясы</ref><ref>Отырар. Энциклопедия. — Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref>. == Ескендір Зұлқарнайын жорықтары == * [[Б. з. д. 334 жыл]] Граник өзенінің жағасы Е. Зұлқарнайын парсылардың әскерін талқандады. Кіші Азияның ішкі бөліктеріне және [[Жерорта теңізі]] жағалауына оңтүстікке қарай жол ашылды. Финикия жеріндегі Тир, Библ, Сидон қалалары жаулап алынды. Б. з. д. 333 жыл Исса қаласының түбінде Македондықтар жау әскерін талқандап, парсы патшасы ІІІ Дарийдің отбасын да қолға түсірді. * [[Б. з. д. 332 жыл]] Мысырға жорық Ескендір Мысырды соғыссыз бағындырды. Ніл өзенінің атырауында жаңа қала — Александрия қаласының негізін қалады. * [[Б. з. д. 331 жыл]] Гавгамелы елді мекені түбінде Ежелгі дүниедегі ірі шайқас парсылар мен грек-македондық әскері арасында болды. Саны жағынан көп ІІІ Дарий әскері талқандалып, Ескендір бүкіл Парсы елін өзіне қаратты. * [[Б. з. д. 330]] — 328 жж. [[Орта Азия]] мен Қазақстан жеріне Бактрия мен Соғды елі уақытша бағындырылды. Сақтар жеріне ішкері ене алмады. * [[Б. з. д. 328 жыл]] Үнді өзенінің жағалауы Үлкен қиындықпен Солтүстік Үндістан жаулап алынды. Е. Зұлқарнайын көптеген шығынға ұшырады. * [[Б. з. д. 324 жыл]] Он жылдық жорық аяқталды. Ескендір әскерімен Вавилонға келді<ref name="Ескендір Зұлқарнайын жорықтары">{{cite web | url=http://bilimsite.kz/geographia/2799-eskendir-zulkarnayyn-zhoryktary.html | title=Ескендір Зұлқарнайын жорықтары}}</ref>. == Өлімі == Ескендір Зұлқарнайын біздің жыл санауымызға дейінгі 323 жылдың маусым айында 33 жасында қайтыс болды. Ғасырлар бойы оның сүзек немесе безгек ауруынан қайтты деген пікір қалыптасты. Дегенмен, ол уландырылған деген болжамдар болды, бірақ оның қалай, немен уланғаны туралы мәлімет болмады. Американдық зерттеушілердің пікірінше, қолбасшыны Стикс өзенінен алынған сумен улаған. Бұрындары Стикс өзені тамұқтан бастау алып отыр деген наным-сенім болған. Бұл өзен қазіргі күні де бар. Ол гректің Пелопоннес түбегінің тауларында ағып, Мавронери немесе «Қара су» деген атауға ие. Мамандар осы өзеннің суына зерттеу жүргізгенде, оны суының құрамында аса қауіпті улы бактерияның барлығын, ол бактерияның калихеамицин деп аталатын улы затты шығаратынын анықтады. Дегенмен, олардың Ескендір Зұлқарнайынның нақты осы өзен суымен уланғаны туралы болжамының неден шығып отырғаны хабарланбайды<ref>{{cite web | url=http://www.inform.kz/kaz/article/2292430 | title=Ғалымдар Ескендір Зұлқарнайын өлімінің құпиясын ашты}}</ref>. == Ескендір Зұлқарнайынның өнердегі бейнесі == * «Ескендір» поэмасы — Абай поэмаларының ішіндегі елеулісі, ақынның гуманистік ой-пікірлерін тереңірек танытатыны. * Шығыс елдерінде Ескендір Зұлқарнайын деген атпен тараған, Еуропа Александр Макендонский деген атпен белгілі қолбасшының өмірі жайлы аңыздар негізінде жазылған. * Ескендір тақырыбын Еуропа ақындарымен қоса, Шығыстың Фирдоуси, Низами, Жәми сияқты ақындары да жыр еткен. * Шығыс халықтарының арасында осы қолбасшының қос мүйізі бар екен деген лақап тарап кеткен. Сондықтан ол Зу-ль-Карнейн («Қос мүйізді») аталыпты<ref name="Ескендір Зұлқарнайын жорықтары"/>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ескендір Зұлқарнайын]] [[Санат:Македония патшалары]] [[Санат:Иран тарихы]] 5tb0iio15jap8g5rwufx7rxxzn9yw03 3690542 3690526 2026-11-03T06:37:43Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Мухаметқали|Мухаметқали]] ([[User talk:Мухаметқали|т]]) өңдемелерінен [[User:HiOne'kazakh|HiOne'kazakh]] соңғы нұсқасына қайтарды 3610464 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Ескендір Зұлқарнайын | Шынайы есімі = Ἀλέξανδρος ὁ Μέγας<br>{{lang-en|Alexandre the Great}} | Суреті = Bust Alexander BM 1857.jpg | Атауы = ''Ескендір Зұлқарнайын'' | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Ежелгі_Македония|Македония патшасы]] | Лақап аты = | Ту = Flag of Greek Macedonia.svg | Басқара бастады = [[Б.з.д. 336 жыл|б.з.д. 336]] | Басқаруын аяқтады = [[10 маусым]] [[б.з.д. 323 жыл]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[ІІ Филипп]] | Ізбасары = [[Филипп III Арридей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Түсініктемелер = | Діні = | Туған күні = [[20 шілде]] [[б.з.д. 356 жыл|б.з.д. 356]] | Туған жері = [[Пелла (қала)]], [[Ежелгі Македония]] | Қайтыс болған күні = [[10 маусым]] [[б.з.д. 323 жыл|б.з.д. 323]] (32 жас) | Қайтыс болған жері = [[Вавилон]], [[Ежелгі Македония]] | Жерленді = [[Александрия]], [[Мысыр]] | Династия = [[Аргеад әулеті]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[ІІ Филипп]] | Анасы = [[Олимпиада Эпир]] | Жұбайы = 1) [[Роксана]]<br>2) [[Статира (Ескендір Зұлқарнайынның жұбайы)|Статира]]<br>3) [[Парисат]] | Балалары = 1) [[Геракл (Ескендір Зұлқарнайынның ұлы)|Геракл]] (некесіз [[Барсина]]дан)<br>2) [[Александр IV Македониялық|Александр]] ([[Роксана]]дан) | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Ескендір Зұлқарнайын''', немесе '''ІІІ Ұлы Александр''' ({{lang-grc|Ἀλέξανδρος Γ' ὁ Μέγας}}, {{lang-la|Alexander III Magnus}}, [[20 шілде]] [[Б. з. д. 356 жыл|б. з. д. 356 ж. ш.]] — [[10 маусым]] [[Б. з. д. 323 жыл|б. з. д. 323 ж. ш.]]) — Аргеадтар (Теменидтер) әулетінен шыққан [[Б. з. д. 336 жыл|б. з. д. 336 жылдан]] бастап [[Ежелгі Македония]]ның патшасы, әлемдік державаның басшысы, адамзат тарихының ең ұлы қолбасшыларының бірі<ref>{{cite web | url=http://books.google.com/books?id=wzvhZXHOlFYC&pg=PA22 | title=Александр Македонский | publisher=Большая историческая энциклопедия | pages=22}}</ref>. Оның жорықтарының қазақ даласына байланысты тұстары жайында ''«Қазығұрт: аңыз бен ақиқат»'' атты кітапта жазылған. {{Дәйексөз|Жалғыз ғана қазақ арасында емес бүкіл Шығыс әлемінде Ескендір Зұлқарнайын деп аталып кеткен кісі — македониялықтардың әйгілі қолбасшысы Македониялық Александр.}} Александр шын мәнінде Филипп патшаның ұлы, «Македониялық» деген қосымша есімі. Зұлқарнайын атауы араб тіліндегі «ذو القرنين» (Зұл әл-Қарнайн) сөзінен шыққан, мағынасы — «қос мүйіз иесі» немесе «екі мүйізді». Ортағасырлық ислам дәстүрінде көбіне Ұлы Александр [[Құран|Құрандағы]] [[Зұлқарнайын]] деген патшамен сәйкестендірілген. Сол себепті түркі және парсы әдебиеттерінде Александр есімінің шығыстық нұсқасы — «Ескендір» атауы қосылып, «Ескендір Зұлқарнайын» түрінде кең тараған. Алайда қазіргі замандағы мұсылман ғалымдардың ойынша бұл екі тұлғалар бір адам емес. Осы Зұлқарнайын, яғни Македониялық патша да қазақ даласын жаулап алуды қалаған. Ол қол астындағы жауынгерлерге қарағанда әлденеше есе көп әскері бар Дарий патшаны күйрете жеңген соң өзі жаулап алған жерлердің көбінде қала тұрғызып, грек-эллин мәдениетін енгізе бастайды. Оның күл-талқан етіп жойып жіберген қаласының бірі [[Кир]] қаласы – ''Кирополис''. Осы қаланың қай тұста екені, яғни нақтылы орны қайда екені ғалымдардың арасында әлі күнге дейін дау туғызып келеді. Дегенмен көпшілік ғалымдар оны қазіргі [[Қоқан]] қаласының маңында немесе [[Хожант]] қаласының орнында болған деген тұжырымға тоқтайды. Қазіргі кезде анықтама деректерде осылай көрсетілген. Ескендір осы өзі жаулап алған [[Азия]] аймағында тез арада-ақ өз есімі берілген онға жуық қала тұрғызыпты. Соның бірі ''Александрополис'' немесе ''Александрия Эсхата'' (Шеткі Александрия). Ғалымдар осы қаланы да Хожант қаласының маңынан немесе дәл орнынан іздейді. [[Археолог]]тар қазба жұмысын жүргізіп көргенде жер қыртысынан Ескендір заманынан бұрынғы дәуір мәдениетінің де бұйымдары кездескен. Мүмкін ол бұрынғы Кирополистың қалдығы болар. Біздің осы бір [[Сырдария]] өзенінің бойына салынған Александр қаласының тарихын тәптіштеп жатқанымыздың да сыры бар. Өйткені, Ескендір жорығының қазақ даласына қарай жасаған бағыты осы маңнан онша қашыққа бармаған. Бұл ең шеткі қаласы еді. Ал басқалары Ариялық Александрия (Герат), Окс өзеніндегі Александрия (Термез немесе Куляб маңында), Маргиланиялық Александрия (қазіргі Байрам Али) Бақтра қаласының маңындағы Александрия, т.б. Ескендірдің жорығына байланысты оның соңғы рет өтіп, тауы қайтқан соң шегінген өзені жөнінде тарихи жазбалар бар. Солардың үшеуінің авторлары [[Арриан]] (біздің дәуіріміздің бірінші ғасырында өмір сүрген грек ғалымы), [[Аммиан Марцелин]] (330–400 жылдар шамасында өмір сүрген тарихшы) мен [[Квинт Курций]] (біздің дәуіріміздің бірінші ғасырында өмір сүрген Рим жазушысы). Ескендір жорығының бағытын күрт өзгертіп, Орталық Азиядан [[Кавказ]]ға қарай сүйреп жүрген осы Квинт Куций. Ол Ескендірдің өткен өзенін [[Танаис]] (Дон) деп жазады да [[Парапамизус]]ты Кавказ деп көрсетіп, Каспийді [[Азов]] теңізімен шатастырады. Курцийдің осы қателігін (сол сияқты Македонский тарихшыларының да қателігін) кезінде [[Страбон]] дәл айтып берген болатын. Біріншіден, ''Квинт Курций еңбегі'' ақыл-уағыз айтуға бағышталған көркем шығарма. Ескендір жорығы мұнда мысал үшін келтіріліп отырады. Екіншіден, ол Ескендірдің бейнесін өз деңгейінен әлдеқайда жоғары көтеру үшін Донға апарып, Еуропаны да жаулап алып еді деген ұғым туғызғысы келеді. Оның үстіне Кавказды атап отырғаны баяғы ежелгі дүние тарихында от иесі Прометейдің сол заманда жердің шеті саналатын Кавказ тауында құрсауланып тасталғанын есте сақтау керек. Осылайша Ескендірдің абыройын артқыза түспек болған. Дәл осындай қатені Ескендір тарихын жазған тарихшылардың ішінде [[Арриан]] да жіберген. Ол өз еңбегінде бұл өзеннің Дон емес екенін дәлелдей отырып, атын [[Танаис]] деп жазып, бастау алатын жерін Кавказ таулары деген. Ал кей жерлерінде өзеннің атын бірде ''Орксантес'', бірде ''Оксиартес'' деп те атаған. Страбон осы жазушының қасақана жасаған қателігін анық дәлелдеп берумен қатар [[Сырдария]] өзенін [[Яксарт]] деген атаумен атап, [[Үндістан]] жерінен бастау алып, соғдылықтар мен көшпелі скифтердің шекарасы болып ағып жатқанын, бұл өзен [[Персия]] елінің қиыр шеті екенін әрі Ескендір күйреткен Кирополис қ-ның осы өзеннің бойында болғанын айтқан. Страбон өз еңбегінде көшпенді скифтердің негізгі тайпалары ретінде сақтарды, дайларды, массагеттерді айтады. Ал [[Птолемей]] Сырдарияны [[Яксарт]] деп атап, ол үш иеліктің — [[сақ]]тар, [[соғдылар]] және [[скиф]]тер жерін суландырып жатқанын дәлелдеп, Сырдарияның [[солтүстік]] бетін жайлағандар саны көп халық яксарттар еді дейді. Осы бір дауларды шешуге өз үлесін қосқан, қызғыштай қорғаған орыс ориенталисі, ''«қазақ тарихының Геродоты»'' аталып жүрген [[Алексей Ираклиевич Левшин]] осы жұмбақтарға мынадай үлес қосты. [[Сурет:Diadochen1.png|thumb|350px|Ескендір өлгеннен кейінгі жердің бөлінуі]] # [[Бақтрия]] мен Соғдыны жаулап алған Ескендірдің қадамын енді Сырдарияның бойынан сонау [[Еуропа]]да жатқан Донның жағасына алып бару ешбір ақылға сыймайды. # Аррианның жазбалары бойынша жеңістен жеңіске жеткен Ескендір сол даңқтың буына мас болып, тек қана даңқ қосу үшін сақтарға жасаған жорығын Марақанда (Самарқан) қаласынан бастаған. # [[Квинт Курций]] өз жазбаларында жарақат алған Ескендір өзен бойынан аттанып [[Самарқан]] қаласына төртінші күнде жеткенін айтады (осы қашықтық Сырдарияның Шыназ төңірегіндегі өткелінен Самарқанға дейінгі қашықтықты меңзеп тұр). # Нақ осы Квинт Курцийдің тарихи поэмасындағы скиф елшілерінің (Левшин атауы) Ескендірге айтқан сөздерінен олардың елдерінің де, ордасының да қайда жатқанын анық меңзеуге болады. Әрине, А. И. Левшин дәл осылай етіп, нақтылы тұжырым жасамаған. Ол өз еңбегінде («Описание киргиз-казахских или киргиз-кайсацких орд и степей». А., [[1996]]) Сырдарияның тарихына шолу жасағанда ежелгі және көне дәуір тарихшыларының еңбектеріне талдау жасап, әркім әр жаққа жүгіртіп жүрген өзеннің Сырдария өзені екенін дәлелдеуді мақсат еткен. Ал сол жазбаларға тереңірек үңіліп, сол кісі атаған еңбектердің бірқатарына көз жүгіртіп өтсеңіз дәл осындай тұжырым жасауға болады. Енді осы мәселе Ескендірдің Сырдариядан өтіп соғыс салуы мен сақтар жеріне тұңғыш рет әрі соңғы рет аяқ басуы туралы. Ал осы соғыс қай жерде өтті? Біз жоғарыда Арриан мен Квинт Курцийдің дәлелдерін келтірдік. Оның біріншісі Ескендірдің сақтар даласына Самарқаннан аттанып барып, Сырдан өткенін айтса, екіншісі шайқастан соң жараланған қолбасшының Самарқанға төртінші күн дегенде жеткенін айтады. Демек Сырдариядағы өткел Самарқаннан қашық емес. Кейбір авторлардың осы өткелді, тіптен Александрия қаласының өзін де Сырдарияның Арал теңізіне құяр сағасына апарып орналастыруын кезінде А.Левшин батыл сынап, Сырдариядан өту үшін бұлай қарай бағыт алған болса құм даламен жарты айлық немесе бір айлық жол екенін айтады. Ескендір, әрине, өз әскерін құмға айдамайды, керісінше елді мекені көп, сулы жермен жүруге тырысатыны белгілі. Сондықтан бұл қолбасшының да Сырдариядан өткен жері баяғы Кир патшаның өткен өткелі болса керек. Тек бұл жолы сақтар үш күндік жерге шегініп кеткен жоқ, жауына алғашқы соққыны тура өзеннің жағасында берді. Өзеннен өтіп жатқан македониялықтарға садақ оғын қардай боратты, сонан соң жер жағдайы өздеріне әбден танымал болғандықтан бірде шегініп, бірде ұмтылып, кейбір кезде бүйірінен тиісіп отырды. Дегенмен осы шайқас дәл өзеннің жағасынан әрі жылжымады деу әбестік болар еді. Өзеннен өткен македониялықтар ілгері ұмтылуға тырысатыны анық. Өйткені соңдарынан келе жатқан қосындары сол өзеннен жайбарақат өтуі керек. Артынып-тартынып келе жатқан қосымша лектің сақадай сай тұрған жауынгерлері қардай бораған жебенің астында өтуі мүмкін емес. Ал сақтар болса бұл шайқастың тек өзен жағасында ғана аяқтала қоймайтынын жақсы түсінеді. Олар үшін жер ыңғайына қарай шегіне соғысу тиімді. Оның үстіне осы жерде біз Т. Жұртбаевтың кітабында келтірілген дерекке сілтеме жасап көрейік. Автор өз кітабында Ескендір өзінің әскери Ордасын Ванкент қаласында орналастырды дейді де, оны қазіргі Хожант қаласының маңынан іздеуді меңзейді. Біздіңше бұл дұрыс емес. Автордың Ванкент деп отырғаны [[Бенакент]] (кейбір деректерде Бинакент, Фенакент) қаласы болу керек. Бұл Сырдариядан өткеннен кейін әудем жерге орналасқан қазіргі [[Шыназ]] (Шахрухия) қаласы. Ескендір өзеннен өткеннен кейін қол астындағы қыруар әскерді басқару үшін әскери орда (штаб) құруы қажет қой. Оның үстіне македондықтар өзеннен бері өте салып, сол замат ары өтіп, кейін кетпеген. Ескендір нақ осы шайқаста бірінші рет жарақаттанып, бірнеше күн шатырынан шықпай жатып алған. Ал бұл кезде сақтардың тек қана көшпенді өмір сүрмей отырықшылықпен айналысатын тобы болғанын жоғарыда Квинт Курций шығармасындағы мына бір жолдар айқындайды: {{Дәйексөз|Сақтар аспандағы сұңқар сияқты. [[Яксарт]]тар күніне жүз рет ары-бері кесіп өтсе де өз еркі. Өйткені, бұл біздің отанымыз! Сенің отаныңа біз қиянат жасағамыз жоқ. Біліп қой: Тәңірім бізге өгіздің мойынтұрығын, соқаны, найзаны, жебені және тостағанды сыйлады. Өгіздің күшімен еккен дәнімізді достарымызбен бөлісеміз, тәңірімізге мінажат етіп, тостағанымыздағы шарапты соларға құйып береміз. Ал жебемен жауымызды жайратамыз, жақындаса найзамызды шаншимыз.}} Демек, сақтар егіншілікпен айналысатын жер негізінен Қазақстаннның оңтүстігі, ал мына айтылып отырған оқиғаларға келетін болсақ және де [[Келес]] өңірі, [[Шыршық]], Өгем, [[Бадам (өзен)|Бадам]], [[Арыс]] өзендерінің аңғарлары. Отырықшылық болған соң қаланың да жұрнағы болуы әбден ықтимал. Ал осы Ескендір заманынан екі жүз жылдан кейін осы аймаққа келген қытай жиһанкездері мұнда егіншілігі де, көшпенділігі де, қалалары мен кенттері де бар, қол өнері де өркендеген Қангюй мемлекеті болғанын көздерімен көрген. Ескендірмен шайқасқан сақ көсемдері мен қолбасшыларының есімдерін біз Жұртбаев кітабынан келтірейік: Ұлы кеңестің биі [[Тамыр]], қолбасшы [[Ботақан]], [[Күдіре батыр]], [[Садырақ батыр]], жау тылында әрекет жасаған Сыпатай батыр (Спитамен). Сыпатай жөнінде бірер сөз В.Ян кітабы бойынша оның әкесі соғды, шешесі сақ қызы. Өмір талқысымен әкесін іздеп Афинаға да барған, Ескендір соғыс тактикасын да жақсы меңгерген. Соңынан елінің азаттығы үшін күрескен батыр Ескендір қолы Сырдариядан өтіп, сақтармен шайқасып жатқанда Сыпатай қол жинап, Самарқанға шабуыл жасайды. Осындағы македониялықтарды қаладан қуып шығып, өзендегі аралды паналауды мақсат етіп барған жерлерінде жойып жіберген (шамасы, Зеравшан өзенінде болса керек). Ол жауларымен үш жыл бойы шайқасқан. Шайқасқанда қазіргі тілмен айтқанда партизан соғысын ұйымдастырған. Солай бола тұрса да ол Ескендірдің ең таңдаулы әскербасы Фарнухтың жасағының күл-талқанын шығарған. Осы бір елін қорғаған отаншыл жөніндегі деректерге жүгінетін болсақ академик В. Струбе ''«Кавказ бен Орта Азия жөніндегі дерекнамалар»'' деген кітабында былай деп жазған екен: {{Дәйексөз|Ескендір Зұлқарнайынға қарсы соғыста Орта Азия халқының бостандығын сақтап қалған Сыпатайдың соңғы жорығы туралы Аррианның әңгімесіндегі оқиға сақтардың Ұлы Ордасы орналасқан кең даланың құпия сырын толық ашып береді. Сыпатай соғдианаға жасырын өтіп кетіп, македониялықтарға соққы бергісі келді, ал Сыпатайдың шабуылынан сескенген Ескендір Соғдианада қыстап қалды (65-бет).}} Міне, дүниені түгел билесем деген қолбасшының сақ жеріне келіп қайтуының сыры осылай. Ал сол шайқас қай тұста өтті деген сұраққа жоғарыда айтылған әңгімелердің бәрін жүйелеп көрген зерделі оқырманның өзі-ақ тұжырым жасауына болады. Бұл тұс және де Келес өңірі, қасиетті Қазығұрттың маңы, Қазығұртты айтқанда біз барлық оқиғаны сол бір таудың іргесіне апарып тіреп қоюдан аулақпыз – бүкіл [[Қазығұрт]] өңірін қоса айтып отырмыз. Осылайша қазақ даласының және бір жойқын апаттан аман қалғанына қасиетті Қазығұрт куә. Осы жерде және бір айта кететін нәрсе – Қазығұрт аймағындағы Ескендірдің атына байланысты айтылатын ''«Ескендір төбесі»'', ''«Ескендір көпірі»'' сияқты атаумен аталатын орындардың барлығы. [[Шымған]] тауының маңында Ескендір деп аталатын ауыл да бар. Белгілі қазақ мәдениеттанушысы, әдебиеттанушысы [[Мекемтас Мырзахметұлы]]ның еңбегінде келтірілген [[Оңтүстік Қазақстан]] аймағында қыздардың жігіттерді сынағанда айтатын ''«Ескендір тауға шықтың ба?»'' деп басталатын жыр үлгілерінің сақталғанын мысалға келтіреді. Бұл да тұжырымдардың бір нышаны. Ал сол көне дәуірде сақтардың ''«Ұлы Ордасы»'' деп аталатын орны Қазығұрт төбесіндегі жазықта әлі күнге дейін ''«Орда қонған»'' деп аталатын орын болуы әбден мүмкін. Қамалға айналдырылған қорғаныс орындары — Өгем шатқалындағы ескі қаланың орны<ref>Қазақ энциклопедиясы</ref><ref>Отырар. Энциклопедия. — Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref>. == Ескендір Зұлқарнайын жорықтары == * [[Б. з. д. 334 жыл]] Граник өзенінің жағасы Е. Зұлқарнайын парсылардың әскерін талқандады. Кіші Азияның ішкі бөліктеріне және Жерорта теңізі жағалауына оңтүстікке қарай жол ашылды. Финикия жеріндегі Тир, Библ, Сидон қалалары жаулап алынды. Б. з. д. 333 жыл Исса қаласының түбінде Македондықтар жау әскерін талқандап, парсы патшасы ІІІ Дарийдің отбасын да қолға түсірді. * [[Б. з. д. 332 жыл]] Мысырға жорық Ескендір Мысырды соғыссыз бағындырды. Ніл өзенінің атырауында жаңа қала — Александрия қаласының негізін қалады. * [[Б. з. д. 331 жыл]] Гавгамелы елді мекені түбінде Ежелгі дүниедегі ірі шайқас парсылар мен грек-македондық әскері арасында болды. Саны жағынан көп ІІІ Дарий әскері талқандалып, Ескендір бүкіл Парсы елін өзіне қаратты. * [[Б. з. д. 330]] — 328 жж. Орта Азия мен Қазақстан жеріне Бактрия мен Соғды елі уақытша бағындырылды. Сақтар жеріне ішкері ене алмады. * [[Б. з. д. 328 жыл]] Үнді өзенінің жағалауы Үлкен қиындықпен Солтүстік Үндістан жаулап алынды. Е. Зұлқарнайын көптеген шығынға ұшырады. * [[Б. з. д. 324 жыл]] Он жылдық жорық аяқталды. Ескендір әскерімен Вавилонға келді<ref name="Ескендір Зұлқарнайын жорықтары">{{cite web | url=http://bilimsite.kz/geographia/2799-eskendir-zulkarnayyn-zhoryktary.html | title=Ескендір Зұлқарнайын жорықтары}}</ref>. == Өлімі == Ескендір Зұлқарнайын біздің жыл санауымызға дейінгі 323 жылдың маусым айында 33 жасында қайтыс болды. Ғасырлар бойы оның сүзек немесе безгек ауруынан қайтты деген пікір қалыптасты. Дегенмен, ол уландырылған деген болжамдар болды, бірақ оның қалай, немен уланғаны туралы мәлімет болмады. Американдық зерттеушілердің пікірінше, қолбасшыны Стикс өзенінен алынған сумен улаған. Бұрындары Стикс өзені тамұқтан бастау алып отыр деген наным-сенім болған. Бұл өзен қазіргі күні де бар. Ол гректің Пелопоннес түбегінің тауларында ағып, Мавронери немесе «Қара су» деген атауға ие. Мамандар осы өзеннің суына зерттеу жүргізгенде, оны суының құрамында аса қауіпті улы бактерияның барлығын, ол бактерияның калихеамицин деп аталатын улы затты шығаратынын анықтады. Дегенмен, олардың Ескендір Зұлқарнайынның нақты осы өзен суымен уланғаны туралы болжамының неден шығып отырғаны хабарланбайды<ref>{{cite web | url=http://www.inform.kz/kaz/article/2292430 | title=Ғалымдар Ескендір Зұлқарнайын өлімінің құпиясын ашты}}</ref>. == Ескендір Зұлқарнайынның өнердегі бейнесі == * «Ескендір» поэмасы — Абай поэмаларының ішіндегі елеулісі, ақынның гуманистік ой-пікірлерін тереңірек танытатыны. * Шығыс елдерінде Ескендір Зұлқарнайын деген атпен тараған, Еуропа Александр Макендонский деген атпен белгілі қолбасшының өмірі жайлы аңыздар негізінде жазылған. * Ескендір тақырыбын Еуропа ақындарымен қоса, Шығыстың Фирдоуси, Низами, Жәми сияқты ақындары да жыр еткен. * Шығыс халықтарының арасында осы қолбасшының қос мүйізі бар екен деген лақап тарап кеткен. Сондықтан ол Зу-ль-Карнейн («Қос мүйізді») аталыпты<ref name="Ескендір Зұлқарнайын жорықтары"/>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ескендір Зұлқарнайын]] [[Санат:Македония патшалары]] [[Санат:Иран тарихы]] kk9kv17cy0a51wzk9prbya19xcai01i Едіге 0 11742 3690397 3665533 2026-11-03T02:43:41Z Sagzhan 29953 3690397 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Едіге би | Шынайы есімі = | Суреті = Facial Chronicle - b.12, p.177 - Edigu's invasion.jpg | Атауы = Едігенің шабуылы | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Ноғай Ордасы]]ның негізін қалаушы әмірші, [[Алтын Орда]]ның беклербегі (ұлы әмір) | Лақап аты = Ер Едіге | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1395 жыл (Алтын Ордада саяси билікке араласа бастаған кезеңі) | Басқаруын аяқтады = 1419 жыл | Басқарған кезеңі = 1395—1419 жылдар (15 жылдай Алтын Ордада саяси билікті өз қолында ұстаған) | Ізашары = | Ізбасары = [[Мансұр би]] / [[Нұраддин би]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = 1419 жылы қаза тапқан | Мұрагері = Мансұр би | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = [[Әмір Темір]], Теңіз Құтлық хан, [[Шәдібек хан]] | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = [[Шыңғыс хан]]ның ұрпағы болмағандықтан, атағы «хан» емес, «би» және «әмір» болды. Ол өзі құрастырған мемлекетті Ноғай ордасы деп атап, Алтын Орда тағына хандарды өзі отырғызып, өзі түсіріп отырған. | Діні = [[Ислам]] | Азаматтығы = Ақ Орда / [[Алтын Орда]] / [[Ноғай Ордасы]] | Туған күні = 1352 жыл | Туған жері = Күмкент, Ақ Орда (қазіргі Қазақстан) | Қайтыс болған күні = 1419 жыл | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = Маңғыт (Маңғытай мырзалардың ұрпағы) | Туған кездегі есімі = Едіге | Әкесі = [[Балтышақ]] (Құтлықия) | Анасы = | Жұбайы = Сүйіндім бегім ([[Қойыршақ хан]]ның қызы) | Балалары = [[Мансұр би]], [[Ғази би]], [[Наурыз би]], [[Нұраддин би]] | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = Ұлы әмір, Бас қолбасшы, Би | Басқарды = Алтын Орда әскері, Ноғай ұлыстары | Шайқасы = Тоқтамыс ханға қарсы соғыстар, Ворскла өзеніндегі шайқас (Витовтқа қарсы, 1399 жыл) | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = Edigu }} '''Едіге''' (көне түркі: بردی بک; басқа деректерде ''Эдиге, Едигей, Идегей, Идигу, Идику''; 1352 — 1419) — [[XIV ғасыр]]дың соңы — [[XV ғасыр]]дың басындағы [[Алтын Орда]]ның ұлы беглербегі, мемлекет қайраткері және әскербасы. Ол Маңғыт жұртының және кейіннен [[Ноғай Ордасы]]н басқарған әулеттің негізін салушы болып табылады. Оның тікелей еркек кіндікті ұрпақтарынан [[Ресей империясы]]ндағы атақты кінәздер Урусовтар, Шейдяковтар (Шидаковтар), Юсуповтар және мырза Сюндюковтар әулеттері тараған. == Шығу тегі == Едіге түркі-моңғол тектес маңғыт тайпасынан шыққан беглербег [[Балтышақ]]тың отбасында дүниеге келіп, әкесінің лауазымын мұраланған. [[Қадырғали Жалайыр]]идің шежіре еңбегіне сәйкес, Едігенің ата-тегі Әбу Бәкір халифке барып тіреледі. Оның Керемет-Әзиз және Жәләл әд-Дин есімді екі ұлы болған. Соңғысы — әйгілі Баба Түкті Шашты Әзиздің (Баба Туклес) әкесі. Баба Түкті Шашты Әзиздің төрт (кей деректерде үш) ұлы болып, олардың бірі [[Қағба]]ның қасына, екіншісі [[Қырым]]ға, үшіншісі Үргенішке жерленген делінеді. Қадырғали бек келтірген Едіге бабаларының бұл шежірелік желісі кейінгі кінәз Юсуповтар мен Урусовтардың ресми шежірелерімен толық сәйкес келеді. XV ғасырдағы парсы тарихи дереккөздері Едігені тікелей Балтышақтың ұлы деп атайды. Балтышақ Алтын Орданың сол қанатының (Көк Орданың) билеушісі Темір-Мәлік ([[Ұрыс хан]]ның ұлы) ханның тұсында бас беглербег (Әмір әл-умара) қызметін атқарған. 1378 жылы Темір-Мәлік хан Тоқтамыстан жеңіліс табады. Жеңімпаз Тоқтамыс хан Балтышаққа өз сарайында қызмет етуді ұсынады, бірақ өр мінезді беглербег бұл ұсыныстан үзілді-кесілді бас тартады. Осы өрлігі үшін Тоқтамыс оны өлім жазасына кеседі. XIV ғасырдың соңы мен XV ғасырдың басында Еділ — Жайық — Жем өзендерінің аралығындағы маңғыт елі (ұлысы) беглербег Едігенің жеке иелігі болып есептелді. Маңғыт ұлысы Жошы ұлысының (Алтын Орданың) құрамдас бөлігі болғанымен, мемлекет ішіндегі дербес әрі автономды құрылым сипатына ие еді. Тарихшы В. В. Трепавловтың пікірінше, маңғыттардың қоныстанған нутагында (аймағында) көшіп-қонып жүрген шығыс қыпшақ тайпалары кейіннен біртұтас маңғыт (ноғай) халқының негізін құрады. == Әмір Темірдің қызметінде == Едігенің әкесі мен үлкен ағасы Иса Ұрыс ханға қызмет еткен, ал Едіге белгісіз себеппен қашуға мәжбүр болған. Ұрыс ханнан қашып, жас Тоқтамыстың соңынан еріп, Әмір Темірдің сарайына келген. Кейін оның әскеріне қосылып, әскери қызметін сонда бастаған. Едігенің әпкесі Әмір Темірдің әйелі болған. 1391 жылы Әмір Темірдің Тоқтамысқа қарсы жорығы кезінде Едіге әскердің басты әмірлерінің (қолбасшыларының) бірі болды. Тоқтамыс жеңілгеннен кейін көп ұзамай Едіге Темір-Құтлық оғланмен және Ақ Орда әмірлерінің бірі Құншы оғланмен бірге Әмір Темірден елге қайтуға рұқсат сұрайды. Олар мұны Әмір Темірдің әскері үшін адамдар жинау қажеттілігімен түсіндіреді. Оларға сенген Әмір Темір қолбасшыларды отанына жіберді. Алайда олар елге барған соң өздерінің дербес саясатын жүргізе бастады. Әмір Темірге тек Құншы оғлан ғана қайта оралды [дереккөз көрсетілмеген]. == Тоқтамыспен күресі == Маңғыттардың ұлы биі болған Едіге Темір-Құтлықтың Алтын Орда тағына отыруына жан-жақты қолдау көрсетті. Темір-Құтлық Тоқтамысты жеңіп, кейін Литваға қашқаннан соң көп ұзамай Алтын Орда тағына отырды. Осы кезде Литва ұлы князі Витовт Тоқтамысты Алтын Орда тағына қайта отырғызып, Орданы өзінің саяси ықпалына бағындыру мақсатында ауқымды жорыққа дайындала бастады. Жорыққа шыққан Витовт 1399 жылы Ворскла өзенінің бойына келіп, әскерін орналастырды. Қарсыласының әскерінің көптігінен сескенген Темір-Құтлық бітім сұрады. Осы уақытта өз әскерімен Ворскла өзеніне келген Едіге келіссөздерді тоқтатып, Темір-Құтлықты күресті жалғастыруға көндірді. Едіге Алтын Орда әскерін басқарып, Витовтқа ойсырата жеңіліс келтірді. Осы ірі жеңістен кейін Едіге Тоқтамысты қудалауын тоқтатпай, ұзақ уақыт бойы онымен алма-кезек табыспен күресті. Ақырында, 1406 жылы болған он алтыншы шайқаста Тоқтамыс Чинги-Тура қаласының маңында біржола жеңіліп, қаза тапты. Бұл кезде Едігенің саяси ықпалы аса зор еді. Испан саяхатшысы Руй Гонсалес де Клавихоның мәліметіне сәйкес, Едіге сол уақытта 200 000 атты әскерден тұратын әскерге ие болған. == Алтын Орда билеушісі == 1400 жылы Едіге мемлекеттік төңкеріс ұйымдастырып, Темір-Құтлықты өлтірді және оның інісі Шәдібекті хан тағына отырғызды; соңғысы уақытын негізінен сауық-сайранмен өткізіп, саясатқа көп араласпады. Осылайша, Едіге Алтын Орданың бейресми толық билеушісіне айналды.<ref name="Pochekaev">Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — 408 с.</ref> Алайда, көп ұзамай түменбасы Едіге мен оның қысымынан құтылғысы келген Шәдібек хан арасында билік үшін күрес басталды. Бұл текетірестен Едіге жеңімпаз шығып, Шәдібек Дербентке қашты, кейін сонда қайтыс болды. Жаңа хан болып Шәдібектің ұлы Болат (Пулад) жарияланды.<ref name="Pochekaev"/> Едіге Ордадағы билікті өз қолында берік ұстады, оның есімімен ыдырай бастаған мемлекеттің халықаралық беделі мен саяси ықпалының қайта өсу кезеңі байланыстырылады. Бұған 1405 жылы Әмір Темірдің (Тамерлан) қайтыс болуы және Мәуераннахрда басталған ішкі аласапырандар үлкен септігін тигізді. Осы қолайлы сәтті пайдаланып, 1406 жылы Едіге Хорезмді бірнеше жылға басып алып, Әмір Темір тағайындаған наменгер Мұсақаны қуып шықты және өз әмірлерін қойды. Алдымен Хорезм билеушісі болып алтын ордалық әмір Инк тағайындалды, кейін оның орнына Қалжа келді. 1410/1411 жылдан бастап Хорезм билеушісі ретінде Едігенің кенже ұлы Мүбәрәк шах аталады.<ref>"Trepavlov">Трепавлов В. В. История Ногайской Орды. — М.: Восточная литература, 2002. — 752 с.</ref> == Мәскеуге жорығы == Едіге Мәскеудің ұлы кінәзі Василий Дмитриевич пен Литва кінәзі Витовтты араздастырып үлгерді, нәтижесінде Василий Литваға қарсы жорыққа аттанды. Бұл соғыста екі тараптан да көптеген адам қаза тауып, бірқатар қалалар мен елді мекендер қиратылды. Екінші ретте Едіге өз одақтасы Болат ханның Литваға басып кіруге дайындалып жатқаны туралы жалған хабар таратты, ал өзі, бұл уақытта орасан зор қол жинап, 1408 жылы Мәскеуге қарсы жорыққа аттанды. Оның мақсаты Орданың Русьтегі бұрынғы саяси ықпалын қайта қалпына келтіру еді. Орда әскерінің құрамында қолбасшы қызметін атқарған төрт оғлан (хан тұқымы) және бірнеше белгілі ордалық әмірлер болды. Жалпы басшылықты Едігенің өзі жүргізді. Мәскеуді қоршауға алу кезінде Едіге Тверьдің ұлы кінәзі Иван Михайловичке зеңбіректермен «Мәскеуге қарсы шығу» туралы талап қойып хат жіберді, бірақ кінәз бұл бұйрыққа бағынбады. Үш аптаға созылған нәтижесіз қоршаудан кейін және Мәскеуден 3000 рубль көлемінде үлкен төлем (выкуп) алған соң, Едіге қала түбінен кейін шегінді.<ref>Греков Б. Д., Якубовский А. Ю. Золотая Орда и ее падение. М.-Л., 1950.</ref> Мәскеу кінәздігінің аумағына басып кірген Едіге әскері Серпухов, Верея, Дмитров, Городец, Клин, Төменгі Новгород және Коломна қалаларын талқандап, ойрандады, бірақ Ордада жаңа ішкі дүрбелеңнің басталғаны туралы хабар жеткен соң кері қайтуға мәжбүр болды. Шегіну барысында ол Троица монастырын өртеп, Рязань қаласын тонады. Едігенің Мәскеуге жасаған осы жорық кезеңімен Елец қаласының маңында жасырылған кем дегенде үш ірі монеталар көмбесі мерзімделеді. Бұл жағдай Едіге әскерінің Елец кінәздігін де қатты қиратып, тонағанына жанама дәлел бола алады.<ref>Тизенгаузен В. Г. Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды. Т. 2. М.-Л., 1941.</ref> == Ордадағы аласапыран және Хорезмге қашу == Осы уақытта Алтын Ордада жаңа аласапыран заман басталды. 1410 жылы [[Болат хан]] қайтыс болып, орда тағына [[Темір Құтлық хан]]ның ұлы [[Темір хан]] отырды. Алайда, Едігенің қолдауымен таққа келгеніне қарамастан, Темір хан көп ұзамай көшпелі шонжарларды құдіретті түменбасыға қарсы күреске жұмылдырды.<ref name="Pochekaev">Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — 408 с.</ref> Дәл осы уақытта, 1411 жылы, бұл күрестің ең басында Алтын Ордаға Тоқтамыстың ұлы Жәлеләддин бауырларымен бірге басып кіріп, орда ұлыстарын талқандап, тонауға ұшыратты.<ref name="Pochekaev"/> Темір ханмен күресуге қауқары жетпеген Едіге Хорезмге қашты, жолда оның әскері Темір ханның күштерінен жеңіліс тапты. Әскерінің қалдықтарымен Хорезмге жеткен Едіге жарты жыл бойы өзін қоршауға алған Темір ханның әскерінен қорғанды. Алайда, көп ұзамай, 1412 жылы Темір ханның қолбасшысы Ғазан өз ханына сатқындық жасап, оны өлтірді де, Жәлеледдиннің жағына шығып кетті.<ref>Трепавлов В. В. История Ногайской Орды. — М.: Восточная литература, 2002. — 752 с.</ref> Осындай жағдайда Жәлеледдин ханның жоқтығын пайдаланып, Алтын Ордадағы билікті өз қолына алды.<ref name="Pochekaev"/> Едігенің көзін жойып, оны біржола талқандағысы келген Жәлеледдин өзінің қолбасшысы Қаджулай баһадүрді аттандырды. Қаджулайдың әскері Едігенің күштерінен әлдеқайда көп еді. Алайда, бұған қарамастан, Едігенің әскери қулығының арқасында Қаджулай ауыр жеңіліске ұшырады. Едіге оған қарсы шығып, өз әскерін екі бөлікке бөлген болатын. Бірінші жасақ Қаджулаймен шайқасуға аттанса, екіншісі бұғып қалып, тасада тұрды. Ұрыстың қызған шағында бірінші жасақ әдейі дайындалған ат жабулары мен өзге де ат әбзелдерін жол бойына тастап, кейін қарай қаша бастады. Бұл қарсыластарында жау толықтай талқандалды деген жалған түсінік қалыптастырды. Дәл осы сәтте ештеңеден күдіктенбеген Қажылай әскеріне тасадан екінші жасақ тұтқиылдан соққы беріп, шайқас тағдырын шешті. Қаджулай жеңіліс тауып, ұрыс даласында қаза тапты. Едіге үлкен олжамен және көптеген тұтқындармен Хорезмге жеңімпаз ретінде оралды.<ref>"Trepavlov"</ref> [[Әмір Темір]]дің төрт ұлының бірі, Хорасан билеушісі Шахрух Едігенің әлсірегенін пайдаланып, Хорезмді өз иелігіне қайтару мақсатында әскер жіберді. Бірақ бұл әскер ешқандай табысқа жете алмай, кері қайтуға мәжбүр болды. Алайда, Шахрух әскерінің Ұлықбектің тәрбиешісі Шах-мәлік бастап келген екінші жорығы сәтті аяқталып, Едіге Хорезмнен ығыстырылды. Бұған белгілі бір дәрежеде Едігенің елде орнатқан үрей мен зорлық-зомбылық режимі себеп болды, бұл жағдай жергілікті бейбіт халықты оған қарсы қойған еді. == Кейінгі тағдыры == [[Хорезм]]нен кеткеннен кейін Алтын Ордаға оралған Едіге мұнда саяси рөл атқаруын жалғастырды. Соған қарамастан, ол тақ үшін өзара соғысып жатқан [[Тоқтамыс хан]]ның ұлдары — [[Кепек хан|Кебек]] (Кепек) және [[Керімберді хан]]дармен қас жау болып қала берді (бұл хандардың артында сәйкесінше [[Литва]] мен [[Мәскеу]] тұрған еді).<ref name="Pochekaev">Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — 408 с.</ref> 1416 жылы Едіге [[Киев]] қаласын және [[Днепр]]дің бүкіл оң жағалауын қатты қиратып, тонаушылыққа ұшыратты.<ref name="Trepavlov">Трепавлов В. В. История Ногайской Орды. — M.: Восточная литература, 2002. — 752 с.</ref> 1419 жылы [[Сарайшық]] қаласының маңында болған кезекті бір қанды шайқаста Едіге Тоқтамыстың кенже ұлдарының бірі — [[Қадырберді хан]]ның қолынан қаза тапты.<ref name="Pochekaev"/> Ноғай дәстүрі мен фольклорында Едіге (Эдиге) көрнекті билеуші және ұлы батыр ретінде құрметтеледі. Едігенің бейнесі Дағыстан Республикасының Ноғай ауданының ресми елтаңбасында бейнеленген.<ref name="Trepavlov"/> == Мінезі мен сыртқы келбеті == Едігенің мінезі мен сыртқы келбеті туралы мәлімет қалдырған жалғыз шығыс авторы — Ибн Арабшах. Ол Едігені былай деп сипаттаған: <blockquote>«Өзі өте қара торы, орта бойлы, тығыршықтай денелі, батыл, түр-әлпеті сескенерліктей сұсты, аса ақылды, жомарт, күлімсіреп жүретін, қырағы әрі зерек адам еді. Ғалымдар мен зиялы қауымды жақсы көретін, тақуалар мен фақиһтарға жақын болып, олармен өте жылы сөйлесетін, әзілдесетін. Ол ораза ұстап, түнде тұрып (намаз оқитын), шариғат жолын берік ұстанып, Құран мен сүннетті және даналардың сөзін Ұлы Алла мен өз арасындағы дәнекер етті».<ref>Ибн Арабшах. История амира Темура (Аджаиб ал-макдур фи наваиб Тимур). Ташкент: Фан, 2007.</ref></blockquote> == Балалары == Едігенің кем дегенде жиырма ұлы болған.<ref>Трепавлов В. В. История Ногайской Орды. — М.: Восточная литература, 2002. — 752 с.</ref> Олардың ішінде тарихта ең көп белгілі болғандары: [[Мансұр би|Мансұр]] (1427 ж.қ.), [[Нұраддин би|Нұраддин]] (1440 ж.қ.), [[Ғази би|Ғази]] (1428 ж.қ.), [[Наурыз би|Наурыз]], Кей-Қауат, Сұлтан-Махмұд және Мүбәрәк. Едігенің қызына Алтын Орда ханы Темір хан (1410–1412) үйленген болатын. == Мәдениеттегі бейнесі == Әртүрлі тарихи дереккөздер мен халықтардың тілдерінде Едіге әртүрлі лауазымдармен аталады. Қарақалпақ және қазақ эпостарында ол «би» (би, бас кеңесші әрі төреші) деп аталса, ноғай дәстүрінде — «мырза» (мырза, текті адам, көсем), ал татар шежірелерінде «әмір» (әскери және саяси жетекші) ретінде көрсетіледі. Бұл лауазымдар оның Алтын Орда тарихындағы жоғары мәртебесі мен маңыздылығын айқын көрсетеді.<ref name="Pochekaev">Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — 408 с.</ref> Едіге — қарақалпақ халқының ауыз әдебиеті дәстүріндегі ең негізгі тұлғалардың бірі. Қарақалпақ фольклорында ұрпақтан-ұрпаққа беріліп, халық шығармашылығында ерекше орын алатын «Едіге» дастаны (эпосы) сақталған. Бұл эпоста оның ерліктері, әскери жорықтары мен саяси қызметі, сондай-ақ Алтын Орда тарихындағы рөлі мен Әмір Темірге қарсы текетіресі баяндалады.<ref name="Жирмунский">Жирмунский В. М. Тюркский героический эпос. — Л.: Наука, 1974. — 727 с.</ref> Дастанның қарақалпақша нұсқасының өзге түркі халықтарындағы нұсқалармен салыстырғанда өзіндік ерекшеліктері бар. Онда Едігенің жергілікті тайпалармен қарым-қатынасына, дала демократиясы мәселелеріне және басқару дәстүрлеріне ерекше назар аударылады. Эпоста ол тәртіп пен әділдікке ұмтылған дана билеуші әрі қолбасшы ретінде суреттеледі.<ref name="Жирмунский"/> Кейбір зерттеушілер, соның ішінде И. А. Беляев, Едіге тарихының Арал өңірімен және оның шөлді аймақтарымен тығыз байланысты екенін, дәл осы қарақалпақтар халықтық жадының бұл қабатын ерекше ықыласпен әрі сүйіспеншілікпен сақтап қалғанын атап өткен.<ref>Беляев И. А. Рассказы из истории каракалпаков. — Ташкент, 1917.</ref> Осылайша, «Едіге» дастанының қарақалпақ нұсқалары қарақалпақтардың тарихи Едіге тұлғасымен байланысын дәлелдеп қана қоймай, фольклор, тарих және этникалық жадының тоғысуына негізделген халықтың бай мәдени әрі тарихи мұрасын сақтап келеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == {{Алтын Орда беклербектері}} [[Санат:1352 жылы туғандар]] [[Санат:1419 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Түркі мифологиясы]] 61xb0jkf3gbwqz8o8kywfu5w9f9azn2 3690398 3690397 2026-11-03T02:49:00Z Sagzhan 29953 /* Шығу тегі */ 3690398 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Едіге би | Шынайы есімі = | Суреті = Facial Chronicle - b.12, p.177 - Edigu's invasion.jpg | Атауы = Едігенің шабуылы | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Ноғай Ордасы]]ның негізін қалаушы әмірші, [[Алтын Орда]]ның беклербегі (ұлы әмір) | Лақап аты = Ер Едіге | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1395 жыл (Алтын Ордада саяси билікке араласа бастаған кезеңі) | Басқаруын аяқтады = 1419 жыл | Басқарған кезеңі = 1395—1419 жылдар (15 жылдай Алтын Ордада саяси билікті өз қолында ұстаған) | Ізашары = | Ізбасары = [[Мансұр би]] / [[Нұраддин би]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = 1419 жылы қаза тапқан | Мұрагері = Мансұр би | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = [[Әмір Темір]], Теңіз Құтлық хан, [[Шәдібек хан]] | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = [[Шыңғыс хан]]ның ұрпағы болмағандықтан, атағы «хан» емес, «би» және «әмір» болды. Ол өзі құрастырған мемлекетті Ноғай ордасы деп атап, Алтын Орда тағына хандарды өзі отырғызып, өзі түсіріп отырған. | Діні = [[Ислам]] | Азаматтығы = Ақ Орда / [[Алтын Орда]] / [[Ноғай Ордасы]] | Туған күні = 1352 жыл | Туған жері = Күмкент, Ақ Орда (қазіргі Қазақстан) | Қайтыс болған күні = 1419 жыл | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = Маңғыт (Маңғытай мырзалардың ұрпағы) | Туған кездегі есімі = Едіге | Әкесі = [[Балтышақ]] (Құтлықия) | Анасы = | Жұбайы = Сүйіндім бегім ([[Қойыршақ хан]]ның қызы) | Балалары = [[Мансұр би]], [[Ғази би]], [[Наурыз би]], [[Нұраддин би]] | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = Ұлы әмір, Бас қолбасшы, Би | Басқарды = Алтын Орда әскері, Ноғай ұлыстары | Шайқасы = Тоқтамыс ханға қарсы соғыстар, Ворскла өзеніндегі шайқас (Витовтқа қарсы, 1399 жыл) | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = Edigu }} '''Едіге''' (көне түркі: بردی بک; басқа деректерде ''Эдиге, Едигей, Идегей, Идигу, Идику''; 1352 — 1419) — [[XIV ғасыр]]дың соңы — [[XV ғасыр]]дың басындағы [[Алтын Орда]]ның ұлы беглербегі, мемлекет қайраткері және әскербасы. Ол Маңғыт жұртының және кейіннен [[Ноғай Ордасы]]н басқарған әулеттің негізін салушы болып табылады. Оның тікелей еркек кіндікті ұрпақтарынан [[Ресей империясы]]ндағы атақты кінәздер Урусовтар, Шейдяковтар (Шидаковтар), Юсуповтар және мырза Сюндюковтар әулеттері тараған. == Шығу тегі == Едіге түркі-моңғол тектес маңғыт тайпасынан шыққан беглербег [[Балтышақ]]тың отбасында дүниеге келіп, әкесінің лауазымын мұраланған. [[Қадырғали Жалайыр]]идің шежіре еңбегіне сәйкес, Едігенің ата-тегі Әбу Бәкір халифке барып тіреледі. Оның Керемет-Әзиз және Жәләл әд-Дин есімді екі ұлы болған. Соңғысы — әйгілі [[Баба Түкті Шашты Әзиз]]дің (Баба Туклес) әкесі. Баба Түкті Шашты Әзиздің төрт (кей деректерде үш) ұлы болып, олардың бірі [[Қағба]]ның қасына, екіншісі [[Қырым]]ға, үшіншісі [[Үргеніш]]ке жерленген делінеді. Қадырғали бек келтірген Едіге бабаларының бұл шежірелік желісі кейінгі кінәз Юсуповтар мен Урусовтардың ресми шежірелерімен толық сәйкес келеді. XV ғасырдағы парсы тарихи дереккөздері Едігені тікелей Балтышақтың ұлы деп атайды. Балтышақ Алтын Орданың сол қанатының (Көк Орданың) билеушісі [[Темір Мәлік хан|Темір Мәлік]] ([[Ұрыс хан]]ның ұлы) ханның тұсында бас беклербек (Әмір әл-умара) қызметін атқарған. 1378 жылы Темір Мәлік хан [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыстан]] жеңіліс табады. Жеңімпаз Тоқтамыс хан Балтышаққа өз сарайында қызмет етуді ұсынады, бірақ өр мінезді беклербек бұл ұсыныстан үзілді-кесілді бас тартады. Осы өрлігі үшін Тоқтамыс оны өлім жазасына кеседі. XIV ғасырдың соңы мен XV ғасырдың басында Еділ — Жайық — Жем өзендерінің аралығындағы маңғыт елі (ұлысы) беглербег Едігенің жеке иелігі болып есептелді. Маңғыт ұлысы Жошы ұлысының (Алтын Орданың) құрамдас бөлігі болғанымен, мемлекет ішіндегі дербес әрі автономды құрылым сипатына ие еді. Тарихшы В. В. Трепавловтың пікірінше, маңғыттардың қоныстанған нутагында (аймағында) көшіп-қонып жүрген шығыс қыпшақ тайпалары кейіннен біртұтас маңғыт (ноғай) халқының негізін құрады. == Әмір Темірдің қызметінде == Едігенің әкесі мен үлкен ағасы Иса Ұрыс ханға қызмет еткен, ал Едіге белгісіз себеппен қашуға мәжбүр болған. Ұрыс ханнан қашып, жас Тоқтамыстың соңынан еріп, Әмір Темірдің сарайына келген. Кейін оның әскеріне қосылып, әскери қызметін сонда бастаған. Едігенің әпкесі Әмір Темірдің әйелі болған. 1391 жылы Әмір Темірдің Тоқтамысқа қарсы жорығы кезінде Едіге әскердің басты әмірлерінің (қолбасшыларының) бірі болды. Тоқтамыс жеңілгеннен кейін көп ұзамай Едіге Темір-Құтлық оғланмен және Ақ Орда әмірлерінің бірі Құншы оғланмен бірге Әмір Темірден елге қайтуға рұқсат сұрайды. Олар мұны Әмір Темірдің әскері үшін адамдар жинау қажеттілігімен түсіндіреді. Оларға сенген Әмір Темір қолбасшыларды отанына жіберді. Алайда олар елге барған соң өздерінің дербес саясатын жүргізе бастады. Әмір Темірге тек Құншы оғлан ғана қайта оралды [дереккөз көрсетілмеген]. == Тоқтамыспен күресі == Маңғыттардың ұлы биі болған Едіге Темір-Құтлықтың Алтын Орда тағына отыруына жан-жақты қолдау көрсетті. Темір-Құтлық Тоқтамысты жеңіп, кейін Литваға қашқаннан соң көп ұзамай Алтын Орда тағына отырды. Осы кезде Литва ұлы князі Витовт Тоқтамысты Алтын Орда тағына қайта отырғызып, Орданы өзінің саяси ықпалына бағындыру мақсатында ауқымды жорыққа дайындала бастады. Жорыққа шыққан Витовт 1399 жылы Ворскла өзенінің бойына келіп, әскерін орналастырды. Қарсыласының әскерінің көптігінен сескенген Темір-Құтлық бітім сұрады. Осы уақытта өз әскерімен Ворскла өзеніне келген Едіге келіссөздерді тоқтатып, Темір-Құтлықты күресті жалғастыруға көндірді. Едіге Алтын Орда әскерін басқарып, Витовтқа ойсырата жеңіліс келтірді. Осы ірі жеңістен кейін Едіге Тоқтамысты қудалауын тоқтатпай, ұзақ уақыт бойы онымен алма-кезек табыспен күресті. Ақырында, 1406 жылы болған он алтыншы шайқаста Тоқтамыс Чинги-Тура қаласының маңында біржола жеңіліп, қаза тапты. Бұл кезде Едігенің саяси ықпалы аса зор еді. Испан саяхатшысы Руй Гонсалес де Клавихоның мәліметіне сәйкес, Едіге сол уақытта 200 000 атты әскерден тұратын әскерге ие болған. == Алтын Орда билеушісі == 1400 жылы Едіге мемлекеттік төңкеріс ұйымдастырып, Темір-Құтлықты өлтірді және оның інісі Шәдібекті хан тағына отырғызды; соңғысы уақытын негізінен сауық-сайранмен өткізіп, саясатқа көп араласпады. Осылайша, Едіге Алтын Орданың бейресми толық билеушісіне айналды.<ref name="Pochekaev">Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — 408 с.</ref> Алайда, көп ұзамай түменбасы Едіге мен оның қысымынан құтылғысы келген Шәдібек хан арасында билік үшін күрес басталды. Бұл текетірестен Едіге жеңімпаз шығып, Шәдібек Дербентке қашты, кейін сонда қайтыс болды. Жаңа хан болып Шәдібектің ұлы Болат (Пулад) жарияланды.<ref name="Pochekaev"/> Едіге Ордадағы билікті өз қолында берік ұстады, оның есімімен ыдырай бастаған мемлекеттің халықаралық беделі мен саяси ықпалының қайта өсу кезеңі байланыстырылады. Бұған 1405 жылы Әмір Темірдің (Тамерлан) қайтыс болуы және Мәуераннахрда басталған ішкі аласапырандар үлкен септігін тигізді. Осы қолайлы сәтті пайдаланып, 1406 жылы Едіге Хорезмді бірнеше жылға басып алып, Әмір Темір тағайындаған наменгер Мұсақаны қуып шықты және өз әмірлерін қойды. Алдымен Хорезм билеушісі болып алтын ордалық әмір Инк тағайындалды, кейін оның орнына Қалжа келді. 1410/1411 жылдан бастап Хорезм билеушісі ретінде Едігенің кенже ұлы Мүбәрәк шах аталады.<ref>"Trepavlov">Трепавлов В. В. История Ногайской Орды. — М.: Восточная литература, 2002. — 752 с.</ref> == Мәскеуге жорығы == Едіге Мәскеудің ұлы кінәзі Василий Дмитриевич пен Литва кінәзі Витовтты араздастырып үлгерді, нәтижесінде Василий Литваға қарсы жорыққа аттанды. Бұл соғыста екі тараптан да көптеген адам қаза тауып, бірқатар қалалар мен елді мекендер қиратылды. Екінші ретте Едіге өз одақтасы Болат ханның Литваға басып кіруге дайындалып жатқаны туралы жалған хабар таратты, ал өзі, бұл уақытта орасан зор қол жинап, 1408 жылы Мәскеуге қарсы жорыққа аттанды. Оның мақсаты Орданың Русьтегі бұрынғы саяси ықпалын қайта қалпына келтіру еді. Орда әскерінің құрамында қолбасшы қызметін атқарған төрт оғлан (хан тұқымы) және бірнеше белгілі ордалық әмірлер болды. Жалпы басшылықты Едігенің өзі жүргізді. Мәскеуді қоршауға алу кезінде Едіге Тверьдің ұлы кінәзі Иван Михайловичке зеңбіректермен «Мәскеуге қарсы шығу» туралы талап қойып хат жіберді, бірақ кінәз бұл бұйрыққа бағынбады. Үш аптаға созылған нәтижесіз қоршаудан кейін және Мәскеуден 3000 рубль көлемінде үлкен төлем (выкуп) алған соң, Едіге қала түбінен кейін шегінді.<ref>Греков Б. Д., Якубовский А. Ю. Золотая Орда и ее падение. М.-Л., 1950.</ref> Мәскеу кінәздігінің аумағына басып кірген Едіге әскері Серпухов, Верея, Дмитров, Городец, Клин, Төменгі Новгород және Коломна қалаларын талқандап, ойрандады, бірақ Ордада жаңа ішкі дүрбелеңнің басталғаны туралы хабар жеткен соң кері қайтуға мәжбүр болды. Шегіну барысында ол Троица монастырын өртеп, Рязань қаласын тонады. Едігенің Мәскеуге жасаған осы жорық кезеңімен Елец қаласының маңында жасырылған кем дегенде үш ірі монеталар көмбесі мерзімделеді. Бұл жағдай Едіге әскерінің Елец кінәздігін де қатты қиратып, тонағанына жанама дәлел бола алады.<ref>Тизенгаузен В. Г. Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды. Т. 2. М.-Л., 1941.</ref> == Ордадағы аласапыран және Хорезмге қашу == Осы уақытта Алтын Ордада жаңа аласапыран заман басталды. 1410 жылы [[Болат хан]] қайтыс болып, орда тағына [[Темір Құтлық хан]]ның ұлы [[Темір хан]] отырды. Алайда, Едігенің қолдауымен таққа келгеніне қарамастан, Темір хан көп ұзамай көшпелі шонжарларды құдіретті түменбасыға қарсы күреске жұмылдырды.<ref name="Pochekaev">Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — 408 с.</ref> Дәл осы уақытта, 1411 жылы, бұл күрестің ең басында Алтын Ордаға Тоқтамыстың ұлы Жәлеләддин бауырларымен бірге басып кіріп, орда ұлыстарын талқандап, тонауға ұшыратты.<ref name="Pochekaev"/> Темір ханмен күресуге қауқары жетпеген Едіге Хорезмге қашты, жолда оның әскері Темір ханның күштерінен жеңіліс тапты. Әскерінің қалдықтарымен Хорезмге жеткен Едіге жарты жыл бойы өзін қоршауға алған Темір ханның әскерінен қорғанды. Алайда, көп ұзамай, 1412 жылы Темір ханның қолбасшысы Ғазан өз ханына сатқындық жасап, оны өлтірді де, Жәлеледдиннің жағына шығып кетті.<ref>Трепавлов В. В. История Ногайской Орды. — М.: Восточная литература, 2002. — 752 с.</ref> Осындай жағдайда Жәлеледдин ханның жоқтығын пайдаланып, Алтын Ордадағы билікті өз қолына алды.<ref name="Pochekaev"/> Едігенің көзін жойып, оны біржола талқандағысы келген Жәлеледдин өзінің қолбасшысы Қаджулай баһадүрді аттандырды. Қаджулайдың әскері Едігенің күштерінен әлдеқайда көп еді. Алайда, бұған қарамастан, Едігенің әскери қулығының арқасында Қаджулай ауыр жеңіліске ұшырады. Едіге оған қарсы шығып, өз әскерін екі бөлікке бөлген болатын. Бірінші жасақ Қаджулаймен шайқасуға аттанса, екіншісі бұғып қалып, тасада тұрды. Ұрыстың қызған шағында бірінші жасақ әдейі дайындалған ат жабулары мен өзге де ат әбзелдерін жол бойына тастап, кейін қарай қаша бастады. Бұл қарсыластарында жау толықтай талқандалды деген жалған түсінік қалыптастырды. Дәл осы сәтте ештеңеден күдіктенбеген Қажылай әскеріне тасадан екінші жасақ тұтқиылдан соққы беріп, шайқас тағдырын шешті. Қаджулай жеңіліс тауып, ұрыс даласында қаза тапты. Едіге үлкен олжамен және көптеген тұтқындармен Хорезмге жеңімпаз ретінде оралды.<ref>"Trepavlov"</ref> [[Әмір Темір]]дің төрт ұлының бірі, Хорасан билеушісі Шахрух Едігенің әлсірегенін пайдаланып, Хорезмді өз иелігіне қайтару мақсатында әскер жіберді. Бірақ бұл әскер ешқандай табысқа жете алмай, кері қайтуға мәжбүр болды. Алайда, Шахрух әскерінің Ұлықбектің тәрбиешісі Шах-мәлік бастап келген екінші жорығы сәтті аяқталып, Едіге Хорезмнен ығыстырылды. Бұған белгілі бір дәрежеде Едігенің елде орнатқан үрей мен зорлық-зомбылық режимі себеп болды, бұл жағдай жергілікті бейбіт халықты оған қарсы қойған еді. == Кейінгі тағдыры == [[Хорезм]]нен кеткеннен кейін Алтын Ордаға оралған Едіге мұнда саяси рөл атқаруын жалғастырды. Соған қарамастан, ол тақ үшін өзара соғысып жатқан [[Тоқтамыс хан]]ның ұлдары — [[Кепек хан|Кебек]] (Кепек) және [[Керімберді хан]]дармен қас жау болып қала берді (бұл хандардың артында сәйкесінше [[Литва]] мен [[Мәскеу]] тұрған еді).<ref name="Pochekaev">Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — 408 с.</ref> 1416 жылы Едіге [[Киев]] қаласын және [[Днепр]]дің бүкіл оң жағалауын қатты қиратып, тонаушылыққа ұшыратты.<ref name="Trepavlov">Трепавлов В. В. История Ногайской Орды. — M.: Восточная литература, 2002. — 752 с.</ref> 1419 жылы [[Сарайшық]] қаласының маңында болған кезекті бір қанды шайқаста Едіге Тоқтамыстың кенже ұлдарының бірі — [[Қадырберді хан]]ның қолынан қаза тапты.<ref name="Pochekaev"/> Ноғай дәстүрі мен фольклорында Едіге (Эдиге) көрнекті билеуші және ұлы батыр ретінде құрметтеледі. Едігенің бейнесі Дағыстан Республикасының Ноғай ауданының ресми елтаңбасында бейнеленген.<ref name="Trepavlov"/> == Мінезі мен сыртқы келбеті == Едігенің мінезі мен сыртқы келбеті туралы мәлімет қалдырған жалғыз шығыс авторы — Ибн Арабшах. Ол Едігені былай деп сипаттаған: <blockquote>«Өзі өте қара торы, орта бойлы, тығыршықтай денелі, батыл, түр-әлпеті сескенерліктей сұсты, аса ақылды, жомарт, күлімсіреп жүретін, қырағы әрі зерек адам еді. Ғалымдар мен зиялы қауымды жақсы көретін, тақуалар мен фақиһтарға жақын болып, олармен өте жылы сөйлесетін, әзілдесетін. Ол ораза ұстап, түнде тұрып (намаз оқитын), шариғат жолын берік ұстанып, Құран мен сүннетті және даналардың сөзін Ұлы Алла мен өз арасындағы дәнекер етті».<ref>Ибн Арабшах. История амира Темура (Аджаиб ал-макдур фи наваиб Тимур). Ташкент: Фан, 2007.</ref></blockquote> == Балалары == Едігенің кем дегенде жиырма ұлы болған.<ref>Трепавлов В. В. История Ногайской Орды. — М.: Восточная литература, 2002. — 752 с.</ref> Олардың ішінде тарихта ең көп белгілі болғандары: [[Мансұр би|Мансұр]] (1427 ж.қ.), [[Нұраддин би|Нұраддин]] (1440 ж.қ.), [[Ғази би|Ғази]] (1428 ж.қ.), [[Наурыз би|Наурыз]], Кей-Қауат, Сұлтан-Махмұд және Мүбәрәк. Едігенің қызына Алтын Орда ханы Темір хан (1410–1412) үйленген болатын. == Мәдениеттегі бейнесі == Әртүрлі тарихи дереккөздер мен халықтардың тілдерінде Едіге әртүрлі лауазымдармен аталады. Қарақалпақ және қазақ эпостарында ол «би» (би, бас кеңесші әрі төреші) деп аталса, ноғай дәстүрінде — «мырза» (мырза, текті адам, көсем), ал татар шежірелерінде «әмір» (әскери және саяси жетекші) ретінде көрсетіледі. Бұл лауазымдар оның Алтын Орда тарихындағы жоғары мәртебесі мен маңыздылығын айқын көрсетеді.<ref name="Pochekaev">Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — 408 с.</ref> Едіге — қарақалпақ халқының ауыз әдебиеті дәстүріндегі ең негізгі тұлғалардың бірі. Қарақалпақ фольклорында ұрпақтан-ұрпаққа беріліп, халық шығармашылығында ерекше орын алатын «Едіге» дастаны (эпосы) сақталған. Бұл эпоста оның ерліктері, әскери жорықтары мен саяси қызметі, сондай-ақ Алтын Орда тарихындағы рөлі мен Әмір Темірге қарсы текетіресі баяндалады.<ref name="Жирмунский">Жирмунский В. М. Тюркский героический эпос. — Л.: Наука, 1974. — 727 с.</ref> Дастанның қарақалпақша нұсқасының өзге түркі халықтарындағы нұсқалармен салыстырғанда өзіндік ерекшеліктері бар. Онда Едігенің жергілікті тайпалармен қарым-қатынасына, дала демократиясы мәселелеріне және басқару дәстүрлеріне ерекше назар аударылады. Эпоста ол тәртіп пен әділдікке ұмтылған дана билеуші әрі қолбасшы ретінде суреттеледі.<ref name="Жирмунский"/> Кейбір зерттеушілер, соның ішінде И. А. Беляев, Едіге тарихының Арал өңірімен және оның шөлді аймақтарымен тығыз байланысты екенін, дәл осы қарақалпақтар халықтық жадының бұл қабатын ерекше ықыласпен әрі сүйіспеншілікпен сақтап қалғанын атап өткен.<ref>Беляев И. А. Рассказы из истории каракалпаков. — Ташкент, 1917.</ref> Осылайша, «Едіге» дастанының қарақалпақ нұсқалары қарақалпақтардың тарихи Едіге тұлғасымен байланысын дәлелдеп қана қоймай, фольклор, тарих және этникалық жадының тоғысуына негізделген халықтың бай мәдени әрі тарихи мұрасын сақтап келеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == {{Алтын Орда беклербектері}} [[Санат:1352 жылы туғандар]] [[Санат:1419 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Түркі мифологиясы]] j17n7ie2ajh82a0iumqo6vxpnw89p9z 3690399 3690398 2026-11-03T02:50:57Z Sagzhan 29953 /* Әмір Темірдің қызметінде */ 3690399 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Едіге би | Шынайы есімі = | Суреті = Facial Chronicle - b.12, p.177 - Edigu's invasion.jpg | Атауы = Едігенің шабуылы | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Ноғай Ордасы]]ның негізін қалаушы әмірші, [[Алтын Орда]]ның беклербегі (ұлы әмір) | Лақап аты = Ер Едіге | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1395 жыл (Алтын Ордада саяси билікке араласа бастаған кезеңі) | Басқаруын аяқтады = 1419 жыл | Басқарған кезеңі = 1395—1419 жылдар (15 жылдай Алтын Ордада саяси билікті өз қолында ұстаған) | Ізашары = | Ізбасары = [[Мансұр би]] / [[Нұраддин би]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = 1419 жылы қаза тапқан | Мұрагері = Мансұр би | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = [[Әмір Темір]], Теңіз Құтлық хан, [[Шәдібек хан]] | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = [[Шыңғыс хан]]ның ұрпағы болмағандықтан, атағы «хан» емес, «би» және «әмір» болды. Ол өзі құрастырған мемлекетті Ноғай ордасы деп атап, Алтын Орда тағына хандарды өзі отырғызып, өзі түсіріп отырған. | Діні = [[Ислам]] | Азаматтығы = Ақ Орда / [[Алтын Орда]] / [[Ноғай Ордасы]] | Туған күні = 1352 жыл | Туған жері = Күмкент, Ақ Орда (қазіргі Қазақстан) | Қайтыс болған күні = 1419 жыл | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = Маңғыт (Маңғытай мырзалардың ұрпағы) | Туған кездегі есімі = Едіге | Әкесі = [[Балтышақ]] (Құтлықия) | Анасы = | Жұбайы = Сүйіндім бегім ([[Қойыршақ хан]]ның қызы) | Балалары = [[Мансұр би]], [[Ғази би]], [[Наурыз би]], [[Нұраддин би]] | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = Ұлы әмір, Бас қолбасшы, Би | Басқарды = Алтын Орда әскері, Ноғай ұлыстары | Шайқасы = Тоқтамыс ханға қарсы соғыстар, Ворскла өзеніндегі шайқас (Витовтқа қарсы, 1399 жыл) | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = Edigu }} '''Едіге''' (көне түркі: بردی بک; басқа деректерде ''Эдиге, Едигей, Идегей, Идигу, Идику''; 1352 — 1419) — [[XIV ғасыр]]дың соңы — [[XV ғасыр]]дың басындағы [[Алтын Орда]]ның ұлы беглербегі, мемлекет қайраткері және әскербасы. Ол Маңғыт жұртының және кейіннен [[Ноғай Ордасы]]н басқарған әулеттің негізін салушы болып табылады. Оның тікелей еркек кіндікті ұрпақтарынан [[Ресей империясы]]ндағы атақты кінәздер Урусовтар, Шейдяковтар (Шидаковтар), Юсуповтар және мырза Сюндюковтар әулеттері тараған. == Шығу тегі == Едіге түркі-моңғол тектес маңғыт тайпасынан шыққан беглербег [[Балтышақ]]тың отбасында дүниеге келіп, әкесінің лауазымын мұраланған. [[Қадырғали Жалайыр]]идің шежіре еңбегіне сәйкес, Едігенің ата-тегі Әбу Бәкір халифке барып тіреледі. Оның Керемет-Әзиз және Жәләл әд-Дин есімді екі ұлы болған. Соңғысы — әйгілі [[Баба Түкті Шашты Әзиз]]дің (Баба Туклес) әкесі. Баба Түкті Шашты Әзиздің төрт (кей деректерде үш) ұлы болып, олардың бірі [[Қағба]]ның қасына, екіншісі [[Қырым]]ға, үшіншісі [[Үргеніш]]ке жерленген делінеді. Қадырғали бек келтірген Едіге бабаларының бұл шежірелік желісі кейінгі кінәз Юсуповтар мен Урусовтардың ресми шежірелерімен толық сәйкес келеді. XV ғасырдағы парсы тарихи дереккөздері Едігені тікелей Балтышақтың ұлы деп атайды. Балтышақ Алтын Орданың сол қанатының (Көк Орданың) билеушісі [[Темір Мәлік хан|Темір Мәлік]] ([[Ұрыс хан]]ның ұлы) ханның тұсында бас беклербек (Әмір әл-умара) қызметін атқарған. 1378 жылы Темір Мәлік хан [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыстан]] жеңіліс табады. Жеңімпаз Тоқтамыс хан Балтышаққа өз сарайында қызмет етуді ұсынады, бірақ өр мінезді беклербек бұл ұсыныстан үзілді-кесілді бас тартады. Осы өрлігі үшін Тоқтамыс оны өлім жазасына кеседі. XIV ғасырдың соңы мен XV ғасырдың басында Еділ — Жайық — Жем өзендерінің аралығындағы маңғыт елі (ұлысы) беглербег Едігенің жеке иелігі болып есептелді. Маңғыт ұлысы Жошы ұлысының (Алтын Орданың) құрамдас бөлігі болғанымен, мемлекет ішіндегі дербес әрі автономды құрылым сипатына ие еді. Тарихшы В. В. Трепавловтың пікірінше, маңғыттардың қоныстанған нутагында (аймағында) көшіп-қонып жүрген шығыс қыпшақ тайпалары кейіннен біртұтас маңғыт (ноғай) халқының негізін құрады. == Әмір Темірдің қызметінде == Едігенің әкесі мен үлкен ағасы Иса [[Ұрыс хан]]ға қызмет еткен, ал Едіге белгісіз себеппен қашуға мәжбүр болған. Ұрыс ханнан қашып, жас Тоқтамыстың соңынан еріп, [[Әмір Темір]]дің сарайына келген. Кейін оның әскеріне қосылып, әскери қызметін сонда бастаған. Едігенің әпкесі Әмір Темірдің әйелі болған. 1391 жылы Әмір Темірдің Тоқтамысқа қарсы жорығы кезінде Едіге әскердің басты әмірлерінің (қолбасшыларының) бірі болды. Тоқтамыс жеңілгеннен кейін көп ұзамай Едіге [[Темір Құтлық хан|Темір Құтлық]] оғланмен және Ақ Орда әмірлерінің бірі Құншы оғланмен бірге Әмір Темірден елге қайтуға рұқсат сұрайды. Олар мұны Әмір Темірдің әскері үшін адамдар жинау қажеттілігімен түсіндіреді. Оларға сенген Әмір Темір қолбасшыларды отанына жіберді. Алайда олар елге барған соң өздерінің дербес саясатын жүргізе бастады. Әмір Темірге тек Құншы оғлан ғана қайта оралды. == Тоқтамыспен күресі == Маңғыттардың ұлы биі болған Едіге Темір-Құтлықтың Алтын Орда тағына отыруына жан-жақты қолдау көрсетті. Темір-Құтлық Тоқтамысты жеңіп, кейін Литваға қашқаннан соң көп ұзамай Алтын Орда тағына отырды. Осы кезде Литва ұлы князі Витовт Тоқтамысты Алтын Орда тағына қайта отырғызып, Орданы өзінің саяси ықпалына бағындыру мақсатында ауқымды жорыққа дайындала бастады. Жорыққа шыққан Витовт 1399 жылы Ворскла өзенінің бойына келіп, әскерін орналастырды. Қарсыласының әскерінің көптігінен сескенген Темір-Құтлық бітім сұрады. Осы уақытта өз әскерімен Ворскла өзеніне келген Едіге келіссөздерді тоқтатып, Темір-Құтлықты күресті жалғастыруға көндірді. Едіге Алтын Орда әскерін басқарып, Витовтқа ойсырата жеңіліс келтірді. Осы ірі жеңістен кейін Едіге Тоқтамысты қудалауын тоқтатпай, ұзақ уақыт бойы онымен алма-кезек табыспен күресті. Ақырында, 1406 жылы болған он алтыншы шайқаста Тоқтамыс Чинги-Тура қаласының маңында біржола жеңіліп, қаза тапты. Бұл кезде Едігенің саяси ықпалы аса зор еді. Испан саяхатшысы Руй Гонсалес де Клавихоның мәліметіне сәйкес, Едіге сол уақытта 200 000 атты әскерден тұратын әскерге ие болған. == Алтын Орда билеушісі == 1400 жылы Едіге мемлекеттік төңкеріс ұйымдастырып, Темір-Құтлықты өлтірді және оның інісі Шәдібекті хан тағына отырғызды; соңғысы уақытын негізінен сауық-сайранмен өткізіп, саясатқа көп араласпады. Осылайша, Едіге Алтын Орданың бейресми толық билеушісіне айналды.<ref name="Pochekaev">Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — 408 с.</ref> Алайда, көп ұзамай түменбасы Едіге мен оның қысымынан құтылғысы келген Шәдібек хан арасында билік үшін күрес басталды. Бұл текетірестен Едіге жеңімпаз шығып, Шәдібек Дербентке қашты, кейін сонда қайтыс болды. Жаңа хан болып Шәдібектің ұлы Болат (Пулад) жарияланды.<ref name="Pochekaev"/> Едіге Ордадағы билікті өз қолында берік ұстады, оның есімімен ыдырай бастаған мемлекеттің халықаралық беделі мен саяси ықпалының қайта өсу кезеңі байланыстырылады. Бұған 1405 жылы Әмір Темірдің (Тамерлан) қайтыс болуы және Мәуераннахрда басталған ішкі аласапырандар үлкен септігін тигізді. Осы қолайлы сәтті пайдаланып, 1406 жылы Едіге Хорезмді бірнеше жылға басып алып, Әмір Темір тағайындаған наменгер Мұсақаны қуып шықты және өз әмірлерін қойды. Алдымен Хорезм билеушісі болып алтын ордалық әмір Инк тағайындалды, кейін оның орнына Қалжа келді. 1410/1411 жылдан бастап Хорезм билеушісі ретінде Едігенің кенже ұлы Мүбәрәк шах аталады.<ref>"Trepavlov">Трепавлов В. В. История Ногайской Орды. — М.: Восточная литература, 2002. — 752 с.</ref> == Мәскеуге жорығы == Едіге Мәскеудің ұлы кінәзі Василий Дмитриевич пен Литва кінәзі Витовтты араздастырып үлгерді, нәтижесінде Василий Литваға қарсы жорыққа аттанды. Бұл соғыста екі тараптан да көптеген адам қаза тауып, бірқатар қалалар мен елді мекендер қиратылды. Екінші ретте Едіге өз одақтасы Болат ханның Литваға басып кіруге дайындалып жатқаны туралы жалған хабар таратты, ал өзі, бұл уақытта орасан зор қол жинап, 1408 жылы Мәскеуге қарсы жорыққа аттанды. Оның мақсаты Орданың Русьтегі бұрынғы саяси ықпалын қайта қалпына келтіру еді. Орда әскерінің құрамында қолбасшы қызметін атқарған төрт оғлан (хан тұқымы) және бірнеше белгілі ордалық әмірлер болды. Жалпы басшылықты Едігенің өзі жүргізді. Мәскеуді қоршауға алу кезінде Едіге Тверьдің ұлы кінәзі Иван Михайловичке зеңбіректермен «Мәскеуге қарсы шығу» туралы талап қойып хат жіберді, бірақ кінәз бұл бұйрыққа бағынбады. Үш аптаға созылған нәтижесіз қоршаудан кейін және Мәскеуден 3000 рубль көлемінде үлкен төлем (выкуп) алған соң, Едіге қала түбінен кейін шегінді.<ref>Греков Б. Д., Якубовский А. Ю. Золотая Орда и ее падение. М.-Л., 1950.</ref> Мәскеу кінәздігінің аумағына басып кірген Едіге әскері Серпухов, Верея, Дмитров, Городец, Клин, Төменгі Новгород және Коломна қалаларын талқандап, ойрандады, бірақ Ордада жаңа ішкі дүрбелеңнің басталғаны туралы хабар жеткен соң кері қайтуға мәжбүр болды. Шегіну барысында ол Троица монастырын өртеп, Рязань қаласын тонады. Едігенің Мәскеуге жасаған осы жорық кезеңімен Елец қаласының маңында жасырылған кем дегенде үш ірі монеталар көмбесі мерзімделеді. Бұл жағдай Едіге әскерінің Елец кінәздігін де қатты қиратып, тонағанына жанама дәлел бола алады.<ref>Тизенгаузен В. Г. Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды. Т. 2. М.-Л., 1941.</ref> == Ордадағы аласапыран және Хорезмге қашу == Осы уақытта Алтын Ордада жаңа аласапыран заман басталды. 1410 жылы [[Болат хан]] қайтыс болып, орда тағына [[Темір Құтлық хан]]ның ұлы [[Темір хан]] отырды. Алайда, Едігенің қолдауымен таққа келгеніне қарамастан, Темір хан көп ұзамай көшпелі шонжарларды құдіретті түменбасыға қарсы күреске жұмылдырды.<ref name="Pochekaev">Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — 408 с.</ref> Дәл осы уақытта, 1411 жылы, бұл күрестің ең басында Алтын Ордаға Тоқтамыстың ұлы Жәлеләддин бауырларымен бірге басып кіріп, орда ұлыстарын талқандап, тонауға ұшыратты.<ref name="Pochekaev"/> Темір ханмен күресуге қауқары жетпеген Едіге Хорезмге қашты, жолда оның әскері Темір ханның күштерінен жеңіліс тапты. Әскерінің қалдықтарымен Хорезмге жеткен Едіге жарты жыл бойы өзін қоршауға алған Темір ханның әскерінен қорғанды. Алайда, көп ұзамай, 1412 жылы Темір ханның қолбасшысы Ғазан өз ханына сатқындық жасап, оны өлтірді де, Жәлеледдиннің жағына шығып кетті.<ref>Трепавлов В. В. История Ногайской Орды. — М.: Восточная литература, 2002. — 752 с.</ref> Осындай жағдайда Жәлеледдин ханның жоқтығын пайдаланып, Алтын Ордадағы билікті өз қолына алды.<ref name="Pochekaev"/> Едігенің көзін жойып, оны біржола талқандағысы келген Жәлеледдин өзінің қолбасшысы Қаджулай баһадүрді аттандырды. Қаджулайдың әскері Едігенің күштерінен әлдеқайда көп еді. Алайда, бұған қарамастан, Едігенің әскери қулығының арқасында Қаджулай ауыр жеңіліске ұшырады. Едіге оған қарсы шығып, өз әскерін екі бөлікке бөлген болатын. Бірінші жасақ Қаджулаймен шайқасуға аттанса, екіншісі бұғып қалып, тасада тұрды. Ұрыстың қызған шағында бірінші жасақ әдейі дайындалған ат жабулары мен өзге де ат әбзелдерін жол бойына тастап, кейін қарай қаша бастады. Бұл қарсыластарында жау толықтай талқандалды деген жалған түсінік қалыптастырды. Дәл осы сәтте ештеңеден күдіктенбеген Қажылай әскеріне тасадан екінші жасақ тұтқиылдан соққы беріп, шайқас тағдырын шешті. Қаджулай жеңіліс тауып, ұрыс даласында қаза тапты. Едіге үлкен олжамен және көптеген тұтқындармен Хорезмге жеңімпаз ретінде оралды.<ref>"Trepavlov"</ref> [[Әмір Темір]]дің төрт ұлының бірі, Хорасан билеушісі Шахрух Едігенің әлсірегенін пайдаланып, Хорезмді өз иелігіне қайтару мақсатында әскер жіберді. Бірақ бұл әскер ешқандай табысқа жете алмай, кері қайтуға мәжбүр болды. Алайда, Шахрух әскерінің Ұлықбектің тәрбиешісі Шах-мәлік бастап келген екінші жорығы сәтті аяқталып, Едіге Хорезмнен ығыстырылды. Бұған белгілі бір дәрежеде Едігенің елде орнатқан үрей мен зорлық-зомбылық режимі себеп болды, бұл жағдай жергілікті бейбіт халықты оған қарсы қойған еді. == Кейінгі тағдыры == [[Хорезм]]нен кеткеннен кейін Алтын Ордаға оралған Едіге мұнда саяси рөл атқаруын жалғастырды. Соған қарамастан, ол тақ үшін өзара соғысып жатқан [[Тоқтамыс хан]]ның ұлдары — [[Кепек хан|Кебек]] (Кепек) және [[Керімберді хан]]дармен қас жау болып қала берді (бұл хандардың артында сәйкесінше [[Литва]] мен [[Мәскеу]] тұрған еді).<ref name="Pochekaev">Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — 408 с.</ref> 1416 жылы Едіге [[Киев]] қаласын және [[Днепр]]дің бүкіл оң жағалауын қатты қиратып, тонаушылыққа ұшыратты.<ref name="Trepavlov">Трепавлов В. В. История Ногайской Орды. — M.: Восточная литература, 2002. — 752 с.</ref> 1419 жылы [[Сарайшық]] қаласының маңында болған кезекті бір қанды шайқаста Едіге Тоқтамыстың кенже ұлдарының бірі — [[Қадырберді хан]]ның қолынан қаза тапты.<ref name="Pochekaev"/> Ноғай дәстүрі мен фольклорында Едіге (Эдиге) көрнекті билеуші және ұлы батыр ретінде құрметтеледі. Едігенің бейнесі Дағыстан Республикасының Ноғай ауданының ресми елтаңбасында бейнеленген.<ref name="Trepavlov"/> == Мінезі мен сыртқы келбеті == Едігенің мінезі мен сыртқы келбеті туралы мәлімет қалдырған жалғыз шығыс авторы — Ибн Арабшах. Ол Едігені былай деп сипаттаған: <blockquote>«Өзі өте қара торы, орта бойлы, тығыршықтай денелі, батыл, түр-әлпеті сескенерліктей сұсты, аса ақылды, жомарт, күлімсіреп жүретін, қырағы әрі зерек адам еді. Ғалымдар мен зиялы қауымды жақсы көретін, тақуалар мен фақиһтарға жақын болып, олармен өте жылы сөйлесетін, әзілдесетін. Ол ораза ұстап, түнде тұрып (намаз оқитын), шариғат жолын берік ұстанып, Құран мен сүннетті және даналардың сөзін Ұлы Алла мен өз арасындағы дәнекер етті».<ref>Ибн Арабшах. История амира Темура (Аджаиб ал-макдур фи наваиб Тимур). Ташкент: Фан, 2007.</ref></blockquote> == Балалары == Едігенің кем дегенде жиырма ұлы болған.<ref>Трепавлов В. В. История Ногайской Орды. — М.: Восточная литература, 2002. — 752 с.</ref> Олардың ішінде тарихта ең көп белгілі болғандары: [[Мансұр би|Мансұр]] (1427 ж.қ.), [[Нұраддин би|Нұраддин]] (1440 ж.қ.), [[Ғази би|Ғази]] (1428 ж.қ.), [[Наурыз би|Наурыз]], Кей-Қауат, Сұлтан-Махмұд және Мүбәрәк. Едігенің қызына Алтын Орда ханы Темір хан (1410–1412) үйленген болатын. == Мәдениеттегі бейнесі == Әртүрлі тарихи дереккөздер мен халықтардың тілдерінде Едіге әртүрлі лауазымдармен аталады. Қарақалпақ және қазақ эпостарында ол «би» (би, бас кеңесші әрі төреші) деп аталса, ноғай дәстүрінде — «мырза» (мырза, текті адам, көсем), ал татар шежірелерінде «әмір» (әскери және саяси жетекші) ретінде көрсетіледі. Бұл лауазымдар оның Алтын Орда тарихындағы жоғары мәртебесі мен маңыздылығын айқын көрсетеді.<ref name="Pochekaev">Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — 408 с.</ref> Едіге — қарақалпақ халқының ауыз әдебиеті дәстүріндегі ең негізгі тұлғалардың бірі. Қарақалпақ фольклорында ұрпақтан-ұрпаққа беріліп, халық шығармашылығында ерекше орын алатын «Едіге» дастаны (эпосы) сақталған. Бұл эпоста оның ерліктері, әскери жорықтары мен саяси қызметі, сондай-ақ Алтын Орда тарихындағы рөлі мен Әмір Темірге қарсы текетіресі баяндалады.<ref name="Жирмунский">Жирмунский В. М. Тюркский героический эпос. — Л.: Наука, 1974. — 727 с.</ref> Дастанның қарақалпақша нұсқасының өзге түркі халықтарындағы нұсқалармен салыстырғанда өзіндік ерекшеліктері бар. Онда Едігенің жергілікті тайпалармен қарым-қатынасына, дала демократиясы мәселелеріне және басқару дәстүрлеріне ерекше назар аударылады. Эпоста ол тәртіп пен әділдікке ұмтылған дана билеуші әрі қолбасшы ретінде суреттеледі.<ref name="Жирмунский"/> Кейбір зерттеушілер, соның ішінде И. А. Беляев, Едіге тарихының Арал өңірімен және оның шөлді аймақтарымен тығыз байланысты екенін, дәл осы қарақалпақтар халықтық жадының бұл қабатын ерекше ықыласпен әрі сүйіспеншілікпен сақтап қалғанын атап өткен.<ref>Беляев И. А. Рассказы из истории каракалпаков. — Ташкент, 1917.</ref> Осылайша, «Едіге» дастанының қарақалпақ нұсқалары қарақалпақтардың тарихи Едіге тұлғасымен байланысын дәлелдеп қана қоймай, фольклор, тарих және этникалық жадының тоғысуына негізделген халықтың бай мәдени әрі тарихи мұрасын сақтап келеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == {{Алтын Орда беклербектері}} [[Санат:1352 жылы туғандар]] [[Санат:1419 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Түркі мифологиясы]] syl2t63cqhrnawsa0qz6sscvjztfm00 Атлант мұхиты 0 12311 3690294 3414259 2026-11-02T13:47:52Z Almas Akniet 186024 3690294 wikitext text/x-wiki {{Бес мұхит}} '''Атлант мұхиты''' — [[Жер]] шарындағы аумағы жөнінен [[Тынық мұхит]]тан кейінгі екінші [[мұхит]]. Оны ежелгі [[гректер]] [[Африка]]ның солтүстік-батысындағы Атлас (Атлант) тауына байланысты атаған. == Жалпы мәлімет == Шығысында [[Еуропа]] мен [[Африка]]ның, батысында [[Солтүстік Америка|Солтүстік]] және [[Оңтүстік Америка]]ның, оңтүстігінде [[Антарктида]]ның аралығында орналасқан. Солтүстігінде [[Дейвис бұғазы|Дейвис]], [[Дат бұғазы|Дат бұғаздарымен]] және [[Солтүстік Мұзды мұхит]]пен, оңтүстік-шығысында Африка мен Антарктида аралығында [[Үнді мұхиты]]мен, оңтүстік-батысында [[Дрейк бұғазы]] арқылы [[Тынық мұхит]]пен жалғасады. Мұхит солтүстіктен оңтүстікке қарай 15 мың км шамасында екі жарты шарға созыла орналасқан. Ені басқа бөліктеріне қарағанда [[экватор]] маңында 2830 км-ге дейін тарылады. Мұхиттың теңіздермен қоса есептегендегі жалпы аумағы 91.6 млн. км<sup>2</sup>, орташа тереңдігі 3597 м, суының көлемі 329.7 млн. км<sup>3</sup>. Солтүстік жарты шардағы жағалауы қатты тілімделген. Теңіздері ([[Балтық теңізі|Балтық]], [[Солтүстік теңізі|Солтүстік]], [[Жерорта теңізі|Жерорта]], [[Кариб теңізі|Кариб]], т.б.) мен ірі шығанақтары (Бискай, Гвинея, т.б.) түгелдей дерлік осы бөлікте. Оңтүстік жарты шардағы жағалауы аз тілімделген (Антарктида маңындағы Уэдделл т.). Атлант мұхитында басқа мұхиттармен салыстырғанда аралдар аз. Iрі аралдары ([[Ұлыбритания]], [[Ирландия]], [[Ньюфаундленд]], [[Υлкен Антиль]], [[Кіші Антиль]], [[Канар аралдары|Канар]], [[Жасыл Мүйіс]], [[Фолкленд аралдары]]) мұхиттың жағалауларына таяу орналасқан. Орталық бөлігіндегі аралдар (Азор, Әулие Елена, Тристан-да-Кунья, т.б.) ұсақ және олар жанартау әрекетінен пайда болған. Мұхиттың түбі Орта Атлант су асты жотасымен бөлінген. Оның жекелеген шыңдары (Буве, Тристан-да-Кунья, Көкке ұшу, Сан-Паулу, Азор) жанартау аралдары түрінде су бетіне шығып тұр. Мұхиттың шығысында Батыс Еуропа, Канар, Жасыл Мүйіс, Гвинея, Ангола, Кап, Агульяс, батысында Солтүстік Америка, Гвиана, Бразилия, Аргентина, оңтүстігінде Африка-Антарктида қазан-шұңқырлары бар. Олардың тереңдігі 3000 метрден 7300 метрге жетеді. Терең шұңғымалар арал доғаларын жиектей орналасқан (ең тереңі Пуэрто-Рико шұңғымасы, 8742 м) және олар бір-бірінен су астындағы үстірттермен, қыраттармен, жоталармен бөлінген. Мұхиттың шеттері құрлықтық беткеймен көмкерілген. Мұхит түбінің үштен екі бөлігін әктастан тұратын органикалық шөгінділер жауып жатыр. Терең қазаншұңқырларының түбі қызыл саздан, ал жанартау аралдарының төңірегі жанартаулық шөгінділерден түзілген. [[Сурет:Atlantic Ocean.png|thumb|right|300px|Арктика мен Антарктида аймақтарын қоспағандағы Атлант мұхиты.]] == Климаты == Атлант мұхиты барлық [[климат белдеулері]]нде орналасқан. Сондықтан оның жеке бөліктерінде климат жағдайының бір-бірінен өте үлкен өзгешелігі бар. Мұхиттың үстінде [[Исландия]] және Антарктика минимумдары мен Солтүстік Атлант және Оңтүстік Атлант максимумдары қалыптасады. Оларды бір-бірінен экватор маңындағы қысымы төмен белдем бөлім тұр. Бұл климаттық белдеулер көршілес құрлықтартардың үстіндегі қысым орталықтарымен әрекеттесе отырып, екі жарты шардың қоңыржай, субтропиктік және тропиктік ендіктерінде солтүстік-шығыс желдердің (пассаттардың) басым болуына әсер етеді. Жазда (Солтүстік жарты шарда тамыз, Оңтүстік жарты шарда ақпан айында) экватор маңындағы ауа температурасы 26-28۫С. 60۫ солтүстік ендікте – 8-12۫С, ал 60۫ оңтүстік ендікте 0-12۫С. Қыста (Солтүстік жарты шарда ақпан, Оңтүстік жарты шарда тамыз айында) экваторда 25۫С, 60۫ солтүстік ендікте 8-12۫С-қа, ал 60۫ оңтүстік ендікте – 8-10۫С-қа дейін өзгеріп отырады. Ең қиыр солтүстік-батысында және оңтүстікте температура -25۫С-қа дейін төмендейді. Жылдық орташа жауын-шашын экваторда 2000мм-ден асады, қоңыржай ендіктерде 1000-1500 мм, ал мұхиттың шығыс субтропиктік бөліктерінде және Антарктика маңында 100 мм-ден аспайды. == Гидрологиялық тәртібі == [[Атмосфера]] айналымы ықпалымен мұхиттың солтүстік және оңтүстік бөліктерінде теңіз ағысының негізгі екі жүйесі қалыптасқан. Бұл ағыстар пассат желдерінің әсерінен пайда болады. Солтүстік Пассат, Голфстрим, Солтүстік Атлант жылы ағыстары мен Канар суық ағысы солтүстік теңіз ағысының айналым жүйесін құрайды. Оңтүстік Пассат пен Бразилия жылы ағыстары және Батыс Желдер мен Бенгал суық ағыстары оңтүстік теңіз ағысының айналым жүйесіне кіреді. Бұлардан басқа Солтүстік Американың шығыс жағалауын бойлап Лабрадор, ал Оңтүстік Американың шығыс жағалауымен Фолкленд суық ағыстары ағады. Бұл ағыстар мұхит суының температурасы мен тұздылығына (орташа тұздылығы 35.4%) әсерін тигізеді. Мұхит суының деңгейі Айдың тартылу әсерінен жарты тәулік сайын өзгеріп отырады. Ашық мұхитта судың көтерілу биіктігі 1 метрге дейін, ал Солтүстік Америкадағы Фанди шығанағы жағалауында 18 метрге дейін жетеді. Мұхиттың солтүстік қоңыржай ендіктеріндегі ішкі теңіздер де ғана мұз қатады. Мұхитқа солтүстіктен теңіз мұзы мен мұзтаулар (айсберг), негізінен, Солтүстік Мұзды мұхиттан келсе, оңтүстік бөлігінде Антарктида және Уэдделл т-нде түзіледі. [[Сурет:Ireland-AtlanticOceanwithAranIsland.jpg|thumb|right|200px|Жай күндегі Атлант мұхитының [[Ирландия]] батыс жағалауынан көрінісі]] == Өсімдіктер мен жануарлар дүниесі == Мұхит түбінде, негізінен, жасыл және қызыл қоңыр [[Балдыр|балдырлар]] өседі. Фито-планктон бір [[жасуша]]лы ұсақ балдырлардан тұрады. Зоо-планктонды, көбінесе, [[Шаянтәрізділер|шаян]] тәрізділер құрайды. Олардың ішінде [[Киттәрізділер|киттің]] негізгі қорегі – [[криль]] Антарктида жағалауында өте көп. Суық және қоңыржай белдеуінде сүт қоректілерден – кит пен [[жарғақаяқтылар]], балықтардан – [[майшабақ]], [[нәлім]] және [[Қарбалас дорбалаушы|қамбала]] кездеседі. Тропиктік белдеуде [[кашалот]], [[Теңіз тасбақалары|теңіз тасбақасы]], [[акула]], [[Ұшатын балықтар|ұшқыш балықтар]], [[краб]], [[медуза]], [[Сәулетәрізділер|радиолярийлер]] тараған. Құстардан [[Фреатофиттер|фрегат]], [[Альбатростылар|альбатрос]], [[Пингвинтәрізділер|пингвин]], т.б. мекендейді. == Зерттеу тарихы == 3 кезеңге бөлінеді. [[Сурет:Pangea animation 03.gif|thumb|left|240px|Бүгінгі Атлант мұхитын құрған [[Pangaea]] бөліну анимасиясы]] * Ежелгі дәуірден 18 ғ. ортасына дейінгі 1-кезеңде, көптеген саяхатшылар,. теңізшілер (финикиялықтар, карвагендіктер, Б.Диаш, Васко-да-Гама, Христофор Колумб, Дж.Кабот, Фернан Магеллан, Дж. Дейвис, Г. Гудзон, Баффин, т.б.) мұхиттың шекарасын, мөлшерін, құрлықпен ара қатынасын анықтаумен айналысты. * 2-кезеңде (1749-1872) мұхит суының температурасы, ағыстар, тереңдіктер, т.б. мұхит өлшемдері анықталды (Г. Эллис, Дж. Кук, О. Соссюр, И.Ф. Крузенштерн, Э. Ленц, т.б.). * 3-кезеңде (1872 жылдан бүгінге дейін) арнайы жабдықталған кемелермен кешенді мұхиттық зерттеулер жүргізілді (“Челленджер”, 1872-76; “Витязь” 1986-89; ”Метеор”, 1925-38; “Дискавери-11”, 1931-ден қазірге дейін; “Атлантис” 1933 жылдан қазірге дейін; Халықаралық геофизикалық экспедициялар, 1957-58; “[[Калипсо]]” 1952 жылдан қазірег дейін). Мұхит дүние жүзінде ауланатын балықтың 40%-ын береді. Негізгі кәсіптік балықтар: майшабақ пен нәлім. Оңтүстігінде кит ауланады. Мұхиттың үлесіне дүние жүзі мұхиттық жүк айналымының жартысынан көбі тиеді. Аса ірі порттары: [[Роттердам]], [[Марсель]], [[Гавр]], [[Антверпен]], [[Лондон]], [[Ливерпуль]], [[Генуя]], [[Гамбург]], [[Санкт-Петербург]], [[Нью-Йорк]], [[Хьюстон]], [[Филаделфия]], [[Балтимор]], [[Буэнос-Айрес]], [[Рио-де-Жанейро]], [[Кейптаун]], [[Дакар]], [[Абиджан]], т.б. {{Жер}} [[Санат:Мұхиттар]] [[Санат:Атлант мұхиты]] spn4d3l5bt43remibpms7z9n30xe0nf МедиаУики:Modern.css 8 12997 3690385 2553470 2026-11-02T19:39:27Z Maintenance script 45004 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 3690385 css text/css #siteSub { display: block; font-size: 92%; font-weight: normal } body.page-Басты_бет #siteSub, body.page-Басты_бет #contentSub { display: none !important } /*{Link-FA}*/ .portlet li { list-style-image: url('//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/18/Monobook-bullet.png')} li.FA { list-style-image: url('//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2c/Modern-bullet-star.svg/9px-Modern-bullet-star.svg.png')} li.FL {list-style-image:url('//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/02/Purple_star_unboxed.svg/9px-Purple_star_unboxed.svg.png')} li.GA {list-style-image:url('//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6f/QS_blue_star_small.png/9px-QS_blue_star_small.png')} blockquote { font-size: 93.75%; /* equivalent of 15px in 16px default */ margin: 1em 1.6em; /* same indent as an unordered list */ } blockquote p { line-height:inherit } /*Topicons*/ .topicon { position: absolute; top: 2px; right: 10px; z-index: 10; } #coordinates { position: absolute; top: 62px; right: 9em; font-size: 11px; white-space: nowrap; } /*{Right-uppermost image}*/ .floating_object { position: absolute; right: 10px; top: 68px; z-index: 100; overflow: hidden; } 77ftpe3lnny3uv2f7fu3syupt2cj3yt Көк Орда 0 14037 3690282 3648894 2026-11-02T13:22:26Z ~2026-58307-75 187903 /* */ Грамматикалық қате түзетілді. 3690282 wikitext text/x-wiki '''Көк Орда''' — [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] шығыс бөлігі<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/rus6/Chengiz-name/framevved3.htm Шыңғыснама]</ref>, қазіргі [[Қазақстан]] жерінде орналасқан. [[Орда-Ежен ұлысы|Орда Еженнен]] бастап тәуелсіз болған. [[1380]] ж. Көк орда ханы [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс]] [[Бату хан]]ның ұрпағы қалмаған соң [[Алтын Орда|Алтын орда]] тағына отырды. == Ескертулер == {{reflist}} == Орда-Ежен әулеті == Көк Орда хандары: * [[Орда-Ежен хан]], [[Жошы хан]] ұлы, [[1242]]—[[1251]] * [[Күң Киран-хан]], Орда Ежен-ханның ұлы, [[1251]]—[[1288]] * [[Қоныша-хан]], Сартақтай-оғлан ұлы, Орда Ежен-ханның немересі, [[1288]]—[[1302]] * [[Баян-хан]], Қоныша-хан ұлы, [[1302]]—[[1309]] * [[Сасы Бұқа-хан]], Баян-хан ұлы, [[1309]]—[[1310]] * [[Ерзен-хан]], Сасы Бұқа-хан ұлы, [[1310]]—[[1321]] * [[Мүбарак Хожа-хан]], Ерзен-хан ұлы, [[1321]]—[[1345]] * [[Шымтай-хан]], Ерзен-хан ұлы, [[1345]]—[[1361]] * [[Химтай-хан]], Шымтай-хан ұлы, [[1361]] == Тоқай-Темір әулеті == Көк орда хандары * [[Кара Нохой Алп Атгучу-хан]], [[Саси-оғлан]] ұлы, [[Тоғаншар-оған]]ның немересі, [[Бай Темір-оғлан]] шөбересі, [[Туға Темір-оғұл]] шөбшегі, [[Жошы]] неменесі, [[1361]]—[[1363]] жж. * [[Тоглук Тимур-хан]], [[Саси-оглан]] ұлы, [[Тоғаншар-оглан]]ның немересі, [[Бай Темір-оглан]] шөбересі, [[Туға Темір-оғұл]] шөбшегі, [[Жошы]] неменесі, [[1363]]—[[1366]] жж. * [[Орыс-хан]], [[Бадақұл-оған]] ұлы, [[Темір Қожа-оған]] ненмересі, [[Кен Темір-оған]] шөбересі, [[Тоға Темір-оғыл]] шөбшегі, [[Жошы]] неменесі, [[1366]]—[[1378]] жж., [[1374]]—[[1375]] жж. [[Жошы ұлысы]]ның ханы * [[Тохтогу-хан]], [[Орыс-хан]] ұлы, [[1378]] ж. * [[Темір Мәлік-хан]], [[Орыс-хан]] ұлы, [[1378]]—[[1379]] жж. * [[Барақ-хан]], [[Коюрчак-оғлан]] ұлы, [[Кұтлық Бұғы-оғлан]] немересі, [[Орыс-хан]] шөбересі, [[1423]]—[[1428]], [[1423]]—[[1426]] жж. [[Жошы Ұлысының]] ханы == Шибан әулеті == Көк орда хандары: * [[Жұмадик хан]], [[Сопы сұлтан]] ұлы, [[Баба сұлтан]] немересі, [[Сүйіншібек сұлтан]] шөбересі, [[Сүйінші Темір-султан]] шөпшегі, [[Меңгу Темір-хан]] неменесі, [[Бадакул-оглана]], ұлы [[Жошы Бұға-оглан]], ұлы [[Данийал Баһадур-оглан]], ұлы [[Шибан-огул]], ұлы Жошы-огул, Көк Орда ханы [[1425]]—[[1428]] * [[Әбілхайыр Убайдұлла хан]], [[Дәулет Шейх-оглан]] ұлы, [[Ибраһим сұлтан]] ұлы, [[Болат сұлтан]] ұлы, [[Меңгу Темір хан]] ұлы,[[Бадакул-оглана]] ұлы, Жошы Бұға-оглан ұлы, Данийал Баһадур-оглан ұлы, [[Шибан огула]] ұлы, [[Жошы огула]] ұлы, хан Көк Орды [[1428]]—[[1468]] * [[Едігер хан]], [[Темір Шейх сұлтан]] ұлы, [[Тоғлуқ Қажы сұлтан]] немересі, [[Арабшах хан]] шөбересі, [[Пулад-сұлтан]] шөпшегі, [[Менгу Тимур-хан]] неменесі, одан арғы аталары: [[Бадакул-оглан]], Джучи Буга-оглан, [[Данийал Бахадур-оглан]], [[Шибан-огул]], [[Джучи-огул]], [[1458]]—[[1468]] * [[Берке-хан]], Едігер хан ұлы, [[1468]] — [[1469]] * [[Илак-хан]], Едігер хан ұлы, [[1469]] — [[1484]] * [[Имнак-хан]], Едігер хана ұлы, [[1484]] * [[Әбіл-Мансұр Ильбарс-хан]], [[Берке-хан]] ұлы, — [[1511]], [[Хорезм]] ханы [[1511]]—[[1538]] == Сілтемелер == * [http://www.kyrgyz.ru/?page=303 Улусы первых Джучидов. Проблема терминов Ак-Орда и Кок-Орда] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071225121457/http://www.kyrgyz.ru/?page=303 |date=2007-12-25 }} {{Қазақстан тарихы}} {{Шыңғыс хан империясы}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақстан тарихы]] 9ux5h1gzdgwp1p5de11nqzoaugrbi1r География 0 14769 3690326 3667516 2026-11-02T16:44:33Z Мелдибек Кәусар 187915 Мен бұл жерде ой-өріс сөзі қос сөз екенін көрсеткім келді. 3690326 wikitext text/x-wiki [[Сурет:World map 2004 CIA large 1.7m whitespace removed.jpg|thumb|right|300px|[[Жер]] шарының картасы.]] [[Сурет:MapL.png|right|200px]] [[Сурет:Nordhalbkugel gr.png|right|200px]] [[Сурет:MapS.png|right|200px]] [[Сурет:MapW.png|right|200px]] '''География''' ({{lang-el|γεωγραφία}}, «жерді сипаттау» деген мағына береді: {{lang-el|γαία}} — «Жер» және {{lang-el|γράφειν}} — «сипаттап жазу», «суреттеу»<ref>{{Cite web |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=geography |title=+Онлайн этимологиялық сөздік|publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=2009-04-17}}</ref>) — жер беті табиғаты туралы, халықтар мен олардың шаруашылық іс-әрекеттерін зерттейтін ғылым. # Жердің географиялық қабығын зерттейтін ғылымдар кешені. Географиялық ғылымдардың зерттеу нысандары: [[геосфера]] ([[биосфера]], [[атмосфера]], [[литосфера]], [[гидросфера]] және жер қабаты) және [[геожүйе]]лерді ([[ландшафт]]ты, табиғи аймақтарды, [[биогеоценоз]]ды т. б.)<ref name="Hayes-Bohanan">{{Cite web |last=Hayes-Bohanan |first=James |title=What is Environmental Geography, Anyway? |url=http://webhost.bridgew.edu/jhayesboh/environmentalgeography.htm |accessdate=9 қазан 2006}}</ref> # Белгілі бір территорияның, аймақтың, нысанның, құбылыстың немесе үдерістің уақыт пен кеңістікке байланысты ерекшеліктері туралы білім жиынтығы (мысалы, мұхиттар мен құрлықтар географиясы, [[Қазақстан географиясы]], дала географиясы, [[әлеуметтік география]], [[тарихи география]]).<ref>Шевчук Л. Ф. Социальная география, Учебное пособие. - М.:, 2007</ref><ref>Яцунский В. К. Историческая география: История её возникновения и развития в XIV—XVIII вв.. — М.: Изд-во АН КСРО, 1955.</ref> Географияның зерттеу нысаны - әр түрлі дәрежедегі географиялық орта компоненттерінің орналасуы мен өзара әрекеттесу заңдары мен заңдылықтары болып табылады. Зерттеу нысанының күрделілігіне және кеңдігіне байланысты география пәні ортақ географиялық ғылымдар жүйесін құрайтын бірнеше мамандандырылған (салалық) ғылым түрлеріне бөлінеді. Олардың ішінде ерекше аталатындар: жаратылыстану география ғылымдары ([[физикалық география]], жердің географикалық қабықтарын тану ғылымы, [[тoпырақтану]], [[климатология]], [[гляциология]], [[гидрология]], [[океанология]], [[палеография|палеогеография]]) және қоғамдық географиялық ғылымдар ([[әлеуметтік-экономикалық география]], [[тарихи география]]). Кейде географиялық картографияны да жеке ғылым ретінде бөліп айтады.<ref>Багров Лео. История картографии.&nbsp;— М., [[Центрполиграф]], 2004.</ref> Географиялық зерттеулердің басты міндеті — табиғат ресурстары мен жағдайларын жан-жақты зерттеу, оларды тиімді пайдаланудың, [[өндіргіш күштер]]ді орналастыру мен дамытудың, табиғатты қорғаудың және қалпына келтірудің ғылыми негіздерін жасау<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, V том</ref>. == География ғылымының даму тарихы == [[Сурет:OrteliusWorldMap.jpeg|thumb|left|Географиялық атлас — 1570 ж.]] === [[Ежелгі дүние|Ежелгі замандардағы]] қалыптасуы === География — өте ежелгі [[ілім]]. Сонау [[тас дәуірі]]нің адамдары өздерін [[қоршаған орта]] элементтерінің екінші бір жермен ұқсамайтындығын, ондағы табиғи құбылыстардың әр түрлі екендігін байқап отырған. Көрген-білген жерлерін, көкжиектің өзі басып көрмеген арғы жағын ой-өрісімен жалғастыра білген. Өз ортасын зерттеп, танып-біліп, салыстырып, тасқа, ағаштың қабығына, жерге сызып белгі салып отырған<ref>Hughes, William. (1863). ''The Study of Geography''. Lecture delivered at King's College, London by Sir Marc Alexander. Quoted in {{Cite book|last=Baker |first=J.N.L |date=1963 |title=География тарихы|publisher=Basil Blackwell |location=Oxford |pages=66 |isbn=0-85328-022-3}}</ref>. Географиялық алғашқы мағлұматтар Шығыстың жазба деректерінде кездеседі. Теңізде жүзу мен сауданың дамуы құрлық беті мен [[теңіз]] жағалауын сипаттап жазуды керек етті. Б. з. д. [[6 ғасыр]]да географияда екі бағыт: # жалпы [[жертану]] (негізін [[Аристотель]] қалады) және # [[елтану]] ([[Геродот]]) айқындала бастады. Содан бері География өзінің дамуында бірнеше сатыдан өтті. === Географияның эллиндік дәуірдегі дамуы=== [[Эллинизм|Эллиндік дәуірінде]] [[Эратосфен]] өзінің «География» атты еңбегінде табиғатты зерттеулердің барлық бағыттарын біріктірмек болды<ref>{{cite book|title=Эратосфен географиясы|date=2010|publisher=Princeton University Press|url=http://books.google.co.uk/books/about/Eratosthenes_Geography.html?id=8peKyWK_SWsC|isbn=9780691142678}}</ref>.<ref>Левек П. Эллинистический мир. Пер. с фр. М., 1989;</ref> Б.з.б. 1—2 ғасырдағы күрделі географиялық еңбектерге Страбонның «Географиясы» (ел тануы), [[Клавдий Птолемей|Птолемей]]дің «География жөніндегі нұсқауы» (географиялық координаттары көрсетілген елді мекендер тізімі) жатады. [[Орта ғасырлар]]да география [[Қытай Халық Республикасы|Қытайда]], [[Ежелгі Парсы патшалығы|Парсыда]], Орталық Азияда және [[Араб мемлекеттері Лигасы|араб елдері]]нде жақсы дамиды. === Ұлы географиялық ашылулар === {{main|Ұлы географиялық ашылулар}} ХVI ғасырдан бастап география аса маңызды ғылымға айналып, жеке салаларға бөліне бастады. Осы кезеңдерге географияның ерекше ғылыми тілі ''[[картография]]'' қалыптасты. Ұлы географиялық ашылулардың ғылыми қорытындылары голланд ғалымы [[Бернхардус Варениус]]тың «Жалпы география» атты еңбегінде ([[1650 жыл|1650 ж.]]) жинақталды. === Экспедициялар кезеңі === XVII — XVIII ғасырларда түрлі елдердің табиғат жағдайларын зерттеуге және оларда өтіп жатқан табиғи процестерді түсіндіруге қызығушылық арта түсті ([[Готфрид Вильгельм Лейбниц|Г. Лейбниц]], [[Жорж-Луи Леклерк де Бюффон|Ж. Бюффон]], [[Михаил Васильевич Ломоносов|М. В. Ломоносов]]). Ресейде экономикалық географияның қалыптасуына [[Иван Кирилович Кирилов|И. К. Кирилов]], [[Василий Никитич Татищев|В. Н. Татищев]], [[Михаил Васильевич Ломоносов|М. В. Ломоносов]] зор үлес қосты. [[Жаратылыстану]] ғылымының XVIII — XIX ғасырлардың I жартысындағы аса көрнекті жетістіктері бұрынғы натурфилософиялық жорамалдардан бас тартуға, "табиғаттағы процестердің бәрінің өзіне тән себептері бар" деген ғылыми тұжырым жасауға мүмкіндік берді. Бұл кезеңде география жөнінде екі түрлі пікір туды: XIX ғасырда неміс саяхатшысы [[Александр Гумбольд|А. Гумбольдт]] өзінің «Космос» ([[1845 жыл|1845]]—[[1862 жыл|1862]]) атты еңбегінде «Физикалық географияның міндеті — табиғат құбылыстарының жалпы заңдарын және олардың ішкі өзара байланыстарын зерттеу», — десе,<ref>Ю. Н. Попов, Гумбольдт (Humboldt) Вильгельм — статья из Большой советской энциклопедии</ref> неміс географы Карл Риттер өзінің “«Dіe Erdkunde іm Verhalt-nіs zur Natus und zur Geoschhіchte des Menschen»” ([[1822 жыл|1822]] — [[1859 жыл|1859]]) еңбегінде "Географияның басты міндеті — табиғаттың адамға тигізер әсерін зерттеу ғана", — деп түсіндірді. === XIX ғасырдың соңы - XX ғасырдың басындағы ғылыми экспедициялар мен теориялық ашылулар === XIX ғасырдың аяғында Ресейде [[Василий Васильевич Докучаев|B. В. Докучаев]] комплексті физгеографиялық зерттеулердің негізін қалап, бұл зерттеулердің міндетін халық шаруашылығы мәселелерін шешумен байланыстырды.<ref>Биография В. В. Докучаева - Гуманитарный словарь</ref> География өзара байланыстылықты тануға [[Александр Иванович Воейков|А. И. Воейков]] зор үлес қосты. XX ғасырдың басында Л. С. Бергтің, А. А. Борзовтың т. б. еңбектерінде [[ландшафт]] туралы ұғым қалыптастырылды. Географиялық ғылыми зерттеулердің дамуына [[Орыс географиялық қоғамы]] (1845) үлкен еңбек сіңірді. 19 ғасырдағы және 20 ғасырдың басындағы экспедициялар Азияның бұрыннан беймәлім ішкі аймақтарын ([[Петр Петрович Семенов-Тян-Шанский|П. П. Семенов-Тян-Шанский]], [[Николай Михайлович Пржевальский|Н. М. Пржевальский]], [[Григорий Николаевич Потанин|Г. Н. Потанин]]), Жаңа Гвинеяны ([[Николай Николаевич Миклухо-Маклай|Н. Н. Миклухо-Маклай]]) зерттеді, Антарктиданы ([[Фаддей Фаддеевич Беллинсгаузен|Ф. Ф. Беллинсгаузен]], М. П. Лазарев) ашты. География өзінің одан әрі даму сатысында (XVIII ғ.) геологияға, XIX ғасырдың I жартысында экономикалық (алғашында «статистикалық») және физикалық географияларға жіктелді. Географияның зерттеу объектілері мен тәсілдері күрделене түсіп, XX ғасырдың басында география ғылымдарының жүйесін қалыптастырды. Бүгінгі таңда Жер шарында ашылмаған жер жоқ деуге де болады, бірақ онымен географиялық ашулар тоқтады деген ұғым тумау керек. Жаңа географиялық зерттеулерде ғылым мен техниканың соңғы жетістіктері: ғарыштық және аэро кескіндеулер, геофизикалық зерттеулер, ақпаратты компьютерлік өңдеу және т. б. пайдаланылады. Қазіргі заманғы география ғылымы табиғи ортаны қорғау мен табиғат қорларын тиімді пайдалану, мұхит табиғатын жаңа құралдар мен әдістер көмегімен танып-білу, адамзат пен табиғат арасындағы байланыс, табиғат апаттарын болжау және оларды болдырмау бағытында зерттеулер жүргізуде.<ref>http://www.slideshare.net/serjan82/ss-24702476</ref> ==Географияның зерттеу объектілері == [[Сурет:Earth-crust-cutaway-kk.svg|thumb|250px|Жер құрылысы — географиялық қабық]] География жер бетін құрастыратын күрделі территориялық жүйелерді зерттейді. Бұл жүйелер: табиғи, әлеуметтік және табиғи-қоғамдық болып бөлінеді. География ғылыми байланыстардың екі сферасының (табиғи және қоғамдық) арасында орналасқан, сол себепті оның зерттеу обьектілері алуан геожүйелер мен оның компоненттері саналады. Дегенмен, ғылым дамуының барысында географияның зерттеу обьектілері сан рет өзгерді. Жалпы қалыптасқан ұғым бойынша көптеген ғалымдар география ғылымының негізгі обьектісі ретінде [[жер]] бетін қарастырады. Бұған байланысты [[Карл Риттер]] географияның зерттеу объектісі ретінде Жер бетін, [[Эмманюэль де Мартонн|Э. Мартонн]] — Жер бетіндегі адамзат қызметіне байланысты физикалық, химиялық, биологиялық құбылыстармен олардың таралу себептерін, О. Пешель - Жер табиғатын қарастырады. Көптеген физик-географтар [[Петр Иванович Броунов|П. И. Броунов]] ұсынған «[[географиялық қабық]]» обьектісімен келіседі. Географияның зерттеу обьектісі ретінде бірнеше терминдер ұсынылды: географиялық қабық, ландшафт қабығы, [[геосфера]], ландшафтық сфера, [[биогеосфера]], эпигеосфера тағы басқа. Ең дұрыс дел қабылданғаны: «географиялық қабық». Бұл бірнеше бірімен-бірі байланысты жер сфералары мен олардың элементтерінен [[литосфера]]дан, [[гидросфера]]дан, [[атмосфера]]дан, [[биосфера]]дан тұратын күрделі құрылым — географиялық қабық болып табылады. Географиялық қабықтың компоненттеріне ауа, су, тау жыныстары, тірі заттар жатады. Сондықтан географиялық қабықтың барлық компоненттері бір-бірімен тығыз байланысты. Географиялық қабықтың біртұтастығы — оның ең маңызды қасиеті. ==Географияның зерттеу әдістері == {{main|Географиялық зерттеу әдістері}} Тарихи қағида бойынша дәстүрлі әдістер (суреттеу, картографиялық әдістер) географияда XX ғ. 30-50 жылдары бастап пайдаланып келе жатыр. XX ғ. 60-80 жж. ғылыми-техникалық прогрестің дамуына байланысты көптеген жаңа мүмкіншіліктер пайда болды: ғарыштық, математикалық, модельдеу, геоақпараттық және т.б. [[Географиялық ақпараттық жүйе]] пайда болды<ref>{{cite web | url=http://www.esri-cis.kz/kz/Products/arcgis.php | title=ArcGIS}}</ref><ref>Пузаченко Ю.Г. Математические методы в экологических и географических исследованиях / Ю.Г.Пузаченко. – М.: Издательский центр «Академия», 2004. -407с.</ref>. Қазіргі географиялық ғылыми-зерттеу әдістері: # жалпы ғылыми тұрғылар мен әдістерді (тарихи, экологиялық, модельдеу, математикалық, жүйелік, тағы да басқалары); # нақты ғылыми тұрғылар мен әдістерді (физикалық географияда — геохимиялық, геофизикалық, палеогеографиялық және тағы да басқалары әдістер; әлеуметтік-экономикалық географияда — экономикалық-статистикалық, техникалык-экономикалық, социологиялық және тағы да басқалары); # ақпарат алудың жұмыс тәсілдері мен операцияларын (баланстық әдістер, дистанциялық әдістер; зертханалық әдістер, мысалы, споралық-шаңдық талдау, радиокөміртекті әдіс, сауалдама жүргізу, іріктеме әдіс, тағы да басқалары); # ақпаратты тәжірибелік және теориялық қорытудың әдістерін (индикациялық, бағалау, ұқсастық, жіктеу, тағы да басқалары); # алынған ақпаратты өңдеу әдістері мен техникалық тәсілдерін (перфокарталардың, электрондық есептеу техникасы арқылы, тағы да басқалары) қамтитын жүйе.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: География және геодезия. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. — 264 бет. ISBN 9965-36-367-6</ref><ref>Симонов Ю.Г. Методы геоморфологических исследований. / Ю.Г.Симонов, С.И.Болысов. – М.: Аспект пресс, 2002. - 191с.</ref> == География бөлімдері == География ғылымы көптеген салаллық бөлімдерден құралған. Дегенмен олардың бәрін [[физикалық география]] және [[әлеуметтік-экономикалық география]] деп шартты түрде екі бағытқа бөлуге болады<ref>http://web.clas.ufl.edu/users/morgans/lecture_2.prn.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081003084542/http://web.clas.ufl.edu/users/morgans/lecture_2.prn.pdf |date=2008-10-03 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/1b.html |title=1(b). Elements of Geography |publisher=Physicalgeography.net |date= |accessdate=2009-04-17}}</ref><ref>Bonnett, Alastair ''What is Geography?'' London, Sage, 2008</ref>. === Физикалық география === {{main|Физикалық география}} Физикалық география жалпы Жердің сыртқы қабатын, оның табиғи кешендері мен компоненттерін зерттейді<ref>География // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона</ref>. <center> '''Физикалық географияның салалық бөлімшелері:''' :{| style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin: auto;" cellspacing="15" | || [[File:Cyclone Catarina from the ISS on March 26 2004.JPG|96px]] || [[File:Milankovitch Variations sv.png|96px]] || [[File:Gavin Plant.JPG|96px]] |- | [[Биогеография]] || [[Климатология]] & [[Meтеорология]]|| [[Төрттік геологиясы]] || [[Экологиялық география]] |- | [[File:Meridian convergence and spehrical excess.png|96px]] || [[File:Delicate Arch LaSalle.jpg|96px]] || [[File:Receding glacier-en.svg|96px]] ||[[File:Meander.svg|96px]] |- | [[Геодезия]] || [[Геоморфология]] || [[Гляциология]] || [[Гидрология]] & [[Гидрография]] |- | [[File:Khajuraho-landscape.jpg|96px]] || [[File:World11.jpg|96px]] || [[File:Soil profile.jpg|96px]] || [[File:Pangea animation 03.gif|96px]] |- | [[Геоэкология|Ландшафт экологиясы]] || [[Океанология]] || [[Топырақтану]] || [[Палеогеография]] |} </center> ==== Географиялық қабық ==== Географиялық қабық (қабат) — бұл литосфераның үстіңгі бөлік, атмосфераның төменгі бөлігі, гидросфера мен биосфера өзара жанасып, біріне-бірі еніп жататын әрі өзара әрекеттесетін қабық. Олар бір мезгілде қалыптасқан және әрқашан өзара тығыз байланыста болатын қабықтар.<ref>Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым.- Алматы: 2003. ISBN 9965-472-27-0</ref> ===== Литосфера ===== [[Литосфера]]<ref>Биология: Оқулық, 2-басылымы, өңделген М. Гильманов, А. Соловьева, Л. Әбшенова. — Алматы: «Атамұра» баспасы, 2009 жыл. ISBN 9965-34-927-4</ref> — мантияның жоғарғы қабаты мен жер қыртысынан тұрады. Жер қыртысының қалыңдығы мұхиттардын астында 5-10 км-ге, жазықтардың астында 35- 45 км-ге, тау сілемдерінің астында 70 км дейін тереңдікке кетеді. ; Жер қыртысын түзетін тау жыныстары [[Минерал]]дар — тау жыныстарын құрайтын заттар. Тау жыныстары: [[гранит]], [[құм]], [[Тұздар|тұз]], [[көмір]], [[мұнай]]. Жер бетінде 3000 шамасында түрлі минералдар, 7000 түрлі тау жыныстары бар. Тау жыныстарының тегіне қарай 3 категориясы бар: магмалық, шөгінді және метаморфты тау жыныстары. [[Метаморфтық тау жыныстары|Метаморфты жыныстар]] — жоғары температураның және қысымның әсерінен пайда болған жыныстар. Олар магмалық ошақтың жақын орналасуына байланысты қызады немесе жердің ішкі қабығының қозғалысынан қысылуы мүмкін. Бұл жағдайда кейбір жыныстар қатты күйге, кейбірі жұмсақ қабатқа айналады. [[Магмалық тау жыныстары|Магмалық жыныстар]] жер астындағы магма суып, қатты күйге айналғанда түзіледі. Егер бұл үрдіс жер астында болса, түзілген жыныстар интрузивті магмалық жыныстар аталады. Магма жанартау арқылы жер бетіне шығып қатса, пайда болған жыныстар эффузивті магмалық жыныстар деп аталады. ; Литосфералық тақталар Литосфераның барлық ой-қырларының жиынтығын жер бедері ([[рельеф]]) деп атайды. Ол ішкі және сыртқы құбылыстардың өзара әсерінен қалыптасады. Жер қыртысы бір-біріне тығыз жатқан өте үлкен [[литосфералық тақталар]] деп аталатын блоктардан тұрады. Тақталардың өлшемдері әртүрлі болады және олардың шекараларымен сәйкес келмейді. Олар [[мантия]] затының беткі қабатымен бірге жылына 2-5 см ығысады. Ең ірі 13 тақта бар. Үнді-Аустралиялық, Африка Американдық, Тынық мұхиттық, Атлантикалық мұхит ортасы жоталары - жер қыртысының мұхит астындағы жарық ажыратқан бөліктері.<ref>Рычагов Г. И. Общая геоморфология. — М.: Изд-во МГУ, Наука, 2006.</ref> ; Платформалар Платформа — жер қыртысының (литосфераның) негізгі құрылымдық элементінің бірі. Ол жер қыртысы қалыңдығының біршама тұрақтылығы (35—45 км), алып жатқан аумағының орасан үлкендігі (ауданы млн-даған км<sup>2</sup>), сейсмикалық және вулкандық әрекеттердің өте баяулығы, рельефтің шамалы мүшеленгендігі және біркелкілігімен сипатталады. «Платформа» термині [[Эдуард Зюсс]]тің «Жер кейпі» аталатын (неміс тілінде) еңбегінің француз тіліне аударылуына байланысты пайда болды. Платформалар көрші [[геосинклиналь]]дардың шеткі тігістерімен немесе мұхит ойыстарымен шектеледі және олардың созылым бағытымен сәйкес келеді. Көне геосинклинальдық жүйелердің дамуынан, жер қыртысының қимылды бөліктерінің тектоникалық жағынан бекінуінен пайда болады. Платформалар екі құрылымдық қатардан тұрады. Төменгі құрылымдық қатар (фундаменті) Платформаның қалыптасуына дейін орын алған, аса терең жарылыстармен тілініп, пәрменді [[метаморфизм]]ге шалынған, қатпарлықтарға жиырылып, гранит интрузияларымен қиылған, шөгінді — вулканогендік және граниттенген жыныстардан құралады. Платформаның тысы деп аталатын жоғарғы құрылымдық қатар төмендегі фундаменттің мүжілген бетінде шалыс, горизонталь күйде орналасқан, метаморфизмге баяу шалынған не шалынбаған шөгінді және метаморфтық жыныстардан тұрады.<ref>Хаин, В. Е. Геотектоника с основами геодинамики: учебник / Хаин, В. Е., Ломизе, М. Г. — 3-е изд. — М.: КДУ, 2010.</ref> Іргетастың жасына байланысты Платформалар ежелгі және жас деп бөлінеді. # '''Ежелгі''' — [[Шығыс Еуропа]], [[Сібір]], [[Арабия түбегі|Арабия]], [[Солтүстік Америка]], [[Аустралия]]. # '''Жас''' — [[Батыс Еуропа]], [[Батыс Сібір жазығы|Батыс Сібір]], [[Тұран]] ; Жанартаулар және ыстық бұлақтар {{main|Жанартау}} Жанартау — төбесінде шұңқырға ұқсас кратері не ойысы бар, көбінесе конус немесе күмбез тәріздес болып келетін геологиялық түзілім. Ол терендік магмалық ошақтардан жер бетіне лавалар, ыстық газдар мен булар, сондай-ақ тау жыныстарының сынықтарын атқылап тұратын жер қыртысындағы каналдар мен жарықтардың үстінде пайда болады. * Сөнген жанартаулар — ешбір мағлұмат қалмаған [[жанартау]]ды атайды. Мысалы, Кавказдағы [[Эльбрус]], Қазбек шыңы. * Сөнбеген жанартаулар — ұдайы атқылап жататын жанартауды атайды. Мысалы, Камчаткадағы Ключевская Шоқысы. Жанартаулардың көпшілігі [[Тынық мұхит]]ының жағалауында орналасқан. Оны Тынық мұхит жанартаулық белдеуі деп атайды. {{main|Ыстық бұлақтар}} Сөнген және сөнбеген жанартаулардың аудандарында [[ыстық бұлақтар]] жиі кездеседі. Ыстық су мен буды ауық-ауық атқылап тұратын бұлақтарды [[гейзер]]лер деп атайды. Гейзерлер Тынық мұхит отты белдеуінде, яғни [[Камчатка]]да, [[Жапония]]да, [[Жаңа Зеландия]]да, [[Солтүстік Америка]] жағалауында, сонымен бірге [[Исландия]] аралында таралған.<ref>Вулканы — Азбука Земли</ref> ===== Атмосфера ===== {{main|Атмосфера}} Жердің ең сыртқы қабығы - [[атмосфера]]<ref name="ReferenceA">Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі — Алматы. «Сөздік-Словарь», 2005 жыл. ISBN 9965-409-88-9</ref>. Ауа - әр түрлі газдардың қосындысы. Жер қабықтарының біртұтас болып жермен бірге қозғалатын ауа қабығы атмосфера деп аталады. Атмосфераның қалыңдығы шамамен 3000 км. Ол төмендегідей қабаттардан тұрады: 7 - 18 км - [[тропосфера]]; 50 км - [[стратосфера]]; 85 км - [[мезосфера]]; 300 км [[термосфера]]; 600 - 1000 км - [[экзосфера]], 50 км биіктікте - [[озоносфера]] қабаты. [[image:Top of Atmosphere.jpg|thumb|Атмосфераның жоғарыдан көрінісі]] * Атмосфералық фронт - тропосферадағы ені бірнеше ондаған километрге жететін әр түрлі физикалық қасиеттері бар ауа массаларының жіңішке өтпелі зоналары. Олар жылы және салқын ауалардың кездесулерінде пайда болады. Осы жағдайда олардың аралығында еңкішті фронтальдық беткей қалыптасады. Егер де жылы ағыс басым болса, атмосфералық фронт жылы, егер де салқын ағыс басым болса, салқын атмосфералық фронт болады. Жылы ауадан атмосфералық фронтта - фронттық [[циклон]], ал салқыннан - [[антициклон]]дар түзіледі. Циклонның орталығында - ең төмен қысым, антициклонның орталығында - ең жоғары кысым болады. Құрлықтар мен сулардың біркелкі жылы буларынан жағалауларда бағыттарын өзгертіп отыратын [[жел]]дер, [[бриз]]дер пайда болады. Күндіз - теңізден, түнде - құрлықтан соғады. * Жел - жер бетінде ауаның көлбеу бағытта атмосфералық қысымдардың біркелкі таралмауынан пайда болатын ауа массасының қозғалулары. Желдің жылдамдығы м/с [[Бофорт шкаласы]]мен өлшенеді. * [[Муссон]]дар - ауа ағындарының маусым бойынша бағыттарын өзгертулері нәтижесінде пайда болатын маусымдық желдер. Жыл бойында ылғалдылық күрт өзгеріп отырады: жаз ылғал және жауын-шашынды, қыс құрғақ болып келеді. * [[Пассат]]тар - тропиктік және экваторлық ендіктердегі тұрақты ауа ағыстары. Олар солтүстік жартышарда солтүстік-шығыстан экваторға қарай соғады. Пассаттағы ауалар басым қозғалыста болады. Жер бетіндегі желдер бүкіл жыл бойында жоғары қысым белдеулерінен экваторға қарай соғады.<ref>Атмосфера Земли — статья из Большой советской энциклопедии</ref> ===== Гидросфера ===== {{main|Гидросфера}} [[Гидросфера]] — жер бетіндегі және жер қыртысының тереңінде сұйық, қатты, [[газ]] тәрізді жағдайда болатын [[мұхит]]тар мен [[теңіз]]дер (96%), жер асты суы (2% мөлшерде), [[мұздық]] тар мен қар сулары (2 % мөлшерде), өзендер, көлдер, батпақтар (0,02%) барлық сулар түрін косатын жер қабығының су қабығы.<ref>Михайлов В.Н. Гидрология: учебник для вузов / В.Н. Михайлов, А.Д. Добровольский, С.А. Добролюбов. — 2-е изд., испр. — М.: Высш. школа, 2007.</ref> Дүниежүзілік мұхит құрлықтағы су көлемін қоспағанда жердің 70,8 %-ын алып жатыр.Судың барлық көлемі - 1370 млн км3. ===== Биосфера ===== '''Биосфера''' — тіршілік қабығы. [[Биосфера]] — [[литосфера]]ның жоғарғы бөлігі, атмосфераның төменгі бөлігінде және бүкіл гидросферадағы алуан түрлі тірі ағзалардың тіршілік ететін ортасы. Жер бетінде тірі ағзалардың географиялық таралу заңдылығын [[биогеография]] ғылымы зерттейді. Биосфера терминін «гидросфера», «литосфера» ұғымдарымен бірге ХIХ-ғасырдың аяғында австрия геологы Э. Зюсс ұсынды.<ref>Г. С. Оспанова, Г. Т. Бозшатаева Экология. Оқулық. - Алматы Экономика, 2002 ISBN 9965-532-69-9</ref> ====Материктер мен мұхиттар географиясы ==== ; Құрлықтар және аралдар {{main|Құрлық}} Жер шарының 29,2%-ын құрлықтар алады (құрлықтардың жалпы аумағы 149,1 млн км²), яғни солтүстік жарты шардың 39%-ын, оңтүстік жарты шардың 19%-ын құрайды. Қазіргі геологиялық дәуірде ол 6 континенттен — [[Аустралия]], [[Антарктида]], [[Африка]], [[Еуразия]], [[Оңтүстік Америка]] және [[Солтүстік Америка]]дан тұрады. ; Мұхиттар {{main|Мұхит}} Жер ғарыштан көгілдір ғаламшар болып көрінеді — оның бетінің 70% астамын су басып жатыр. Судың шамамен 97% мұхиттарда жиналған, ол Жер ауданының 360 млн км² жауып жатыр. Мұхит - [[гидросфера]]ның негізгі бөлігі, құрлықтар мен аралдарды қоршап жатқан Жердің тұтас [[су]] қабаты. Жер шарында төрт мұхит бар: [[Тынық мұхит|Тынық]], [[Атлант мұхиты|Атлант]], [[Үнді мұхиты|Үнді]] және [[Солтүстік Мұзды мұхит|Солтүстік мұзды]]. Кейбір ғалымдар [[Антарктида]] маңы суларын бесінші Оңтүстік мұхиты деп жеке бөледі.<ref>Физическая география материков и океанов / Под общей ред. А. М. Рябчикова. — М.: Высшая школа, 1988.</ref> :::::::::'''Жер шарындағы мұхиттар ''' [[Сурет:World ocean map.gif|thumb|right|200px|Мұхиттарға бөлу нұсқалары]] {| class="wikitable" |- ! мұхит!! көлемі млн.км² !! орташа тереңдігі !!ең терең бөлігі |- | [[Тынық мұхит]]|| 710,4 || 3975 || 11 022 |- | [[Атлант мұхиты]] || 329,7||3597|| 8 742 |- | [[Үнді мұхиты]]|| 282,7 || 3711|| 7 209 |- |[[Солтүстік Мұзды мұхит]] || 18,1 || 1225|| 5 527 |} Мұхит (Әлемдік мұхит) — гидросфераның негізгі бөлігі. Жер шарында төрт мұхит бар: Тынық, Атлант, Үнді және Солтүстік мұзды. Кейбір ғалымдар Антарктида маңы суларын бесінші Оңтүстік мұхиты деп жеке бөледі. Мұхит құрлықтар мен аралдарды қоршап жатқан Жердің тұтас су қабаты. Аумағы 361,26 млн км<sup>2</sup>, көлемі 1340,74 млн км<sup>3</sup>, орташа тереңдігі 3711 м, ең терең жері 11022 м (Тынық мұхиттағы Мариана шұңғымасы). Дүниежүзілік Мұхит құрлықтар арқылы 4 бөлікке бөлінеді: Тынық (50%), Атлант (25%), Үнді (21%) және Солтүстік Мұзды Мұхит (4%).<ref>http://freepapers.ru/19/dniezhzlk-mhittar/236946.1613944.list1.html</ref> Мұхиттың белгілі бір бөліктерін алып жатқан зор көлемді суды — [[су массалары]] деп атайды. Су массалары: экваторлық, тропиктік, қоңыржай, полярлық болып бөлінеді. Мұхит пен материк арасындағы жылу мен ылғал айналасында беткі ағыстар пайда болады. Мұхиттық ағыстар: [[Пассаттық ағыстар|Солтүстік пассат ағысы]], [[Гольфстрим]], [[Солтүстік атлант ағысы]], [[Канар ағысы|Канар суық ағысы]], [[Бразилия ағысы]], [[Батыс Желдер ағысы]], [[Бенгал ағысы]]. ==== Географиялық белдеулер мен зоналар ==== [[Сурет:Alisov's classification of climate ru.jpg|thumb|325px| alt=A.|Географиялық белдеулер]] [[Географиялық белдеу]]лер — географиялық қабықтағы ең ірі зоналық бөлімшелер. Жылу мен ылғал, ауа массаларының айналымы, биохимиялық және геоморфологиялық процестердің өзіндік көрсеткіштері мен ырғақтылығының ортақ ерекшеліктерімен сипатталады. 4 негізгі белдеулер: экваторлық, тропиктік, қоңыржай және полярлық белдеу.<ref>ГЕОГРАФИЧЕСКИЙ ПОЯС // ГЕОГРАФИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ</ref> Белгілі климат зерттеуші ғалым Б.П. Алисов [[Жер]] шарында бір-бірінен температуралық жағдайлары және ауа массаларының қасиеттері мен әсер ету аймақтары арқылы айырмашылық жасайтын 13 климаттық белдеуді ажыратқан. Негізгі географиялық белдеулердің аралықтарын өтпелі белдеулер бөліп жатады. [[Өтпелі климаттық белдеулер|Өтпелі белдеулерге]] суб (латынша - «кіші, таяу») деген сөз қосылып айтылады. Олар: [[Субэкваторлық белдеу|субэкваторлық]] экваторлық және тропиктік белдеулердің, [[Субтропиктер|субтропиктік]], тропиктік және қоңыржай белдеулердің, субполярлық ([[Субарктикалық белдеу|субарктикалық]], [[Субантарктикалық белдеу|субантарктикалық]]) қоңыржай және полярлық белдеулердің аралығын бөледі. ; Экваторлық белдеу Экватордың екі жағын бойлап, созылып жатады. Белдеудің климат жағдайлары жыл маусымдарына бөлінбей, температура бүкіл жыл бойы біркелкі таралуымен ерекшеленеді. Мұнда жыл бойы ыстық және ылғалды. [[Қаңтар]] айының орташа температурасы +24°С, жылдық жауын-шашын 2000-3000 мм. Жылу мен ылғалдың молдығы өсімдіктердің қаулап өсуіне, сан алуан жануарлардың мекендеуіне қолайлы. Экваторлық орманда ең биік ағаштар 50-60 м-ге дейін барады. Ағаш діңінің аралықтарында аз ғана саңылауда шырмалып, өрмелеп [[Лиандар|лиана]]лар өседі, кейбір лианалардың ұзындығы 300 м-ге дейін барады. Өсімдіктер сияқты жануарлары да биіктік қабаттарға бөлініп таралған. Ағаштарда көптеген бунақ денелілер, ағаш бақалары, [[жыландар]], [[құстар]] молынан кездеседі. ; Тропиктік белдеу Солтүстік және оңтүстік жарты шарлардың 20-30° ендіктер аралығын тропиктік белдеу алып жатыр. Материктердің ішкі және батыс бөліктерінде бұл белдеудің шегінде тропиктік шөл зонасы қалыптасқан. Африкадагы [[Сахара]] шөлі осы зонаға кіреді.<ref>Пояса физико-географические — статья из Большой советской энциклопедии</ref> ; Қоңыржай белдеу Қоңыржай белдеу шөл, орманды дала және дала зоналарынан тұрады. Олардың аралықтарын шөлейт пен орманды дала өтпелі зоналары бөледі. Шөл [[Азия]]да, Солтүстік және [[Оңтүстік Америка]]да таралған. Әсіресе, Азияның орталық бөлігінде көп жерді қамтиды. Шөлдің табиғат жағдайлары барынша қатал. Жазғы ыстық кейде +50°С-қа дейін, шөлдің беті +80°С-қа дейін қызады. Шөлдің тіршілікке ең қолайсыз жағы - ылғалының тапшылығы. Жылдық жауын-шашын 200 мм-ден кем, ал кей жерлерде 100 мм-ге жетпейді. ; Полярлық белдеу [[Солтүстік полюс]] төңірегі арктикалық, [[оңтүстік полюс]] төңірегі антарктикалык (грекше анти «қарсы») белдеу деп аталады. Екеуін де жаппай мұз басып жатыр. Климат жағдайлары өте қатаң. Арктикалық белдеудің 2-3 аптаға ғана созылатын жаз маусымы кезінде ауаның температурасы 0°С-тан сәл ғана асады, қыста ол 30-40°С-тан түспей, қақаған аяз болып тұрады. Антарктиданың климаты одан да қатаң. Онда Жер шарындағы ең төмен температура (-88,3°С) байқалған. Арктикалық және антарктикалық белдеулер мұзды шөл зонасына жатады. Жануарлардың тіршілігі тек теңізбен байланысқан. [[Солтүстік Мұзды мұхит]]та [[морж]] бен [[ақ аю]] жүреді. Антарктикалық белдеуде [[Пингвиндер|пингвин]]нің тіршілігі материк жағалауындағы сулармен байланысты. ==== Жер шарындағы климаттық белдеулер ==== {| class="wikitable" |- ! !! Климаттық белдеулер!! Ерекшеліктері |- | Негізгі || [[Экваторлық белдеу]]|| Төменгі қысым, экваторлық ауа массалары, жыл бойы ауа температурасы жоғары болады, жауын-шашынның мол түсуі, ауа-райы ыстық, құрғақ. |- | Негізгі || [[Тропиктер|Тропиктік]] белдеу || Тропиктік ауа массаларының ықпалы, жоғары қысым, ауа массалары өте құрғақ, жауын-шашын аз түседі. |- | Негізгі || [[Қоңыржай белдеу]] || Қоңыржай ауа массалары мен батыс желдері басым, температура салқын, жауын-шашын біршама мол, бірақ белдеу ішінде әркелкі таралады. |- | Негізгі || [[Арктикалық белдеу|Арктикалық]] белдеу || Жыл бойы суық, құрғақ, тұрақты солтүстік-шығыс желдер әсерінде болады. Мардымсыз жауын- шашын қар күйінде түседі. |- | Өтпелі || [[Субэкваторлық белдеу|Субэкваторлық]] || Жазы экваторлық белдеуге, қысы тропиктік белдеуге ұқсас |- | Өтпелі || [[Субтропиктер|Субтропиктік]]|| Жазы тропиктік белдеуге, қысы қоңыржай белдеуге ұқсас. |- | Өтпелі || [[Субарктикалық белдеу]]|| Қыста арктикалық, жазда қоңыржай белдеуге ұқсас |} === Әлеуметтік-экономикалық география === {{main|Әлеуметтік-экономикалық география}} Әлеуметтік-экономикалық география қоғамның аумақтық бөлінуін зерттейді<ref>[http://geowww.ru Әлем географиясы]</ref>. Өз кезегінде Экономикалық және әлеуметтік географиясы салаларға бөлінеді. <center> '''Экономикалық және әлеуметтік географиясының салалы бөлінуі:''' :{| style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin: auto;" cellspacing="15" | [[File:Qichwa conchucos 01.jpg|96px]] || [[File:Cosmographia Claudii Ptolomaei ante 1467 (7455957) (cropped).jpg|96px]] || [[File:Christaller model 1.jpg|96px]] || [[File:Star of life.svg|96px]] |- |[[Мәдени география]] || [[Елтану]] || [[Экономикалық география]] || [[Медициналық география]] |- | [[File:British Empire 1897.jpg|96px]] || [[File:UN General Assembly.jpg|96px]] || [[File:Pyramide Comores.PNG|96px]] || [[File:ReligionSymbol.svg|96px]] |- | [[Тарихи география]] || [[Саяси география]] және [[Геосаясат]] || Халықтар географиясы немесе [[Демография]] || [[Діни география]] |- | [[File:US-hoosier-family.jpg|96px]] || [[File:RERParisVision2025.png|96px]] || [[File:Croatia Pula Temple of Roma and Augustus 2014-10-11 11-30-05.jpg|96px]] || [[File:New-York-Jan2005.jpg|96px]] |- | [[Әлеуметтік география]] || [[Транспорт географиясы]] || [[Туризм географиясы]] || [[Геоурбанистика]] |} </center> ==== Дүние жүзінің саяси картасы ==== {{main|Дүние жүзінің саяси картасы}} ''Дүние жүзінің саяси картасы'' — [[Жер]] шарының мемлекет шекаралары, астаналары, ірі қалалары мен жол қатынастары көрсетілген географиялық картасы. Дүние жүзінің саяси картасында елдің әлемдегі орны, саяси – әкімшілік құрылымы бейнеледі. Сонымен қатар саяси картада басты саяси – географиялық өзгерістер : жаңа тәуелсіз мемлекеттердің пайда болуы, елдердің саяси мәртебесінің ауысуы, шекаралары мен аумағының, ел атауы мен астанасының өзгеруі және т. б. көрініс табады. Дүние жүзінің саяси картасындағы заңдылықтар мен өзгерістерді географияның саяси география деп аталатын саласы зерттейді. Дүние жүзінің саяси картасы әлемнің барлық елдері төмендегі белгілері бойынша ажыратылады<ref>[http://geo2000.ru/ Геопортал, Барлық елдер туралы ақпарат]</ref>: {| class="wikitable" |- ! Географиялық орны!! Аумақтық көлемі !! Халық саны мен ұлттық құрамы!! Басқару түрі!! Мемлекеттік құрлысы!!Әлеуметтік-экономикалық даму деңгейі |- |* Теңіз жағалауындағы (негізгі елдер тобы)<br />* Аралдық:<ref>http://finstat.bozo.ru/islands.php</ref> [[Индонезия]], [[Куба]], [[Жапония]]<br />* Материктік:<ref>http://otvet.mail.ru/question/39682038</ref> [[Аустралия]]<br />* Түбектердегі:[[Испания]]<br />* Теңізге шыға алатын:<ref>http://sprashivalka.com/otvechator/q/1988950 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402133734/http://sprashivalka.com/otvechator/q/1988950 |date=2015-04-02 }}</ref> [[Норвегия]], [[Венесуэла]] және т.б.<br />* Теңізге шыға алмайтын:<ref>http://navopros.ru/geografia/kakie-gosudarstva-ne-imeyut-vyhoda-k-moryu {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150217030858/http://navopros.ru/geografia/kakie-gosudarstva-ne-imeyut-vyhoda-k-moryu |date=2015-02-17 }}</ref> [[Қазақстан]], [[Моңғолия]], [[Чад]] (шамамен 40-қа таяу)<br />* Архипелагтағы:<ref>http://vse-uchebniki.com/mejdunarodnoe-pravo-besplatno/gosudarstva-arhipelagiarhipelajnyie-vodyi.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150322102701/http://vse-uchebniki.com/mejdunarodnoe-pravo-besplatno/gosudarstva-arhipelagiarhipelajnyie-vodyi.html |date=2015-03-22 }}</ref>[[Индонезия]] ||* Алып аумақты (3 млн км<sup>2</sup> асатын):<ref>http://topmira.com/goroda-strany/item/39-samye-bolshie-strany-mira</ref> [[Ресей]], [[Канада]], [[Қытай Халық Республикасы|Қытай]]<br />* Ірі территориялы (1-3 млн км<sup>2</sup>): [[Қазақстан]], [[Аргентина]]<br />* Орташа (100 мың — 1 млн км<sup>2</sup>): [[Польша]], [[Франция]], [[Испания]]<br />* Кіші (100 мың км<sup>2</sup>-қа дейін): [[Мажарстан|Венгрия]], [[Испания]], [[Латвия]], [[Литва]]<br />* Микромемлекеттер:<ref>http://megarotator.com/interesnoe/421-mikrogosudarstva.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120104223802/http://megarotator.com/interesnoe/421-mikrogosudarstva.html |date=2012-01-04 }}</ref> [[Ватикан]], [[Андорра]], [[Монако]], [[Сан-Марино]], [[Люксембург]], [[Лихтенштейн]], [[Бруней]] ||* Ең ірі мемлекеттер (100 млн адамнан астам)<br /><ref>http://gotoroad.ru/best/populcountrys</ref> * Ірі мемлекеттер (50-100 млн адам)<br /> * Орта мемлекеттер (1-50 млн адам)<br />* Кіші мемлекеттер (1 млн-ға дейін ) ||— Монархиялы:<br /><ref>http://www.bolshoyvopros.ru/questions/134717-monarhicheskie-strany-skolko-v-mire-monarhij.html </ref>* Конституциялық<ref>http://otvet.mail.ru/question/29880786</ref> —[[Ұлыбритания]], [[Жапония]], [[Норвегия]], [[Швеция]]<br />* Абсолютті монархия<ref>http://tinref.ru/razdel/03901polit_rejim/018.htm{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> — [[Сауд Арабиясы]]<br />* Теократиялық монархия<ref>http://otvet.mail.ru/question/64011593</ref> —[[Ватикан]] (Римде) Дінбасы баскарады<br />— Республикалық<br /><ref>http://www.ref.by/refs/21/3695/1.html</ref> — Президенттік<ref>http://bibliotekar.ru/konstitucionnoe-pravo-1/106.htm</ref> -[[Мысыр]], [[Түркия]], [[Франция]]<br />— Парламенттік<ref>http://ru.science.wikia.com/wiki/</ref> — [[Батыс Еуропа]]ның көптеген елдері || * Федерациялық<ref>http://ostranah.ru/_lists/forms_of_government.php?id=2</ref> — [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Бразилия]], [[Үндістан]]<br />* Унитарлы<ref>http://ostranah.ru/_lists/forms_of_government.php?id=7</ref> —[[Қазақстан]], [[Франция]], [[Венгрия]]<br /> * Конфедерациялық<ref>http://www.proshkolu.ru/discover/go/562/10323/</ref> — [[Швейцария]] || * экономикасы [[дамыған елдер]]<ref>Развитые страны в мировом хозяйстве.</ref> —Жапония, Германия, АҚШ, Франция, Батыс Еуропа * [[дамушы елдер]]<ref>Развивающиеся страны. http://www.vedomosti.ru/glossary/Развивающиеся%20страны</ref> — Үндістан, Мексика, Шығыс Еуропа * өтпелі экономикалық елдер<ref>http://www.grandars.ru/student/mirovaya-ekonomika/strany-s-perehodnoy-ekonomikoy.html</ref> — ТМД елдері, Орталық Шығыс Еуропа елері, Куба |} ==== Дүние жүзінің саяси қалыптасу кезеңдері ==== * ''Ежелгі кезең (V ғ. дейін)'' — алғашқы мемлекеттер [[Ежелгі Мысыр]], [[Карфаген]]нің, [[Грекия]], [[Ежелгі Рим]]нің дамуы мен күйреуі. * ''Орта ғасырлық кезең (V -ХV ғ.)'' — ұлан ғайыр құрлық жерлерді әр түрлі мемлекеттер өзара бөліседі: [[Киев Русі]], [[Шығыс Рим империясы|Византия]], Мәскеу (Орыс), мемлекеті, “[[Қасиетті Рим империясы]]”, [[Португалия]], [[Англия]], [[Германия]].<ref>http://1referat.kz/geografiya-ekonomikalyk-geografiya-geologiya-geodeziya/dunie-zhuzinin-sayasi-kartasynyn-qalyptasu-kezenderi.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402095500/http://1referat.kz/geografiya-ekonomikalyk-geografiya-geologiya-geodeziya/dunie-zhuzinin-sayasi-kartasynyn-qalyptasu-kezenderi.html |date=2015-04-02 }}</ref> * ''Ұлы географиялық ашылулар кезеңі'' — [[Америка]], [[Африка]], [[Үндістан]], Оңтүстік Шығыс Азия, [[Аустралия]]ның зерттелуі.<ref>http://kursik.kz/kurstyq-zhumystar/geografiya-geologiya-geodeziya/uly-geografiyalyq-ashular.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402092344/http://kursik.kz/kurstyq-zhumystar/geografiya-geologiya-geodeziya/uly-geografiyalyq-ashular.html |date=2015-04-02 }}</ref> * ''Жаңа кезең (ХV - ХVІ ғ)'' — Англия мен Францияның көтерілуі, отаршылдықты жүргізе бастауы. Дүние жүзі державаларының бөліске салынуы, Африка жерлерін отарлау. * ''Әлемнің I және II дүние жүзілік соғыстан кейінгі өзгерісі'' — Ірі [[Османлы империясы|Осман империясы]]ның әлсіреуі, [[Босния және Герцеговина|Босния мен Герцоговина]], [[Аустрия]],[[Венгрия]] қосылды. Чехословакия мен [[Польша]] пайда болды. Батыс Украина, Батыс Белоруссия, Балтық жағалауы, Оңүстік Сахалин КСРО-ға қосылды.<ref>http://szh.kz/498167 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150403235803/http://szh.kz/498167 |date=2015-04-03 }}</ref> * ''Дүниежүзілік социалистік жүйенің кұрылуы мен күйреуі'' — Колониализмнің ыдырауы. ==== Әлем халқы ==== ; Халықтар географиясы Демография адам популяциясын оның көлемі мен құрылымына сәйкес, яғни жынысы, жасы, отбасылық жағдайы және этникалық шығу тегі бойынша, сондай-ақ, осы популяцияның туу, өлу және миграция коэффициенттеріндегі өзгеруі тұрғысынан статистикалық зерттеу.<ref name="a1">Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын – [[Павлодар]]: «ЭКО» ҒӨФ. [[2006]]. – 569 б. ISBN 9965-808-89-9</ref> Адамзат тарихының басым бөлігінде әлем халқы баяу өсті, әлем халқы алғашқы миллиардқа тек 1800-1804 ж. жеткен. Ал XX ғасырдың аяғына қарай 6 млрд-тан асты. Жер бетіндегі [[халық]] саны үнемі артып отырды. [[File:World population (UN).svg|thumb|right|200px|right| Дүниежүзілік халықтың санының болжамы. Шкала (млн. адам.) логарифмдік масштабта]]1900 жылы 1,5 млрд, 1960 жылы 3 млрд, 2000 жылы 6 млрд-қа жетті. [[Демография]]лық күрт өрлеу процесінің ең жоғары қарқыны (20% жуық) 60-жылдары болды. Ал 80-ші жылдары бұл көрсеткіш 17% төмендеді. Бұл демографиялық өтпелі кезең деп аталады. Елдердің әлеуметтік-экономикалық жағдайына байланысты табиғи өсімнің өзгерістері: # туудың көптігі, өлімнің көптігі ([[Африка]] елдері); # туудың көптігі, өлімнің азаюы ([[Азия]] мен [[Латын Америкасы]] ); # туудың аздығы, өлімнің аздығы ([[Жапония]] , Шығыс Еуропа, [[Ресей]], ҚХР). '''Демографиялық саясат''' — әр мемлекеттің халқының табиғи өсімін және халық санына байланысты мәселелерді шешу үшін жүргізілетін шаралар. Әр мемлекетте демографиялық саясат бағыты әр түрлі жүргізіледі. Көптеген дамушы, әсіресе, халық саны көп елдерде қазіргі [[Саналы адам|адам]]дардың өмір сүру деңгейі одан әрі құлдырап кетпеуі үшін адамның табиғи өсімін шектеуі, ал, [[дамыған елдер]]де керісінше, бала тууға ынталандыру шаралары жүзеге асырылады.<ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref> ; Халықтардың нәсілдік және этностық құрылымы Жер шары халқының этностық (ұлттық) құрамы – ұзақ тарихи процестің нәтижесі. Қазіргі уақытта дүние жүзінде этностық қауымдастықтардың әр алуан түрлері: жекелеген тайпалар, рулас тайпалар топтары, ұлыстар, ұлттар бар.<ref>http://kaz2.docdat.com/docs/index-151156.html?page=7 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150220115135/http://kaz2.docdat.com/docs/index-151156.html?page=7 |date=2015-02-20 }}</ref> Нәсілдік құрам - тұқым қуалау арқылы берілетін ұқсас сыртқы (дене) пішіндері (терісінің түсі, шашы мен көзі, мұрны мен еріндерінің пішіні, бойы мен дене пропорциясы, сондай-ақ кейбір "жасырын" белгілері) бар адамдардың тарихи қалыптасқан топтарының саны мен үлесі. Әр түрлі нысандардың таралу ареалдары сәйкес келмейді, сондықтан нәсілдік шекаралар анық емес және шартты болып келеді. жер бетінде негізгі үш нәсіл бар: * [[Еуропалық нәсіл|Еуропоид]]тік <ref>{{cite web|url=http://www.elamed-ural.ru/40/index_04_06.html|title=ЕВРОПЕОИДНАЯ РАСА|last=Человеческие расы|first=Человеческие расы|author=Н. Н, Чебоксаров, Г. Ф. Дебец|accessdate=2012-09-30|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BUyaTZMs|archivedate=2012-10-18}}</ref> * [[Моңғолоид]]тік * [[Экваторлық нәсіл]] (негроидтер, австралоидтер, негравстралоидтер), Сонымен қатар аралық және аралас нәсілдік топтар (эфиоптар, малагасийліктер, полинезиялық, меланезиялықтар және т.б.) бар. '''Этностық құрам''' [[Сурет:Maasai.jpg|thumb|right|150px|Масай тайпасының өкілі]] Жер шарында түрлі [[тайпа]]лар, [[ру]]лас [[тайпа]]лар, ұлыстар, [[ұлт]]тар бар. [[Этнос]]тық қауымдардың негізгі белгілеріне тіл, аумақ, мәдениет жатады. Жер бетін 4 мыңдай түрлі халықтар мекендейді. Бірақ мемлекеттік және этностық шекаралар өзара сәйкестендіріле орналаспаған. Жер бетіндегі мемлекеттердің жартысына жуығы бір ұлтты ([[Дания]], [[Швеция]], [[Жапония]]) болып келеді және көп ұлтты ([[Ресей]] мен [[АҚШ]]) мемлекеттер бар. Дүние жүзінде көп таралған тілдер: [[қытай тілі]] (1 млрд-тан астам адам), [[ағылшын тілі]] (400 млн), [[Хинди тілі|хинди]] (300 млн), испан (280 млн), [[араб тілі|араб]] (230 млн), [[орыс тілі]] (220 млн). '''Діни құрам''' Дүние жүзінде негізгі үш дін бар: * [[христиандық]]: [[Католицизм|католиктік]], [[православие]], [[Протестантизм|протестант]]тық ([[Еуропа]], [[Америка]], [[Аустралия]] елдері); * [[мұсылман]]дық: [[сүннет]]тер мен [[шииттер]] ([[Азия]] мен [[Африка]] - [[Сауд Арабиясы]], [[Түркия]], [[Иран]], [[Ирак]], [[Ауғанстан]], [[Пәкістан]], [[Марокко]], [[Индонезия]], [[Үндістан]], [[Қазақстан]], Кавказдың кейбір елдері); * [[будда]]лық: [[Непал]]дықтар, [[Мьянма|Бирма]]лықтар, [[Үндіқытай түбегі|Үндіқытай]], [[Үндістан]], [[Шри-Ланка]], [[Қытай Халық Республикасы|Қытай]], [[Моңғолия]]. Сонымен қатар [[индуизм]], конфуциишілдік, ситоизм, [[Яһудилық|иудаизм]] ұлттық діндері бар<ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref>. ; Халықтың орналасу географиясы Жалпы 1945 жылдардың соңынан бастап дүние жүзі мен оның жеке аймақтары тұрғын халқының есебін БҰҰ- ның экономикалық және әлеуметтік кеңесіне қарасты Халықтың орналасуын зерттеу комиссиясы жүргізді. 1949 жылдан бастап, бұл Комиссия жыл сайын «Демографиялық жылнама» басып шығарып отырды.<ref>http://kzdocs.docdat.com/docs/index-19366.html?page=2 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402142449/http://kzdocs.docdat.com/docs/index-19366.html?page=2 |date=2015-04-02 }}</ref> Жер бетінде халық әр түрлі таралған Шығыс Жарты шарда Батыс Жартышарға қарағанда халық көбірек шоғырланған, солтүстік Жартышарда оңтүстік Жартышардан тығыз шоғырланған. Жердегі халықтың орташа тығыздығы бір шаршы шақырымға 30 адамнан артығырақ келеді. [[Еуропа]] мен [[Азия]]да бір шаршы шақырымға 100 адамнан, ал Солтүстік және [[Оңтүстік Америка]]да бұдан екі есе, [[Аустралия]] мен мұхиттық аралдарда 10 есе аз. Халықтың ең көп шоғырланған аумақтары: * [[Шығыс Азия]]: [[Қытай Халық Республикасы|Қытай]], [[Жапония]], КХДР, [[Корея]] Республикасы 1 млрд-тан астам адам бар; * [[Оңтүстік Азия]]: [[Үндістан]], [[Бангладеш]], [[Шри-Ланка]], [[Пәкістан]] - 1 млрд адам; * [[Оңтүстік-Шығыс Азия]]: [[Индонезия]], [[Тайланд]], [[Филиппиндер]], [[Малайзия]] - 300 млн-нан астам халық; * [[Еуропа]]; * Атлантикалық аймақ: АҚШ-тың солтүстік шығыс бөлігі. ; Қалалар және урбандалу [[Сурет:Intersection of Nassau Street and Broad Street, overlooking Wall Street (2005).jpg|thumb|180px|[[Нью-Йорк]] -8,5 млн халық, ал агломерациясында 20,6 млн адам тұрады.]] [[Дамыған елдер]]де [[қала]]тұрғындары 75-80%, ал дамушы елдерде 40-50%. Қазір жер шарының жартысынан көбінде қала халқы тұрады. [[Урбанизация|Урбандалу]] дегеніміз - қалалар мен қала халқының көбеюі, қалалардың ролінің артуы<ref>[http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=25&Itemid=1 Макродинамика урбанизации Мир-Системы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150213105224/http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=25&Itemid=1 |date=2015-02-13 }}.</ref> Бір-біріне жақын орналасқан ірі қалалардың қосылуын [[агломерация]]лар деп атайды. Мысалы, [[Мәскеу]] агломерациясында 12 млн адам тұрады. Урбанизацияның ең жоғарғы буыны мегаполюстер агломерациялардың қосылуы. Мысалы, Бостон-Вашингтон (40 млн-ға жуық адам), [[Нью-Йорк]], [[Филадельфия]] және т. б. Қалалардағы адамдардың қала маңына шоғырлануы [[Қала халқын шетке ығыстыру|субурбанизация]] деп аталады. Қала халқының үлес салмағы индустрияландырудың көрсеткіші. [[Дамушы елдер]]де урбанизация деңгейі төмен, қала халқының үлесі 30-41%. Мысалы, [[Латын Америкасы]], [[Азия]] елдері. Ауыл-село халқы жер бетінде шамамен 18-20 млн<ref>[http://www.krugosvet.ru/enc/gumanitarnye_nauki/sociologiya/URBANIZATSIYA.html Статья «Урбанизация» в энциклопедии Кругосвет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150413211625/http://krugosvet.ru/enc/gumanitarnye_nauki/sociologiya/URBANIZATSIYA.html |date=2015-04-13 }}.</ref> ; Халықтың көші-қоны Халқының саны басқа елден көшіп келушілердің есебінен өзгеруін - механикалық қозғалыс деп атайды. Адамдардың бір елден басқа елге қоныс аударуы — '''[[миграция]]''' деп аталады. Адамдардың өзге елдерге тұрақты тұруға кетуі — '''[[эмиграция]]''', ал басқа елден келіп тұрақтануын '''[[иммиграция]]''' деп атайды. [[Сурет:Net Migration Rate.svg|thumb|right|300px|Миграция сальдосы 2008 жыл: оң мән (көк), теріс мән (қызғылт), нөлге жақын (жасыл), мәлімет жоқ (сұр).]] Алғашқы көші-қон қарқыны Еуропа елдерінен [[Солтүстік Америка]]ға, [[Оңтүстік Америка]]ға, [[Африка]]ға, [[Аустралия]] мен [[Жаңа Зеландия]]ға және т.б. жерлерге тарады. Мысалы, [[АҚШ]] халқының көп ұлтты болуы миграцияға байланысты <ref>[http://www.archipelag.ru/authors/lopuhina/?library=1108 Татьяна Лопухина, Сергей Градировский. Типологии миграционных процессов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723053227/http://www.archipelag.ru/authors/lopuhina/?library=1108 |date=2012-07-23 }}.</ref> Қазіргі негізгі сыртқы көші-қоң бағыттарының жоғары аймақтары: Солтүстік Америкадан ([[Куба]], Мексикадан Еуропаға, Оңтүстік Америкадан Солтүстік Америкаға, Оңтүстік Шығыс Азиядан Парсы шығанағы елдеріне дейін). Ішкі миграцияның негізгі бағыттары Шығыс Еуропадан [[Ресей]]ге, Азиядан Еуропаға, Солтүстік Африкадан Еуропаға, Үндістаннан Еуропаға, [[Бразилия]], [[Парагвай]]дан [[Аргентина]]ға дейінгі аймақтар<ref>[http://www.census.gov/ipc/www/popclockworld.html Счётчик мирового населения (экстраполяция). АҚШ-тың демография орталығы мәліметі бойынша.]</ref>. ==== Әлемнің табиғат ресурстары ==== [[Табиғи ресурстар]] — бұл табиғи заттар немесе адам мен қоғамның өмір сүруі мен дамуы үшін шаруашылықта қолданылатын энергия көздерінің түрлері<ref>[http://www.geograffiya.ru/ География, табиғи байлықтар, топырақ, климат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170724122111/http://www.geograffiya.ru/ |date=2017-07-24 }}</ref>. Табиғи ресурстардың жіктелуі: # Түрлі геосфераларда кездесуіне байланысты: [[литосфера]], [[гидросфера]], [[биосфера]], климат ресурстар. # Түрлі шаруашылық салаларында қолданылуына байланысты: энергетикалық, металлургиялық, химиялық. # Қолдану мүмкіндігінің ұзақтығы мен қарқынына байланысты:[[Сарқылатын ресурстар|сарқылатын]], [[Сарқылмайтын ресурстар|сарқылмайтын]] Минералдық ресурстар — жер қойнауынан алынған [[пайдалы қазбалар]]. ''Пайдалы қазбалар'' - халық шаруашылығында өңделген және табиғи күйде қолданылатын табиғи [[минералдық заттар]]. Минералдық ресурстардың қолданылу ауқымы үнемі артып келеді. Мысалы: 1950 жылмен салыстырғанда пайдалы қазбаларды өндіру үш есеге артқан. Жыл сайын жер қойнауынан 100 млрд тоннадан астам түрлі минералды шикізат пен отын өндіріледі. Жер ресурстары — адамның өмір сүруі үшін, құрылыс және т. б. шаруашылық әрекеті үшін қажетті жерлер. Жер ресурстары туралы жалпы түсініктер, жер қоры ұғымы туралы түсінік береді. [[Жер қоры]] - шаруашылықтың түрлі салаларында қолданылатын барлық жерлер. Жер шарының жалпы жер қоры 1,5 млрд га, оның ішінде ауыл шаруашылық жерлері - 37 %, егістіктер - 11%. Жайылымдықтар үлесі [[Оңтүстік Америка]]ға, аз өнімді сапасыз жерлер [[Азия]]ға тиесілі. Өңделетін жерлердің үлесі жоғары елдер: [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Үндістан]], [[Ресей]], [[Қытай Халық Республикасы|Қытай]], [[Аустралия]], [[Канада]]ның, жыртылған жерлер үлесінің 56-57%-ы [[Украина]], [[Үндістан]], [[Дания]]ның үлесіне тиеді. Жер қорларымен қамтамасыз етілу жер шарының әр тұрғынына 2,1 га-дан келеді. Жер қорының құрылымы сұранысқа байланысты, жерлердің тозуына, сапасының төмендеуіне байланысты үнемі өзгеріп отырады<ref>{{Cite web|url = http://www._mining-enc_.ru/z/zapasy-poleznyx-iskopaemyx/|title = Запасы полезных ископаемых|author = |date = |publisher = Горная энциклопедия}}</ref>. ''Су ресурстары'' — халық шаруашылығында қолданылатын [[өзен]], [[көл]], [[Су қоймасы|су қоймалары]], [[мұздық]]тар және жер асты сулары<ref>[http://ice.tsu.ru/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=25&Itemid=94 На Земле начался новый ледниковый период / На сайте «Климат, лёд, вода, ландшафты»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110506040921/http://ice.tsu.ru/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=25&Itemid=94 |date=2011-05-06 }}</ref>, тұщы су — барлық су ресурстарының жалпы қоры - 2,5%. Негізгі көздері: өзен сулары, мұздықтар, жер асты сулары. Жердегі судың басым бөлігі дүние жүзілік мұхиттарда. Тұщы судың жалпы көлемі гидросфераның 3%-ін алады. Жер бетінде тұщы су қорлары әркелкі таралған. Мысалы: [[Африка]]да халықтың шамамен 10%-ы, [[Еуропа]]да 95%-ы тұщы сумен қамтамасыз етіледі. Тұщы судың негізгі көздері болып табылатын өзен ағыстарының дүние жүзілік көлемі жылына 47 мың км<sup><sub>3</sub></sup>, бірақ қолданылу мүмкіндігі тек 50%. Тұщы судың тапшылығын жеңу жолдары: тұщы су көздерінің ластануының өсуіне жол бермеу. Тұрмыстық мақсатта жұмсалуын үнемдеу жэне теңіз суын тұщыландыру, жаңбыр суы мен қар суын жер асты қоймаларына жинау. Өзен сулары энергия көздері ретінде қолданылады. Жалпы дүние жүзілік гидроэнергиялық потенциал 10 трлн. кВт/сағ деп бағаланады. Гидроэнергетикалық потенциалы жоғары елдер Қытай, [[Ресей]], [[Конго Демократиялық Республикасы|Заир]], [[Канада]] және [[Бразилия]].<ref>География. Жоғары оқу орындарына түсушілерге арналған оқулық-тест. ШЫҢ Алматы 2007 ISBN 9965-9783-7-9</ref> Орман ресурстары — қалпына келетін ресурстарға жататын биосфераның негізгі [[ресурстар]]ының бірі. Орман ресурстарының судың ластануына жол бермеуде, климатты қалыптастыруда, [[эрозия]]ға қарсы және адамдар денсаулығына әсер етуде маңызы зор. [[Орман]]дар құрлықтың 30%-на жуығын алып жатыр. Негізгі орман алқаптары [[Азия]]да, [[Аустралия]]да, [[Оңтүстік Америка]]да орналасқан. Дүниежүзілік орман ресурстарының басты көрсеткіштері: # Орман аудандарының көлемі бойынша (4,1 млрд га немесе құрлық аудандарының 27%-ы). # Ағашының (сүрегінің) қорымен (350 млрд м ) бұл көрсеткіш шаруашылықта қолданудың өсуінің нәтижесінде жыл сайын 5,5 млрд м<sup>3</sup>-қа өсіп отыр. Ағаш сүрегін өндіруде Азия, Оңтүстік және Солтүстік Америка бірінші дәрежелі маңызға ие. Ал, орман ресурстарына тапшы елдер қатарына [[Бахрейн]], [[Катар]], [[Ливия]] т.б. жатады. # Ормандардың біршама үлкен қоры [[Еуразия]]да сақталған. Бұл шамамен дүниежүзілік орман қорының 40%-ын, жалпы ағаш сүрегінің 42%-ын, соның ішінде бағалы ағаш түрлерінің 2/3 бөлігін құрайды. Орманда [[ағаш]], [[бұта]], шөптесін өсімдіктер, [[мүк]], [[қына]], т. б. өседі.<ref name="name">Қазақ тілі термиңдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: География және геодезия. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007. — 264 бет. ISBN 9965-36-367-6</ref> Дүниежүзілік орман ресурстарын шаруашылықта қолданудың артуына байланысты жыл сайын оған қауіп көбейіп барады. 200 жылда орман алқабы кем дегенде 2 есеге азаяды, жыл сайын 125 мың км<sup>2</sup> алқапты орман құртылады. Орман ресурстарының сарқылуына әсер ететін негізгі факторлар: адамның шаруашылық әрекеті, табиғи және антропогендік апаттар. ==== Әлем шаруашылығы ==== ; Халықаралық еңбек бөлінісі Халықаралық еңбек бөлінісі жеке елдердің өнімінің белгілі бір түрлерін өндіруге белгілі бір қызмет көрсетуге оларды айырбастауға мамандануынан көрінеді.<ref>http://dov.kz/ekonomika-makroekonomika-mikroekonomika/xalyqaralyq-enbek-bolinisi.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150502090820/http://dov.kz/ekonomika-makroekonomika-mikroekonomika/xalyqaralyq-enbek-bolinisi.html |date=2015-05-02 }}</ref> Халықаралық еңбек бөлінісінің жоғарғы түрі - елдер арасындағы өнім түрлерін өндіруге мамандану. Ал географиялық еңбек бөлінісі аумақтардың мамандануы, олардың арасындағы өнімдер мен қызмет көрсету түрлерінің алмасуы. Мысалы, Жапония дүние жүзінде [[автомобиль]], [[электроника]] жасауға маманданған. Өнеркәсібі дамыған елдер халықаралық еңбек бөлінісіне қарқынды қатысады. Ал өнеркәсібі нашар дамыған елдер ([[Азия]], [[Африка]], [[Латын Америкасы]] елдері) [[шикізат]] пен жабдықтауға маманданады. [[Сурет:Toyota Headquarter Toyota City.jpg|thumb|200px|Еңбек бөлінісі бойынша Жапония дүние жүзінде автомобиль, электроника жасауға маманданған. Toyota Motor Corporation бас пәтері]] ; Дүниежүзілік шаруашылықтың құрылымы. Өзара байланысқан ұлттық шаруашылықты дүниежүзілік шаруашылық деп атайды. Оған халықаралық [[еңбек бөлінісі]] экономикалық және саяси қатынастар жатады. Дүниежүзілік шаруашылықтың құрылымын көптеген ұлттық шаруашылықтар мен мемлекетаралық шаруашылық бірлестіктері құрайды<ref name="ReferenceB">Экономическая география // Новый энциклопедический словарь. — М.: Большая Российская энциклопедия, 2001. — С. 1389. — 1456 с. — 250 000 экз. — ISBN 5-85270-194-7</ref>. ; Өндіргіш күштердің орналасуы Өндіргіш күштердің орналасуына әсер ететін факторлар: # Ресурстық факторлар - минералдық шикізат көздерінің орналасуы. Мысалы, [[Орал]], [[Кузбасс]] — Ресейде индустрияланудың алғашқы базасы болды. # Ғылым мен білім орталықтарына қарай орналасуы. Мысалы, [[Жапония]]да арнаулы [[технополис]]тер - ғылым қалалары құрылған. # Жұмыс күші — [[еңбек ресурстары]], жаңа техниканы басқаратын білікті мамандар, арзан жұмыс күшін пайдалану. ; Электр энергетикасы [[Сурет:Wasserkraftwerk-Bratsk.jpg|thumb|right|Су электр станциясы]] Электр энергиясын өндіру. [[Су электр станциясы]] (СЭС), [[Жылу электр орталығы|жылу электр станциясы]] (ЖЭС), [[атом электр стансасы]](АЭС). * Дүниежүзілік электр энергиясын өндіру 62%-ын ЖЭС құрайды. ЖЭС-да электр энергиясын өндіру көмегімен жетекші орын алатын елдер: АҚШ, Қытай, Ресей, Жапония, Германия. * СЭС энергия өндірудің 20% құрайды. АҚШ, [[Канада]], [[Бразилия]], [[Ресей]], Қытай. * АЭС электр энергия өндірудің 17% қамтамасыз етеді. АҚШ, [[Франция]], Жапония, Германия, Ресей, Канада. * [[Баламалы энергетика|Дәстүрлі емес энергия көзін]] 1% өндіруді (күн, жел энергиясы т.б.) құрайды. ; Металлургия [[Сурет:VysokePece1.jpg|thumb|alt=A.|Металлургия]] 1. ''Қара металлургия:'' * Болат өндірісі жылына 800 м.т. [[Жапония]], АҚШ, [[Ресей]], [[Украина]], КХР, [[Германия]]. * Темір — [[Бразилия]], [[Үндістан]], [[Либерия]], [[Аустралия]], ОАР. 2. ''Түсті металлургия'' жылына 40 млн. т. * Алюминий (17 млн. т.). — АҚШ, Жапония, Ресей, [[Канада]]. * Боксит — Аустралия, [[Гвинея]], [[Ямайка]], Ресей. * Мыс — [[Чили]], АҚШ, [[Замбия]], [[Қазақстан]]. ; Машина жасау Құрылымы жағынан [[машина жасау]] - дүние жүзілік өнеркәсіптің ең күрделі, көп тармақты ежелгі салалардың бірі: машина жасау экспорты АҚШ, Германия, 1/2. Жапонияда 2/3 құрап отыр. [[Экспорт]]қа Азияның Корея, Жапония, Гавай жаңа индустриялды елдерінде шығарылатын бүкіл тұрмыстық электроника жіберіледі. 250 автомобиль компаниялары автомобиль шығарады, бірақ әлемдік өндірістегі 95%-ы әуелгі 20 фирманың үлесіне тиеді. 57,5% [[General Motors|«Дженерал Моторс»]] (АҚШ), 16,2 [[Ford|«Форд»]] (АҚШ), 12,9% [[Toyota|«Тойота»]](Жапония), 9,4% «Фольксваген» (Германия), 7,9% «Даймлер-Крайслер» (Германия/АҚШ), 7,4% «Фиат» (Италия), 5,2% [[Nissan|«Ниссан»]] (Жапония) т. б. Яғни, алдыңғы қатарлы 10 автомобиль компаниялары (5 елдегі) дүние жүзілік автомобиль өндірісінің 80%-ын құрап отыр. [[Кеме]] жасау өндірісіндегі жетекші орында Жапония, Корея Республикасы, Еуропа елдері, Қытай. Авиа [[зымыран]] - космосты өндірістегі басты жетекшілері - Ресей, АҚШ, Еуропалық Одақ. Электротехникалық өндірістің ішінен электронды индустрия бөлініп жеке сала болып отыр (АҚШ, Жапония, Батыс Еуропа, Оңтүстік Азия елдері). ; Химия өнеркәсібі # [[Дамушы елдер]] органикалық синтез - [[Жоғары молекулалы қосылыстар|полимер]] материалы өнімін өндіреді. # [[Дамыған елдер]] ([[АҚШ]], [[Батыс Еуропа]], [[Жапония]]) ғылымды көп қажет ететін, күрделі өнімдерді өндіреді. Әлемнің химия өнеркәсібінің ірі аудандары мен орталықтарының барлығына тән: бұлардың арасында АҚШ-тағы [[Техас]] пен Питтсбургті, [[Ресей]]де Еділ бойы, [[Украина]]да Донбасты, [[Германия]]да Рур мен Лейпциг- Галлені, [[Румыния]]да Карпат өңірін және т. б. атауға болады. [[Сурет:FEMA - 37677 - Aerial of Valero Meraux Oil Refinery in St. Bernard Parish, Louisiana repaired since Katrina.jpg|thumb|300px|[[Луизиана]]дағы мұнай айыру зауыты]] {| class='standard' style='text-align: center;' | colspan=2 | '''1990 ж. ортасындагы химиялық талшық өндіру көлемі бойынша дүние жүзінің бірінші он елі''' |--- class='shadow' | Елдер || Өндіру, мың. т |- | {{Байрақ|АҚШ}} || 3550 |- | {{Байрақ|Қытай}} || 2700 |- | {{Байрақ|Тайвань}} || 2450 |- | {{Байрақ|Оңтүстік Корея}} || 1700 |- | {{Байрақ|Жапония}} || 1650 |- | {{Байрақ|Германия}} || 1100 |- | {{Байрақ|Үндістан}} || 1000 |- | {{Байрақ|Индонезия}} || 825 |- | {{Байрақ|Италия}} || 580 |- | {{Байрақ|Тайланд}} || 530 |} ==== Өсімдік шаруашылығы ==== [[Сурет:Ambositra 04.jpg|200px|right|thumb|Мадагаскардағы күріш алқабы]] Дүние жүзінде өңделетін жер көлемінің 1/2-ін дәнді дақылдар алып жатыр. [[Бидай (астық)|Бидай]] өндіруші елдер - АҚШ, Канада, Австралия, Қытай, Франция, Ресей, Қазақстан. [[Күріш]]тің Отаны - Қытай, Азияның 9/10 түсімінің дүниежүзілік үлесін күріш алады. Басты сорттары Индонезия, Жапония, Қытай, Филиппинде өңделеді. [[Жүгері]]нің отаны - Мексика. Негізгі өндірушілері - АҚШ, Қытай, Бразилия. Майлы дақылдар - [[соя]] жинаудан АҚШ, жер жаңғағы - Үндістан, зәйтүннен - Италия алады. Түйнекті көкөніс дақылы - [[картоп]]. Отаны - Оңтүстік Америка, Қытай, Ресей, АҚШ, Польша. [[Қантты өсімдіктер|Қантты дақылдар]] өндірушілер - Ресей, Украина, Шетелдік Еуропа, Солтүстік Америка елдері. [[Мақта]] өсіру үлесін Азия елдері, Америка, Африка елдері алады. [[Зығыр]] өсіру - Ресей, Беларуссия. [[Талшықты өсімдіктер|Джут]] өндіру - Бангладеш. [[Шай]]- Қытай, Үндістан, Шри-Ланка. [[Кофе]], [[какао]] - Африка, Латын Америкасы, әсіресе Бразилия, Колумбия. [[Табиғи каучук]] - 85% Оңтүстік-Шығыс Азия елдерінде, әсіресе Малайзия, Индонезия, Тайланд. ==== Мал шаруашылығы ==== Б.з.д. 6—5-мыңжылдықта Месопотамия жерінде мал шаруашылығы болғандығы бүгінде дәлелденген.<ref name="kaz10">[[Қазақстан тарихы]]: Ә. Төлеубаев, Ж. Қасымбаев, М. Қойгелдиев, т.б. — [[Алматы]]: "Мектеп" баспасы, [[2006]]. — 232 бет. ISBN 9965-33-633-4</ref> [[Мал шаруашылығы]]нан алынатын өнімнің негізгі бөлігін қоңыржай белдеудің елдері береді. Мал басының саны 4,5 млрд. * [[мүйізді ірі қара мал шаруашылығы|Ірі қара мал]]<ref>Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы . Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6</ref> (1,4 млрд бас) - интенсивті сүтті, етті мал шаруашылығы. [[АҚШ]], [[Канада]], [[Аргентина]], [[Аустралия]] аудандарында көп шоғырланған. * [[Шошқа шаруашылығы]] - саны 1 млрд астам ет өнімінің 2/5 бөлігін кұрайды. ([[Қытай]], [[Азия]] елдерінде). * [[Қой шаруашылығы]] - саны 1 млрд ба: (Австралия, Қытай). Ет өнімін көп өндіретін басты елдер - Қытай АҚШ, [[Бразилия]], [[Франция]], [[Германия]], [[Ресей]]. ==== Көлік географиясы ==== Дүние жүзілік көлік жүйесі - қатынас жолдар, көлік кәсіпорындарымен [[көлік]] құралдары. Дүниежүзілік көлікте 100 млн-нан аса адам жұмыс істейді. Көлік желісінің ұзындығы 35 млн км. Жыл сайын 100 млрд т. жүк, 1 трлн. адам тасымалданады. * Құрлық көлігі # Автомобиль көлігі. [[Автомобиль жолы|Автомобиль жолдары]]ның ұзындығы 24 млн км. АҚШ, Үндістан, Жапония, Қытай оның жартысын құрап отыр. # Темір жол - жүк және жолаушы тасымалының 1/10 келеді. Жалпы [[темір жол]]дың ұзындығы - 1,3 млн.км. Темір жол 140 елде бар. ([[АҚШ]], [[Ресей]], [[Канада]], [[Үндістан]], [[Қытай]], [[Аустралия]], [[Аргентина]]). # Құбыр тасымалы. Дүние жүзілік [[құбыр]]дың ұзындығы 2 млн км. Кейде ұзындығы 4-5 мың км-ге жететін құбырлар ТМД елдерінде, Канада, АҚШ, Таяу Шығыс елдерінде. * Су көлігі # Теңіз көлігі - бүкіл халықаралық сауданың 4/5-ін құрайды. Теңіз порттарының жалпы саны 2,5- мың, ең ірі порт - Роттердам. Кеме қатынасы мен жүк тасымалдауда 1-ші орында [[Атлант мұхиты]], 2-ші орынды [[Тынық мұхит]], 3-ші орынды [[Үнді мұхиты]] алады. # Ішкі су көлігі - көліктің ежелгі түрі. Ішкі су жолдарының жүк айналымы жөнінен дүние жүзінен ерекшеленетіндер: АҚШ, [[Ресей]], [[Канада]], [[Германия]], [[Қытай]]. Ішкі су жолдарының 1/10-і жасанды жолдар ([[шлюз]]ді [[өзендер мен құбырлар) кұрып отыр. Ірілері - АҚШ, Қытай, Ресей, Шетелдік Еуропа. Дүние жүзілік көлдегі [[Кеме қатынайтын су жолдары|кеме қатынасындағы]] басты аудандар - АҚШ пен Канададағы ірі көлдер болып отыр. Онда континенттің ішіне қарай 4 мың км-ге кіруге мүмкіндік береді<ref>{{cite web | url = http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_colier/6709/ВОДНЫЙ | title = Водный транспорт|work=Энциклопедия Кольера}}</ref>. * Әуе көлігі. 2000 жылы дүние жүзінде 1800 млн-ға жуық жолаушы тасымалданған. [[Авиация|Әуе жолы]]ның желісі 10 млн км. Әуе көлігімен жүк тасымалдауда: бірінші орында [[Солтүстік Америка]], екінші орында [[Еуропа]], одан кейін [[Ұлыбритания]], [[Жапония]], [[Ресей]], [[Франция]] келеді. Дүниежүзіндегі жолаушылардың жартысына жуығы АҚШ-та тасымалданады. Дүниежүзіндегі ірі әуежайлар: АҚШ, Ұлыбритания, Жапонияда. ==== Халықаралық экономикалық қатынастар ==== 1) ХЭҚ-ға тәуелді елдер - экономикасы ашық елдер. Мұндай ашықтық дәреже бойынша елдің жалпы ішкі өнімін жасаудағы - экспорттық квота анықталынады. 2) Ашық экономиканың жарқын көрінісі - [[Ерекше экономикалық аймақ|еркін экономикалық аймақ]] кұру (ЕЭА). ЕЭА - бұл экономикалық-географиялық жағдайы қолайлы аудан немесе қала. ЕЭА шетелдік капитал және жаңа технологияны тарту, валюталық кірісті көбейтіп, ішкі рыноктағы бәсекелестік қабілеті жоғары таулар және қызмет көрсетуге бағытталған. [[Сурет:ДСҰ кіретін елдер 2008.png|thumb|300px|right|Дүниежүзілік сауда ұйымына кіретін елдер.]] ===== Халықаралық сауда ===== Дүниежүзілік сауда: тауар саудасы, қызмет көрсету саудасы. Даяр өнімдер ішіндегі сауда бірінші орында [[электроника]], [[электротехника]], [[автомобиль]]дер, ал шикізат өнімдерінен - [[мұнай]] және мұнай өнімдері алып отыр. Дүниежүзілік сауда географиясында: * 1 орында Батыстың экономикалық [[дамыған елдер]]і. * 2 орында - Оңтүстік алабы, Ұлттық интеграциялық елдер, * 3 орында - өтпелі экономикалық елдер, соның ішінде [[Қытай]], [[Ресей]] кіреді<ref name="ReferenceB"/>. == Картография - негізгі географиялық зерттеу әдісі == [[File:TabulaRogeriana.jpg|thumb|alt=A.|аль-Идриси картасы]] [[Сурет:Part of Tabula Peutingeriana.jpg|thumb|alt=A.|Ежелгі римдіктердің картасы]] [[Картография]] — [[географиялық карталар]], оларды жасау және пайдалану туралы ғылым. Картография [[табиғат]] пен [[қоғам]] құбылыстарының үйлесуі мен өзара байланысуын, олардың кеңістікте орналасуын және уақыт бойынша өзгеруін, т. б. картогафиялық кескіндеудің (бейнелеудің) көмегімен зерттейтін [[ғылым]]. Картографиялық ұғымдарға аспан денелері мен [[жұлдызды аспан]]ның карталары, [[глобус]]тар мен [[жер бедері]] карталары, картографиялық белгілермен белгіленген кеңістік модельдері (үлгілері) жатады<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Ғылымтану. Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын. Павлодар: ҒӨФ «ЭКО», 2006 жыл. - 430 б. ISBN 9965-808-78-3.</ref>. Картографияның негізгі әдістемесі – картатану<ref>Harley, J. B. (1989). «Deconstructing the Map». Cartographica, Vol. 26, No. 2. Pp 4.</ref>. * ''Математикалық картография'' картаның математикалық негіздерін зерттейді. Ол [[картографиялық проекция]]лар теоремасын әзірлейді, [[картографиялық тор]] құрудың әдістерін жасайды, олардағы бұрмалануды талдайды. * ''Картаны безендендіру'' және ''картографиялық синоптика'' картаның тілін, картографиялық белгілер жүйесін құру әдісі мен теориясын, картаны көркемдеу, түрлі-түсті безендірумен айналысады. Картографиялық синоптика шеңберінде белгілер жүйесін құру және оларды пайдалану тәртібін зерттейді <ref>Robinson, A.H. (1953). Elements of Cartography. New York: John Wiley & Sons. ISBN 0-471-72805-5.</ref>. * ''Картаны басып шығару'' – [[Географиялық карта|картаны]], [[атлас]]ты, т. б. картографиялық өнімдерді технологиялық әзірлеу, көбейту картаны полиграфиялық безендіруден тұратын технологиялық пән. * ''Картографиялық өндірісті ұйымдастыру және экономикасы'' — салалық экономикалық пән. Ол [[карта жасау]] өндірісін жоспарлау және ұйымдастыру мәселелерімен айналысады. * ''Картаны пайдалану'' — картографиялық өнімдерді пайдаланудың теориясы мен әдісін әзірлейді. * ''Картография тарихы'' картографиялы өндірістің дамуын, көне картографиялық өнімдердің тарихын зерттейді. * ''Картографиялық топонимика'' — географиялық атаулардың мағыналық мәнін зерттейтін пән. Картографиялық ғылымның келешекте дамуын қарастырғанда оны зерттеудің негізгі екі мақсатын ескеру керек: # жаңа картография өнімдерін жасау және оны келешекте жетілдіру; # оларды білім көзі тұрғысынан толық пайдаланудың және осыған байланысты картографиялық зерттеу әдістерін пайдалану. Одан басқа, [[ғарыш]]тық техниканың дамуы картографияның жаңа келешегі [[Күн жүйесі]]нің басқа [[ғаламшар]]ларды картографиялау мүмкіндігі ашылды. Қазірдің өзінде [[Ай]]дың және [[Күн]] жүйесінің басқа ғаламшарлардың әр түрлі масштабтағы карталары (селенографиялық) жасалды. [[Жер]] туралы ғылымдардың негізі бола отырып, картография өзі де күннен күнге жетілуде: картаның жаңа типтері жасалды, оларды тиімді пайдаланудың жолдары табылды == Географиялық карталар == [[Сурет:Continentes.png|thumb|150px|Құрылық картасы]] [[Сурет:Jerseyt geological map.png|thumb|right|150px|Геологиялық карта]] [[File:Maps-for-free Sierra Nevada.png|thumb|right|150px|Рельеф картасы]] [[Сурет:Climate map.gif|thumb|150px| alt=A.| ''Климат картасы'']] [[File:Ocean gravity map.gif|thumb|150px|right| Су түбі ерекшеліктерінің картасы]] [[File:NOAA chart 25664 1976.png|thumb|150px|right| Теңіз картасы]] [[File:Floristic regions in Europe (english).png|thumb|150px|Ботаникалық карта. Еуропадағы флораның таралу аймағы]] [[File:Alfred Russel Wallace's map of biogeographical regions.jpg|thumb|150px|Зоогеографиялық карта. Жануарлардың таралуы]] [[File:HAV prevalence 2005.png|150px|нобай|оңға|Медициналық карта. Әлем бойынша гепатиттің таралуы 2005.]] [[file:Life Expectancy 2008 Estimates CIA World Factbook.png||thumb|150px|Халықтар картасы]] [[File:RERParisVision2025.png||thumb|150px| Көлік картасы]] [[File:British Empire 1897.jpg|thumb|150px| Тарихи картасы]] Карта – белгілі бір [[топография]]лық проекциялар көмегімен [[Жер]] бетінің үлкен өлшем бірліктерінде анықталатын аудандардың нақты жазықтықта кішірейтілен [[кескін]]і.<ref>http://znanija.com/task/10978558</ref> Географиялық обьектілер онда шартты белгілер арқылы көрсетіледі. Бұлайша бейнелегенде, әуелі картаның қандай мақсатқа арналатыны ескеріледі, [[табиғат]] және [[қоғам]]дық құбылыстардың орны, олардың бір-бірімен ұштасуы, байланыстары осы тұрғыдан іріктеліп алынады. Географиялық картаны жер бетінің чертежі ғана деп есептеу жеткіліксіз, өйткені ол алуан түрлі табиғат және әлеуметтік-экономикалық құбылыстарды да бейнелейді. Географиялық карталарды жасаудың ерекше математикалық заңы болады.<ref name="ReferenceA"/>. === Географиялық картаның ерекшеліктері === # Географиялық карта [[картографиялық проекция]]лардың көмегімен [[карта жасау]] жер бетіндегі объектілердің орны, пландағы [[мөлшер]]і және [[пішін]]і туралы дәл деректер алуға мүмкіндік береді. # Картографиялық белгілерді картаның ерекше тілі ретінде пайдалану: # Географиялық картада көрсетілетін құбылыстарды іріктеудің және қорытындылаудың, яғни картографиялық генерализацлялаудың зор маңызы бар. Географиялық карта адамның тіршілік әрекетінің барлық саласынпа пайдаланылады. Ол — жол көрсеткіш, [[өнеркәсіп]], [[энергетика]],транспорт құрылыстарын барлау-іздеу, жобалау және инженерлік жобаны нақты іске асырудың негізі. Ауыл шаруашылығын жерге орналастыру, [[мелиорация]] және барлық жер қорын есепке алып, оны тиімді пайдалану ісіне керек. Халыққа білім беруде, дүние туралы білімді таратуда, жалпы мәдениетті көрсетуде өте маңызды көрнекі құрал. Территорияның картографиялық жағынан зерттелуі әскери іс үшін де маңызды. Халық шаруашылығының- көптеген міндеттерін шешу — географиялық жағдайларды дұрыс бағалау, [[табиғи ресурстар]]ды тиімді пайдалану, қалпына келтіру және табиғатты өзгертудің жоспарларын жасау, өндіргіш күштерді дұрыс орналастыру, [[экономикалық аудан]]дарды комплексті дамыту т. б.— Географиялық картаның өте сапалы болуын керек етеді. Географиялық карта ғылыми-зерттеу құралы болып табылады. Мысалы, [[геологиялық карта]] белгілі бір жердің геологиялық құрылысын көрсетумен қатар, [[қазба]]лардың таралу заңдылығын анықтауға мүмкіндік береді. Ол— құбылыстардың кеңістіктегі өзара байланысы мен дамуын зерттеуде және болжауда да аса қажетті құрал. === Географиялық карта элементтері === Картаның тақырыбы мен мақсатына қарай картографиялық кескіндеу бірқатар географиялық элементтерден тұрады. Мысалы, бір жердің толық картасының (топографиялық картасының) мазмұнына: [[жер бедері]], суы, өсімдігі, топырағы, елді мекендері, жол қатынасы, байланыс құралдары, мемлекет және әкімшілік шекаралары, орталықтары және кейбір өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы, мәдени объектілері кіреді. Географиялық картаның жиегі мен бос жерінде қосымша [[график]]тер мен жазулар: картада қолданылған картографиялық белгілер және олардың түсіндірмелері; карта бойынша қашықтықты, [[бұрыш]]тарды, объектілердің ауданын, жеке нүктелердің координаталарын, еңістікті т. б. өлшеуге қажет графиктер; картаның жасалған кезін, пайдаланған материалдарын т. б. көрсететін деректер; кейде көрсетілген объектілерді түсіндіріп, толықтыратын диаграммалар, таблицалар мен мәліметтер де болады<ref>Imhof, E., “Die Anordnung der Namen in der Karte,” Annuaire International de Cartographie II, Orell-Füssli Verlag, Zürich, 93-129, 1962.</ref>. === Географиялық карталардың жіктелуі === * Бейнеленуіне байланысты ** Жердегі болып жатқан табиғи және қоғамдық құбылыстарды бейнелейтін [[географиялық карталар]] ** [[аспан]], оның бөліктері мен [[планета]]ларды бейнелейтін астрономиялық карталар деп ажыратылады. * [[Масштаб]]ына сәйкес ** ірі масштабты 1:1000 – 1:100 000 аралығында ** орта масштабыты 1:200 000 – 1:1 000 000 аралығында ** ұсақ масштабты 1:1 000 000 деп бөлінеді. * Территориясы бойынша ** дүниежүзі картасы, ** [[құрлық]]тар, [[мұхит]]тар, [[материк]]тердің бөліктері мен жеке мемлекеттер, әкімшілік [[облыс]]тар, [[аудан]]дар, [[қала]]лар картасы.. * Мақсатына қарай ** ғылыми-анықтамалық – ғылыми зерттеу жұмыстарын жүргізуге және толық ақпарат алуға арналған. ** оқулықтар – география, [[тарих]], [[геология]] және т.б. зерттеуде қолданылады, мектептер мен жоғарғы оқу орындарына арналған. ** техникалық – қандай да бір техникалық есептеулерді жүргізуге арналған, объектілер мен шарттар кескіндейді. ** туристік, навигациялық, әскери және т.б. * Мазмұны бойынша ** Жалпыгеографиялық (географиялық құбылыстарды бейнелейді, [[жер беті]]н және оның бөліктерін, [[гидрография]], [[елді мекен]]дер, шаруашылық объектілер, коммуникация, шекаралар, жер бедерін, [[топырақ]], [[өсімдік]]тер мен [[жануарлар]] әлемін т.б. көрсетеді. Ірі масштабты жалпы географиялық карталарды – ''топографиялық карталар'', орта масштабты жалпы географиялық карталарды – ''жалпы топографиялық карталар'', ал ұсақ масштабты жалпы географиялық карталарды – ''жалпы карталар'' деп атайды). ** Тақырыптық (белгілі бір нақты тақырыпты ашады. Мысалы, ауыл шаруашылығы өсімдіктерінің таралуы, [[табиғат зоналары]] мен [[жауын-шашын]], т.б.)<ref>https://www.google.kz/webhp?sourceid=chrome-instant&rlz</ref>. *** табиғи құбылыстар карталарының жіктелуі **** [[Геологиялық карталар]] (тектоникалық және неотектоникалық, литолого-стратиграфиялық, гидрогеологиялық, пайдалы қазбалар картасы, сейсмикалық және вулканизм, * геологиялық ортаны қорғау картасы) **** [[Геофизикалық карталар]] (гравитациялық өріс, магниттік өріс, сейсмометрлік, электрлік өріс, жылу энергиясы, физикалық өлшемдер картасы) **** Метеорологиялық және [[климаттық карталар]] (климат қалыптастырушы факторлар, термикалық режим, ылғалдану, [[қысым]], жел режимі, атмосфералық құбылыстар, аудандардың климаты, ауа-райы және атмосфералық әрекеттер карталары). **** Жалпы физико-географиялық карталар''' (ландшафтық, қоршаған ортаның бұзылуы, табиғатты қорғау, физико-географиялық аудандастыру карталары) **** [[Гидрологиялық карталар]] (гидрографиялық, су режимі, қар жамылғысы, мұздану режимі және гидрологиялық құбылыстар, судың физико-химиялық сипаттамасы, судың ластануы, гидрологиялық аудандастыру карталары) **** Жер беті және мұхит түбі рельефі (гипсометриялық және батиметриялық, морфометриялық және морфографиялық, геоморфологиялық (жалпы және жеке құбылыстардың) аудандастыру карталары) **** Мұхиттық карталар (гидрографиялық, физикалық қасиеттері (гидрофизикалық), су массасының динамикасы, гидрохимиялық, теңіздер мен мұхиттардың флорасы және фаунасы, мұхит суының ластануы, мұхиттық аудандастыру карталары) **** Ботаникалық карталар (қазіргі [[өсімдік]]тер жамылғысы, қалпына келтірілген өсімдіктер жамылғысы, өсімдіктердің жеке түрлері, фенологиялық, өсімдік жамылғысының бұзылуы, геоботаникалық аудандастыру карталары) **** [[Зоогеографиялық карталар]] ([[жануарлар]]дың жеке түрлері, жануарлар кешені, зоогеографиялық аудандастыру карталары) **** Топырақ картасы ([[топырақ]]тың генетикалық түрлері, топырақтың физико-механикалық қасиеттері, геохимиялық, климаттық, мелиоративті, топырақтың ластануы, топырақтардың аудандастырылуы карталары) **** Медико-географиялық карталар ([[нозоареал]]дар (ареалдардың ауыруы), аурулар мен эпидемиялардың таралуы, медико-географиялық аудандастыру, аумақтарды емдеу карталары) *** қоғамдық құбылыстар қарталарының жіктелуі **** Халықтар картасы (халықтың орналасуы және қоныстануы, ұлттық құрамы мен этнографиясы, жастық құрамы, дін және сенімдер, халықтардың миграциясы, еңбек ресурстары, қоғамдық құрылыс карталары) **** Шаруашылық карталары ([[өнеркәсіп]]тік, [[ауыл шаруашылығы]], [[Аграрлық-өнеркәсіптік кешен|агроөнеркәсіптік кешен]], [[орман шаруашылығы]], [[балық шаруашылығы]], [[энергетика]], көлік және байланыс, сауда және қаржы, экономико-географиялық аудандастыру карталары) **** Саяси және саяси-әкімшілік картасы (геосаяси, әкімшілік құрылыс, саяси ұйымдар, партиялар, қозғалыстар, электораттық карталары) **** Ғылым мен білім картасы ([[білім]], [[ғылым]], [[мәдениет]], мәдени ескерткіштер карталары) **** Халыққа қызмет ету және денсаулық сақтау картасы (қызмет көрсетудің жеке түрлері, денсаулық сақтау, дене шынықтыру және [[спорт]], демалыс және [[туризм]], карталары) **** Тарихи карта (қоғамдық-саяси формациясы, [[археология]]лық, тарихи-экономикалық, тарихи-саяси, әскери-тарихи, тарихи-мәдени карталары)<ref>http://o-planete.ru/plan-i-karta/kakie-bvayut-vid-geografitcheskih-kart.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402130947/http://o-planete.ru/plan-i-karta/kakie-bvayut-vid-geografitcheskih-kart.html |date=2015-04-02 }}</ref> == Ұлы географтар == * [[Эратосфен]] б.з.д. 276 – 194 жж) — грек ғалымы, математикамен қатар астрономия, география, тарихты да жақсы білген<ref>Chambers, James T. "Eratosthenes of Cyrene" Dictionary Of World Biography: The Ancient World, қаңтар 1998.</ref>. * [[Страбон]] (б.з.д. 64/63 – б.з. 23/24) — ежелгі грек географы, тарихшы<ref>Страбон. [http://ancientrome.ru/antlitr/strabo/index.htm География].&nbsp;— {{М.}}: «Наука», 1964.</ref>. * [[Клавдий Птолемей]] (100 - 178 жыл шамасы) — грек математигі және астрономы<ref>Математика әлемі: математикалық пәндік энциклопедия. Нұрқанат Көбенқұлұлы</ref>. * [[Әл-Идриси]] (1100, Марокко, Сеута — 1161 немесе 1165, сонда) — араб географы, саяхатшы. Мароккодағы Идриси әулетінің атақты әмірлер ұрпағынан шыққан<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-9042038 Idrisi, ash-Sharif al-. (2008). In Encyclopædia Britannica. Retrieved сәуір 6, 2008, from Encyclopædia Britannica Online]</ref>. * [[Герард Меркатор]] (1512–1594) — 16 ғ-да катографияның дамуына үлес қосқан фламандық картограф<ref>Алейнер А. З., Ларионова А. Н., Чуркин В. Г. Герард Меркатор. (Фламандский картограф. 1512—1594).&nbsp;— М.: Географгиз, 1962.&nbsp;— 80 с. ([[Замечательные географы и путешественники]])</ref>. * [[Александр Гумбольд]] (1769–1859) - неміс ғалымы, Берлин FA-ның мүшесі (1800), Петербург ғылым академиясының құрметті мүшесі. 1829 ж. Қазақ даласын аралады. * [[Карл Риттер]] (1779–1859) - неміс географы, география ғылымының негізін салушылардың бірі. * [[Уильям Моррис Дейвис]] (1850–1934) - америкалық геологы және географы. Кембридждегі (АҚШ) Гарвард университетінің профессоры (1890). Америка геологиялық қоғамының президенті (1911). . * [[Поль Видаль де ла Блаш]] (1845–1918) - Француз географиялық мектебінің негізін салушы, оның ішінде адам географиясына ерекше мән берді. Физикалық география және халықтар географиясы бойынша зерттеу нысандарының авторы. * [[Хэлфорд Джон Маккиндер]] (1861–1947) - британдық географ және тарихшы, халықаралық катынастардың теоретигі, жалпы палатаның депутаты.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. - 569 б. ISBN 9965-808-89-9</ref> * [[Карл Отвин Зауэр]] (1889–1975) — америка географы, мәдениет географиясының негізін салушы. * [[Вальтер Кристаллер]] (1893–1969) — неміс географы, Оңтүстік Германияның экономикасы мен географиясын зерттеді. Кристаллер идеялары Ұлыбритания және АҚШ-тың экономикалық географиясының дамуына үлкен ықпал етті.<ref>{{lang-de|Walter Christaller}}</ref> * [[И-Фу Туан]] (1930-) - қытай және америкалық географ. Мәдени география, урбанистика және мәдени ландшафт жөнінде көптеген монографияларының авторы. * [[Дэвид Харви]] (1935-) - ағылшын-американ географы. Гиллингхэмде ([[Кент]], [[Англия]]) туған. Жұмысын тарихи-географ болып бастап, кейін гееографияның математикалық моделдерімен айналысты. «Географияға түсініктеме» кітабының авторы.[http://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?storycode=405925&encCode=184949851BC54459875JTBS737226611]. * [[Майкл Фрэнк Гудчайлд]] (1944-) - белгілі британ-америкаkық географ. 19 жыл Батыс Онтарио университетінде жұмыс істеді, қазіргі кезде Калифорния, Санта-Барбара университеттерінде география профессоры. Физикадан бакалавр және философия мен географиядан 4 мәрте құрметті доктор дәрежесінің иегері.<ref>http://lomonosov-fund.ru/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150503064346/http://lomonosov-fund.ru/ |date=2015-05-03 }}</ref> * [[Дорин Мэсси]] (1944-) - британдық географ және қазіргі заманының әлеуметтану ғылымының зерттеушісі, [[Ашық университеті]]нің профессоры.<ref name="ou">{{cite web|last=Open University|title=Prof Doreen Massey – Profile|url=http://www.open.ac.uk/socialsciences/staff/people-profile.php?name=Doreen_Massey|accessdate=16 маусым 2008}}</ref> * [[Эллен Черчилль Семпл]] (1863–1932) — америкалық географ. Э. Ч. Семпл Вассара колледжінде және Лейпциг университетінде оқыды. Кларк және Чикаго университеттерінде дәріс берді. <gallery class="center"> Eratosthene.01.png|[[Эратосфен]] Strabo.jpg|[[Страбон]] PSM_V78_D326_Ptolemy.png| [[Клавдий Птолемей]] Mercator.jpg|[[Герард Меркатор]] Stieler,_Joseph_Karl_-_Alexander_von_Humboldt_-_1843.jpg|[[Александр Гумбольд]] Carl_Ritter2.jpg|[[Карл Риттер]] </gallery> <gallery class="center"> William_Morris_Davis.jpg|[[Уильям Моррис Дейвис]] Halford_Mackinder_(1).jpg| [[Хэлфорд Джон Маккиндер]] Yi-Fu_Tuan-Festival_international_de_g%C3%A9ographie_2012_(1).jpg|[[И-Фу Туан]] David_Harvey.jpg|[[Дэвид Харви]] </gallery> === Ұлы географиялық ашуларын жасаған саяхаткерлер (ғалым емес) === # [[Руаль Амундсен]] (1872-1928) – норвег саяхатшы. Оңтүстік полюске алғашқы рет қадам аттаған адам<ref name="PBSorg">{{cite web | title = Roald Amundsen | publisher = PBS.org | url = http://www.pbs.org/wgbh/amex/ice/peopleevents/pandeAMEX87.html | accessdate = 11 March 2010 }} </ref>. # [[Жак Картье]] (1491—1557) — Франция саяхатшысы. Джон Кабот және Самюэль де Шампленмен бірдей Канаданың алғаш ашушысы болып есептеледі. # [[Христофор Колумб]] (1451—1506) — әйгілі жиһанкез және саудагер. Америкаларды ашқан бірінші еурoпалық деп есептелген. # [[Джеймс Кук]] (1728—1779) — ХҮІІІ ғасырдағы атақты ағылшын әскери теңізшісі, зерттеуші, картограф. Әлемдік мұхитты зерттеу бойынша үш экспедиция басқарған. Ол оңтүстік материк (Австралия) жағалауын, Үнді мұхитын зерттеп, көптеген аралдар ашты. # [[Эрнан Кортес]] (1485—1547) — Мексиканы жаулап алған және Ацтектердің мемлекеттігін жойған испан конкистадоры. # [[Васко да Гама]] (1469—1524) — португал жиһанкезі, Үндістанға теңіз арқылы саяхат жасаған тұңғыш еуропалық ретінде тарихта қалды # [[Ибн Баттута]] (1304 — 1377) – араб саяхатшысы. Оның Қырым мен Алтын Орда иеліктерінде болып, жазған мақалалары, Өзбек ханның сарайы туралы хабарламалары түрік халықтарының тарихы үшін өте құнды деректер. # [[Фернан Магеллан]] (1480 —1521) — Португалияның теңіз саяхатшысы. Магеллан алғаш рет Жердің шар тәрізді екендігін, Дүниежүзілік мұхиттың біртұтастығын дәлелдеді # [[Марко Поло]] (1254 — 1324а) — Италия саяхатшысы. Орта ғасырларда Азия туралы аса бай геогр. және тарихи мағлұматтар қалдырған. # [[Чжэн Хэ]] (1371—1435) — қытай саяхатшысы, теңіз флоты бастығы, дипломат, жеті бірдей ірі масштабты әскери-сауда экспедициясын басқарушысы. <gallery class="center"> Nlc_amundsen.jpg|[[Руаль Амундсен]] Jacques Cartier 1851-1852.jpg|[[Жак Картье]] Ridolfo_Ghirlandaio_Columbus.jpg|[[Христофор Колумб]] Captainjamescookportrait.jpg|[[Джеймс Кук]] Cortes-Hernan-LOC.jpg|[[Эрнан Кортес]] </gallery> <gallery class="center"> Vasco-da-gama-2.jpg|[[Васко да Гама]] Ferdinand_Magellan.jpg|[[Фернан Магеллан]] Marco_Polo_portrait.jpg|[[Марко Поло]] Zhen_he.jpg|[[Чжэн Хэ]] </gallery> == Географияның Қазақстанда дамуы == [[Қазақстан]] аумағында табиғатты құраушы объектілер 20 ғасырдың басына дейін жеке-жеке зерттеліп келді. Тек [[1920 жыл]]дардан бастап Қазақстанда физикалық география бойынша деректер жүйелі түрде жинала бастады. Осы жылдары ([[1930]]) табиғи құбылыстар мен процестерді зерттеу бойынша жеке салалар ([[климатология]], [[гидрология]], [[гляциология]], [[геоморфология]], [[топырақ географиясы]], [[биогеография]], т.б.) қалыптаса бастады. Кейіннен оларға ландшафттану, топонимика қосылды. Қазіргі кездегі География зерттеудің ғарыштық әдістерін пайдаланбайынша дами алмайды. Географияның ерекше функциясына өзіміздің планета мен оның табиғи-тарихи дамуы; туралы, елдер, қалалар, жерлер және оларды мекендейтін халықтар туралы білімді жинау, қорыту және тарату жатады. География басқа ғылымдармен бірге отаншылдық пен интернационализмнің негізін қалыптастыратын дүниетанымдық және гуманитарлық ғылым болып табылады.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: География және геодезия. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007 жыл. — 264 бет. ISBN 9965-36-367-6</ref><ref>Қазақ Совет энциклопедиясы. Бас редакторы М.Қ.Қаратаев</ref> [[1917 жыл]]ға дейін Қазақстан мен Орта Азияда географиялық зерттеулерді [[Орыс географиялық қоғамы]] жүргізді. Іле өлкесін зерттеуде [[Петр Петрович Семенов-Тян-Шанский|П. П. Семенов-Тян-Шанскийдің]] сіңірген еңбегі өте зор. [[1856]]—[[1958|58]] ж. [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Шоқан Уәлиханов]] Жоңғария мен Іле өлкесіне бірнеше рет саяхат жасап, осы аймақтардың табиғаты, шаруашылығы мен халқының тұрмысы жайында көптеген деректерді алғаш рет жинады. [[Іле Алатауы]]н, Ішкі Тянь-Шаньды, [[Арал теңізі]]н зерттеуде [[Николай Алексеевич Северцов|Н. А. Северцовтың]] ([[1857]]—[[1967|67]]), Орта Азия мен Қазақстан тауларының пайда болуына вулкан процестерінің тигізген әсерін зерттеуде [[Иван Васильевич Мушкетов|И. В. Мушкетовтың]] ([[1875]]—[[1980|80]]), Арал теңізін зерттеуде Л. С. Бергтің ([[1899]]—[[1900]]), Алтай, [[Жетісу Алатауы|Жоңғар Алатауы]] жәнө [[Тянь-Шань]]ды зерттеуде [[Василий Васильевич Сапожников|В. В. Сапожниковтың]] еңбектері ғылымға қосылған үлкен үлес болды. 20-шы ғасырдың басында Қазақстанның едәуір бөлігінің геоботаникалық және топырақ карталары жасалды, бұл жұмысқа топырақ зерттеуші және ботаник ғалымдар С. С. Неуструев, [[Леонид Иванович Прасолов|Л. И. Прасолов]], [[Андрей Иванович Безсонов|А. И. Безсонов]] т. б. қатысты. Қазақстанда Орыс географиялық қоғамының Түркістан және Батыс Сібір бөлімдері, Семей бөлімшесі болды. [[1920 жыл]]дарда республиканың табиғат жағдайын жан-жақты зерттеуде Орта Азия мемлекеттік университетінің, Геологиялық комитеттің, Орта Азия гидрометеорологиялық инстиутының экспедициялары зор роль атқарды; олардың жұмысына [[Дмитрий Васильевич Наливкин|Д. В. Наливкин]], [[Станислав Викентьевич Калесник|С. В. Калесник]], Н. Г. Кассин, [[Иннокентий Петрович Герасимов|И. П. Герасимов]], [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев|Қ. И. Сәтбаев]] т. б. қатысты. Қазақстанда Географияның дамыған салаларының бірі — [[гляциология]]. Іле Алатауының орталық бөлігінде және Жоңғар Алатауының солтүстік беткейінде ертеден болған мұз басу және Іле Алатауындағы осы заманғы [[мұз басу]] (зерттеген [[Николай Никитич Пальгов|Н. Н. Пальгов]]) зерттелді. Жоңғар Алатауындағы соңғы мұз басудың (голоцендік) ірі масштабты [[геоморфологиялық карта]]сы жасалды. Мұздық түрлерін классификациялау және өзендердің қоректенуі үшін олардың атқаратын ролін зерттеу жөнінде көлемді жұмыстар істелді. [[Мұздық]]тардың гидрогеологиялық және температуралық режимін, мұздықтың құрамындағы заттар балансын және жылу балансын, фирндегі қар жамылғысын, өзендердің қоректенуі үшін мұздықтардың маңызын зерттеуде елеулі табыстарга қол жетті. Қазақстандағы мұздықтардың толық каталогы жасалды. Республиканың, оның жеке аудандарының табиғат жағдайларына сипаттама беру үшін Қазақстанның Гидрометеорологиялық қызмет басқармасының, Геодезия қызметі басқармасының, Қаз. ССР ғылым академиясының топырақ тану, ботаника, зоология институттарының, экспедициялары көп деректер жинады. [[1930 жыл]]дардың өзінде әр түрлі климат белдеулеріндегі ауа райының түрлері туралы алғашқы жалпы ұғымдар тұжырымдалды. Қазақстан мен Орта Азиядағы атмосфераның жалпы циркуляңиясы, климатты қалыптастыратын факторларға талдау жасау, синоптикалық процестер, Тянь-Шань, Жоңғар Алатауы климатының сипаттамалары т.б. туралы еңбектер жазылды. Қазақстан өзендері мен көлдері жөнінде жазылған елеулі ғылыми еңбектердің ішінде П. С. Кузиннің Солтүстік Қазақстан мен Сарыарқаның өзендері туралы еңбектері, Н. С. Калачёв пен Л. Д. Лаврентьеваның «Қазақ КСР өзендерінің су-энергетикалық кадастры» монографиясы, Г. Г. Муравлевтың «Солтүстік Қазақстанның көлдері» кітабы назар аударарлықтай. [[Арал теңізі]], [[Балқаш]], [[Алакөл]] көлдері зерттелді. География секторының [[1960]]—[[1963|63]] жылдардағы экспедицияларының істеген жұмысы нәтижесінде «Алакөл ойысы және оның көлдері» атты құнды еңбек жазылды. Республиканың кейбір аудандарындағы ағын суды зерттеудің нәтижесінде Қазақстан жер беті сулары ресурсының 1:250 000 масштабты картасы жасалды (П. Ф. Лаврентьев). Қазақстан ғалымдарының еңбектерінде [[су шаруашылығы]]ның перспективтік балансын жасау, ағын суды ұзақ мерзімге реттеуді есептеудің тәсілі секілді бірсыпыра гидрологиялық проблемалар баяндалған. [[1954]]—[[1955|55]] ж. В.Д. Кисляков бастаған кешенді экспедициясы Қазақстанның солтүстік бөлігін зерттеп, оның табиғатына сипаттама берді, облыстарды табиғи аудандарға бөлді. [[Бетпақдала]]дағы, Балқаш маңы құмындағы, Арал маңы Қарақұмындағы, [[Қызылқұм]]дағы, [[Мойынқұм]]дағы жайылымдарды жан-жақты сипаттайтын еңбектер шықты. [[Алматы облысы|Алматы]], [[Қарағанды облысы|Қарағанды]], [[Солтүстік Қазақстан облысы|Солтүстік Қазақстан облыстарының]], Маңқыстаудың, Көкшетау қыратының ландшафтына толық сипаттама берілді, физгеографиялық аудандауға, ландшафтыларды классификациялауға, жүйеге келтіруге және оларды картаға түсіруге, ландшафтының жеке түрлерін зерттеуге көп көңіл бөлінді. Геоморфология саласындағы елеулі зерттеулерге М. Ж. Жандаевтың Іле Алатауының, Қызылқұмның геоморфологиясы, А. С. Сәрсековтың Солтүстік Балқаш маңының, Ш. 3. Құламбаевтың Қарқаралы ұсақ шоқылы өңірінің геоморфологиясы жайында жазған еңбектерін қосуға болады. [[1970 жыл]]ы Қазақ КСР Географиялық қоғамы құрылды; оның жұмысы физикалық, экономикалық, медициналық географияның аса маңызды проблемаларын шешуге, табиғи ресурстарды одан әрі зерттеуге, табиғаттың қолайсыз құбылыстарымен күресу және табиғатты қорғау шараларын белгілеуге бағытталған. Қазақ КСР ҒА-сының география секторы және Қазақ КСР География қоғамы «Қазақстан географиясы мәселелері» (жыл сайын), «Қазақстанда география ғылымының дамуы» ([[1967 жыл]]дан), «Қазақстанның таулы және шөлді аймақтарын игерудің географиялық проблемалары» ([[1965 жыл]]дан), «Қазақстанның физикалық, экономикалық және медициналық географиясының проблемалары» ([[1967 жыл]]дан), «Қазақстандағы географиялық зерттеулер» ([[1968 жыл]]дан), «Қазақстандағы гляциологиялық зерттеулер» ([[1961 жыл]]дан) жинақтарын шығарады. == Қазіргі заманның география ғылымының мәселелері == Географиялық ойлаудың мәні — кеңістік заңдылықтарына талдау жасай білу, [[геожүйе]]лер мен олардың компоненттерінің арасындағы өзара байланыстарды қазіргі әлемнің географиялық картинасына түсінік беретін тарихи әдістемелер негізінде анықтау. Географ әр түрлі материалдарды пайдалана отырып, [[жер беті]] мен оның жеке аудандарындағы табиғат пен шаруашылықта болатын өзгерістерге болжам жасай білуі керек. Қазіргі географтар жер бетінің күрделілігі мен қайталанбас ерекшеліктерін түсіндіретін көптеген заңдылықтарды ашты: [[географиялық қабық]]тың зоналылығы мен ырғақтылығы, геожүйелердегі зат және энергия айналымы, геожүйелердің [[космос]]пен байланысы, әр түрлі елдердегі шаруашылық дамуы тағы басқалар. Сонымен, әлем туралы географиялық білім уақыт өткен сайын кеңейіп отырады, ол табиғи процестердің динамикасы, [[мұхит]] суларының жағдайы мен циркуляциясы, шаруашылықтағы өзгерістер туралы мәліметтермен жыл сайын толығып отырады. Қазіргі уақытта жер бетіндегі экологиялық жағдайлар: [[ауа]] мен [[су]]дың ластануы, [[шөл]]дің таралуы, [[топырақ]] тұздануы тағы басқа мәселелер зерттелуде. Карталарда стихиялық табиғат апаттары: [[жер сілкіну]]і, [[цунами]], [[дауыл]]дар, [[Тілсіз қияпат|су тасқыны]] тағы басқалар Жер шары халқына, шаруашылығына зиянын тигізетін құбылыстар көрсетілуде. Барлық географиялық ғылымдар дамушы территориялық объектілердің кеңістіктегі арақатынасын зерттейді. Ғылым дамуы барысында географиялық зерттеулердің мақсаттары түрлене түседі, өйткені, жаңа объектілер мен жаңа әдістемелер пайда болады. == Тағы қараңыз == * [[География саласының терминдері]] * [[Физикалық география]] * [[Гляциология]] * [[Климатология]] * [[Гидрология]] * [[Экономикалық география]] * [[Саяси география]] * [[Жер құрылымы]] == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} == Сыртқы сілтемелер == * http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-15845550 *[http://www.census.gov/ipc/www/popclockworld.html Счётчик мирового населения (экстраполяция). По данным центра демографии АҚШ.] *[http://antwrp.gsfc.nasa.gov/apod/ap030305.html Карта-иллюстрация плотности населения Земли (на основе данных 1994)] *Волков Г. Н. Истоки и горизонты прогресса. Социологические проблемы развития науки и техники. * Четырёхъязычный энциклопедический словарь терминов по физической географии: Русско-англо-немецко-французский / Сост. проф. И. С. Щукин; Под ред. проф. А. И. Спиридонова. — М.: Советская энциклопедия, 1980. * Алтай Казахстанский: Сост.: Кобозев А.Л.: Алма-Ата, Қайнар, 1986. * Большая школьная энциклопедия: т. 1. Естеств.науки: Москва, 2003. * Григорьева Е., Гуглина Е.: Чудеса света: Энциклопедия: Москва, Росмэн, 2000. * География және табиғат: Ғылыми-педагогикалық журнал: 2004-2005. Қазақстан: Ұлттык Энциклопедиясы: 1-7 томдар. Алматы, 2004. * Кузменько Б.: Прииртышье: Алма-Ата, Қайнар, 1982. * Природа и люди: Москва, Просвещение, 1971. * Смайлов С.: География: Оқушы анықтамасы. Павлодар, 2005. * Энциклопедия для детей: т.З. География: Москва, «Аванта+», 2000. * Білім беру мен тестілеудің мемлекеттік стандарттарының ұлттық орталығы. «География» тест жинағы, оку-әдістемелік құрал. Астана, 2004ж. * Ұ.Есназарова, А.Темірбеков. Географиядан 1000 сұрақ-жауап. Алматы, 1999 ж. {{Географиялық ғылымдар}} {{Жақсы мақала}} [[Санат:География және геодезия]] [[Санат:География]] [[Санат:Жаратылыстану ғылымдары]] [[Санат:Жер туралы ғылымдар]] [[Санат:Академиялық пәндер]] p3csm65i56q25ua6czt5bt2cwpgybn9 Найзағай 0 15687 3690602 3552220 2026-11-03T08:05:09Z Султанова Айжан 187428 Найзағай түрлері бұлт ішіндегі найзағай,бұлттар арасындағы найзағай,жерге түсетін найзағай,жолақ найзағай 3690602 wikitext text/x-wiki [[File:Lightning3.jpg|thumb| alt=A.| "Перде" тәрізді найзағай түрі.]] [[File:Lightning striking the Eiffel Tower - NOAA.jpg|thumb| alt=A.| Эйфель ғимаратына соғылған "жерден-бұлтқа" найзағай түрі.]] [[Сурет:Гроза (1).jpg|thumb|right|200px|<small>Найзағайдың "бұлттан-бұлтқа" және "бұлттан-жерге" түрі.</small>]] [[Сурет:Гроза (3).jpg|thumb|right|200px|<small>Найзағайдың "бұлттан-жерге" түрі.</small>]] '''Найзағай''' — [[бұлттар]] не бұлт пен жер арасында болатын ұзындығы бірнеше км, диаметрі ондаған см және ұзақтығы секундтың ондаған үлесіндей болатын алып электрлік ұшқынды разряд.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Су шарушылығы. – [[Алматы]], Мектеп, 2002.</ref> Найзағай - кешенді атмосфералық құбылыс. Бұл құбылыс кезінде қалың будақ-жаңбырлы бұлттарда және бұлттар мен жер арасында көп еселі электр разрядтары пайда болады, күн күркірейді. Ұйтқыма жел, дауыл соғып, кейде бұршақ аралас нөсер жаңбыр жауады. Найзағайды шептік және масса ішіндегі деп ажыратады. Шептік найзағай [[атмосфера]] шебінде, ал масса ішіндегі найзағай ауаның жер бетінде жылынуынан пайда болады.<ref>Қазақ тілі термиңдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: География және геодезия. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. — 264 бет. ISBN 9965-36-367-6</ref> ==Жалпы мәліметтер== Табиғатта найзағайдың сызықтық түрі жиі кездеседі. Найзағай пайда болу үшін бұлттың шағын көлемінде [[ұшқындық разряд]]тың басталуына жеткілікті [[электр заряды]] түзіліп, ал оның қалған едәуір бөлігінде басталған разрядты әрі қарай демейтіндей, орташа кернеулігі ''0,1 – 0,2 Мв/м'' электр өрісі болуы керек. Реакция жоғарғы энергетикалық ортада өтеді. N2 + O2 = 2NO2 + H2O = 2HNO2 == Найзағай түрлері == '''Сызықтық найзағай түрлері:''' * "Бұлттан–жерге" – бұлттың жоғарғы жағы оң зарядты, төменгі жағы теріс зарядты болуынан түзілетін найзағай түрі. Найзағай сызықтары бұлттан жерге қарай тармақталады. * "Жерден–бұлтқа" – жердегі ең биік жерде жинақталған электр зарядының ауа қабаты арқылы найзағайлы бұлтпен жанасуынан болатын найзағай түрі. Найзағай сызықтары биік жерден бұлтқа қарай тармақталады. * "Бұлттан–бұлтқа" – бұлттардың жоғарғы жағы оң зарядты, төменгі жағы теріс зарядты болғандықтан қатар тұрған бұлттар бір-біріне электрлік зарядтар жіберулерінен болатын найзағай түрі. * "Көлденең найзағай" – жерді соқпай тек аспанда көлденең болатын найзағай түрі. Мұндай найзағайлар өте қуатты және қауіпті болады. * "Таспалы (ленточный) найзағай" – бұлттан жерге қарай бірнеше қатарлы немесе тұтастай таспалы түрде түсетін найзағай түрі. * "Перде тәрізді найзағай" – бұлттан жерге қарай тігінен бірнеше қатар тізбектеліп перде тәрізді болып түсетін найзағай түрі. * "Көлемі жуан найзағай" – ақшыл немесе қызғылтым түсті, әр тұстан қатты сытырлап естілетін, найзағайлы дауылдың алдында болатын найзағай түрі. * Бұлт ішіндегі найзағай * Бұлттар арасындағы найзағай * Жерге түсетін найзағай * Жолақ найзағай '''Басқа түрлері:''' * "Үзік сызықты (пунктирный) найзағай – сирек кездесетін тізбекті найзағай түрі. Сызықтық найзағайлардан айырмашылығы бұл найзағай тармақталмайды. * "Шар найзағай" – ауада қалқып жүретін ионды газдардан (плазма) тұратын, шар тәрізді найзағай түрі. * "Әулие Эльма жарығы" – ауада электр өрісі қатты болғанда жердегі биік заттардың (мұнара, жеке өскен ағаштар, кеме діңгектері, т.б.) үшкір ұштарынан пайда болатын шоғырлы жарқыл. Бұл жарқыл жазда найзағайлы дауылдың, қыста боранның алдында болады. * "Жанартаулық найзағай" – ғалымдардың болжамы бойынша жанартаудан атқылайтын магма немесе жанартаулық күлдердің электрлік өрістерінен болатын найзағай түрі. [[Сурет:UpperatmoslightRUS.jpg|thumb|right|200px|<small>Атмосфераның жоғарғы қабатындағы найзағайлар мен электрлік разрядтар</small>]] '''Атмосфераның жоғарғы қабатында болатын найзағай түрлері:''' * "Эльф" – найзағайлы бұлттардың үстіңгі жағынан шығатын, диаметрі 400 км-дей, ұзындығы 100 км-ге дейін жететін, жарқылы көмескі электрлік жарқыл. * "Джет" – көгілдір түсті құбырлы конус сияқты электрлік жарқыл. Биіктігі 40-70 км-дей. * "Спрайт" – бұлттан төмен қарай емес, керісінше, бұлттың жоғары жағынан жарқылдайтын найзағай түрі. ==Қаупі== Найзағай жарқылы үлкен разрядты тоқпен тең, ал оның температурасы 30000 градусқа дейін жетеді (''бұл күн аймағындағы температурадан 6 есе жоғары''). Найзағайдың орын ауыстыру жылдамдығы секундына ''100 мың'' километр. Найзағай түскенде талдың жанып кетуі де мүмкін. Найзағайдың адамға түсуі, өлімге дейін алып келеді. Жыл сайын әлемді найзағайдан 3000 адам қайтыс болады. Найзағай бірінші биік затқа (талға т.б.) түседі. ==Найзағайға қалай дайындалу керек== Найзағайдың түсу қаупінен қорғану үшін, оған қарсы жерасты орасты орнатқаштарын орнату қажет. [[Табиғат]]қа шығу алдында ауа райы болжамын тыңдау қажет. Егер күн бұзылады деп болжаса, басқа күні шыққаныңыз дұрыс болады. Егер сіз найзағай болатынын сезсеңіз, онда бірінші кезекте оның жерге түсу жақындығын анықтаңыз және дауыл жақындап не болмаса қойғандығын қараңыз. Жарық жылдамдығының тездігіне тездігіне байланысты (''300000км/с'') онда найзағай жарқылын тез арада байқай аламыз. Мүмкіндігінше дыбыс кешігуі арақашықтық пен оның тездігіне байланысты анықталады. Мысалы: егер жарқылдан кейін найзағайға 5 с өтсе, онда найзағай фронтының арасы ''340м/с*5с = 1700м''. Егер дыбыс кешігуі жиіленсе, онда найзағай фронты сирейді ал егер дыбыс азайса, онда найзағай фронты жақындап келе жатқандығы. Найзағай жарқылынан кейін қатты дауыл болса, найзағай өте қауіпті. Егер сіз ауылдық жерде болсаңыз: терезені, есікті, құбырларды жабыңыз. Пеш жақпаңыз, себебі пеш трубасынан шығатын жоғары температуралы газда қарсыласа алмаушылық болады. [[Телефон]]мен сөйлеспеңіздер: кейде найзағай столбылардың арасында тартылған сымдарға түседі. Найзағай болып жатқан сәтте электр желісіне, антеннаға, терезе жанындағы орнықтарғыштарға, үйдің төбесінен су ағатын жерлерге жақындамаңыз, сонымен қатар [[теледидар]], [[радио]] және т.б. электрлі қондырғыларды қоспаңыз. Егер сіз [[орман]]да болсаңыз, қысқа талдар өскен жерлерді паналаңыз. Биік талдардың қасына, әсіресе қайыңның, еменнің қастарына тығылмаңыз. Су жиналатын жерде немесе оның жағысында тұрмаңыз. Жағадан аласырақ, яғни жоғары жерден төменге түсіңіз. Жазық далада, [[егістік]]те немесе қорғанатын жер болмаған кезде жерге жатпаңыз, қазылған жердің шетіне аяғыңызды қолыңызбең ұстап отырыңыз. Егер найзағай дауылы сіз спортпен айналысу барысында болса, дереу тоқтатыңыз. Металлдан жасалған заттарды (''[[мотоцикл]], [[велосипед]], [[мұз ойғыш]] және т.б.'' ) шетке қойыңыз және ''20-30 м'' алыс тұрыңыз. Егер найзағай сіз көліктің ішінде отырған кезде болса, машинадан түспей, терезені жауып, радиоқабылдағыштың антеннасын төмен түсіріңіз. <ref>[[Қазақ Энциклопедиясы|"Қазақ Энциклопедиясы"]], 6 том</ref> ==Сілтемелер== * [[Физика]] * [[Табиғи құбылыстар]] * [[Табиғат]] ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Ауа райы туралы}} [[Санат:Атмосфералық құбылыстар]] [[Санат:Ауа райы]] e3isk89bplwo9bddkyzw1qxcvuzddds Тынық мұхит 0 16950 3690285 3597634 2026-11-02T13:26:49Z Almas Akniet 186024 3690285 wikitext text/x-wiki {{Бес мұхит}} '''Тынық мұхит''' — көлемі мен тереңдігі жағынан ең үлкен [[мұхит]]. Батысында [[Еуразия]] мен [[Аустралия]], шығысында [[Солтүстік Америка|Солтүстік]] және [[Оңтүстік Америка]], оңтүстігінде [[Антарктида]] құрлықтарымен шекаралас. Тынық мұхиты оңтүстігінен солтүстігіне 15,8 мың км, шығысынан батысына 19,5 мың км созылып жатыр. Шекаралас теңіздермен есептегенде 179,7 млн км², орта тереңдігі 3984 м, көлемі 723,7 млн км³ (теңізсіз есептегенде 165,2 млн км², орта тереңдігі 4282 м, көлемі 707,6 млн км³). Тынық мұхитының ең терең жері (әлем мұхиттарының ең терең жері) 10994 м ([[Мариана шұңғымасы]]).<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-15845550 BBC. Oceans' deepest depth re-measured]</ref> Тынық мұхитындағы 180-меридиан арқылы тәуліктік сызық өтеді. == Этимология == Алғаш болып Тынық мұхитын көрген [[испандар|испандық]] Васко Нуньес де Бальбоа. Ол [[1513 жыл]]ы өз серіктестерімен [[Панама мойнағы]]н кесіп өтіп, белгісіз мұхитқа шығады. Олар мұхитқа оңтүстіктегі ашық шығанақ арқылы шыққандықтан, Бальбоа бұл мұхитты ''Оңтүстік теңіз'' ({{lang-es|[[:es:Mar del Sur|Mar del Sur]]}}) деп атады. [[28 қараша]] [[1520 жыл]]ы [[Фернан Магеллан]] алғаш болып мұхитқа шықты. Ол [[Отты жер (архипелаг)|Отты Жер архипелагынан]] [[Филиппин|Филиппин аралдарына]] дейін 3 ай 20 күнде мұхитты кесіп өтті. Осы уақыт бойы ауа райы бір қалыпты тынық болды, сол себепті Магеллан бұл мұхитты ''Тынық мұхит'' деп атады. [[1753 жыл]]ы француздық географ [[Жан-Николь Бюаш|Ж.Н. Бюаш]] Тынық мұхитын ''Ұлы мұхит'' ({{lang-fr|[[:fr:Jean-Nicolas Buache|Jean-Nicolas Buache]]}}) атауды ұсынды, әлемдегі ең үлкен мұхит болған себепті.<ref name="Географические названия мира">{{мақала |авторы = Поспелов Е. М. |тақырыбы = Географические названия мира: Топонимический словарь. — 2-е изд., стереотип. |орны = Мәскеу |баспасы = Русские словари, Астрель, АСТ |жыл = 2001 |беттері = 191—192 }}</ref> Бірақ бұл атауды көпшілік қабылдамады, әлемдік географияда сөзі басым ағылшын тілді елдердің қалауымен «Тынық мұхиты» ({{lang-en|Pacific Ocean}}) болып қала берді. [[1917 жыл]]ға дейін жер аударған орыс картасында ''Шығыстық мұхит'' деп аталды.<ref name="Географические названия мира"/> == Физика-географиялық сипаттамасы == {| class="standard" align="right" style="margin-left:15px" |+Мұхиттардың негізгі морфологиялық сипаты<ref name="Атлас Океанов">Атлас океанов. Термины, понятия, справочные таблицы.— М.: ГУНК МО КСРО, 1980. С. 84—85</ref> !Мұхиттар !Су ауданы,<br /> млн км² !Көлем, <br />млн км³ !Орташа <br />тереңдігі, <br />м !Мұхиттың <br />батулары, <br />м |- |[[Атлант мұхиты]] | align="right"| 91, 66 | align="right"| 329, 66 | align="right"| 3597 | align="right"| Пуэрто-Рико шұңғымасы (8742) |- |[[Үнді мұхиты]] | align="right"| 76, 17 | align="right"| 282, 65 | align="right"| 3711 | align="right"| [[Зонд шұңғымасы]] (7729) |- |[[Солтүстік Мұзды мұхит]] | align="right"| 14, 75 | align="right"| 18, 07 | align="right"| 1225 | align="right"| Гренланд теңізі (5527) |- |Тынық мұхит | align="right"| 178, 68 | align="right"| 710, 36 | align="right"| 3976 | align="right"| [[Мариана шұңғымасы]] (10 994) |- |- |[[Мұхит|Әлемдік]] | align="right"| '''361, 26''' | align="right"| '''1340, 74''' | align="right"| '''3711''' | align="right"| '''11 022''' |} === Жалпы мағлұмат === [[Мұхит|Әлемдік мұхит]]тардың 49, 5% алатын және 53% суы бар Тынық мұхиты ғаламшардағы ең үлкен мұхит болып табылады. Шығысынан батысына 19 мың км, ал оңтүстігінен солтүстігіне дейін 16 мың км созылып жатыр. Оның суы оңтүстігінде көбірек, ал солтүстігінде аз болып келеді. Тынық мұхиты батыс жағасында [[Оңтүстік Америка|Оңтүстік]] және [[Солтүстік Америка]], шығыс жағасымен [[Аустралия]] мен [[Еуропа]]ны, ал оңтүстігінде [[Антарктида]]ны шайып жатыр. Тынық мұхитының [[Солтүстік Мұзды мұхит]]ымен шекарасы Дежнев мысынан Уэльс Ханзадасы мысына дейінгі [[Беринг бұғазы]]. [[Атлант мұхиты]]мен шекарасын Горн мысынан 68°04’ [[меридиан]]ға дейін немесе қысқасы Оңтүстік Америкадан Антарктида аралдарына дейін [[Дрейк бұғазы]] арқылы, Осте аралынан Штернек мысына дейін, [[Үнді мұхиты]]мен шекарасы Аустралияның оңтүстігіне қарай Бассов бұғазының шығыс шекарасымен [[Тасмания]] аралдарына дейін, одан әрі 146°55’ меридианымен Антарктидаға дейін, Аустралияның солтүстігіне қарай [[Андаман теңізі]] мен Малак бұғазымен, оңтүстік-батыс жағалауында [[Суматра аралдары]]мен, [[Зонд бұғазы]]мен, оңтүстік жағалауында [[Ява|Ява аралдарымен]], Бали және [[Саву теңізі|Саву теңіз]]дерінің оңтүстігімен, [[Арафур теңізі]]нің солтүстігімен, [[Жаңа Гвинея]]ның оңтүстік батысымен және Торресов бұғазының батысымен шектесетін аралықта жатыр. === Теңіздер === Тынық мұхитындағы [[теңіз]], [[бұғаз]] және [[шығанақ]]тар ауданы 31,64 млн км² құрайды. Теңіздердің басым бөлігі батысында, Еуразиямен шекарасында: [[Беринг теңізі]], [[Охота теңізі|Охот]], [[Жапон теңізі|Жапон]], Ішкі Жапон, [[Сары теңіз|Сары]], [[Шығыс Қытай теңізі|Шығыс-Қытай]], Филиппин. Оңтүстік-Шығыс Азия аралдары арасындағы теңіздер: [[Оңтүстік Қытай теңізі|Оңтүстік-Қытай]], [[Ява теңізі|Ява]], [[Сұлу теңізі|Сұлу]], [[Сулавеси теңізі|Сулавеси]], [[Бале теңізі|Бале]], [[Флорес теңізі|Флорес]], [[Саву теңізі|Саву]], [[Банда теңізі|Банда]], [[Серам теңізі|Серам]], [[Хальмахера теңізі|Хальмахера]], [[Молукк теңізі|Молукк]]; Аустралия жағалауында: Жаңа-Гвинея, Сүлейман, [[Коралл теңізі|Коралл]], [[Фиджи теңізі|Фиджи]], [[Тасман теңізі|Тасман]]; Антарктидадағы теңіздер (кейбір кезде бұларды Оңтүстік мұхитқа жатқызады): [[Росса теңізі|Росса]], [[Амундсена теңізі|Амундсена]], [[Беллинсгаузен теңізі|Беллинсгаузен]]. Оңтүстік Америка жағалауында теңіздер жоқ, бірақ үлкен шығанақтар кездеседі: [[Аляска ағысы|Аляска]], [[Калифорния шығанағы|Калифорния]], [[Панама шығанағы|Панама]].<ref name="Атлас Океанов"/> === Аралдар === {{main|Тынық мұхит аралдары}} Тынық мұхитында жанартау салдарынан пайда болған аралдар көптеп кездеседі. Олардың көбі маржандар түзіп, ақыр соңында мұхит түбіне кетіп, ал кейбіруелері өз соңынан маржан сақиналарын қалдырған.<ref name="AAE">{{cite book|title=Academic American encyclopedia|url=http://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ|accessdate=12 маусым 2013|date=1997|publisher=Grolier Incorporated|isbn=978-0-7172-2068-7|page=8}}</ref><ref name="LalFortune2000">{{cite book|last1=Lal|first1=Brij Vilash|last2=Fortune|first2=Kate|title=The Pacific Islands: An Encyclopedia|url=http://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA63|accessdate=14 маусым 2013|date=2000|publisher=University of Hawaii Press|isbn=978-0-8248-2265-1|pages=63–}}</ref> [[Сурет:Pacific Culture Areas.jpg|thumb|Микронезия, Меланезия және Полинезия]] Арал ауданы мен көптігінен Тынық мұхиты жоғары сатыда тұр. Мұхитта елді аралдарда кездеседі: [[Жаңа Гвинея]] (829, 3 мың км²) және [[Калимантан]] (735, 7 мың км²). Өзгеде ірі [[арал]]дары және [[архипелаг]]тары - [[Азия]]да: [[Командор аралдары]], [[Сахалин]], [[Курил аралдары]], [[Жапон аралдары]] ([[Хонсю]], [[Хоккайдо]], [[Кюсю]], [[Сикоку]], [[Рюкю аралдары]]), [[Қытай Республикасы|Тайвань]], [[Хайнань]], [[Филиппин|Филиппин аралдары]] ([[Лусон]], [[Минданао]], Самар, [[Негрос]], [[Палаван]], [[Панай]], [[Миндоро]]), [[Үлкен Зонд аралдары|Үлкен Зонд аралы]] (1485 мың км² осы қатарлы [[Калимантан]], [[Суматра]], [[Сулавеси]], [[Ява]], [[Банка (арал)|Банка]]), [[Кіші Зонд аралдары]] ([[Тимор]], [[Сумбава]], [[Флорес (арал)|Флорес]], [[Сумба]]);<ref name="GillespieClague2009">{{cite book|last1=Gillespie|first1=Rosemary G.|last2=Clague|first2=David A.|title=Encyclopedia of Islands|url=http://books.google.com/books?id=g9ZogGs_fz8C&pg=PA706|accessdate=12 маусым 2013|date=2009|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-25649-1|page=706}}</ref> [[Океания]]да: [[Молукка аралдары]] ([[Серам]], [[Хальмахера (арал)|Хальмахера]]), [[Жаңа Гвинея]], [[Бисмарк (архипилаг)|Бисмарк архипилагы]] ([[Жаңа Британия]], [[Жаңа Ирландия]]), [[Соломон аралдары|Сүлеймен аралдары]] ([[Бугенвиль]]), [[Жаңа гебридтер]], [[Жаңа Каледония]], [[Луайоте аралдары]], [[Фиджи|Фиджи аралдары]] ([[Вити-Леву]],[[Вануа-Леву]]), [[Мариана аралдары]], [[Тувалу]], [[Тонга]], [[Туамоту]], [[Маршалл аралдары]], [[Гавай аралдары]] ([[Гавайи]]), [[Жаңа Зеландия]] ([[Солтүстік (арал, Жаңа Зеландия)|Солтүстік]] және [[Оңтүстік (арал, Жаңа Зеландия)|Оңтүстік]] аралдары);<ref name="West2009">{{cite book|last=West|first=Barbara A.|title=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania|url=http://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA521|accessdate=14 маусым 2013|date=2009|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-1913-7|pages=521–}}</ref> Солтүстік Америкада: [[Әулие Лаврентий өзені|Әулие Лаврентия]], [[Алеут аралдары]], [[Александр архипелагы]], [[Хайда-Гуаи|Шарлотта патшайым аралы]], [[Ванкувер аралы|Ванкувер]]; Оңтүстік Америкада: [[Галапагос аралдары]], [[Чили архипелагы]] ([[Чилоэ]]), [[Отты жер (архипелаг)|Отты Жер]] ([[Отты жер (арал)|Отты Жер]]);<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/137072/coral-island "Coral island"], ''Encyclopædia Britannica''. Retrieved 22 маусым 2013.</ref><ref>[http://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm "Nauru"], Charting the Pacific. Retrieved 22 маусым 2013.</ref> Антарктидада: [[Палмер архипелагы]], [[Оңтүстік Шетланд аралдары]].<ref name="DunfordRidgell1996">{{cite book|last1=Dunford|first1=Betty|last2=Ridgell|first2=Reilly|title=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia|url=http://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC|accessdate=14 маусым 2013|date=1996|publisher=Bess Press|isbn=978-1-57306-022-6|pages=125–}}</ref> {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"|[[Сурет:Yuzhno kurilsk00.jpg|center|500x165px]] |width="25%"|[[Сурет:GreatBarrierReef-EO.JPG|center|500x165px]] |width="25%"|[[Сурет:Storm in pacifica 6.jpg|center|500x165px]] |width="25%"|[[Сурет:TERN1.JPG|center|500x165px]] |- |[[Оңтүстік Курильск]]тегі күннің батуы |Ғарыштан көрініс. |[[Калифорния]]ға таяу дауыл |[[Росса теңізі]]ндегі мұз үстіндегі контейнеровоз |} === Мұхиттың қалыптасу тарихы === Пангея құрлығы [[Мезозой|мезозой дәуірінде]] [[Гондвана]] мен [[Лавразия]]ға ыдырағанда, оны қоршаған Панталассаның ауданы кішірейе бастады.<ref>{{cite web|url=http://www.loc.gov/today/pr/2001/01-093.html |title=Library Acquires Copy of 1507 Waldseemüller World Map - News Releases (Library of Congress) |publisher=Loc.gov |accessdate=2013-04-20}}</ref> Мезозойдың соңына қарай Гондвана мен Лавразия бөлініп, олардың бөлінуіне қарай Тынық мұхиты қалыптаса бастады. [[Юра кезеңі|Юра дәуірінде]] тынықмұхиттық бытқыл маңында мұхиттық төрт [[Литосфералық тақталар|тектоникалық тақталар]] түзілді: Тынық мұхиттық, Құла, Фараллон және Феникс.<ref name="ReferenceA">"Физическая география материков и океанов"</ref> Солтүстік-батыс Құла тақтасы [[Азия|Азия құрлығы]]ның шығыс және оңтүстік-шығыс төңірегіне жылжыды.<ref>{{cite book|title=Primary Australian History: Book F [B6] Ages 10-11|url=http://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&pg=PA6|accessdate=12 маусым 2013|date=2008|publisher=R.I.C. Publications|isbn=978-1-74126-688-7|page=6}}</ref> Солтүстік-шығыс мұхиттық тақта Фараллон Аляска, Чукотка және [[Солтүстік Америка]]ның астына жылжыды.<ref name="Stanley2004">{{cite book|last=Stanley|first=David|title=South Pacific|url=http://books.google.com/books?id=EDGapfBX-CAC&pg=PA19|accessdate=12 маусым 2013|date=2004|publisher=David Stanley|isbn=978-1-56691-411-6|page=19}}</ref> Оңтүстік-Шығыс тақтасы Феникс [[Оңтүстік Америка]]ның астына сүңги бастады. [[Бор кезеңі|Бор дәуірінде]] оңтүстік-шығыстық Тынық мұхитының мұхиттық тақтасы сол уақыттағы бір болған Аустра-Антарктикалық құрлық маңының шығысына салдарынан қазіргі Жаңа Зеландиялық жонның және Лорд-Хау мен [[Норфолк]] су асты үстірттерінің кесегі құрлықтан тебіліп кетті.<ref name=oceanario>[http://www.oceanario.pt/cms/1316/ "Life in the sea: Pacific Ocean"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141014024402/http://oceanario.pt/cms/1316/ |date=2014-10-14 }}, Oceanário de Lisboa. Retrieved 9 маусым 2013.</ref> Кешірек борда Аустра-Антарктикалық құрлықтың жарылуы басталды. Аустралиялық тақта бөлініп, [[экватор]]ға жылжи бастады. Тынықмұхиттық тақта олигоценде бағытын солтүстік-батысқа ауыстырды.<ref name="Ober">{{cite book|last=Ober|first=Frederick Albion|title=Vasco Nuñez de Balboa|url=http://books.google.com/books?id=98zUIbdvAYgC&pg=PT129|accessdate=12 маусым 2013|publisher=Library of Alexandria|isbn=978-1-4655-7034-5|page=129}}</ref> Кешірек [[миоцен]]де Фараллон тақтасы екіге бөлінді: Кокос және Наска. Құла тақтасы солтүстік-батысқа жылжи отырып, толықтай (Тынықмұхиттық тақтаның солтүстік бөлігімен бірге) Еуразия мен прото-Алеут науасының астына кетті. Бүгінде тектоникалық тақталар қозғалысы жалғасуда.<ref name="HendersonDelpar2000">{{cite book|last1=Henderson|first1=James D.|last2=Delpar|first2=Helen|last3=Brungardt|first3=Maurice Philip|author4=Weldon, Richard N. |title=A Reference Guide to Latin American History|url=http://books.google.com/books?id=e2F7c0wW7g4C&pg=PA28|accessdate=12 маусым 2013|date=January 2000|publisher=M.E. Sharpe|isbn=978-1-56324-744-6|page=28}}</ref> Бұл қозғалыстың өзегі орта-мұхиттық риф аймақтары Оңтүстік-Тынықмұхиттық пен Шығыс-Тынықмұхиттық артулары болып табылады. Бұл аймақтың батысына қарай [[Еуразия тақтасы|Еуразия]] және [[Аустралия тақтасы|Аустралия тақталарының]] астына жылына 6-10 см жылдамдықпен қозғалып жатқан ең үлкен Тынықмұхит атты тақта орналасқан.<ref>{{cite book|last=Galvano|first=Antonio |title=The Discoveries of the World from Their First Original Unto the Year of Our Lord 1555, issued by the Hakluyt Society|publisher=Kessinger Publishing|origyear=1563|date=2004|url=http://books.google.com/?id=XivHTiZoMycC&lpg=1|isbn=0-7661-9022-6 |ref=Galvano 1563|authorlink=António Galvão|accessdate=2011-06-16|page=168}}</ref> [[Тынықмұхиттық тақта]] батыста [[Филиппин тақтасы]]н солтүстік-батысқа, яғни Еуразиялық тақта астыны жылына 6-8 см жылдамдығымен ығыстыруда.<ref>{{cite book|last=Milton|first=Giles|authorlink=Giles Milton|title=Nathaniel's Nutmeg|publisher=Sceptre|date=1999|location=London|pages=5, 7|isbn=978-0-340-69676-7}}</ref> Орта-мұхиттық риф аймақтарының шығысында: солтүстік-шығысында жылына 2-3 см жылдамдықпен Солтүстік-Америка тақтасы астына қозғалып бара жатқан [[Хуан де Фука тақтасы]]; орталық аймағында солтүстік-шығысқа бағытталған Кариб [[Литосфералық тақталар|литосфералық тақтасы]] астына қарай жылына 6-7 см жылдамдықпен жылып жатқан [[Кокос тақтасы]]; оңтүстікке қарай шығысқа бағыт алған Оңтүстік-Америка тақтасының астына қарай жылына 4-6 см жылдамдықпен қозғалатын [[Наска тақта]]лары орналасқан.<ref name="Porter, Jonathan 1996">Porter, Jonathan. [1996] (1996). ''Macau, the Imaginary City: Culture and Society, 1557 to the Present''. Westview Press. ISBN 0-8133-3749-6</ref> === Геологиялық құрылысы мен жер бедері === [[Сурет:Pacific elevation.jpg|300px|thumb|Тереңдік картасы]] ==== Құрлықтың су асты маңайы ==== Құрлықтың су асты жақтаулары Тынық мұхитының 10% аумағын алып жатыр. Қайраңның бедерінде трансгрессивті жазықтық пен субаэралды қалдықтар бейнеленген. Мұндай нысандары Ява қайраңында және [[Беринг теңізі]]нің қайраңындағы суасты өзен бойындағы тән болып келеді. Корей қайраңы мен Шығыс-Қытай қайраңында кеңінен тараған жоталы бедер, олар ағыстан қалыптасқан. Экваториялық-тропикалық қайраңда көбіне кораллды құрылымдар бар. [[Антарктика]]лық қайраңның көп бөлігі 200 м тереңдікте, үсті бөлшектенген, суасты төбелерінің тектоникалық табиғаты терең депрессияланған. Солтүстік Америка құрлықтық баурайы суасты шатқалдары қатты бөлшектенген. Құрлықтық баурайында үлкен суасты каньондар Беринг теңізінде көп. Жаңа Зеландияның суасты атырабыда өзіндік материктік құрылымы бар. Ауданы аралдырынан 10 есе үлкен. Бұл суасты Жаңазеландиялық платоны Кэмпбелл Чатам және олардың арасындағы Баунки ойпаты құрайды. Барлық жағынан бұл материктің шекаралас құрлықтық баурай шектейді. Бұл кеш мезозойлық суасты жотаны [[Лорд-Хау]] қамтиды. ==== Өтпелі аймақ ==== Тынық мұхитының батыс атырабында орналасқан өтпелі аймақтар: Алеуттік, Курил-Камчаттік, Жапон, Шығыс-Қытай, Индонезиялық-Филиппиндік, Бониндік-Мариандық (мұхиттын ең төменгі нүктесінен — Мариан шығанағы, тереңдігі 11 022 м), Меланезиялық, Витязевтік, Тонга-Кермадек, Маккуорилік. Бұл өтпелі аймаққа: шектеулі терең теңіз, окоптар, шекті теңіздер, аралдың доғаланған түрлері кіреді. Шығыс шетіндегі өтпелі аймақтарда орналасқан: Орталық-Америкалық және Перуан-Чилилік. Өтпелі аймақтарға [[вулканизм]] және жоғары [[Сейсмикалық атыраптар (зоналар)|сейсмикалық құбылыс тән]], олар Тынық мұхиттың шалғай аймағына жер сілкінісі және қазіргі заманғы вулканизм қалыптастырады. Тынық мұхитындағы өтпелі аймақтар екі эшалон түрінде көрінеді, ең жастары мұхиттың қыртыс шекарасында орналасқан және одан көп жетілген мұхит бөлінген және аралдық доғаларда кездеседі. ==== Су түбіндегі бөліну==== [[Амур]], [[Хуанхэ]], [[Янцзы]], [[Меконг]] және т.б Азияның ірі теңіздері Тынық мұхитқа жылына 1767 миллион тонна шөгінді алып келеді. Мұндай аллювийдің барлығы мұхит алабында қалып қояды. [[Юкон]], [[Колорадо]], [[Колумбия]], [[Фрейзер]], [[Гуаяс]] секілді Американың ірі теңіздері Тынық мұхитына 380 миллион тонна шөгінді алып келеді және салмақталған заттың 70—80 % мұхитқа толығымен құйылады, қайраңының шағын ені осының әсерінен қалыптасқан.<ref name="Берега">{{кітап|авторы =Каплин П. А., Леонтьев О. К., Лукьянова С. А., Никифоров Л. Г.|бөлімі =Берега|орны =М.|баспасы =Мысль|жыл =1991|беттері =355—356}}</ref> Тынық мұхит жылы кең таралған қызыл балшық, әсіресе солтүстік жарты шарда. Бұл мұхит бассейндерінің үлкен тереңдігіне байланысты. Тынық мұхит Солтүстік және Оңтүстік белдеулерде орналасқан, кремнийлі радиоляриялар шөгінділері анық экваторлық белдікте екенін білдіреді, сондай-ақ екі кремнийлі диатомдар балдырлардың аймағы да бар. {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"|[[Сурет:D0807I14-HarbourTour.jpg|center|400x135px]] |width="25%"|[[Сурет:Volcano,Savaii.(.Photographer’s.Title).Andrew.Thomas 1906.jpg|center|400x135px]] |width="25%"|[[Сурет:Pacific typhoon tracks 1980-2005.jpg|center|400x135px]] |width="25%"|[[Сурет:Saomai and Bopha 2006-08-08 0205Z.jpg|center|400x135px]] |- |[[Камчатка]]. <br />Авачин бухта |Жанартаудың атқылауы <br />[[Савайи]] ([[Самоа]]) 1905 жылы |Тынықмұхиттық [[тайфун]]ның схемасы <br /> 1980—2005 жылдары |Тропикалық циклондар [[Саомай]] (оң жақ) және Бопха, <br />8 сәуір 2006 жыл |} === Климаты === [[Сурет:El nino north american weather.png|thumb|right|250 px|Эль Нинью мен Ла Нинаның Солтүстік Америкаға ықпалы]] [[Сурет:Typhoon Tip (1979) peak intensity.jpg|thumb|right|[[Тайфун]]]] Тынық мұхитының климатына күн сәулесінің радиациясы мен атмосфералық қозғалыстың, Азия құрлықтық бөлігінің әсері зор. Мұхитта барлық климаттық аймақтарды бөлуге болады. Қыс кезінде солтүстік аймақта Алеуттік қысым минимум баролық орталық болып, жаз кезінде әлсіз болады.<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/437703/Pacific-Ocean/36083/Islands#toc36085 "Pacific Ocean: Islands"], ''Encyclopædia Britannica''. Retrieved 13 маусым 2013.</ref> Оңтүстікке қарай Солтүстік-Тынық мұхиттық антициклон. [[Экватор]]да экваторлық депрессия (төмен қысым ауданы), ол Оңтүстік-Тынық мұхиттық антициклонға айналады. Оңтүстікке қарай қысым төмендейді, содан соң Антарктидада жоғарғы қысым аймағына ауысады. Баролық ортаның орналасуына байланысты жел бағыты қалыптасады. Солтүстік жарты шардың өлшеулі бөлігінде қыс кезінде батыстан жел басым, ал жазда оңтүстіктен қоңыр жел болады. Қыс мезгілінде мұхиттың солтүстік батысында солтүстік және солтүстік-шығыс муссон желдері болады, жаз кезінде оңтүстіктен соғады. Полюстік фронтта пайда болатын циклондар таяу полюсте болатын шторм дауылдын болатынын анықтайды (әсіресе оңтүстік жарты шарда).<ref>{{cite web|url=http://www.cpc.ncep.noaa.gov/products/analysis_monitoring/lanina/enso_evolution-status-fcsts-web.pdf|title=ENSO: Recent Evolution, Current Status and Predictions|pages=5, 19–20|author=Climate Prediction Center |author-link=Climate Prediction Center|publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]]|date=2014-06-30|accessdate=2014-06-30}}</ref> Солтүстік жарты шардың [[Субтропиктер|субтропиктік]] және [[Тропиктік белдеу|тропиктік]] аймақтарында солтүстік–шығыс [[пассат]]тар басым. Экватор аймағында жыл бойына ауа райы штильді. Оңтүстік жарты шардың тропикалық және субтропикалық аймақтарында қыс кезінде күшті, ал жазда әлсіз оңтүстік-шығыстық пассат басым. Мұнда [[тайфун]] аталатын аса күшті дауылдар тропикте жаз маусымында туындайды. Әдетте Филиппиннің шығысынан бастау алып, Тайвань және [[Жапония]] арқылы солтүсті батыс пен солтүстікке бет алып, [[Беринг теңізі]] аймағында тоқтайды.<ref name="AOML FAQ G1">{{cite web|title=Frequently Asked Questions: When is hurricane season?|publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]]|accessdate=July 25, 2006|url=http://www.aoml.noaa.gov/hrd/tcfaq/G1.html|name-list-format=vanc|author1 = Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory - Hurricane Research Division|authorlink1=Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory}}</ref> Тынық мұхитының өзгеде дауыл туындайтын аймағы [[Орталық Америка]]. Оңтүстік жарты шардың қырқыншы енділігінде тұрақты батыс желдері байқалады. Ал жоғарғы енділігінде [[Антарктикалық ауа|антарктикалық]] төмен қысым салдарынан желдер жалпы циклондық айналымға тәуелді.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/zn.html "Pacific Ocean"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130101092426/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/zn.html |date=2013-01-01 }}, ''World Factbook'', CIA. Retrieved 13 маусым 2013.</ref> Мұхит үстіндегі ауа райы жалпы енділік аймаққа қатысты, шығысына қарағанда батысында климат жылы болып келеді. Тропикалық және [[Экваторлық климат|экваторлық]] аймақтарда ауаның орташа температурасы 27,5 °С-ден 25,5°С.<ref name="Stimac">John P. Stimac. [http://www.ux1.eiu.edu/~cfjps/1400/pressure_wind.html Air pressure and wind.] Retrieved on 8 мамыр 2008.</ref> Жаз мезгілінде [[изотерма]] мұхиттың солтүстігінен батысына қарай 25°С-ге көтеріледі, шығысында осы деңгейден аз мөлшерде көтеріледі, оңтүстік жарты шарда солтүстікке қарай белсенді қозғалды. Мұхит үстімен өтіп ауа массасы ылғалданады. Таяу экватор аймағынан экватордың екі жағындада изогиетамен сызылған (2000 мм) жауынның максимум сызықтары өтеді, ал экватор айқын құрғақ аймақ. Тынық мұхитында оңтүстік және солтүстік пассаттардың сәйкес аймақтары болмайды. Осыған сәкес өте ылғалды және тым құрғақ аймақтар туындайды. [[Экваторлық белдеу|Экватор]] және [[Тропиктік белдеу|тропика]] аймақтарына қарай жауын мөлшері азаяды. Ең құрғақ аймақтар солтүстік жарты шар бөлігіндегі Калифорния маңы, ал оңтүстікте [[Перу]] және [[Чили]] қазашұңқырларында (кейбір аймақтарда жауын мөлшері жылына 50 мм болады).<ref>{{cite book|last=Walker|first=Stuart|title=The sailor's wind |publisher=W. W. Norton & Company|date=1998|pages=91|isbn=9780393045550|url=http://books.google.com/?id=KLPQqMTbxIIC&printsec=frontcover&dq=Roaring+Forties++Shrieking+Sixties++westerlies#PPA86,M1}}</ref> === Гидрологиялық режим === ==== Шалағай су айналымы ==== Тынық мұхитының жалпы су ағысын атмосфераның жалпы айналым заңдылықтары анықтайды. [[Орталық Америка]] жағалауынан Филиппин аралдарына дейінгі Солтүстік жарты шардың солтүстік-шығыс пассаты солтүстік-пассат ағындарының пайда болуына септігін тигізеді. Бұдан әрі ағыстар екі бағытқа бөлінеді: алғашқысы оңтүстікке бағытталып, бір бөлігі мен экваторлық қарсы ағыстарды қанықтырады, тағы бір бөлігі [[Индонезия теңіздері]]нің хауыздарына таралады. Солтүстік ағыс, Шығыс-Қытай теңізін бойлап, [[Куросио|Куросио ағыстарына]] жылы бастау беріп, Шығыс-Қытай теңізінен Кюсю аралдарының оңтүстігіне шығады. Бұл ағыс Жапон жағалауына көрінерліктей әсерін тигізіп, солтүстіктен Жапон жағалауына бет алады. Солтүстік енділіктің 40° Куросио Солтістік-Тынық мұхиттық ағысқа ауысады, келесі ауысуы шығыста Орегон жағалуында. Ол Солтүстік Америкаға тіреліп, Аляска жартыаралынан құрлық бойымен бағытталатын солтүстік Аляскалық тармаққа, Солтүстік-Пассат ағысымен қосылып, тұйықталып, Калифорния жартыаралының бойымен оңтүстіктік суық Калифорния ағысына бөлінеді. Оңтүстік жарты шарда оңтүстік-шығыс пассат Колумбия жағалауынан [[Молукка аралдары|Молукк аралдарына]] дейін Тынық мұхитын кесіп өтетін Оңтүстік-Пассат ағысын құрайды. Лайн және [[Туамоту|Туамоту аралдарының]] аралығында тармақталған, келесі [[Коралл теңізі]]не одан әрі Аустралия жағалауымен Шығыс-Аустралия ағысын құрайды. Оңтүстік-Пассат негізгі суы Молукка аралдарының шығысында Солтүстік-Пассат ағысының оңтүстік тармағымен қосылып экватор қарсы ағысты құрайды. Шығыс-Аустралиялық ағын [[Жаңа Зеландия]] аралының оңтүстігіне қарай Тынық мұхитын батыстан шығысқа кесіп өтетін [[Үнді мұхиты]]ның күшті Батыс желдеріне ұласады. Бұл ағыс [[Оңтүстік Америка]]ның аяғында тропикте тұйықталып Оңтүстік-Пасстқа айналатын Перуан ағысына тармақталып айналады. Батыс ағысының өзге шеті Горн мысының ағысы аталатын Оңтүстік Американы қамтып, [[Атлант мұхиты]]на кетеді. Тынық мұхитындағы су айналымының маңызды рөлі Оңтүстік-Пассат ағысының астындағы 154° Галапагос аралдарына дейінгі Кромвелла су үсті ағыстарына тиесілі.<ref name="ReferenceA"/> Жаз айларында Оңтүстік Америка жағалауынан жартылай тұзды ағыс суық [[Перу ағысы]]н ығыстырғанда [[Эль-Ниньо]] байқалады.<ref>"Явления Эль-Ниньо"</ref> Бұл жағдайда судың жоғарғы қабатына оттегі келмегеніктен, балықтар мен өзгеде су жануарларының өлімі күрт өседі, ал шөлді аймақтарда керісінше жауын-шашын көбейіп, қауіпті су тасқындарына әкеліп соғады. '''Тынық мұхитының су тепе-теңдігі''': {| class="standard" |+ Тынық мұхитының су балансы («Мұхиттар атласы», 1980 жыл). !Келуші||Судың көлемі <br /> мың км³ <br /> жылына||Шығын||Судың көлемі <br /> мың км³ <br /> жылына |- |Үнді мұхитының өту арқылы [[Аустралия]] — [[Антарктида]] (147° су темп.) мен Антарктикадағы циркумполярлы ағымы || align="right"|5370|| Атлант мұхитынан Дрейк бұғазымен Батыс Желдеріне || align="right"|3470 |- |Атлант мұхитынан [[Дрейк бұғазы]] мен жағалаудағы ағынмен, терең және төменгі сулар|| align="right"|210||Үнді мұхитының өту арқылы [[Аустралия]] — [[Антарктида]] (147° су темп.) мен жағалаудағы ағынмен, терең және төменгі сулар || align="right"|2019 |- |Жауын-шашын|| align="right"|260|| Үнді мұхитының Индонезиялық теңіз арқылы төгілуі || align="right"|67 |- |Өзеннің ағыу|| align="right"|14||Солтүстік Мұзды мұхиттағы [[Беринг бұғазы]] арқылы || align="right"|30 |- |Жер асты ағуы|| align="right"|1|| Булану || align="right"|270 |- |Антарктикалық мұздарының еріп түсуі|| align="right"|1|| || |- | align="right"|'''Барлығы''' || align="right"|'''5856'''|| align="right"|'''Барлығы''' || align="right"|'''5856''' |} ==== Тұздылығы, мұз түзілу ==== Мұхиттың барынша тұздылығы салыстырмалы жауын-шашынның қарқынды булануымен сәйкес келетін [[Экваторлық климат|экваторлық]] және тропикалық аймаққа тураланады (барынша 35, 5—35, 6 ‰ дейін). Тұздылық суық ағымның әсерінен мұхиттың шығысына қарай төмендейді. Жауын-шашынның молдығы мұхит суының тұздылығын азайтады, әсіресе экваторда, батыс айналым аймағы мен субполяр ендігінде. Тынық мұхитының оңтүстігіндегі мұз антарктикалық аудандарда, ал солтүстіктегісі тек [[Беринг теңізі|Беринг]], [[Охота теңізі|Охота]] теңіздерінде және де аздап [[Жапон теңізі]]нде де түзіледі. [[Аляска түбегі|Аляска]]ның оңтүстік жағалауынан наурыз-сәуір айларында 48—42°с. ш. болатын мұзтаудың біразы тасталады. Солтүстік теңіздер қалқыма мұздарды солтүстік аудандарға жеткізеді, әсіресе Беринг теңізі. [[Антарктикалық аймақ|Антарктикалық көпжылдық]] мұздар шекарасы 60—63° о. ш. дейін жетеді, ал мұзтаулар 45° с. ш. дейі жетіп, солтүстікке дерлік таралады. ==== Су массасы ==== Тынық мұхитын су массасын шалағай, шалағай аралық, терең және түпкі деп бөледі. Тынық мұхиты шалағай су массасы 35-100 м және тропика суларына тән тұздылығымен, тығыздылығымен, температурасының салыстырмалы тегістілігімен, сипатының құбылғыштығымен, климаттың мерзімді мусымдығымен ерекшеленеді. Бұл су массасы су үсті жылуалмасумен, салыстырмалы тұнбалармен, [[булану]] және қарқынды аралсумен анықталады. Шалағай аралық су массасына азда болса тиісті. Субтропика мен суық енділікте бұл су массалары жарты жыл шалағай, жарты жыл шалағай аралық болады. Әртүрлі климаттық аймақтарда олардың шекаралары 220 мен 600 м арасында теңселіп тұрады. Шалағай аралық су 13-18&nbsp;°C-тан (тропик пен субтропикте) 6—13&nbsp;°C дейін (қоңыржай аймақта) тығыздығы және тұздылығымен ерекшеленеді. Шалағай аралық су жылы климатта тұзды шалағай судың төмендеуімен түзіледі. Орташа және жоғарғы енділікте аралық су массасының температурасы 3—5&nbsp;°C, ал тұздылығы 33, 8—34, 7 ‰ болады. Аралық массаның төменгі шекарасы 900-1700 м тереңдікте болады. Терең су массасы Антарктикалық сулардың төмендеуі мен Беринг теңізі суының қазашұңқырлармен ағу нәтижесінде түзіледі. Түпкі су массасы 2500-3000 м тереңдікте. Олар төмен температурасымен (1—2&nbsp;°C) және бікелкі тұздылығымен (34, 6—34, 7 ‰) ерекшеленеді. Бұл сулар [[антарктика]] шельфінде қатты суу нәтижесінде түзіледі. Олар біқалыпты ағып, барлық батуларды толтыра отырып мұхит орталлық үстіртінің өткеліне көлденең Оңтүстік Перу арқылы солтүстік қазаншұңқырлар түбіне жетеді. Өзге мұхиттармен салыстырғанда Тынық мұхитының оңтүстік бөлігіндегі түпкі сулар еріген оттегінің аздығымен ерекшеленеді. Түпкі су терең сумен бірге Тынық мұхитының барлық көлемінің 75% құрайды. == Флора және фауна == Әлем мұхиттарының биомассасының 50% Тынық мұхитының еншiсiнде. Мұхиттағы өмiр ағыл-тегiл және қилы, әсiресе маржан рифтар және мангр тоғайларымен шұғылданатын [[Аустралия]], [[Азия]] жиектерiндегі тропиялық және субтропиялық аймақтарда. Тынық мұхитының фитопланктоны 1300 жуық микроскопиялық бір жасушалы балдырлардан тұрады. Бұлардың жартысына жуығы перидинея түріне, ал одан азырақ бөлігі диатомея түріне жатады. Таяз су және Апвелинг аймақтарында өсімдіктер өте көп. Тынық мұхитының су асты өсімдіктері 4 мың [[балдыр]] түрінен 29 гүлді түрлеріне дейін жетеді. Тынық мұхитының шамалы және салқын аймақтарында бурыл балдырлары жаппай жайылған, әсіресе [[ламинария]] тобынан, Оңтүстік аймақтарында тіпті 200 м жететін осы топтың алып балдырлары да кездеседі. Тропикті айммағында [[риф]] түзуші ағзалар болатын [[маржан полиптері|маржан полиптарымен]] қатар фукус, ірі жасыл, танымал қызыл балдыр кең таралған. Тынық мұхитының жануарлар түрінің әлемі өзге мұхиттағыға қарағанда 3-4 есеге бай, әсіресе тропика суларында. Индонезия теңіздерінде балықтың 2 мың түрі, солтүстік теңіздерінде 3 мыңға жуық түрлері бар. Мұхиттың тропика аймақтарында моллюскалардың 6 мыңға, ал Беринг теңізінде 200 жуық түрі таралған. Тынық мұхитының жан-жануарларына тән ерекшелік олардың жүйелік тпотары мен эндемимзмінің көнелігі. Тынық мұхитында теңіз кірпілері мен семсеқұйрықтардың көне түлерінің көбісі, өзге мұхиттарда (мысалы, [[Иордан]], [[Гильбертидия]]) қалмаған [[балықтар]]дың кейбір көне түрлері, [[лосось]] балығы тобының барлық түрі Тынық мұхитында қалған. Эндемикалық сүтқоректілердің түрлері: [[теңіз мысығы]], [[дюгонь]], [[сивуч]], [[теңіз қамасы]]. Тынық мұхитының көптеген жан-жануарларына алыптық тән қасиет. Мұхиттың солтүстік бөлігінде алып [[Мидиялар|мидия]] мен [[устрицалар]] танымал, экватор аймағында салмағы 300 кг жететін ең ірі моллюсктің екі жармалы түрі тридакна тіршілік етеді. Тынық мұхитында көбінесе ультраабиссальді жан-жануар басым. Олардың 45 түрі судың төмен температурасы мен 8,5 м тереңдігінде, 70% эндемиктер. Осы су астында жалғыз қорек болатын топрақты азық қылуға икемді, аз қозғалатын голотурия тірішілік етеді. {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"|[[Сурет:Laminariasetchellii2.jpg|center|500x155px]] |width="25%"|[[Сурет:Buff-banded Rail Fafa Island.jpg|center|500x155px]] |width="25%"|[[Сурет:Callorhinus ursinus and harem.jpg|center|500x155px]] |width="25%"|[[Сурет:Caesio teres and Caesio caerulaurea.jpg|center|500x155px]] |- |Таяз суда балдырлар қопасы. <br /> [[Калифорния]] жағалауы, АҚШ |Ала сутартқыш, <br />[[Тонга]] аралы |Су мысығы <br />Аляскада |Кораллдар<br /> [[Аустралия]] |} == Экологиялық мәселелер == [[Сурет:Marine debris on Hawaiian coast.jpg|thumb|right|Гаваий жағажайындағы теңіз қоқысы.]] Адамдардың Тынық мұхиты жағасындағы шаруашылығы мұхит байлықтары мен жануарлары санының төмендеуіне әкеп соқты. Онсызда XVIII ғасырдың аяғында [[Беринг теңізі]]нде теңіз сиырлары толығымен қырылған. XX ғасырдың басында теңіз мысықтарының жойылып кету қауіпі төнген.<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/uk-18099937 Plastic waste in the North Pacific is an ongoing concern] BBC 9 мамыр 2012</ref> Қазіргі ең үлкен мәселе судың мұнай өнімдерімен, ауыр металл қалдықтарымен және өндірістегі атом қлдықтарымен ластануы. [[Улылық|Улы]] қалдықтар мұхит ағысымен барлық мұхитқа таралуда. Антарктида жануарларының қан құрамында да осы улы заттар табылған. АҚШ-тың 10 [[штат]]ы өз қалдықтарын әлі күнге дейін теңізге тастауда. [[1980 жыл]]ы 160 000 тонна улы қалдықтар теңізге тасталған, қазіргі кунде ол әрине аз мөлшерге болса да азайған.<ref>{{cite web|title=Questions and Answers|url=http://www.evostc.state.ak.us/facts/qanda.cfm|work=History of the Spill|publisher=Exxon Valdez Oil Spill Trustee Council|accessdate=2012-02-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/67AXAv1OK|archivedate=2012-04-24}}</ref><ref name="news.nationalgeographic.com">{{cite web|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2009/09/photogalleries/pacific-garbage-patch-pictures/ |title=PHOTOS: Giant Ocean-Trash Vortex Documented-A First |publisher=News.nationalgeographic.com |accessdate=31 October 2010}}</ref> Сондай-ақ өзендер ауыл шаруашылығында қолданылатын түрлі улы қоспаларды алып келеді, оның әсерінен мұхитта [[гипоксия]] немес өлі аймақ пайда болуы мүмкін.<ref>Gerlach: Marine Pollution, Springer, Berlin (1975)</ref> Тынық мұхитында [[Пластикалық массалар|пластик]]тен және әр түрлі қоқыстардан құралған үлкен қоқыс нүктесі пайда болған. Бұл қоқысқы нүкте Тынық мұхитының солтүстік бөлігінен Калифорния жағалауынан Гавай май жанынан Жапония жанына дейін жеткен. [[2001 жыл]]ы бұл қоқыстың ауданы 1 млн км² асып, салмғы 3,5 млн жеткен, ал бұндай көрсеткіш мұхиттағы зооплантон салмағынан 6 есеге көп. Әр 10 жыл сайын бұл қоқыстың өсу үстінде.<ref>{{cite web|url=http://samogo.net/articles.php?id=62|title=Тихий океан — самый большой и самый глубокий океан на Земле|publisher=Samogo.Net|accessdate=2012-02-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/659S8oE6I|archivedate=2012-02-02}}</ref><ref>{{cite web|url=http://kamox571.ru/forum/2-775-1|title=Загрязнение океана|publisher=Форум честных правил|accessdate=2012-02-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/659SAo3Xa|archivedate=2012-02-02}}</ref>. [[АҚШ әскері|АҚШ қарулы күштері]] [[1945 жыл]]ы [[6 тамыз]] және [[9 тамыз]]да Жапонияның [[Хиросима мен Нагасакиге атом бомбаларын тасталуы|Хиросимо және Нагосаки қалаларына [ядролық бомба тастап]], ядролық қаруды алғаш пайдаланушы ел болып тарихта қалды. Хиросимо қаласында қаза болғандардың жалпы саны 90-166 мың адамға, ал Нагосаки қаласында 60-80 мыңға жетті. [[1946 жыл|1946]]-[[1958 жыл]]дар аралығында АҚШ [[Маршалл аралдары]]ның Бикини және Энивеветок жерлерінде ядролық сынақтар жүргізді.<ref>{{cite web|url=http://www.iss-atom.ru/book-2/glav-3.htm|title=Глава III.Районы проведения ядерных испытаний|publisher=Росатом|accessdate=2012-02-22||archiveurl=http://www.webcitation.org/67m6KnfyN|archivedate=2012-05-19}}</ref> Жалпы саны 67 атомды және сутекті жарылыстар жасалған. [[1954 жыл]]дың [[1 наурыз]]ында қуаты 15 мегатонн болатын сутекті бомба жарған, жарылыс нәтижесінде диаметрі 2 км, тереңдігі 75 м болатын ойық пайда болған, жарылыс түтінінің биіктігі 15 км, ал диаметрі 20 км.<ref>{{cite book| title =Oil Spill Case Histories 1967–1991, Report No. HMRAD 92-11| publisher =[[National Oceanic and Atmospheric Administration]]| month =September | year =1992| location =[[Seattle]] | page =80| url =http://response.restoration.noaa.gov/book_shelf/26_spilldb.pdf| format =PDF| accessdate= 2008-03-10 }}</ref> Осы жарылыс салдарынан Бикини су астына кетіп, жарылыс аймаға АҚШ тарихындағы ең радиактивті жер, ол аймақтың халқы зардап шеккен. 1957-[[1958 жыл]]дары [[Ұлыбритания]] Полизениядағы Рождество мен Молденде (Лайн аралдары) 9 әуе ядролық сынақ жүргізген. [[1966 жыл|1966]]-[[1996 жыл]]дары [[Франция]] Полинезиясындағы [[Муруроа]] мен [[Фангатауфада]] (Туамоту архипелагында) 193 ядролық сынақ жүргізген (соның 46 атмосферада, 147 жер астында).<ref>{{cite web|url=http://www.ecologoff.ru/eco-problems/20-musornyj-ostrov-v-tixom-okeane.html|title=Мусорный остров в Тихом Океане|publisher=ECOlogoFF.Ru - экологически чистый сайт|accessdate=2012-01-31|archiveurl=http://www.webcitation.org/659SDbCxY|archivedate=2012-02-02}}</ref><ref name="Хиросима и Нагасаки">{{cite web|url=http://urakami.narod.ru/copying.html|title=Хиросима и Нагасаки: история, свидетельства очевидцев, фотографии|publisher=|accessdate=2012-03-05||archiveurl=http://www.webcitation.org/67m6HA0zT|archivedate=2012-05-19}}</ref> [[Сурет:Crossroads Baker (wide-zoom).jpg|thumb|left|Бикини атоллындағы ядролық сынақ. <br />24 шілде 1946 жыл]] [[1989 жыл]]дың [[23 наурыз]]ында АҚШ-қа тиесілі [[ExxonMobil]] компаниясының «Эксон Вальдез» танкері Аляска жағалауында апатқа ұшыраған.<ref name="nuclearclaimstribunal">{{cite web|url=http://urakami.narod.ru/|title=U.S. Nuclear Testing Program in the Marshall Islands|publisher=Marshall Islands Nuclear Claims Tribunal|accessdate=2012-02-22||archiveurl=http://www.webcitation.org/67m6HjKsl|archivedate=2012-05-19}}</ref> Апат салдарынан 256 мың баррел [[мұнай]] 28 мың км² дақ түзіп теңізге төгілген. Мұнаймен 2 мың км жуық теңіз жағалауы ластанған. [[2010 жыл]]дың [[20 сәуір]]індегі [[Мексика]]даға DH бұрғылау орнату кезінде болған апатқа дейін бұл апат ең улкен экологиялық апат есептелген.<ref name="Мой сайт">{{cite web|url=http://kucha.3dn.ru/publ/jadernye_vzryvy/1-1-0-8|title=Ядерные взрывы...|publisher=Мой сайт|accessdate=2012-02-22||archiveurl=http://www.webcitation.org/67m6IZdh0|archivedate=2012-05-19}}</ref> == Тынық мұхитының жағалауындағы мемлекеттер == * Тынық мұхитының жағалауындағы елдер (сағат тілінің бағытымен): [[Америка Құрама Штаттары]], [[Канада]], [[Мексика]], [[Гватемала]], [[Сальвадор]], [[Гондурас]], [[Никарагуа]], [[Коста-Рика]], [[Панама]], [[Колумбия]], [[Эквадор]], [[Перу]], [[Чили]], [[Аустралия]], [[Индонезия]], [[Малайзия]], [[Сингапур]], [[Бруней]], [[Филиппин|Филиппиндер]], [[Тайланд]], [[Камбоджа]], [[Вьетнам]], [[Қытай|Қытай Халық Республикасы]], [[Корея Республикасы]], [[Солтүстік Корея|Корей Халық Демократиялық Республикасы]], [[Жапония]], [[Ресей]]. Мұхитта әдетте мемлекеттерге тиесілі жер және арал үлестері болады: * Меланезия: [[Вануату]], [[Жаңа Каледония]] ([[Франция]]), [[Папуа — Жаңа Гвинея]], [[Соломон аралдары|Сүлеймен аралдары]], [[Фиджи]]; * Микронезия: [[Гуам]] (АҚШ) [[Кирибати]], [[Маршалл аралдары]], [[Науру]], [[Палау]], [[Мариана аралдары|Солтүстік Мариан аралдары]] (АҚШ), [[Атолл Уейк]] (АҚШ), [[Микронезия Федерациялық Штаттары|Федеративті Микронезия Штаттары]]; * Полинезия: [[Америка Самоасы|Шығыс Самоа]] ([[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]), [[Жаңа Зеландия]], [[Самоа]], [[Тонга]], [[Тувалу]], [[Питкэрн аралдары|Питкерн]] ([[Ұлыбритания]]), [[Уоллис және Футуна|Уоллис]], [[Футуна]] ([[Франция]]), [[Француз Полинезиясы|Франция Полинезиясы]] (Франция). === Аумақтар === {{div col|cols=7}} *{{ASM}} (АҚШ) *{{flagicon|United States}} [[Байкер аралы]] *{{COK}} *{{flagicon|AUS}} *{{CHL}} *{{GUM}} *{{HKG}} *{{flagicon|United States}} (АҚШ) *{{flagicon|United States}} (АҚШ) *{{flagicon|United States}} (АҚШ) *{{flagicon|United States}} (АҚШ) *{{MAC}} *{{flagicon|United States}} (АҚШ) *{{NIU}} (Жаңа Зеландия) *{{flagicon|United States}} (АҚШ) *{{flagicon|United States}} (АҚШ) {{div col end}} === Егеменді елдер === {{div col|cols=7}} *{{AUS}} *{{BHR}} *{{KHM}} *{{CAN}} *{{CHL}} *{{CHN}} *{{COL}} *{{CRI}} *{{ECU}} *{{SLV}} *{{FSM}} *{{FJI}} *{{GTM}} *{{HND}} *{{IDN}} *{{KIR}} *{{PRK}} *{{KOR}} *{{MYS}} *{{MHL}} *{{MEX}} *{{NRU}} *{{NZL}} *{{NIC}} *{{PLW}} *{{PAN}} *{{PNG}} *{{PER}} *{{PHL}} *{{RUS}} *{{WSM}} *{{SGP}} *{{SLB}} *{{TWN}}<sup>1</sup> *{{THA}} *{{TLS}} *{{TON}} *{{TUV}} *{{USA}} ([[Аляска]], [[Вашингтон]], [[Орегон]], [[Калифорния]], [[Гавайи]]) *{{VUT}} *{{VNM}} {{div col end}} ''<sup>1</sup> Қытай Республикасы жартылай мойындалған мемлекет болып келеді.'' == Зерттелу тарихы == Тынық мұхитын зерттеп тану хат жазу тарихынанда ерте болған. Ол кездері мұхитта жүзу үшін катамарандар, желкенді кемелерді пайдаланған.<ref name="Williams2004">{{cite book|last=Williams|first=Glyndwr|title=Captain Cook: Explorations And Reassessments|url=http://books.google.com/books?id=VqDHGru-zcIC&pg=PA143|accessdate=12 маусым 2013|date=2004|publisher=Boydell Press|isbn=978-1-84383-100-6|page=143}}</ref> [[1947 жыл]]ы [[Тура Хейердал]]аның басқаруымен бальс бөренелерінен жасалған су көлігімен «Кон-Тики» Тынық мұхитын Оңтүстік Американың Полинезия сынан батыс бағытта кесіп өтуі Тынық мұхитын кесіп өтуге болатынына дәлел болды. Қытайлық желкенді кемелер [[Үнді мұхиты]]ның жағалауына сапар шекті (мысалы, Чжэн Хэнің жеті саяхаты, [[1405]]-[[1433]] ж. ж).<ref name=Asiapacific>Bernard Eccleston, Michael Dawson. 1998. ''The Asia-Pacific Profile''. Routledge. p. 250.</ref> [[Сурет:Ortelius - Maris Pacifici 1589.jpg|300px|left|thumb|Тынық мұхитының сипаттамасы.<br />Авторы [[Абрахам Ортелий]], 1589 жыл]] [[Сурет:Balboa.jpg|thumb|right|200px|[[Васко Нуньес де Бальбоа|Нуньес де Бальбоа]]]] Алғаш болып [[1513 жыл]]ы [[испандар|испандық]] [[Васко Нуньес де Бальбоа]]<ref>[http://www.hrono.info/biograf/bio_b/balboa.html Проект Хроно]</ref> Панама мойнағының шыңынан шексіз суды, яғни Тынық мұхитын көріп, Оңтүстік теңізбен байланыстырған.<ref name="TewariAlvarez2008">{{cite book|last1=Tewari|first1=Nita|last2=Alvarez|first2=Alvin N.|title=Asian American Psychology: Current Perspectives|url=http://books.google.com/books?id=m8qgAi0LVj8C&pg=PA161|accessdate=12 маусым 2013|date=17 September 2008|publisher=CRC Press|isbn=978-1-84169-749-9|page=161}}</ref> 1520 жылы португал теңізшісі Фернан Магеллан Оңтүстік Американы айналып бұғаздан өтіп, теңіздік жазықтықты көреді. Отты жерден Филиппин аралдарына дейінгі 3 айға созылған саяхатында Магеллан ешбір дауылға соқтықпаған себепті бұл мұхитты Тынық деп атаған. Тынық мұхитының егжей-тегжейлі картасы [[1589 жыл]]ы Ортилерияда жарияланған. [[1642]]-[[1644 жыл]]дары Тасман бастаған экспедиция нәтижесінде Аустралия өз бетіне жеке құрлық екендігі дәледенді.<ref>{{cite web|url=http://mapmogul.com/catalog/product_info.php+products_id+52|title=Ortelius, Abraham: SOLD Maris Pacifici|publisher=Map Mogul Ltd|accessdate=2012-02-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/659SV0XUv|archivedate=2012-02-02}}</ref> Мұхитты жан-жақты зерттеу XVIII ғасырда басталды. Еуропаның басты елдері Тынық мұхитына ағылшынның [[Джеймс Кук]] (Аустралия және Жаңа Зеландияның зерттеу жұмыстары, Гавай және басқа да көптеген аралдарды ашқан) [[Француздар|француз]] [[Жан-Франсуа де Лаперуз|Жан-Франсуа Лаперуз]], итальян [[Алессандро Маласпино]]ларды (Горн мысынан Аляска бұғазына дейінгі Оңтүстік және Солтүстік Американың барлық батыс жағалауын картаға түсірген) ғылыми-зерттеу сапарларға жібере бастады. Мұхиттың солтүстік жағалауын [[Семен Иванович Дежнев|С.И. Дежнев]] (Еуразия мен Солтстік Америка арасындағы бұғазды ашқан), [[Витус Ионассен Беринг|В. Беринг]] (мұхиттың солтүстік жағалауын зерттеген) және [[Алексей Ильич Чириков|А.И. Чириков]] (Тынық мұхитының солтүстігі мен Азия солүстік-шығыс жағалауын, Солтүстік Американың солтүстік-батыс жағалауын зерттеген) сияқты зерттеушілер зерттей бастады.<ref name=autogenerated1>{{cite web|url=http://umeda.ru/study_pacific|title=Исследование Тихого океана|publisher=Путешествия и туризм|accessdate=2012-02-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/659SVqetB|archivedate=2012-02-02}}</ref> 1803-[[1864 жыл]]дар аралығында орыс теңізшілерінің 45 толық және жартылай жорыққа шыққандығы нәтижесінде орыс әскери және сауда флоттары Балтық теңізі жолын жақсы танып, Тынық мұхитындағы жолда біраз арал ашты. [[1819]]-[[1821 жыл]]дары [[Фаддей Фаддеевич Беллинсгаузен|Ф. Ф. Беллисгаузен]] мен [[Михаил Петрович Лазарев|М. П. Лазарев]] жасаған жорықта [[Антарктида]] ашылды және жол жөнекей 29 арал ашылды. [[Сурет:A generall chart of the South Sea ... NYPL481132.tiff|thumb|Шамамен 1702-1707 жылдардағы еуропалық барлау барысында Тынық мұхитының картасы.]] [[Сурет:A compleat chart of the coast of Asia and America with the great South Sea - R.W. Seale del. et sculp. NYPL465242.tiff|thumb|1754 жылға жуық еуропалық барлау барысында Тынық мұхитының картасы.]] [[1872]]-[[1876 жыл]]дары аралығында ағылшынның «Челленджер» кемесінде алғашқы ғылыми экспедиция жүргізілді, сөйтіп мұхит суының құрамы алынды, өсімдіктері мен жануарлары, су түбі жерлерінің топырағы зерттеліп, алғаш рет су тереңдігінің картасы мен терең сулар жануарларының жиынтығы жасалды.<ref name="Челленджер">{{cite web|url=http://www.oceanographers.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=49&Itemid=52|title=Челленджер|publisher=Океанология. Океанография - изучение, проблемы и ресурсы мирового океана|accessdate=2012-02-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/67m6LVMGV|archivedate=2012-05-19}}</ref> 1886-[[1889 жыл]]дары ғалым-океанограф [[Степан Осипович Макаров|С. О. Макаровтың]] жетекшілігімен Тынық мұхитының солтүстігі зерттелді. Бұдан бұрынғы шетел және орыс зерттеулерінен кейін Макаров толық зерттеу жүргізіп Тынық мұхитының суы сағат тіліне қарсы ағатынын анықтады. Америкалық «Альбатрос» экспедицясының зерттеуі 1883-[[1905 жыл]]дары мұхиттың жануарларының жаңа түрлерін және даму заңдылықтарын ашты.<ref>{{cite web|url=http://www.oceanographers.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1010&Itemid=141|title=Исследования Мирового океана в 19 в.|publisher=Океанология. Океанография - изучение, проблемы и ресурсы мирового океана|accessdate=2012-02-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/67m6MRujc|archivedate=2012-05-19}}</ref> Немістенрдің «Планет» (1906-1907) және америкалық океанагрфиялық «Карнег» (1928-1929) экспедициялары [[Харальд Ульрик Свердруп|Х. У. Свердрупаның]] жетекшілігімен Тынық мұхитының зерттелуіне үлкен үлес қосты. [[1949 жыл]]ы АН КСРО жалауымен кеңестік ғылыми-зерттеу кемесі «Витьяз» жіберілді. [[1979 жыл]]ға дейін кеме 65 ғылыми іс-сапар жасап, соның нәтижесінде су асты бедерлері картадан алынды және Мариан ойпатының тереңдігі өлшенді. Осы аралықта [[Ұлыбритания]]ның «Челленджер II» (1950-1952), Швецияның «Альбатрос III» (1947-1948), Данияның «Галатея» (1950-1952) және басқада көптеген экспедияларының зерттеуі нәтижесінде су астының құрылысы, түзінділіері, мұхиттың тыныс-тіршілігі жайлы ақпараттар көбейе түсті.<ref>{{cite web|url=http://www.oceanographers.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1009&Itemid=141|title=Исследования Мирового океана в 20 в.|publisher=Океанология. Океанография - изучение, проблемы и ресурсы мирового океана|accessdate=2012-02-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/67m6NU0uN|archivedate=2012-05-19}}</ref> Халықаралық геофизикалық жылдары ішінде (1957-1958) әлемдік қосылған үлеспен (әсіресе АҚШ пен КСРО) жүргізілген зерттеулер нәтижелері бойынша Тынық мұхитының батиметрлік жаңа ауқымды картасы жасалды.<ref>{{cite web|url=http://pochemy.net/?n=977|title=Международный геофизический год|publisher=Электронная энциклопедия Pochemy.net|accessdate=2012-02-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/67m6OMYqm|archivedate=2012-05-19}}</ref> [[1968 жыл]]ы америкалық «Гломар Челленджер» кемесінде үлкен тереңдiктерге су массаларының орын ауыстыруы бойынша жұмыстар мен биологиялық зерттеулер үнемі жүргізіліп тұрды.<ref>{{cite web|url=http://www.seapeace.ru/oceanology/science/712.html|title=«Гломар Челленджер» и проект глубоководного бурения|publisher=Мир океана|accessdate=2012-02-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/67m6PjJhf|archivedate=2012-05-19}}</ref> [[1960 жыл]]дың [[23 қаңтар]]ында Мариан батуына алғаш рет адам сүңгіді. «Триест» зерттеу батискафында Мариан батуына АҚШ- тық [[Дон Уолш]] және зерттеуші [[Жак Пикар]] түскен еді.<ref>{{cite web|url=http://oceanexplorer.noaa.gov/history/quotes/soundings/soundings.html|title=1960 — Man at the Deepest Depth|publisher=Ocean Explorer|accessdate=2012-02-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/67m6R6HZe|archivedate=2012-05-19}}</ref> [[2012 жыл]]дың [[26 наурыз]]ында америкалық режиссер [[Джеймс Кэмерон]] терең сүңгу құрылғысы «Deepsea C hallenger» көмегімен жалғыз өзі Мариан батуына сүңгіді, сөйтіп бұл сүңгу тарихтағы екінші сүңгу болды. Құрылғы су астында болған 6 сағат ішінде зерттеу үлгілеріне арналып су асты топрағы, өсімдіктері және тірі ағзалар алынды. Кэмеронның су астында түсірген таспалары «National Geografic»теле арнасының ғылыми-деректі фильмінің негізіне кіреді.<ref>{{cite web|url=http://www.itar-tass.com/c1/374975.html|title=Режиссер Джеймс Кэмерон вернулся из путешествия на дно Марианской впадины|publisher=ИТАР-ТАСС|accessdate=2012-03-26|archiveurl=http://www.webcitation.org/67m6Rf2M3|archivedate=2012-05-19}}</ref> 1966-[[1974 жыл]]дары АН КСРО Океанографиялық институты жазған «Тынық мұхиты» монография жарық көрді. [[1973 жыл]]ы Владивосток қаласында В. И. Ильичев атындағы Тынық мұхиттық океанологиялық институты күшімен қиыр шығыс теңіздерінде және Тынық мұхитының ашық аймағында кең ауқымды зерттеулер жүргізілді.<ref name="Дальневосточные моря">{{cite web|url=http://www.poi.dvo.ru/doc/2007/1197934477_pdf.pdf|title=Исследования Тихого океана и дальневосточных морей Ресейдің|publisher=|accessdate=2012-02-09|deadlink=404}}</ref> Бұл зерттеудің нәтижесі [[1994 жыл]]ы Ұлттық Америка орталығы жасаған мұхиттардың батиметрлік атласы болып табылады.<ref>{{cite web|url=http://www.oceanographers.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1538&Itemid=263|title=3.5 Батиметрические карты и базы данных|publisher=Океанология. Океанография - изучение, проблемы и ресурсы мирового океана|accessdate=2012-02-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/67m6Z0DFo|archivedate=2012-05-19}}</ref> Мұхит алабында "Самоа" аралындағы шеңбер тас, "Тонгадағы трилитон", "Раротонга аралын айнала қоршаған тас төселген соқпақ жол сынды" сыры жұмбақ тас нысандар көп. {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"| |width="25%"|[[Сурет:PArenas Magallanes.JPG|center|500x200px]] |width="25%"|[[Сурет:Bathyscaphe Trieste with USS Lewis (DE-535) over the Marianas Trench, 23 January 1960 (NH 96797).jpg|center|500x200px]] |- |[[Кон-Тики]] плоты . <br />Сурет 1947 жылғы | [[Пунта-Аренас]]тағы Магелланның ескерткіші, [[Чили]]. <br />Магеллан Магеллан бұғазына қарап тұрғандағы суреті. |Батискаф «Триест» сүңгуден бұрын, <br />23 қаңтар 1960 жыл |} == Экономикалық маңыздылығы == Қазіргі кезеңде Тынық мұхитының аралдары мен жағалаулары әр-келкі орналасқан. [[АҚШ]] ([[Лос Анжелес]]тен бастап [[Сан Франциско]] ауданына дейін), [[Жапония]] мен [[Оңтүстік Корея]] жағалаулары ең үлкен өндіріс шоғырланған аймаққа кіреді.<ref>{{cite web|url=http://www.itar-tass.com/c1/405258.html|title=«Прогресс М-14М», пролетавший 9 суток по околоземной орбите, затопят на «кладбище» космических кораблей в Тихом океане|publisher=ИТАР-ТАСС|accessdate=2012-04-28|archiveurl=http://www.webcitation.org/67GD4g1qj|archivedate=2012-04-28}}</ref> === Балық және теңіз өнімдерін аулау === Тынық мұхитының тропикалық енділігі және белгілі аймақтарында теңіз өнімдерін аулау маңызды. Тынық мұхиты [[акватория]]сына әлемдік балықтың 60% келеді. Олардың арасында [[лосось]] (горбуша, [[кета]], [[кижуч]], [[сима]]), сельдь тектестер ([[анчоус]], сельдь, [[сардина]]), треска тектестер ([[треска]], [[минтай]]), окунь тектестер ([[скумбрия]], [[тунец]]), камбал тектестер ([[камбал]]). Сүтқоректілерде ауланады: [[кашалот]], [[теңіз мысығы]], [[калан]], [[морж]], [[сивуч]]; омыртқасыздар: [[краб]], [[креветка]], [[молюска]]. Медицина және өндіріс үшін өсімдітері де алынады. Ең олжалы аулау Тынық мұхитының Батыс Орталық және Солтүстік батысында. Ең көлемді аулау Жапония ([[Нагасаки]], [[Токио]], [[Симоносеки]]), [[Қытай]] ([[Чжоушань архипелагы]], [[Яньтай]], [[Циндао]], [[Далянь]]), [[Ресей]] ([[Примор]], [[Сахалин]], [[Камчатка]]), [[Перу]], [[Тайланд]], [[Жаңа Зеландия]] және АҚШ өңірлерінде.<ref>{{cite web|url=http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/110/849.htm|title=Брокгауз-Ефрон и Большая Советская Энциклопедия объединенный словник|publisher=gatchina3000.ru|accessdate=2012-02-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/67m6aLaqR|archivedate=2012-05-19}}</ref> === Көлік жолдары === Тынық мұхиты арқылы Атлант және Үнді мұхиттары елдерін аса маңызды теңіз және әуе коммуникациялы тынықмұхиттық хауызды және транзитті жолдар жалғастырып жатыр. Аса маңызды мұхиттық жолдар [[Канада]] және АҚШ-тан Тайваньға, [[Қытай]] және Филиппиндер елдеріне апарады. Тынық мұхитының басты кемемен жүк тасымалдау бұғаздары: Беринг, Татар, Лаперуз, Корей, Тайвань, Сингапур, Малакк, Сангар, Басс, Торрес, Кука, Магеллан. Тынық мұхиты Солтүстік және Оңтүстік Америкалардың арасындағы Панама мойнағын жасанды түрде жалғастырған Панама каналы арқылы Атлант мұхитымен жалғасып жатыр. Ірі порттары: [[Владивосток]] (маңызды жүктер, [[мұнай өнімдері]], балық және [[теңіз өнімдері]], орман және аралау материалдары, металлолом, [[Түсті металдар|түсті метал]]), [[Находка]] (көмір, мұнай өнімдері, контейнер, метал, металлолом, рефжүктер), Шығыс, Ванино (көмір, мұнай), [[Кобе]]-[[Осака]] (мұнай және мұнай өнімдері, көлік және құрылғылар, автомобиль, метал және металлолом), [[Токио]]-[[Иокогама]] (металлолом, көмір, мақта, дәнді-дақыл, мұнай және мұнай өнімдері, каучук, химикат, жүн, машина және құралдар, текстиль, автомобиль, дәрі-дәрмек), [[Нагоя]] ([[Жапония]]), Шанхай (құрғақ және сұйық жүктердің барлық түрі), [[Сянган]] (текстиль, киім, талшықтар, радио және элетр тауарлар, пластмасса бұйымдар, машина, құрылғылар) ([[Қытай]]), [[Сингапур]] (мұнай өнімдері, каучук, азық-түлік, текстиль, машина және құрылғылар) (Сингапур), [[Сидней]] (басты заттар, темір рудасы, көмір, мұнай және мұнай өнімдері, дәнді дақыл), [[Ньюкасл (Аустралия)|Ньюкасл]] ([[Аустралия]]), [[Окленд]] ([[Жаңа Зеландия]]), [[Ванкувер]] (орман жүктері, көмір, рудалар, мұнай және мұнай өнімдері, химиялық және басты жүктер) ([[Канада]]), [[Сан-Франциско]], [[Лос Анжелес]] (мұнай және мұнай өнімдері, копра, химиялық жүктер, [[оман]], [[дәнді дақылдар]], [[ұн]], [[ет]], [[балық консервілері]], [[цитрус]]тар, [[банан]], [[кофе]], [[машина]] және құрылғылар, [[джут]], [[целлюлоза]]), [[Лонг-Бич]] ([[АҚШ]]), [[Уаско]] ([[рудалар]], балық, азық-түлік, жанармай) ([[Чили]]). Тынық мұхитында көп жақты шағын біршама порттар орналасқан.<ref>{{cite web|url=http://aapa.files.cms-plus.com/Statistics/WORLD%20PORT%20RANKINGS%2020081.pdf|title=WORLD PORT RANKING - 2008|publisher=|accessdate=2012-07-23|archiveurl=http://www.webcitation.org/69eaEND3Y|archivedate=2012-08-04}}</ref> Әуе жүк тасымалдауда маңызды рөл атқарады. Ең алғашқы тұрақты рейс 1936 жылы Сан-Франциско (АҚШ) - [[Гонолулу]] ([[Гавай аралдары]])-[[Манила]] ([[Филиппин]]). Қазіргі уақытта негізгі трансмұхиттық маршруттар Тынық мұхитының солтүстік және орталық аудандарында. Ішкі және арал аралық әуе тасымалдаудыңда мәні зор. [[1902 жыл]]ы [[Ұлыбритания]] тарапынан Фанингы және Фиджи аралдарынан өтіп, Канада, Жаңа Зеландия, Аустралия Кеңестерін жалғастыратын ұзындығы 12, 55 мың км мұхит астымен телеграф сымы салынды. Радио байланысты бұрыннан кеңінен қолданысты. Қазіргі таңда Тынық мұхитында байланыс үшін байланыс ағымдары кеңейтілген жасанды жер серіктері қолданыста.<ref>{{cite web|url=http://www.dp.ru/a/2011/07/25/JAponija_nachnet_dobivat_ga/|title=Япония начнет добывать газ на дне Тихого океана|publisher=Портал dp.ru|accessdate=2012-02-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/67m6bl3fg|archivedate=2012-05-19}}</ref> {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"|[[Сурет:151003 Shinko Kobe Japan01s5.jpg|center|500x160px]] |width="25%"|[[Сурет:MV Steve Irwin Melbourne.jpg|center|500x160px]] |width="25%"|[[Сурет:Harbour 15.JPG|center|500x160px]] |width="25%"|[[Сурет:Mataveri Airport Easter Island Chile.jpg|center|500x160px]] |- |[[Кобе]] порты, [[Жапония]] |MV Steve Irwin [[Мельбурн]] портында, [[Аустралия]] |Теңіз жағалауындағы паром, [[Филиппин]] |[[Матавери (әуежай)|Матавери]]дағы [[LAN Airlines]] ұшағы |} === Пайдалы қазбалары === [[Сурет:Sunrise Over the South Pacific Ocean.jpg|thumb|right|270px|Тынық мұхитынан күннің шығуы ([[5 мамыр]] [[2013 жыл|2013]] ж.)]] Тынық мұхиты минералдар ошағына өте бай. [[Қытай]], [[Индонезия]], [[Жапония]], [[Малайзия]], [[АҚШ]] ([[Аляска штаты|Аляска]]), [[Эквадор]] ([[Гуаякир шығанағы]]), [[Аустралия]] ([[Басс бұғазы]]) және [[Жаңа Зеландия]]да [[мұнай]] мен [[газ]] бұрғылайды. Қолда бар есептен бойынша Тынық мұхитының кені әлемдік мұнай мен газ қорының 30-40 % құрайды.<ref name="Основные черты географии туризма">{{cite web|url=http://www.orsha.by/?page_id=97|title=Основные черты географии туризма|publisher=Страны и континенты|accessdate=2012-02-10|archiveurl=http://www.webcitation.org/67m6dgmK7|archivedate=2012-05-19}}</ref> Әлемде ең үлкен көлемдегі [[қалайы]] концентратын өндіруші Малайзия, ал [[циркон]], [[ильменит]] пен басқаларын өндіруден Аустралия елдері болып табылады. Мұхит жалпы қоры 17•10 т боларлықтай [[темір]],[[марганец]] конкрециясына да бай. Ең кең ауқымдығы байлығы Тынық мұхитының солтүстігінде, сондай-ақ Оңтүстік және [[Перу]] қазашұңқырларында. Мұхиттың рудалық және кокрециялық байлығы марганец 7,1•10 т, [[никель]] 2,3•10 т, [[мыс]] 1, 5•10 т, [[кобальт]] 1•10 т құраған. [[Орегон]] батуында, Куриль тізбегі мен [[Охота теңізі|Охот теңізі]]ндегі Сахалин шельфінде, [[Жапон теңізі]]ндегі Нанкай науасында және [[Жапония]] жағалауында, Перу батуында терең су асты газ гидраттарының түзінділері табылған.<ref>{{cite web|url=http://mkt.unwto.org/sites/all/files/docpdf/unwtohighlights11enlr_1.pdf|title=UNWTO World Tourism Barometer. 2011 edition|publisher=Всемирная туристская организация ЮНВТО|accessdate=2012-02-10|archiveurl=http://www.webcitation.org/67ukiubXk|archivedate=2012-05-25}}</ref> 2013 жылы Жапония Тынық мұхитының [[Токио]]дан солтүстік-шығыс бағытында [[метан]] гидраты кен орныннан табиғи газ бұрғылау жұмысын бастауға ниетті.<ref name="Рекреационные ресурсы">{{cite web|url=http://www.orsha.by/?page_id=54|title=Рекреационные ресурсы|publisher=Страны и континенты|accessdate=2012-02-10|archiveurl=http://www.webcitation.org/67m6eF8P7|archivedate=2012-05-19}}</ref> === Кертарапты қоры === Тынық мұхитының кертарапты қоры жан-жақтылығымен сипатталады. Бүкіл әлемдік туристтік ұйымның есебі бойынша XX ғасырдың аяғында Тынық мұхиттық аймақтарға 16% халықаралық туристтік жолдамалар тіркелген ([[2020 жыл]]ға 25 % жоспарлап отыр). Ең басты туристік елдер [[Жапония]], [[Аустралия]], [[Сингапур]], [[Корея Республикасы|Корей Республикасы]], [[Ресей]], АҚШ және [[Канада]]. Басты рекреакциалы аймақтар: [[Гавай аралдары]], [[Полинезия]] мен [[Микронезия]] аралдары, Аустралияның шығыс жағалауы, [[Бохай шығанағы]] және Қытайдағы Хайнань аралы, [[Жапон теңізі]] жағалауы, [[Солтүстік Америка]]<nowiki/>ның қалаларының ауданы және қалалық агломерациялық жиегі болып табылады. Туристтер ең көп келетін елдер арасында (Бүкіл әлемдік туристтік ұйымның [[2010 жыл]]<nowiki/>ғы деректері бойынша) Тынық мұхитының азиялық ауданы ерекшеленеді: Қытай (55 млн. 1 жыл ішінде), [[Малайзия]] (24 млн), [[Гонконг]] (20 млн), [[Тайланд]] (16 млн), [[Макао]] (12 млн), Сингапур (9 млн), Корей Республикасы (9 млн), Жапония (9 млн), [[Индонезия]] (7 млн), [[Аустрия]] (6 млн), Тайвань (6 млн), [[Вьетнам]] (5 млн), Филиппиндер (4 млн), [[Жаңа Зелеландия]] (3 млн), [[Камбоджо]] (2 млн), Гуам (1 млн); Оңтүстік және Солтүстік Америка жағалауындағы елдерде: АҚШ (60 млн), [[Мексика]] (22 млн), [[Канада]] (16 млн), [[Чили]] (3 млн), [[Колумбия]] (2 млн), [[Коста-Рика]] (2 млн), [[Перу]] (2 млн), [[Панама]] (1 млн), [[Гватемала]] (1 млн), [[Сальвадор]] (1 млн), [[Эквадор]] (1 млн). == Қызықты деректер== [[Сурет:Photo-like view of Earth is based largely on observations from MODIS.jpg|thumb|270px|Ғарыштан Тынық мұхитының бейнесі]] * Мұхитқа «Тынық» деген атты еуропалық жиһангез Магеллан қойған. Ол бұл мұхитты басып өткен кезде бірде-бір дауыл соқпаған. Сондықтан бұл мұхитты Тынық деп атаған. * Әлемдегі ең терең шұңғымалар Тынық мұхитының табанында жатыр. * Тынық мұхитындағы жер сілкінулер мен жанартау атқылаулардан кейін цунами пайда болады. * Тынық мұхитындағы маржан аралы «атолл» деп аталады. Ол сөнген жанартаудың төбесіне жиналған маржан полиптерінен пайда болады. == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} {{Жер}} {{Әлем аймақтары}} {{Тынық мұхит}} {{Жақсы мақала}} [[Санат:Тынық мұхит]] gv86y9r4sk304x9xexe0xrza3aq69ja 3690287 3690285 2026-11-02T13:31:18Z Almas Akniet 186024 3690287 wikitext text/x-wiki {{Бес мұхит}} '''Тынық мұхит''' — көлемі мен тереңдігі жағынан ең үлкен [[мұхит]]. Батысында [[Еуразия]] мен [[Аустралия]], шығысында [[Солтүстік Америка|Солтүстік]] және [[Оңтүстік Америка]], оңтүстігінде [[Антарктида]] құрлықтарымен шекаралас. Тынық мұхиты оңтүстігінен солтүстігіне 15,8 мың км, шығысынан батысына 19,5 мың км созылып жатыр. Шекаралас теңіздермен есептегенде 179,7 млн км², орта тереңдігі 3984 м, көлемі 723,7 млн км³ (теңізсіз есептегенде 165,2 млн км², орта тереңдігі 4282 м, көлемі 707,6 млн км³). Тынық мұхитының ең терең жері (әлем мұхиттарының ең терең жері) 10994 м ([[Мариана шұңғымасы]]).<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-15845550 BBC. Oceans' deepest depth re-measured]</ref> Тынық мұхитындағы 180-меридиан арқылы тәуліктік сызық өтеді. == Этимология == Алғаш болып Тынық мұхитын көрген [[испандар|испандық]] Васко Нуньес де Бальбоа. Ол [[1513 жыл]]ы өз серіктестерімен [[Панама мойнағы]]н кесіп өтіп, белгісіз мұхитқа шығады. Олар мұхитқа оңтүстіктегі ашық шығанақ арқылы шыққандықтан, Бальбоа бұл мұхитты ''Оңтүстік теңіз'' ({{lang-es|[[:es:Mar del Sur|Mar del Sur]]}}) деп атады. [[28 қараша]] [[1520 жыл]]ы [[Фернан Магеллан]] алғаш болып мұхитқа шықты. Ол [[Отты жер (архипелаг)|Отты Жер архипелагынан]] [[Филиппин|Филиппин аралдарына]] дейін 3 ай 20 күнде мұхитты кесіп өтті. Осы уақыт бойы ауа райы бір қалыпты тынық болды, сол себепті Магеллан бұл мұхитты ''Тынық мұхит'' деп атады. [[1753 жыл]]ы француздық географ [[Жан-Николь Бюаш|Ж.Н. Бюаш]] Тынық мұхитын ''Ұлы мұхит'' ({{lang-fr|[[:fr:Jean-Nicolas Buache|Jean-Nicolas Buache]]}}) атауды ұсынды, әлемдегі ең үлкен мұхит болған себепті.<ref name="Географические названия мира">{{мақала |авторы = Поспелов Е. М. |тақырыбы = Географические названия мира: Топонимический словарь. — 2-е изд., стереотип. |орны = Мәскеу |баспасы = Русские словари, Астрель, АСТ |жыл = 2001 |беттері = 191—192 }}</ref> Бірақ бұл атауды көпшілік қабылдамады, әлемдік географияда сөзі басым ағылшын тілді елдердің қалауымен «Тынық мұхиты» ({{lang-en|Pacific Ocean}}) болып қала берді. [[1917 жыл]]ға дейін жер аударған орыс картасында ''Шығыстық мұхит'' деп аталды.<ref name="Географические названия мира"/> == Физика-географиялық сипаттамасы == {| class="standard" align="right" style="margin-left:15px" |+Мұхиттардың негізгі морфологиялық сипаты<ref name="Атлас Океанов">Атлас океанов. Термины, понятия, справочные таблицы.— М.: ГУНК МО КСРО, 1980. С. 84—85</ref> !Мұхиттар !Су ауданы,<br /> млн км² !Көлем, <br />млн км³ !Орташа <br />тереңдігі, <br />м !Мұхиттың <br />батулары, <br />м |- |[[Атлант мұхиты]] | align="right"| 91, 66 | align="right"| 329, 66 | align="right"| 3597 | align="right"| Пуэрто-Рико шұңғымасы (8742) |- |[[Үнді мұхиты]] | align="right"| 76, 17 | align="right"| 282, 65 | align="right"| 3711 | align="right"| [[Зонд шұңғымасы]] (7729) |- |[[Солтүстік Мұзды мұхит]] | align="right"| 14, 75 | align="right"| 18, 07 | align="right"| 1225 | align="right"| Гренланд теңізі (5527) |- |Тынық мұхит | align="right"| 178, 68 | align="right"| 710, 36 | align="right"| 3976 | align="right"| [[Мариана шұңғымасы]] (10 994) |- |- |[[Мұхит|Әлемдік]] | align="right"| '''361, 26''' | align="right"| '''1340, 74''' | align="right"| '''3711''' | align="right"| '''11 022''' |} === Жалпы мағлұмат === [[Мұхит|Әлемдік мұхит]]тардың 49, 5% алатын және 53% суы бар Тынық мұхиты ғаламшардағы ең үлкен мұхит болып табылады. Шығысынан батысына 19 мың км, ал оңтүстігінен солтүстігіне дейін 16 мың км созылып жатыр. Оның суы оңтүстігінде көбірек, ал солтүстігінде аз болып келеді. Тынық мұхиты батыс жағасында [[Оңтүстік Америка|Оңтүстік]] және [[Солтүстік Америка]], шығыс жағасымен [[Аустралия]] мен [[Еуропа]]ны, ал оңтүстігінде [[Антарктида]]ны шайып жатыр. Тынық мұхитының [[Солтүстік Мұзды мұхит]]ымен шекарасы Дежнев мысынан Уэльс Ханзадасы мысына дейінгі [[Беринг бұғазы]]. [[Атлант мұхиты]]мен шекарасын Горн мысынан 68°04’ [[меридиан]]ға дейін немесе қысқасы Оңтүстік Америкадан Антарктида аралдарына дейін [[Дрейк бұғазы]] арқылы, Осте аралынан Штернек мысына дейін, [[Үнді мұхиты]]мен шекарасы Аустралияның оңтүстігіне қарай Бассов бұғазының шығыс шекарасымен [[Тасмания]] аралдарына дейін, одан әрі 146°55’ меридианымен Антарктидаға дейін, Аустралияның солтүстігіне қарай [[Андаман теңізі]] мен Малак бұғазымен, оңтүстік-батыс жағалауында [[Суматра аралдары]]мен, [[Зонд бұғазы]]мен, оңтүстік жағалауында [[Ява|Ява аралдарымен]], Бали және [[Саву теңізі|Саву теңіз]]дерінің оңтүстігімен, [[Арафур теңізі]]нің солтүстігімен, [[Жаңа Гвинея]]ның оңтүстік батысымен және Торресов бұғазының батысымен шектесетін аралықта жатыр. === Теңіздер === Тынық мұхитындағы [[теңіз]], [[бұғаз]] және [[шығанақ]]тар ауданы 31,64 млн км² құрайды. Теңіздердің басым бөлігі батысында, Еуразиямен шекарасында: [[Беринг теңізі]], [[Охота теңізі|Охот]], [[Жапон теңізі|Жапон]], Ішкі Жапон, [[Сары теңіз|Сары]], [[Шығыс Қытай теңізі|Шығыс-Қытай]], Филиппин. Оңтүстік-Шығыс Азия аралдары арасындағы теңіздер: [[Оңтүстік Қытай теңізі|Оңтүстік-Қытай]], [[Ява теңізі|Ява]], [[Сұлу теңізі|Сұлу]], [[Сулавеси теңізі|Сулавеси]], [[Бале теңізі|Бале]], [[Флорес теңізі|Флорес]], [[Саву теңізі|Саву]], [[Банда теңізі|Банда]], [[Серам теңізі|Серам]], [[Хальмахера теңізі|Хальмахера]], [[Молукк теңізі|Молукк]]; Аустралия жағалауында: Жаңа-Гвинея, Сүлейман, [[Коралл теңізі|Коралл]], [[Фиджи теңізі|Фиджи]], [[Тасман теңізі|Тасман]]; Антарктидадағы теңіздер (кейбір кезде бұларды Оңтүстік мұхитқа жатқызады): [[Росса теңізі|Росса]], [[Амундсена теңізі|Амундсена]], [[Беллинсгаузен теңізі|Беллинсгаузен]]. Оңтүстік Америка жағалауында теңіздер жоқ, бірақ үлкен шығанақтар кездеседі: [[Аляска ағысы|Аляска]], [[Калифорния шығанағы|Калифорния]], [[Панама шығанағы|Панама]].<ref name="Атлас Океанов"/> === Аралдар === {{main|Тынық мұхит аралдары}} Тынық мұхитында жанартау салдарынан пайда болған аралдар көптеп кездеседі. Олардың көбі маржандар түзіп, ақыр соңында мұхит түбіне кетіп, ал кейбіруелері өз соңынан маржан сақиналарын қалдырған.<ref name="AAE">{{cite book|title=Academic American encyclopedia|url=http://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ|accessdate=12 маусым 2013|date=1997|publisher=Grolier Incorporated|isbn=978-0-7172-2068-7|page=8}}</ref><ref name="LalFortune2000">{{cite book|last1=Lal|first1=Brij Vilash|last2=Fortune|first2=Kate|title=The Pacific Islands: An Encyclopedia|url=http://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA63|accessdate=14 маусым 2013|date=2000|publisher=University of Hawaii Press|isbn=978-0-8248-2265-1|pages=63–}}</ref> [[Сурет:Pacific Culture Areas.jpg|thumb|Микронезия, Меланезия және Полинезия]] Арал ауданы мен көптігінен Тынық мұхиты жоғары сатыда тұр. Мұхитта елді аралдарда кездеседі: [[Жаңа Гвинея]] (829, 3 мың км²) және [[Калимантан]] (735, 7 мың км²). Өзгеде ірі [[арал]]дары және [[архипелаг]]тары - [[Азия]]да: [[Командор аралдары]], [[Сахалин]], [[Курил аралдары]], [[Жапон аралдары]] ([[Хонсю]], [[Хоккайдо]], [[Кюсю]], [[Сикоку]], [[Рюкю аралдары]]), [[Қытай Республикасы|Тайвань]], [[Хайнань]], [[Филиппин|Филиппин аралдары]] ([[Лусон]], [[Минданао]], Самар, [[Негрос]], [[Палаван]], [[Панай]], [[Миндоро]]), [[Үлкен Зонд аралдары|Үлкен Зонд аралы]] (1485 мың км² осы қатарлы [[Калимантан]], [[Суматра]], [[Сулавеси]], [[Ява]], [[Банка (арал)|Банка]]), [[Кіші Зонд аралдары]] ([[Тимор]], [[Сумбава]], [[Флорес (арал)|Флорес]], [[Сумба]]);<ref name="GillespieClague2009">{{cite book|last1=Gillespie|first1=Rosemary G.|last2=Clague|first2=David A.|title=Encyclopedia of Islands|url=http://books.google.com/books?id=g9ZogGs_fz8C&pg=PA706|accessdate=12 маусым 2013|date=2009|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-25649-1|page=706}}</ref> [[Океания]]да: [[Молукка аралдары]] ([[Серам]], [[Хальмахера (арал)|Хальмахера]]), [[Жаңа Гвинея]], [[Бисмарк (архипилаг)|Бисмарк архипилагы]] ([[Жаңа Британия]], [[Жаңа Ирландия]]), [[Соломон аралдары|Сүлеймен аралдары]] ([[Бугенвиль]]), [[Жаңа гебридтер]], [[Жаңа Каледония]], [[Луайоте аралдары]], [[Фиджи|Фиджи аралдары]] ([[Вити-Леву]],[[Вануа-Леву]]), [[Мариана аралдары]], [[Тувалу]], [[Тонга]], [[Туамоту]], [[Маршалл аралдары]], [[Гавай аралдары]] ([[Гавайи]]), [[Жаңа Зеландия]] ([[Солтүстік (арал, Жаңа Зеландия)|Солтүстік]] және [[Оңтүстік (арал, Жаңа Зеландия)|Оңтүстік]] аралдары);<ref name="West2009">{{cite book|last=West|first=Barbara A.|title=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania|url=http://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA521|accessdate=14 маусым 2013|date=2009|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-1913-7|pages=521–}}</ref> Солтүстік Америкада: [[Әулие Лаврентий өзені|Әулие Лаврентия]], [[Алеут аралдары]], [[Александр архипелагы]], [[Хайда-Гуаи|Шарлотта патшайым аралы]], [[Ванкувер аралы|Ванкувер]]; Оңтүстік Америкада: [[Галапагос аралдары]], [[Чили архипелагы]] ([[Чилоэ]]), [[Отты жер (архипелаг)|Отты Жер]] ([[Отты жер (арал)|Отты Жер]]);<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/137072/coral-island "Coral island"], ''Encyclopædia Britannica''. Retrieved 22 маусым 2013.</ref><ref>[http://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm "Nauru"], Charting the Pacific. Retrieved 22 маусым 2013.</ref> Антарктидада: [[Палмер архипелагы]], [[Оңтүстік Шетланд аралдары]].<ref name="DunfordRidgell1996">{{cite book|last1=Dunford|first1=Betty|last2=Ridgell|first2=Reilly|title=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia|url=http://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC|accessdate=14 маусым 2013|date=1996|publisher=Bess Press|isbn=978-1-57306-022-6|pages=125–}}</ref> {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"|[[Сурет:Yuzhno kurilsk00.jpg|center|500x165px]] |width="25%"|[[Сурет:GreatBarrierReef-EO.JPG|center|500x165px]] |width="25%"|[[Сурет:Storm in pacifica 6.jpg|center|500x165px]] |width="25%"|[[Сурет:TERN1.JPG|center|500x165px]] |- |[[Оңтүстік Курильск]]тегі күннің батуы |Ғарыштан көрініс. |[[Калифорния]]ға таяу дауыл |[[Росса теңізі]]ндегі мұз үстіндегі контейнеровоз |} === Мұхиттың қалыптасу тарихы === Пангея құрлығы [[Мезозой|мезозой дәуірінде]] [[Гондвана]] мен [[Лавразия]]ға ыдырағанда, оны қоршаған Панталассаның ауданы кішірейе бастады.<ref>{{cite web|url=http://www.loc.gov/today/pr/2001/01-093.html |title=Library Acquires Copy of 1507 Waldseemüller World Map - News Releases (Library of Congress) |publisher=Loc.gov |accessdate=2013-04-20}}</ref> Мезозойдың соңына қарай Гондвана мен Лавразия бөлініп, олардың бөлінуіне қарай Тынық мұхиты қалыптаса бастады. [[Юра кезеңі|Юра дәуірінде]] тынықмұхиттық бытқыл маңында мұхиттық төрт [[Литосфералық тақталар|тектоникалық тақталар]] түзілді: Тынық мұхиттық, Құла, Фараллон және Феникс.<ref name="ReferenceA">"Физическая география материков и океанов"</ref> Солтүстік-батыс Құла тақтасы [[Азия|Азия құрлығы]]ның шығыс және оңтүстік-шығыс төңірегіне жылжыды.<ref>{{cite book|title=Primary Australian History: Book F [B6] Ages 10-11|url=http://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&pg=PA6|accessdate=12 маусым 2013|date=2008|publisher=R.I.C. Publications|isbn=978-1-74126-688-7|page=6}}</ref> Солтүстік-шығыс мұхиттық тақта Фараллон Аляска, Чукотка және [[Солтүстік Америка]]ның астына жылжыды.<ref name="Stanley2004">{{cite book|last=Stanley|first=David|title=South Pacific|url=http://books.google.com/books?id=EDGapfBX-CAC&pg=PA19|accessdate=12 маусым 2013|date=2004|publisher=David Stanley|isbn=978-1-56691-411-6|page=19}}</ref> Оңтүстік-Шығыс тақтасы Феникс [[Оңтүстік Америка]]ның астына сүңги бастады. [[Бор кезеңі|Бор дәуірінде]] оңтүстік-шығыстық Тынық мұхитының мұхиттық тақтасы сол уақыттағы бір болған Аустра-Антарктикалық құрлық маңының шығысына салдарынан қазіргі Жаңа Зеландиялық жонның және Лорд-Хау мен [[Норфолк]] су асты үстірттерінің кесегі құрлықтан тебіліп кетті.<ref name=oceanario>[http://www.oceanario.pt/cms/1316/ "Life in the sea: Pacific Ocean"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141014024402/http://oceanario.pt/cms/1316/ |date=2014-10-14 }}, Oceanário de Lisboa. Retrieved 9 маусым 2013.</ref> Кешірек борда Аустра-Антарктикалық құрлықтың жарылуы басталды. Аустралиялық тақта бөлініп, [[экватор]]ға жылжи бастады. Тынықмұхиттық тақта олигоценде бағытын солтүстік-батысқа ауыстырды.<ref name="Ober">{{cite book|last=Ober|first=Frederick Albion|title=Vasco Nuñez de Balboa|url=http://books.google.com/books?id=98zUIbdvAYgC&pg=PT129|accessdate=12 маусым 2013|publisher=Library of Alexandria|isbn=978-1-4655-7034-5|page=129}}</ref> Кешірек [[миоцен]]де Фараллон тақтасы екіге бөлінді: Кокос және Наска. Құла тақтасы солтүстік-батысқа жылжи отырып, толықтай (Тынықмұхиттық тақтаның солтүстік бөлігімен бірге) Еуразия мен прото-Алеут науасының астына кетті. Бүгінде тектоникалық тақталар қозғалысы жалғасуда.<ref name="HendersonDelpar2000">{{cite book|last1=Henderson|first1=James D.|last2=Delpar|first2=Helen|last3=Brungardt|first3=Maurice Philip|author4=Weldon, Richard N. |title=A Reference Guide to Latin American History|url=http://books.google.com/books?id=e2F7c0wW7g4C&pg=PA28|accessdate=12 маусым 2013|date=January 2000|publisher=M.E. Sharpe|isbn=978-1-56324-744-6|page=28}}</ref> Бұл қозғалыстың өзегі орта-мұхиттық риф аймақтары Оңтүстік-Тынықмұхиттық пен Шығыс-Тынықмұхиттық артулары болып табылады. Бұл аймақтың батысына қарай [[Еуразия тақтасы|Еуразия]] және [[Аустралия тақтасы|Аустралия тақталарының]] астына жылына 6-10 см жылдамдықпен қозғалып жатқан ең үлкен Тынықмұхит атты тақта орналасқан.<ref>{{cite book|last=Galvano|first=Antonio |title=The Discoveries of the World from Their First Original Unto the Year of Our Lord 1555, issued by the Hakluyt Society|publisher=Kessinger Publishing|origyear=1563|date=2004|url=http://books.google.com/?id=XivHTiZoMycC&lpg=1|isbn=0-7661-9022-6 |ref=Galvano 1563|authorlink=António Galvão|accessdate=2011-06-16|page=168}}</ref> [[Тынықмұхиттық тақта]] батыста [[Филиппин тақтасы]]н солтүстік-батысқа, яғни Еуразиялық тақта астыны жылына 6-8 см жылдамдығымен ығыстыруда.<ref>{{cite book|last=Milton|first=Giles|authorlink=Giles Milton|title=Nathaniel's Nutmeg|publisher=Sceptre|date=1999|location=London|pages=5, 7|isbn=978-0-340-69676-7}}</ref> Орта-мұхиттық риф аймақтарының шығысында: солтүстік-шығысында жылына 2-3 см жылдамдықпен Солтүстік-Америка тақтасы астына қозғалып бара жатқан [[Хуан де Фука тақтасы]]; орталық аймағында солтүстік-шығысқа бағытталған Кариб [[Литосфералық тақталар|литосфералық тақтасы]] астына қарай жылына 6-7 см жылдамдықпен жылып жатқан [[Кокос тақтасы]]; оңтүстікке қарай шығысқа бағыт алған Оңтүстік-Америка тақтасының астына қарай жылына 4-6 см жылдамдықпен қозғалатын [[Наска тақта]]лары орналасқан.<ref name="Porter, Jonathan 1996">Porter, Jonathan. [1996] (1996). ''Macau, the Imaginary City: Culture and Society, 1557 to the Present''. Westview Press. ISBN 0-8133-3749-6</ref> === Геологиялық құрылысы мен жер бедері === [[Сурет:Pacific elevation.jpg|300px|thumb|Тереңдік картасы]] ==== Құрлықтың су асты маңайы ==== Құрлықтың су асты жақтаулары Тынық мұхитының 10% аумағын алып жатыр. Қайраңның бедерінде трансгрессивті жазықтық пен субаэралды қалдықтар бейнеленген. Мұндай нысандары Ява қайраңында және [[Беринг теңізі]]нің қайраңындағы суасты өзен бойындағы тән болып келеді. Корей қайраңы мен Шығыс-Қытай қайраңында кеңінен тараған жоталы бедер, олар ағыстан қалыптасқан. Экваториялық-тропикалық қайраңда көбіне кораллды құрылымдар бар. [[Антарктика]]лық қайраңның көп бөлігі 200 м тереңдікте, үсті бөлшектенген, суасты төбелерінің тектоникалық табиғаты терең депрессияланған. Солтүстік Америка құрлықтық баурайы суасты шатқалдары қатты бөлшектенген. Құрлықтық баурайында үлкен суасты каньондар Беринг теңізінде көп. Жаңа Зеландияның суасты атырабыда өзіндік материктік құрылымы бар. Ауданы аралдырынан 10 есе үлкен. Бұл суасты Жаңазеландиялық платоны Кэмпбелл Чатам және олардың арасындағы Баунки ойпаты құрайды. Барлық жағынан бұл материктің шекаралас құрлықтық баурай шектейді. Бұл кеш мезозойлық суасты жотаны [[Лорд-Хау]] қамтиды. ==== Өтпелі аймақ ==== Тынық мұхитының батыс атырабында орналасқан өтпелі аймақтар: Алеуттік, Курил-Камчаттік, Жапон, Шығыс-Қытай, Индонезиялық-Филиппиндік, Бониндік-Мариандық (мұхиттын ең төменгі нүктесінен — Мариан шығанағы, тереңдігі 11 022 м), Меланезиялық, Витязевтік, Тонга-Кермадек, Маккуорилік. Бұл өтпелі аймаққа: шектеулі терең теңіз, окоптар, шекті теңіздер, аралдың доғаланған түрлері кіреді. Шығыс шетіндегі өтпелі аймақтарда орналасқан: Орталық-Америкалық және Перуан-Чилилік. Өтпелі аймақтарға [[вулканизм]] және жоғары [[Сейсмикалық атыраптар (зоналар)|сейсмикалық құбылыс тән]], олар Тынық мұхиттың шалғай аймағына жер сілкінісі және қазіргі заманғы вулканизм қалыптастырады. Тынық мұхитындағы өтпелі аймақтар екі эшалон түрінде көрінеді, ең жастары мұхиттың қыртыс шекарасында орналасқан және одан көп жетілген мұхит бөлінген және аралдық доғаларда кездеседі. ==== Су түбіндегі бөліну==== [[Амур]], [[Хуанхэ]], [[Янцзы]], [[Меконг]] және т.б Азияның ірі теңіздері Тынық мұхитқа жылына 1767 миллион тонна шөгінді алып келеді. Мұндай аллювийдің барлығы мұхит алабында қалып қояды. [[Юкон]], [[Колорадо]], [[Колумбия]], [[Фрейзер]], [[Гуаяс]] секілді Американың ірі теңіздері Тынық мұхитына 380 миллион тонна шөгінді алып келеді және салмақталған заттың 70—80 % мұхитқа толығымен құйылады, қайраңының шағын ені осының әсерінен қалыптасқан.<ref name="Берега">{{кітап|авторы =Каплин П. А., Леонтьев О. К., Лукьянова С. А., Никифоров Л. Г.|бөлімі =Берега|орны =М.|баспасы =Мысль|жыл =1991|беттері =355—356}}</ref> Тынық мұхит жылы кең таралған қызыл балшық, әсіресе солтүстік жарты шарда. Бұл мұхит бассейндерінің үлкен тереңдігіне байланысты. Тынық мұхит Солтүстік және Оңтүстік белдеулерде орналасқан, кремнийлі радиоляриялар шөгінділері анық экваторлық белдікте екенін білдіреді, сондай-ақ екі кремнийлі диатомдар балдырлардың аймағы да бар. {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"|[[Сурет:D0807I14-HarbourTour.jpg|center|400x135px]] |width="25%"|[[Сурет:Volcano,Savaii.(.Photographer’s.Title).Andrew.Thomas 1906.jpg|center|400x135px]] |width="25%"|[[Сурет:Pacific typhoon tracks 1980-2005.jpg|center|400x135px]] |width="25%"|[[Сурет:Saomai and Bopha 2006-08-08 0205Z.jpg|center|400x135px]] |- |[[Камчатка]]. <br />Авачин бухта |Жанартаудың атқылауы <br />[[Савайи]] ([[Самоа]]) 1905 жылы |Тынықмұхиттық [[тайфун]]ның схемасы <br /> 1980—2005 жылдары |Тропикалық циклондар [[Саомай]] (оң жақ) және Бопха, <br />8 сәуір 2006 жыл |} === Климаты === [[Сурет:El nino north american weather.png|thumb|right|250 px|Эль Нинью мен Ла Нинаның Солтүстік Америкаға ықпалы]] [[Сурет:Typhoon Tip (1979) peak intensity.jpg|thumb|right|[[Тайфун]]]] Тынық мұхитының климатына күн сәулесінің радиациясы мен атмосфералық қозғалыстың, Азия құрлықтық бөлігінің әсері зор. Мұхитта барлық климаттық аймақтарды бөлуге болады. Қыс кезінде солтүстік аймақта Алеуттік қысым минимум баролық орталық болып, жаз кезінде әлсіз болады.<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/437703/Pacific-Ocean/36083/Islands#toc36085 "Pacific Ocean: Islands"], ''Encyclopædia Britannica''. Retrieved 13 маусым 2013.</ref> Оңтүстікке қарай Солтүстік-Тынық мұхиттық антициклон. [[Экватор]]да экваторлық депрессия (төмен қысым ауданы), ол Оңтүстік-Тынық мұхиттық антициклонға айналады. Оңтүстікке қарай қысым төмендейді, содан соң Антарктидада жоғарғы қысым аймағына ауысады. Баролық ортаның орналасуына байланысты жел бағыты қалыптасады. Солтүстік жарты шардың өлшеулі бөлігінде қыс кезінде батыстан жел басым, ал жазда оңтүстіктен қоңыр жел болады. Қыс мезгілінде мұхиттың солтүстік батысында солтүстік және солтүстік-шығыс муссон желдері болады, жаз кезінде оңтүстіктен соғады. Полюстік фронтта пайда болатын циклондар таяу полюсте болатын шторм дауылдын болатынын анықтайды (әсіресе оңтүстік жарты шарда).<ref>{{cite web|url=http://www.cpc.ncep.noaa.gov/products/analysis_monitoring/lanina/enso_evolution-status-fcsts-web.pdf|title=ENSO: Recent Evolution, Current Status and Predictions|pages=5, 19–20|author=Climate Prediction Center |author-link=Climate Prediction Center|publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]]|date=2014-06-30|accessdate=2014-06-30}}</ref> Солтүстік жарты шардың [[Субтропиктер|субтропиктік]] және [[Тропиктік белдеу|тропиктік]] аймақтарында солтүстік–шығыс [[пассат]]тар басым. Экватор аймағында жыл бойына ауа райы штильді. Оңтүстік жарты шардың тропикалық және субтропикалық аймақтарында қыс кезінде күшті, ал жазда әлсіз оңтүстік-шығыстық пассат басым. Мұнда [[тайфун]] аталатын аса күшті дауылдар тропикте жаз маусымында туындайды. Әдетте Филиппиннің шығысынан бастау алып, Тайвань және [[Жапония]] арқылы солтүсті батыс пен солтүстікке бет алып, [[Беринг теңізі]] аймағында тоқтайды.<ref name="AOML FAQ G1">{{cite web|title=Frequently Asked Questions: When is hurricane season?|publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]]|accessdate=July 25, 2006|url=http://www.aoml.noaa.gov/hrd/tcfaq/G1.html|name-list-format=vanc|author1 = Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory - Hurricane Research Division|authorlink1=Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory}}</ref> Тынық мұхитының өзгеде дауыл туындайтын аймағы [[Орталық Америка]]. Оңтүстік жарты шардың қырқыншы енділігінде тұрақты батыс желдері байқалады. Ал жоғарғы енділігінде [[Антарктикалық ауа|антарктикалық]] төмен қысым салдарынан желдер жалпы циклондық айналымға тәуелді.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/zn.html "Pacific Ocean"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130101092426/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/zn.html |date=2013-01-01 }}, ''World Factbook'', CIA. Retrieved 13 маусым 2013.</ref> Мұхит үстіндегі ауа райы жалпы енділік аймаққа қатысты, шығысына қарағанда батысында климат жылы болып келеді. Тропикалық және [[Экваторлық климат|экваторлық]] аймақтарда ауаның орташа температурасы 27,5 °С-ден 25,5°С.<ref name="Stimac">John P. Stimac. [http://www.ux1.eiu.edu/~cfjps/1400/pressure_wind.html Air pressure and wind.] Retrieved on 8 мамыр 2008.</ref> Жаз мезгілінде [[изотерма]] мұхиттың солтүстігінен батысына қарай 25°С-ге көтеріледі, шығысында осы деңгейден аз мөлшерде көтеріледі, оңтүстік жарты шарда солтүстікке қарай белсенді қозғалды. Мұхит үстімен өтіп ауа массасы ылғалданады. Таяу экватор аймағынан экватордың екі жағындада изогиетамен сызылған (2000 мм) жауынның максимум сызықтары өтеді, ал экватор айқын құрғақ аймақ. Тынық мұхитында оңтүстік және солтүстік пассаттардың сәйкес аймақтары болмайды. Осыған сәкес өте ылғалды және тым құрғақ аймақтар туындайды. [[Экваторлық белдеу|Экватор]] және [[Тропиктік белдеу|тропика]] аймақтарына қарай жауын мөлшері азаяды. Ең құрғақ аймақтар солтүстік жарты шар бөлігіндегі Калифорния маңы, ал оңтүстікте [[Перу]] және [[Чили]] қазашұңқырларында (кейбір аймақтарда жауын мөлшері жылына 50 мм болады).<ref>{{cite book|last=Walker|first=Stuart|title=The sailor's wind |publisher=W. W. Norton & Company|date=1998|pages=91|isbn=9780393045550|url=http://books.google.com/?id=KLPQqMTbxIIC&printsec=frontcover&dq=Roaring+Forties++Shrieking+Sixties++westerlies#PPA86,M1}}</ref> === Гидрологиялық режим === ==== Шалағай су айналымы ==== Тынық мұхитының жалпы су ағысын атмосфераның жалпы айналым заңдылықтары анықтайды. [[Орталық Америка]] жағалауынан Филиппин аралдарына дейінгі Солтүстік жарты шардың солтүстік-шығыс пассаты солтүстік-пассат ағындарының пайда болуына септігін тигізеді. Бұдан әрі ағыстар екі бағытқа бөлінеді: алғашқысы оңтүстікке бағытталып, бір бөлігі мен экваторлық қарсы ағыстарды қанықтырады, тағы бір бөлігі [[Индонезия теңіздері]]нің хауыздарына таралады. Солтүстік ағыс, Шығыс-Қытай теңізін бойлап, [[Куросио|Куросио ағыстарына]] жылы бастау беріп, Шығыс-Қытай теңізінен Кюсю аралдарының оңтүстігіне шығады. Бұл ағыс Жапон жағалауына көрінерліктей әсерін тигізіп, солтүстіктен Жапон жағалауына бет алады. Солтүстік енділіктің 40° Куросио Солтістік-Тынық мұхиттық ағысқа ауысады, келесі ауысуы шығыста Орегон жағалуында. Ол Солтүстік Америкаға тіреліп, Аляска жартыаралынан құрлық бойымен бағытталатын солтүстік Аляскалық тармаққа, Солтүстік-Пассат ағысымен қосылып, тұйықталып, Калифорния жартыаралының бойымен оңтүстіктік суық Калифорния ағысына бөлінеді. Оңтүстік жарты шарда оңтүстік-шығыс пассат Колумбия жағалауынан [[Молукка аралдары|Молукк аралдарына]] дейін Тынық мұхитын кесіп өтетін Оңтүстік-Пассат ағысын құрайды. Лайн және [[Туамоту|Туамоту аралдарының]] аралығында тармақталған, келесі [[Коралл теңізі]]не одан әрі Аустралия жағалауымен Шығыс-Аустралия ағысын құрайды. Оңтүстік-Пассат негізгі суы Молукка аралдарының шығысында Солтүстік-Пассат ағысының оңтүстік тармағымен қосылып экватор қарсы ағысты құрайды. Шығыс-Аустралиялық ағын [[Жаңа Зеландия]] аралының оңтүстігіне қарай Тынық мұхитын батыстан шығысқа кесіп өтетін [[Үнді мұхиты]]ның күшті Батыс желдеріне ұласады. Бұл ағыс [[Оңтүстік Америка]]ның аяғында тропикте тұйықталып Оңтүстік-Пасстқа айналатын Перуан ағысына тармақталып айналады. Батыс ағысының өзге шеті Горн мысының ағысы аталатын Оңтүстік Американы қамтып, [[Атлант мұхиты]]на кетеді. Тынық мұхитындағы су айналымының маңызды рөлі Оңтүстік-Пассат ағысының астындағы 154° Галапагос аралдарына дейінгі Кромвелла су үсті ағыстарына тиесілі.<ref name="ReferenceA"/> Жаз айларында Оңтүстік Америка жағалауынан жартылай тұзды ағыс суық [[Перу ағысы]]н ығыстырғанда [[Эль-Ниньо]] байқалады.<ref>"Явления Эль-Ниньо"</ref> Бұл жағдайда судың жоғарғы қабатына оттегі келмегеніктен, балықтар мен өзгеде су жануарларының өлімі күрт өседі, ал шөлді аймақтарда керісінше жауын-шашын көбейіп, қауіпті су тасқындарына әкеліп соғады. '''Тынық мұхитының су тепе-теңдігі''': {| class="standard" |+ Тынық мұхитының су балансы («Мұхиттар атласы», 1980 жыл). !Келуші||Судың көлемі <br /> мың км³ <br /> жылына||Шығын||Судың көлемі <br /> мың км³ <br /> жылына |- |Үнді мұхитының өту арқылы [[Аустралия]] — [[Антарктида]] (147° су темп.) мен Антарктикадағы циркумполярлы ағымы || align="right"|5370|| Атлант мұхитынан Дрейк бұғазымен Батыс Желдеріне || align="right"|3470 |- |Атлант мұхитынан [[Дрейк бұғазы]] мен жағалаудағы ағынмен, терең және төменгі сулар|| align="right"|210||Үнді мұхитының өту арқылы [[Аустралия]] — [[Антарктида]] (147° су темп.) мен жағалаудағы ағынмен, терең және төменгі сулар || align="right"|2019 |- |Жауын-шашын|| align="right"|260|| Үнді мұхитының Индонезиялық теңіз арқылы төгілуі || align="right"|67 |- |Өзеннің ағыу|| align="right"|14||Солтүстік Мұзды мұхиттағы [[Беринг бұғазы]] арқылы || align="right"|30 |- |Жер асты ағуы|| align="right"|1|| Булану || align="right"|270 |- |Антарктикалық мұздарының еріп түсуі|| align="right"|1|| || |- | align="right"|'''Барлығы''' || align="right"|'''5856'''|| align="right"|'''Барлығы''' || align="right"|'''5856''' |} ==== Тұздылығы, мұз түзілу ==== Мұхиттың барынша тұздылығы салыстырмалы жауын-шашынның қарқынды булануымен сәйкес келетін [[Экваторлық климат|экваторлық]] және тропикалық аймаққа тураланады (барынша 35, 5—35, 6 ‰ дейін). Тұздылық суық ағымның әсерінен мұхиттың шығысына қарай төмендейді. Жауын-шашынның молдығы мұхит суының тұздылығын азайтады, әсіресе экваторда, батыс айналым аймағы мен субполяр ендігінде. Тынық мұхитының оңтүстігіндегі мұз антарктикалық аудандарда, ал солтүстіктегісі тек [[Беринг теңізі|Беринг]], [[Охота теңізі|Охота]] теңіздерінде және де аздап [[Жапон теңізі]]нде де түзіледі. [[Аляска түбегі|Аляска]]ның оңтүстік жағалауынан наурыз-сәуір айларында 48—42°с. ш. болатын мұзтаудың біразы тасталады. Солтүстік теңіздер қалқыма мұздарды солтүстік аудандарға жеткізеді, әсіресе Беринг теңізі. [[Антарктикалық аймақ|Антарктикалық көпжылдық]] мұздар шекарасы 60—63° о. ш. дейін жетеді, ал мұзтаулар 45° с. ш. дейі жетіп, солтүстікке дерлік таралады. ==== Су массасы ==== Тынық мұхитын су массасын шалағай, шалағай аралық, терең және түпкі деп бөледі. Тынық мұхиты шалағай су массасы 35-100 м және тропика суларына тән тұздылығымен, тығыздылығымен, температурасының салыстырмалы тегістілігімен, сипатының құбылғыштығымен, климаттың мерзімді мусымдығымен ерекшеленеді. Бұл су массасы су үсті жылуалмасумен, салыстырмалы тұнбалармен, [[булану]] және қарқынды аралсумен анықталады. Шалағай аралық су массасына азда болса тиісті. Субтропика мен суық енділікте бұл су массалары жарты жыл шалағай, жарты жыл шалағай аралық болады. Әртүрлі климаттық аймақтарда олардың шекаралары 220 мен 600 м арасында теңселіп тұрады. Шалағай аралық су 13-18&nbsp;°C-тан (тропик пен субтропикте) 6—13&nbsp;°C дейін (қоңыржай аймақта) тығыздығы және тұздылығымен ерекшеленеді. Шалағай аралық су жылы климатта тұзды шалағай судың төмендеуімен түзіледі. Орташа және жоғарғы енділікте аралық су массасының температурасы 3—5&nbsp;°C, ал тұздылығы 33, 8—34, 7 ‰ болады. Аралық массаның төменгі шекарасы 900-1700 м тереңдікте болады. Терең су массасы Антарктикалық сулардың төмендеуі мен Беринг теңізі суының қазашұңқырлармен ағу нәтижесінде түзіледі. Түпкі су массасы 2500-3000 м тереңдікте. Олар төмен температурасымен (1—2&nbsp;°C) және бікелкі тұздылығымен (34, 6—34, 7 ‰) ерекшеленеді. Бұл сулар [[антарктика]] шельфінде қатты суу нәтижесінде түзіледі. Олар біқалыпты ағып, барлық батуларды толтыра отырып мұхит орталлық үстіртінің өткеліне көлденең Оңтүстік Перу арқылы солтүстік қазаншұңқырлар түбіне жетеді. Өзге мұхиттармен салыстырғанда Тынық мұхитының оңтүстік бөлігіндегі түпкі сулар еріген оттегінің аздығымен ерекшеленеді. Түпкі су терең сумен бірге Тынық мұхитының барлық көлемінің 75% құрайды. == Флора және фауна == Әлем мұхиттарының биомассасының 50% Тынық мұхитының еншiсiнде. Мұхиттағы өмiр ағыл-тегiл және қилы, әсiресе маржан рифтар және мангр тоғайларымен шұғылданатын [[Аустралия]], [[Азия]] жиектерiндегі тропиялық және субтропиялық аймақтарда. Тынық мұхитының фитопланктоны 1300 жуық микроскопиялық бір жасушалы балдырлардан тұрады. Бұлардың жартысына жуығы перидинея түріне, ал одан азырақ бөлігі диатомея түріне жатады. Таяз су және Апвелинг аймақтарында өсімдіктер өте көп. Тынық мұхитының су асты өсімдіктері 4 мың [[балдыр]] түрінен 29 гүлді түрлеріне дейін жетеді. Тынық мұхитының шамалы және салқын аймақтарында бурыл балдырлары жаппай жайылған, әсіресе [[ламинария]] тобынан, Оңтүстік аймақтарында тіпті 200 м жететін осы топтың алып балдырлары да кездеседі. Тропикті айммағында [[риф]] түзуші ағзалар болатын [[маржан полиптері|маржан полиптарымен]] қатар фукус, ірі жасыл, танымал қызыл балдыр кең таралған. Тынық мұхитының жануарлар түрінің әлемі өзге мұхиттағыға қарағанда 3-4 есеге бай, әсіресе тропика суларында. Индонезия теңіздерінде балықтың 2 мың түрі, солтүстік теңіздерінде 3 мыңға жуық түрлері бар. Мұхиттың тропика аймақтарында моллюскалардың 6 мыңға, ал Беринг теңізінде 200 жуық түрі таралған. Тынық мұхитының жан-жануарларына тән ерекшелік олардың жүйелік тпотары мен эндемимзмінің көнелігі. Тынық мұхитында теңіз кірпілері мен семсеқұйрықтардың көне түлерінің көбісі, өзге мұхиттарда (мысалы, [[Иордан]], [[Гильбертидия]]) қалмаған [[балықтар]]дың кейбір көне түрлері, [[лосось]] балығы тобының барлық түрі Тынық мұхитында қалған. Эндемикалық сүтқоректілердің түрлері: [[теңіз мысығы]], [[дюгонь]], [[сивуч]], [[теңіз қамасы]]. Тынық мұхитының көптеген жан-жануарларына алыптық тән қасиет. Мұхиттың солтүстік бөлігінде алып [[Мидиялар|мидия]] мен [[устрицалар]] танымал, экватор аймағында салмағы 300 кг жететін ең ірі моллюсктің екі жармалы түрі тридакна тіршілік етеді. Тынық мұхитында көбінесе ультраабиссальді жан-жануар басым. Олардың 45 түрі судың төмен температурасы мен 8,5 м тереңдігінде, 70% эндемиктер. Осы су астында жалғыз қорек болатын топрақты азық қылуға икемді, аз қозғалатын голотурия тірішілік етеді. {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"|[[Сурет:Laminariasetchellii2.jpg|center|500x155px]] |width="25%"|[[Сурет:Buff-banded Rail Fafa Island.jpg|center|500x155px]] |width="25%"|[[Сурет:Callorhinus ursinus and harem.jpg|center|500x155px]] |width="25%"|[[Сурет:Caesio teres and Caesio caerulaurea.jpg|center|500x155px]] |- |Таяз суда балдырлар қопасы. <br /> [[Калифорния]] жағалауы, АҚШ |Ала сутартқыш, <br />[[Тонга]] аралы |Су мысығы <br />Аляскада |Кораллдар<br /> [[Аустралия]] |} == Экологиялық мәселелер == [[Сурет:Marine debris on Hawaiian coast.jpg|thumb|right|Гаваий жағажайындағы теңіз қоқысы.]] Адамдардың Тынық мұхиты жағасындағы шаруашылығы мұхит байлықтары мен жануарлары санының төмендеуіне әкеп соқты. Онсызда XVIII ғасырдың аяғында [[Беринг теңізі]]нде теңіз сиырлары толығымен қырылған. XX ғасырдың басында теңіз мысықтарының жойылып кету қауіпі төнген.<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/uk-18099937 Plastic waste in the North Pacific is an ongoing concern] BBC 9 мамыр 2012</ref> Қазіргі ең үлкен мәселе судың мұнай өнімдерімен, ауыр металл қалдықтарымен және өндірістегі атом қлдықтарымен ластануы. [[Улылық|Улы]] қалдықтар мұхит ағысымен барлық мұхитқа таралуда. Антарктида жануарларының қан құрамында да осы улы заттар табылған. АҚШ-тың 10 [[штат]]ы өз қалдықтарын әлі күнге дейін теңізге тастауда. [[1980 жыл]]ы 160 000 тонна улы қалдықтар теңізге тасталған, қазіргі кунде ол әрине аз мөлшерге болса да азайған.<ref>{{cite web|title=Questions and Answers|url=http://www.evostc.state.ak.us/facts/qanda.cfm|work=History of the Spill|publisher=Exxon Valdez Oil Spill Trustee Council|accessdate=2012-02-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/67AXAv1OK|archivedate=2012-04-24}}</ref><ref name="news.nationalgeographic.com">{{cite web|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2009/09/photogalleries/pacific-garbage-patch-pictures/ |title=PHOTOS: Giant Ocean-Trash Vortex Documented-A First |publisher=News.nationalgeographic.com |accessdate=31 October 2010}}</ref> Сондай-ақ өзендер ауыл шаруашылығында қолданылатын түрлі улы қоспаларды алып келеді, оның әсерінен мұхитта [[гипоксия]] немес өлі аймақ пайда болуы мүмкін.<ref>Gerlach: Marine Pollution, Springer, Berlin (1975)</ref> Тынық мұхитында [[Пластикалық массалар|пластик]]тен және әр түрлі қоқыстардан құралған үлкен қоқыс нүктесі пайда болған. Бұл қоқысқы нүкте Тынық мұхитының солтүстік бөлігінен Калифорния жағалауынан Гавай май жанынан Жапония жанына дейін жеткен. [[2001 жыл]]ы бұл қоқыстың ауданы 1 млн км² асып, салмғы 3,5 млн жеткен, ал бұндай көрсеткіш мұхиттағы зооплантон салмағынан 6 есеге көп. Әр 10 жыл сайын бұл қоқыстың өсу үстінде.<ref>{{cite web|url=http://samogo.net/articles.php?id=62|title=Тихий океан — самый большой и самый глубокий океан на Земле|publisher=Samogo.Net|accessdate=2012-02-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/659S8oE6I|archivedate=2012-02-02}}</ref><ref>{{cite web|url=http://kamox571.ru/forum/2-775-1|title=Загрязнение океана|publisher=Форум честных правил|accessdate=2012-02-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/659SAo3Xa|archivedate=2012-02-02}}</ref>. [[АҚШ әскері|АҚШ қарулы күштері]] [[1945 жыл]]ы [[6 тамыз]] және [[9 тамыз]]да Жапонияның [[Хиросима мен Нагасакиге атом бомбаларын тасталуы|Хиросимо және Нагосаки қалаларына [ядролық бомба тастап]], ядролық қаруды алғаш пайдаланушы ел болып тарихта қалды. Хиросимо қаласында қаза болғандардың жалпы саны 90-166 мың адамға, ал Нагосаки қаласында 60-80 мыңға жетті. [[1946 жыл|1946]]-[[1958 жыл]]дар аралығында АҚШ [[Маршалл аралдары]]ның Бикини және Энивеветок жерлерінде ядролық сынақтар жүргізді.<ref>{{cite web|url=http://www.iss-atom.ru/book-2/glav-3.htm|title=Глава III.Районы проведения ядерных испытаний|publisher=Росатом|accessdate=2012-02-22||archiveurl=http://www.webcitation.org/67m6KnfyN|archivedate=2012-05-19}}</ref> Жалпы саны 67 атомды және сутекті жарылыстар жасалған. [[1954 жыл]]дың [[1 наурыз]]ында қуаты 15 мегатонн болатын сутекті бомба жарған, жарылыс нәтижесінде диаметрі 2 км, тереңдігі 75 м болатын ойық пайда болған, жарылыс түтінінің биіктігі 15 км, ал диаметрі 20 км.<ref>{{cite book| title =Oil Spill Case Histories 1967–1991, Report No. HMRAD 92-11| publisher =[[National Oceanic and Atmospheric Administration]]| month =September | year =1992| location =[[Seattle]] | page =80| url =http://response.restoration.noaa.gov/book_shelf/26_spilldb.pdf| format =PDF| accessdate= 2008-03-10 }}</ref> Осы жарылыс салдарынан Бикини су астына кетіп, жарылыс аймаға АҚШ тарихындағы ең радиактивті жер, ол аймақтың халқы зардап шеккен. 1957-[[1958 жыл]]дары [[Ұлыбритания]] Полизениядағы Рождество мен Молденде (Лайн аралдары) 9 әуе ядролық сынақ жүргізген. [[1966 жыл|1966]]-[[1996 жыл]]дары [[Франция]] Полинезиясындағы [[Муруроа]] мен [[Фангатауфада]] (Туамоту архипелагында) 193 ядролық сынақ жүргізген (соның 46 атмосферада, 147 жер астында).<ref>{{cite web|url=http://www.ecologoff.ru/eco-problems/20-musornyj-ostrov-v-tixom-okeane.html|title=Мусорный остров в Тихом Океане|publisher=ECOlogoFF.Ru - экологически чистый сайт|accessdate=2012-01-31|archiveurl=http://www.webcitation.org/659SDbCxY|archivedate=2012-02-02}}</ref><ref name="Хиросима и Нагасаки">{{cite web|url=http://urakami.narod.ru/copying.html|title=Хиросима и Нагасаки: история, свидетельства очевидцев, фотографии|publisher=|accessdate=2012-03-05||archiveurl=http://www.webcitation.org/67m6HA0zT|archivedate=2012-05-19}}</ref> [[Сурет:Crossroads Baker (wide-zoom).jpg|thumb|left|Бикини атоллындағы ядролық сынақ. <br />24 шілде 1946 жыл]] [[1989 жыл]]дың [[23 наурыз]]ында АҚШ-қа тиесілі [[ExxonMobil]] компаниясының «Эксон Вальдез» танкері Аляска жағалауында апатқа ұшыраған.<ref name="nuclearclaimstribunal">{{cite web|url=http://urakami.narod.ru/|title=U.S. Nuclear Testing Program in the Marshall Islands|publisher=Marshall Islands Nuclear Claims Tribunal|accessdate=2012-02-22||archiveurl=http://www.webcitation.org/67m6HjKsl|archivedate=2012-05-19}}</ref> Апат салдарынан 256 мың баррел [[мұнай]] 28 мың км² дақ түзіп теңізге төгілген. Мұнаймен 2 мың км жуық теңіз жағалауы ластанған. [[2010 жыл]]дың [[20 сәуір]]індегі [[Мексика]]даға DH бұрғылау орнату кезінде болған апатқа дейін бұл апат ең улкен экологиялық апат есептелген.<ref name="Мой сайт">{{cite web|url=http://kucha.3dn.ru/publ/jadernye_vzryvy/1-1-0-8|title=Ядерные взрывы...|publisher=Мой сайт|accessdate=2012-02-22||archiveurl=http://www.webcitation.org/67m6IZdh0|archivedate=2012-05-19}}</ref> == Тынық мұхитының жағалауындағы мемлекеттер == * Тынық мұхитының жағалауындағы елдер (сағат тілінің бағытымен): [[Америка Құрама Штаттары]], [[Канада]], [[Мексика]], [[Гватемала]], [[Сальвадор]], [[Гондурас]], [[Никарагуа]], [[Коста-Рика]], [[Панама]], [[Колумбия]], [[Эквадор]], [[Перу]], [[Чили]], [[Аустралия]], [[Индонезия]], [[Малайзия]], [[Сингапур]], [[Бруней]], [[Филиппин|Филиппиндер]], [[Тайланд]], [[Камбоджа]], [[Вьетнам]], [[Қытай|Қытай Халық Республикасы]], [[Корея Республикасы]], [[Солтүстік Корея|Корей Халық Демократиялық Республикасы]], [[Жапония]], [[Ресей]]. Мұхитта әдетте мемлекеттерге тиесілі жер және арал үлестері болады: * Меланезия: [[Вануату]], [[Жаңа Каледония]] ([[Франция]]), [[Папуа — Жаңа Гвинея]], [[Соломон аралдары|Сүлеймен аралдары]], [[Фиджи]]; * Микронезия: [[Гуам]] (АҚШ) [[Кирибати]], [[Маршалл аралдары]], [[Науру]], [[Палау]], [[Мариана аралдары|Солтүстік Мариан аралдары]] (АҚШ), [[Атолл Уейк]] (АҚШ), [[Микронезия Федерациялық Штаттары|Федеративті Микронезия Штаттары]]; * Полинезия: [[Америка Самоасы|Шығыс Самоа]] ([[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]), [[Жаңа Зеландия]], [[Самоа]], [[Тонга]], [[Тувалу]], [[Питкэрн аралдары|Питкерн]] ([[Ұлыбритания]]), [[Уоллис және Футуна|Уоллис]], [[Футуна]] ([[Франция]]), [[Француз Полинезиясы|Франция Полинезиясы]] (Франция). === Аумақтар === {{div col|cols=7}} *{{ASM}} (АҚШ) *{{flagicon|United States}} [[Байкер аралы]] *{{COK}} *{{flagicon|AUS}} *{{CHL}} *{{GUM}} *{{HKG}} *{{flagicon|United States}} (АҚШ) *{{flagicon|United States}} (АҚШ) *{{flagicon|United States}} (АҚШ) *{{flagicon|United States}} (АҚШ) *{{MAC}} *{{flagicon|United States}} (АҚШ) *{{NIU}} (Жаңа Зеландия) *{{flagicon|United States}} (АҚШ) *{{flagicon|United States}} (АҚШ) {{div col end}} === Егеменді елдер === {{div col|cols=7}} *{{AUS}} *{{BHR}} *{{KHM}} *{{CAN}} *{{CHL}} *{{CHN}} *{{COL}} *{{CRI}} *{{ECU}} *{{SLV}} *{{FSM}} *{{FJI}} *{{GTM}} *{{HND}} *{{IDN}} *{{KIR}} *{{PRK}} *{{KOR}} *{{MYS}} *{{MHL}} *{{MEX}} *{{NRU}} *{{NZL}} *{{NIC}} *{{PLW}} *{{PAN}} *{{PNG}} *{{PER}} *{{PHL}} *{{RUS}} *{{WSM}} *{{SGP}} *{{SLB}} *{{TWN}}<sup>1</sup> *{{THA}} *{{TLS}} *{{TON}} *{{TUV}} *{{USA}} ([[Аляска]], [[Вашингтон]], [[Орегон]], [[Калифорния]], [[Гавайи]]) *{{VUT}} *{{VNM}} {{div col end}} ''<sup>1</sup> Қытай Республикасы жартылай мойындалған мемлекет болып келеді.'' == Зерттелу тарихы == Тынық мұхитын зерттеп тану хат жазу тарихынанда ерте болған. Ол кездері мұхитта жүзу үшін катамарандар, желкенді кемелерді пайдаланған.<ref name="Williams2004">{{cite book|last=Williams|first=Glyndwr|title=Captain Cook: Explorations And Reassessments|url=http://books.google.com/books?id=VqDHGru-zcIC&pg=PA143|accessdate=12 маусым 2013|date=2004|publisher=Boydell Press|isbn=978-1-84383-100-6|page=143}}</ref> [[1947 жыл]]ы [[Тура Хейердал]]аның басқаруымен бальс бөренелерінен жасалған су көлігімен «Кон-Тики» Тынық мұхитын Оңтүстік Американың Полинезия сынан батыс бағытта кесіп өтуі Тынық мұхитын кесіп өтуге болатынына дәлел болды. Қытайлық желкенді кемелер [[Үнді мұхиты]]ның жағалауына сапар шекті (мысалы, Чжэн Хэнің жеті саяхаты, [[1405]]-[[1433]] ж. ж).<ref name=Asiapacific>Bernard Eccleston, Michael Dawson. 1998. ''The Asia-Pacific Profile''. Routledge. p. 250.</ref> [[Сурет:Ortelius - Maris Pacifici 1589.jpg|300px|left|thumb|Тынық мұхитының сипаттамасы.<br />Авторы [[Абрахам Ортелий]], 1589 жыл]] [[Сурет:Balboa.jpg|thumb|right|200px|[[Васко Нуньес де Бальбоа|Нуньес де Бальбоа]]]] Алғаш болып [[1513 жыл]]ы [[испандар|испандық]] [[Васко Нуньес де Бальбоа]]<ref>[http://www.hrono.info/biograf/bio_b/balboa.html Проект Хроно]</ref> Панама мойнағының шыңынан шексіз суды, яғни Тынық мұхитын көріп, Оңтүстік теңізбен байланыстырған.<ref name="TewariAlvarez2008">{{cite book|last1=Tewari|first1=Nita|last2=Alvarez|first2=Alvin N.|title=Asian American Psychology: Current Perspectives|url=http://books.google.com/books?id=m8qgAi0LVj8C&pg=PA161|accessdate=12 маусым 2013|date=17 September 2008|publisher=CRC Press|isbn=978-1-84169-749-9|page=161}}</ref> 1520 жылы португал теңізшісі Фернан Магеллан Оңтүстік Американы айналып бұғаздан өтіп, теңіздік жазықтықты көреді. Отты жерден Филиппин аралдарына дейінгі 3 айға созылған саяхатында Магеллан ешбір дауылға соқтықпаған себепті бұл мұхитты Тынық деп атаған. Тынық мұхитының егжей-тегжейлі картасы [[1589 жыл]]ы Ортилерияда жарияланған. [[1642]]-[[1644 жыл]]дары Тасман бастаған экспедиция нәтижесінде Аустралия өз бетіне жеке құрлық екендігі дәледенді.<ref>{{cite web|url=http://mapmogul.com/catalog/product_info.php+products_id+52|title=Ortelius, Abraham: SOLD Maris Pacifici|publisher=Map Mogul Ltd|accessdate=2012-02-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/659SV0XUv|archivedate=2012-02-02}}</ref> Мұхитты жан-жақты зерттеу XVIII ғасырда басталды. Еуропаның басты елдері Тынық мұхитына ағылшынның [[Джеймс Кук]] (Аустралия және Жаңа Зеландияның зерттеу жұмыстары, Гавай және басқа да көптеген аралдарды ашқан) [[Француздар|француз]] [[Жан-Франсуа де Лаперуз|Жан-Франсуа Лаперуз]], итальян [[Алессандро Маласпино]]ларды (Горн мысынан Аляска бұғазына дейінгі Оңтүстік және Солтүстік Американың барлық батыс жағалауын картаға түсірген) ғылыми-зерттеу сапарларға жібере бастады. Мұхиттың солтүстік жағалауын [[Семен Иванович Дежнев|С.И. Дежнев]] (Еуразия мен Солтстік Америка арасындағы бұғазды ашқан), [[Витус Ионассен Беринг|В. Беринг]] (мұхиттың солтүстік жағалауын зерттеген) және [[Алексей Ильич Чириков|А.И. Чириков]] (Тынық мұхитының солтүстігі мен Азия солүстік-шығыс жағалауын, Солтүстік Американың солтүстік-батыс жағалауын зерттеген) сияқты зерттеушілер зерттей бастады.<ref name=autogenerated1>{{cite web|url=http://umeda.ru/study_pacific|title=Исследование Тихого океана|publisher=Путешествия и туризм|accessdate=2012-02-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/659SVqetB|archivedate=2012-02-02}}</ref> 1803-[[1864 жыл]]дар аралығында орыс теңізшілерінің 45 толық және жартылай жорыққа шыққандығы нәтижесінде орыс әскери және сауда флоттары Балтық теңізі жолын жақсы танып, Тынық мұхитындағы жолда біраз арал ашты. [[1819]]-[[1821 жыл]]дары [[Фаддей Фаддеевич Беллинсгаузен|Ф. Ф. Беллисгаузен]] мен [[Михаил Петрович Лазарев|М. П. Лазарев]] жасаған жорықта [[Антарктида]] ашылды және жол жөнекей 29 арал ашылды. [[Сурет:A generall chart of the South Sea ... NYPL481132.tiff|thumb|Шамамен 1702-1707 жылдардағы еуропалық барлау барысында Тынық мұхитының картасы.]] [[Сурет:A compleat chart of the coast of Asia and America with the great South Sea - R.W. Seale del. et sculp. NYPL465242.tiff|thumb|1754 жылға жуық еуропалық барлау барысында Тынық мұхитының картасы.]] [[1872]]-[[1876 жыл]]дары аралығында ағылшынның «Челленджер» кемесінде алғашқы ғылыми экспедиция жүргізілді, сөйтіп мұхит суының құрамы алынды, өсімдіктері мен жануарлары, су түбі жерлерінің топырағы зерттеліп, алғаш рет су тереңдігінің картасы мен терең сулар жануарларының жиынтығы жасалды.<ref name="Челленджер">{{cite web|url=http://www.oceanographers.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=49&Itemid=52|title=Челленджер|publisher=Океанология. Океанография - изучение, проблемы и ресурсы мирового океана|accessdate=2012-02-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/67m6LVMGV|archivedate=2012-05-19}}</ref> 1886-[[1889 жыл]]дары ғалым-океанограф [[Степан Осипович Макаров|С. О. Макаровтың]] жетекшілігімен Тынық мұхитының солтүстігі зерттелді. Бұдан бұрынғы шетел және орыс зерттеулерінен кейін Макаров толық зерттеу жүргізіп Тынық мұхитының суы сағат тіліне қарсы ағатынын анықтады. Америкалық «Альбатрос» экспедицясының зерттеуі 1883-[[1905 жыл]]дары мұхиттың жануарларының жаңа түрлерін және даму заңдылықтарын ашты.<ref>{{cite web|url=http://www.oceanographers.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1010&Itemid=141|title=Исследования Мирового океана в 19 в.|publisher=Океанология. Океанография - изучение, проблемы и ресурсы мирового океана|accessdate=2012-02-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/67m6MRujc|archivedate=2012-05-19}}</ref> Немістенрдің «Планет» (1906-1907) және америкалық океанагрфиялық «Карнег» (1928-1929) экспедициялары [[Харальд Ульрик Свердруп|Х. У. Свердрупаның]] жетекшілігімен Тынық мұхитының зерттелуіне үлкен үлес қосты. [[1949 жыл]]ы АН КСРО жалауымен кеңестік ғылыми-зерттеу кемесі «Витьяз» жіберілді. [[1979 жыл]]ға дейін кеме 65 ғылыми іс-сапар жасап, соның нәтижесінде су асты бедерлері картадан алынды және Мариан ойпатының тереңдігі өлшенді. Осы аралықта [[Ұлыбритания]]ның «Челленджер II» (1950-1952), Швецияның «Альбатрос III» (1947-1948), Данияның «Галатея» (1950-1952) және басқада көптеген экспедияларының зерттеуі нәтижесінде су астының құрылысы, түзінділіері, мұхиттың тыныс-тіршілігі жайлы ақпараттар көбейе түсті.<ref>{{cite web|url=http://www.oceanographers.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1009&Itemid=141|title=Исследования Мирового океана в 20 в.|publisher=Океанология. Океанография - изучение, проблемы и ресурсы мирового океана|accessdate=2012-02-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/67m6NU0uN|archivedate=2012-05-19}}</ref> Халықаралық геофизикалық жылдары ішінде (1957-1958) әлемдік қосылған үлеспен (әсіресе АҚШ пен КСРО) жүргізілген зерттеулер нәтижелері бойынша Тынық мұхитының батиметрлік жаңа ауқымды картасы жасалды.<ref>{{cite web|url=http://pochemy.net/?n=977|title=Международный геофизический год|publisher=Электронная энциклопедия Pochemy.net|accessdate=2012-02-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/67m6OMYqm|archivedate=2012-05-19}}</ref> [[1968 жыл]]ы америкалық «Гломар Челленджер» кемесінде үлкен тереңдiктерге су массаларының орын ауыстыруы бойынша жұмыстар мен биологиялық зерттеулер үнемі жүргізіліп тұрды.<ref>{{cite web|url=http://www.seapeace.ru/oceanology/science/712.html|title=«Гломар Челленджер» и проект глубоководного бурения|publisher=Мир океана|accessdate=2012-02-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/67m6PjJhf|archivedate=2012-05-19}}</ref> [[1960 жыл]]дың [[23 қаңтар]]ында Мариан батуына алғаш рет адам сүңгіді. «Триест» зерттеу батискафында Мариан батуына АҚШ- тық [[Дон Уолш]] және зерттеуші [[Жак Пикар]] түскен еді.<ref>{{cite web|url=http://oceanexplorer.noaa.gov/history/quotes/soundings/soundings.html|title=1960 — Man at the Deepest Depth|publisher=Ocean Explorer|accessdate=2012-02-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/67m6R6HZe|archivedate=2012-05-19}}</ref> [[2012 жыл]]дың [[26 наурыз]]ында америкалық режиссер [[Джеймс Кэмерон]] терең сүңгу құрылғысы «Deepsea C hallenger» көмегімен жалғыз өзі Мариан батуына сүңгіді, сөйтіп бұл сүңгу тарихтағы екінші сүңгу болды. Құрылғы су астында болған 6 сағат ішінде зерттеу үлгілеріне арналып су асты топрағы, өсімдіктері және тірі ағзалар алынды. Кэмеронның су астында түсірген таспалары «National Geografic»теле арнасының ғылыми-деректі фильмінің негізіне кіреді.<ref>{{cite web|url=http://www.itar-tass.com/c1/374975.html|title=Режиссер Джеймс Кэмерон вернулся из путешествия на дно Марианской впадины|publisher=ИТАР-ТАСС|accessdate=2012-03-26|archiveurl=http://www.webcitation.org/67m6Rf2M3|archivedate=2012-05-19}}</ref> 1966-[[1974 жыл]]дары АН КСРО Океанографиялық институты жазған «Тынық мұхиты» монография жарық көрді. [[1973 жыл]]ы Владивосток қаласында В. И. Ильичев атындағы Тынық мұхиттық океанологиялық институты күшімен қиыр шығыс теңіздерінде және Тынық мұхитының ашық аймағында кең ауқымды зерттеулер жүргізілді.<ref name="Дальневосточные моря">{{cite web|url=http://www.poi.dvo.ru/doc/2007/1197934477_pdf.pdf|title=Исследования Тихого океана и дальневосточных морей Ресейдің|publisher=|accessdate=2012-02-09|deadlink=404}}</ref> Бұл зерттеудің нәтижесі [[1994 жыл]]ы Ұлттық Америка орталығы жасаған мұхиттардың батиметрлік атласы болып табылады.<ref>{{cite web|url=http://www.oceanographers.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1538&Itemid=263|title=3.5 Батиметрические карты и базы данных|publisher=Океанология. Океанография - изучение, проблемы и ресурсы мирового океана|accessdate=2012-02-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/67m6Z0DFo|archivedate=2012-05-19}}</ref> Мұхит алабында "Самоа" аралындағы шеңбер тас, "Тонгадағы трилитон", "Раротонга аралын айнала қоршаған тас төселген соқпақ жол сынды" сыры жұмбақ тас нысандар көп. {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"| |width="25%"|[[Сурет:PArenas Magallanes.JPG|center|500x200px]] |width="25%"|[[Сурет:Bathyscaphe Trieste with USS Lewis (DE-535) over the Marianas Trench, 23 January 1960 (NH 96797).jpg|center|500x200px]] |- |[[Кон-Тики]] плоты . <br />Сурет 1947 жылғы | [[Пунта-Аренас]]тағы Магелланның ескерткіші, [[Чили]]. <br />Магеллан Магеллан бұғазына қарап тұрғандағы суреті. |Батискаф «Триест» сүңгуден бұрын, <br />23 қаңтар 1960 жыл |} == Экономикалық маңыздылығы == Қазіргі кезеңде Тынық мұхитының аралдары мен жағалаулары әр-келкі орналасқан. [[АҚШ]] ([[Лос Анжелес]]тен бастап [[Сан Франциско]] ауданына дейін), [[Жапония]] мен [[Оңтүстік Корея]] жағалаулары ең үлкен өндіріс шоғырланған аймаққа кіреді.<ref>{{cite web|url=http://www.itar-tass.com/c1/405258.html|title=«Прогресс М-14М», пролетавший 9 суток по околоземной орбите, затопят на «кладбище» космических кораблей в Тихом океане|publisher=ИТАР-ТАСС|accessdate=2012-04-28|archiveurl=http://www.webcitation.org/67GD4g1qj|archivedate=2012-04-28}}</ref> === Балық және теңіз өнімдерін аулау === Тынық мұхитының тропикалық енділігі және белгілі аймақтарында теңіз өнімдерін аулау маңызды. Тынық мұхиты [[акватория]]сына әлемдік балықтың 60% келеді. Олардың арасында [[лосось]] (горбуша, [[кета]], [[кижуч]], [[сима]]), сельдь тектестер ([[анчоус]], сельдь, [[сардина]]), треска тектестер ([[треска]], [[минтай]]), окунь тектестер ([[скумбрия]], [[тунец]]), камбал тектестер ([[камбал]]). Сүтқоректілерде ауланады: [[кашалот]], [[теңіз мысығы]], [[калан]], [[морж]], [[сивуч]]; омыртқасыздар: [[краб]], [[креветка]], [[молюска]]. Медицина және өндіріс үшін өсімдітері де алынады. Ең олжалы аулау Тынық мұхитының Батыс Орталық және Солтүстік батысында. Ең көлемді аулау Жапония ([[Нагасаки]], [[Токио]], [[Симоносеки]]), [[Қытай]] ([[Чжоушань архипелагы]], [[Яньтай]], [[Циндао]], [[Далянь]]), [[Ресей]] ([[Примор]], [[Сахалин]], [[Камчатка]]), [[Перу]], [[Тайланд]], [[Жаңа Зеландия]] және АҚШ өңірлерінде.<ref>{{cite web|url=http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/110/849.htm|title=Брокгауз-Ефрон и Большая Советская Энциклопедия объединенный словник|publisher=gatchina3000.ru|accessdate=2012-02-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/67m6aLaqR|archivedate=2012-05-19}}</ref> === Көлік жолдары === Тынық мұхиты арқылы Атлант және Үнді мұхиттары елдерін аса маңызды теңіз және әуе коммуникациялы тынықмұхиттық хауызды және транзитті жолдар жалғастырып жатыр. Аса маңызды мұхиттық жолдар [[Канада]] және АҚШ-тан Тайваньға, [[Қытай]] және Филиппиндер елдеріне апарады. Тынық мұхитының басты кемемен жүк тасымалдау бұғаздары: Беринг, Татар, Лаперуз, Корей, Тайвань, Сингапур, Малакк, Сангар, Басс, Торрес, Кука, Магеллан. Тынық мұхиты Солтүстік және Оңтүстік Америкалардың арасындағы Панама мойнағын жасанды түрде жалғастырған Панама каналы арқылы Атлант мұхитымен жалғасып жатыр. Ірі порттары: [[Владивосток]] (маңызды жүктер, [[мұнай өнімдері]], балық және [[теңіз өнімдері]], орман және аралау материалдары, металлолом, [[Түсті металдар|түсті метал]]), [[Находка]] (көмір, мұнай өнімдері, контейнер, метал, металлолом, рефжүктер), Шығыс, Ванино (көмір, мұнай), [[Кобе]]-[[Осака]] (мұнай және мұнай өнімдері, көлік және құрылғылар, автомобиль, метал және металлолом), [[Токио]]-[[Иокогама]] (металлолом, көмір, мақта, дәнді-дақыл, мұнай және мұнай өнімдері, каучук, химикат, жүн, машина және құралдар, текстиль, автомобиль, дәрі-дәрмек), [[Нагоя]] ([[Жапония]]), Шанхай (құрғақ және сұйық жүктердің барлық түрі), [[Сянган]] (текстиль, киім, талшықтар, радио және элетр тауарлар, пластмасса бұйымдар, машина, құрылғылар) ([[Қытай]]), [[Сингапур]] (мұнай өнімдері, каучук, азық-түлік, текстиль, машина және құрылғылар) (Сингапур), [[Сидней]] (басты заттар, темір рудасы, көмір, мұнай және мұнай өнімдері, дәнді дақыл), [[Ньюкасл (Аустралия)|Ньюкасл]] ([[Аустралия]]), [[Окленд]] ([[Жаңа Зеландия]]), [[Ванкувер]] (орман жүктері, көмір, рудалар, мұнай және мұнай өнімдері, химиялық және басты жүктер) ([[Канада]]), [[Сан-Франциско]], [[Лос Анжелес]] (мұнай және мұнай өнімдері, копра, химиялық жүктер, [[оман]], [[дәнді дақылдар]], [[ұн]], [[ет]], [[балық консервілері]], [[цитрус]]тар, [[банан]], [[кофе]], [[машина]] және құрылғылар, [[джут]], [[целлюлоза]]), [[Лонг-Бич]] ([[АҚШ]]), [[Уаско]] ([[рудалар]], балық, азық-түлік, жанармай) ([[Чили]]). Тынық мұхитында көп жақты шағын біршама порттар орналасқан.<ref>{{cite web|url=http://aapa.files.cms-plus.com/Statistics/WORLD%20PORT%20RANKINGS%2020081.pdf|title=WORLD PORT RANKING - 2008|publisher=|accessdate=2012-07-23|archiveurl=http://www.webcitation.org/69eaEND3Y|archivedate=2012-08-04}}</ref> Әуе жүк тасымалдауда маңызды рөл атқарады. Ең алғашқы тұрақты рейс 1936 жылы Сан-Франциско (АҚШ) - [[Гонолулу]] ([[Гавай аралдары]])-[[Манила]] ([[Филиппин]]). Қазіргі уақытта негізгі трансмұхиттық маршруттар Тынық мұхитының солтүстік және орталық аудандарында. Ішкі және арал аралық әуе тасымалдаудыңда мәні зор. [[1902 жыл]]ы [[Ұлыбритания]] тарапынан Фанингы және Фиджи аралдарынан өтіп, Канада, Жаңа Зеландия, Аустралия Кеңестерін жалғастыратын ұзындығы 12, 55 мың км мұхит астымен телеграф сымы салынды. Радио байланысты бұрыннан кеңінен қолданысты. Қазіргі таңда Тынық мұхитында байланыс үшін байланыс ағымдары кеңейтілген жасанды жер серіктері қолданыста.<ref>{{cite web|url=http://www.dp.ru/a/2011/07/25/JAponija_nachnet_dobivat_ga/|title=Япония начнет добывать газ на дне Тихого океана|publisher=Портал dp.ru|accessdate=2012-02-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/67m6bl3fg|archivedate=2012-05-19}}</ref> {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"|[[Сурет:151003 Shinko Kobe Japan01s5.jpg|center|500x160px]] |width="25%"|[[Сурет:MV Steve Irwin Melbourne.jpg|center|500x160px]] |width="25%"|[[Сурет:Harbour 15.JPG|center|500x160px]] |width="25%"|[[Сурет:Mataveri Airport Easter Island Chile.jpg|center|500x160px]] |- |[[Кобе]] порты, [[Жапония]] |MV Steve Irwin [[Мельбурн]] портында, [[Аустралия]] |Теңіз жағалауындағы паром, [[Филиппин]] |[[Матавери (әуежай)|Матавери]]дағы [[LAN Airlines]] ұшағы |} === Пайдалы қазбалары === [[Сурет:Sunrise Over the South Pacific Ocean.jpg|thumb|right|270px|Тынық мұхитынан күннің шығуы ([[5 мамыр]] [[2013 жыл|2013]] ж.)]] Тынық мұхиты минералдар ошағына өте бай. [[Қытай]], [[Индонезия]], [[Жапония]], [[Малайзия]], [[АҚШ]] ([[Аляска штаты|Аляска]]), [[Эквадор]] ([[Гуаякир шығанағы]]), [[Аустралия]] ([[Басс бұғазы]]) және [[Жаңа Зеландия]]да [[мұнай]] мен [[газ]] бұрғылайды. Қолда бар есептен бойынша Тынық мұхитының кені әлемдік мұнай мен газ қорының 30-40 % құрайды.<ref name="Основные черты географии туризма">{{cite web|url=http://www.orsha.by/?page_id=97|title=Основные черты географии туризма|publisher=Страны и континенты|accessdate=2012-02-10|archiveurl=http://www.webcitation.org/67m6dgmK7|archivedate=2012-05-19}}</ref> Әлемде ең үлкен көлемдегі [[қалайы]] концентратын өндіруші Малайзия, ал [[циркон]], [[ильменит]] пен басқаларын өндіруден Аустралия елдері болып табылады. Мұхит жалпы қоры 17•10 т боларлықтай [[темір]],[[марганец]] конкрециясына да бай. Ең кең ауқымдығы байлығы Тынық мұхитының солтүстігінде, сондай-ақ Оңтүстік және [[Перу]] қазашұңқырларында. Мұхиттың рудалық және кокрециялық байлығы марганец 7,1•10 т, [[никель]] 2,3•10 т, [[мыс]] 1, 5•10 т, [[кобальт]] 1•10 т құраған. [[Орегон]] батуында, Куриль тізбегі мен [[Охота теңізі|Охот теңізі]]ндегі Сахалин шельфінде, [[Жапон теңізі]]ндегі Нанкай науасында және [[Жапония]] жағалауында, Перу батуында терең су асты газ гидраттарының түзінділері табылған.<ref>{{cite web|url=http://mkt.unwto.org/sites/all/files/docpdf/unwtohighlights11enlr_1.pdf|title=UNWTO World Tourism Barometer. 2011 edition|publisher=Всемирная туристская организация ЮНВТО|accessdate=2012-02-10|archiveurl=http://www.webcitation.org/67ukiubXk|archivedate=2012-05-25}}</ref> 2013 жылы Жапония Тынық мұхитының [[Токио]]дан солтүстік-шығыс бағытында [[метан]] гидраты кен орныннан табиғи газ бұрғылау жұмысын бастауға ниетті.<ref name="Рекреационные ресурсы">{{cite web|url=http://www.orsha.by/?page_id=54|title=Рекреационные ресурсы|publisher=Страны и континенты|accessdate=2012-02-10|archiveurl=http://www.webcitation.org/67m6eF8P7|archivedate=2012-05-19}}</ref> === Кертарапты қоры === Тынық мұхитының кертарапты қоры жан-жақтылығымен сипатталады. Бүкіл әлемдік туристтік ұйымның есебі бойынша XX ғасырдың аяғында Тынық мұхиттық аймақтарға 16% халықаралық туристтік жолдамалар тіркелген ([[2020 жыл]]ға 25 % жоспарлап отыр). Ең басты туристік елдер [[Жапония]], [[Аустралия]], [[Сингапур]], [[Корея Республикасы|Корей Республикасы]], [[Ресей]], АҚШ және [[Канада]]. Басты рекреакциалы аймақтар: [[Гавай аралдары]], [[Полинезия]] мен [[Микронезия]] аралдары, Аустралияның шығыс жағалауы, [[Бохай шығанағы]] және Қытайдағы Хайнань аралы, [[Жапон теңізі]] жағалауы, [[Солтүстік Америка]]<nowiki/>ның қалаларының ауданы және қалалық агломерациялық жиегі болып табылады. Туристтер ең көп келетін елдер арасында (Бүкіл әлемдік туристтік ұйымның [[2010 жыл]]<nowiki/>ғы деректері бойынша) Тынық мұхитының азиялық ауданы ерекшеленеді: Қытай (55 млн. 1 жыл ішінде), [[Малайзия]] (24 млн), [[Гонконг]] (20 млн), [[Тайланд]] (16 млн), [[Макао]] (12 млн), Сингапур (9 млн), Корей Республикасы (9 млн), Жапония (9 млн), [[Индонезия]] (7 млн), [[Аустрия]] (6 млн), Тайвань (6 млн), [[Вьетнам]] (5 млн), Филиппиндер (4 млн), [[Жаңа Зелеландия]] (3 млн), [[Камбоджо]] (2 млн), Гуам (1 млн); Оңтүстік және Солтүстік Америка жағалауындағы елдерде: АҚШ (60 млн), [[Мексика]] (22 млн), [[Канада]] (16 млн), [[Чили]] (3 млн), [[Колумбия]] (2 млн), [[Коста-Рика]] (2 млн), [[Перу]] (2 млн), [[Панама]] (1 млн), [[Гватемала]] (1 млн), [[Сальвадор]] (1 млн), [[Эквадор]] (1 млн). == Қызықты деректер== [[Сурет:Photo-like view of Earth is based largely on observations from MODIS.jpg|thumb|270px|Ғарыштан Тынық мұхитының бейнесі]] * Мұхитқа «Тынық» деген атты еуропалық жиһангез Магеллан қойған. Ол бұл мұхитты басып өткен кезде бірде-бір дауыл соқпаған. Сондықтан бұл мұхитты Тынық деп атаған. * Әлемдегі ең терең шұңғымалар Тынық мұхитының табанында жатыр. * Тынық мұхитындағы жер сілкінулер мен жанартау атқылаулардан кейін цунами пайда болады. * Тынық мұхитындағы маржан аралы «атолл» деп аталады. Ол сөнген жанартаудың төбесіне жиналған маржан полиптерінен пайда болады. == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} {{Жер}} {{Әлем аймақтары}} {{Тынық мұхит}} {{Жақсы мақала}} [[Санат:Тынық мұхит]] 9w3p27k5sd5et2fd9lt9iawkjwcgyh7 3690289 3690287 2026-11-02T13:36:47Z Almas Akniet 186024 3690289 wikitext text/x-wiki {{Бес мұхит}} '''Тынық мұхит''' — көлемі мен тереңдігі жағынан ең үлкен [[мұхит]]. Батысында [[Еуразия]] мен [[Аустралия]], шығысында [[Солтүстік Америка|Солтүстік]] және [[Оңтүстік Америка]], оңтүстігінде [[Антарктида]] құрлықтарымен шекаралас. Тынық мұхиты оңтүстігінен солтүстігіне 15,8 мың км, шығысынан батысына 19,5 мың км созылып жатыр. Шекаралас теңіздермен есептегенде 179,7 млн км², орта тереңдігі 3984 метр, көлемі 723,7 млн км³ (теңізсіз есептегенде 165,2 млн км², орта тереңдігі 4282 м, көлемі 707,6 млн км³). Тынық мұхитының ең терең жері (әлем мұхиттарының ең терең жері) 10994 м ([[Мариана шұңғымасы]]).<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-15845550 BBC. Oceans' deepest depth re-measured]</ref> Тынық мұхитындағы 180-меридиан арқылы тәуліктік сызық өтеді. == Этимология == Алғаш болып Тынық мұхитын көрген [[испандар|испандық]] Васко Нуньес де Бальбоа. Ол [[1513 жыл]]ы өз серіктестерімен [[Панама мойнағы]]н кесіп өтіп, белгісіз мұхитқа шығады. Олар мұхитқа оңтүстіктегі ашық шығанақ арқылы шыққандықтан, Бальбоа бұл мұхитты ''Оңтүстік теңіз'' ({{lang-es|[[:es:Mar del Sur|Mar del Sur]]}}) деп атады. [[28 қараша]] [[1520 жыл]]ы [[Фернан Магеллан]] алғаш болып мұхитқа шықты. Ол [[Отты жер (архипелаг)|Отты Жер архипелагынан]] [[Филиппин|Филиппин аралдарына]] дейін 3 ай 20 күнде мұхитты кесіп өтті. Осы уақыт бойы ауа райы бір қалыпты тынық болды, сол себепті Магеллан бұл мұхитты ''Тынық мұхит'' деп атады. [[1753 жыл]]ы француздық географ [[Жан-Николь Бюаш|Ж.Н. Бюаш]] Тынық мұхитын ''Ұлы мұхит'' ({{lang-fr|[[:fr:Jean-Nicolas Buache|Jean-Nicolas Buache]]}}) атауды ұсынды, әлемдегі ең үлкен мұхит болған себепті.<ref name="Географические названия мира">{{мақала |авторы = Поспелов Е. М. |тақырыбы = Географические названия мира: Топонимический словарь. — 2-е изд., стереотип. |орны = Мәскеу |баспасы = Русские словари, Астрель, АСТ |жыл = 2001 |беттері = 191—192 }}</ref> Бірақ бұл атауды көпшілік қабылдамады, әлемдік географияда сөзі басым ағылшын тілді елдердің қалауымен «Тынық мұхиты» ({{lang-en|Pacific Ocean}}) болып қала берді. [[1917 жыл]]ға дейін жер аударған орыс картасында ''Шығыстық мұхит'' деп аталды.<ref name="Географические названия мира"/> == Физика-географиялық сипаттамасы == {| class="standard" align="right" style="margin-left:15px" |+Мұхиттардың негізгі морфологиялық сипаты<ref name="Атлас Океанов">Атлас океанов. Термины, понятия, справочные таблицы.— М.: ГУНК МО КСРО, 1980. С. 84—85</ref> !Мұхиттар !Су ауданы,<br /> млн км² !Көлем, <br />млн км³ !Орташа <br />тереңдігі, <br />м !Мұхиттың <br />батулары, <br />м |- |[[Атлант мұхиты]] | align="right"| 91, 66 | align="right"| 329, 66 | align="right"| 3597 | align="right"| Пуэрто-Рико шұңғымасы (8742) |- |[[Үнді мұхиты]] | align="right"| 76, 17 | align="right"| 282, 65 | align="right"| 3711 | align="right"| [[Зонд шұңғымасы]] (7729) |- |[[Солтүстік Мұзды мұхит]] | align="right"| 14, 75 | align="right"| 18, 07 | align="right"| 1225 | align="right"| Гренланд теңізі (5527) |- |Тынық мұхит | align="right"| 178, 68 | align="right"| 710, 36 | align="right"| 3976 | align="right"| [[Мариана шұңғымасы]] (10 994) |- |- |[[Мұхит|Әлемдік]] | align="right"| '''361, 26''' | align="right"| '''1340, 74''' | align="right"| '''3711''' | align="right"| '''11 022''' |} === Жалпы мағлұмат === [[Мұхит|Әлемдік мұхит]]тардың 49, 5% алатын және 53% суы бар Тынық мұхиты ғаламшардағы ең үлкен мұхит болып табылады. Шығысынан батысына 19 мың км, ал оңтүстігінен солтүстігіне дейін 16 мың км созылып жатыр. Оның суы оңтүстігінде көбірек, ал солтүстігінде аз болып келеді. Тынық мұхиты батыс жағасында [[Оңтүстік Америка|Оңтүстік]] және [[Солтүстік Америка]], шығыс жағасымен [[Аустралия]] мен [[Еуропа]]ны, ал оңтүстігінде [[Антарктида]]ны шайып жатыр. Тынық мұхитының [[Солтүстік Мұзды мұхит]]ымен шекарасы Дежнев мысынан Уэльс Ханзадасы мысына дейінгі [[Беринг бұғазы]]. [[Атлант мұхиты]]мен шекарасын Горн мысынан 68°04’ [[меридиан]]ға дейін немесе қысқасы Оңтүстік Америкадан Антарктида аралдарына дейін [[Дрейк бұғазы]] арқылы, Осте аралынан Штернек мысына дейін, [[Үнді мұхиты]]мен шекарасы Аустралияның оңтүстігіне қарай Бассов бұғазының шығыс шекарасымен [[Тасмания]] аралдарына дейін, одан әрі 146°55’ меридианымен Антарктидаға дейін, Аустралияның солтүстігіне қарай [[Андаман теңізі]] мен Малак бұғазымен, оңтүстік-батыс жағалауында [[Суматра аралдары]]мен, [[Зонд бұғазы]]мен, оңтүстік жағалауында [[Ява|Ява аралдарымен]], Бали және [[Саву теңізі|Саву теңіз]]дерінің оңтүстігімен, [[Арафур теңізі]]нің солтүстігімен, [[Жаңа Гвинея]]ның оңтүстік батысымен және Торресов бұғазының батысымен шектесетін аралықта жатыр. === Теңіздер === Тынық мұхитындағы [[теңіз]], [[бұғаз]] және [[шығанақ]]тар ауданы 31,64 млн км² құрайды. Теңіздердің басым бөлігі батысында, Еуразиямен шекарасында: [[Беринг теңізі]], [[Охота теңізі|Охот]], [[Жапон теңізі|Жапон]], Ішкі Жапон, [[Сары теңіз|Сары]], [[Шығыс Қытай теңізі|Шығыс-Қытай]], Филиппин. Оңтүстік-Шығыс Азия аралдары арасындағы теңіздер: [[Оңтүстік Қытай теңізі|Оңтүстік-Қытай]], [[Ява теңізі|Ява]], [[Сұлу теңізі|Сұлу]], [[Сулавеси теңізі|Сулавеси]], [[Бале теңізі|Бале]], [[Флорес теңізі|Флорес]], [[Саву теңізі|Саву]], [[Банда теңізі|Банда]], [[Серам теңізі|Серам]], [[Хальмахера теңізі|Хальмахера]], [[Молукк теңізі|Молукк]]; Аустралия жағалауында: Жаңа-Гвинея, Сүлейман, [[Коралл теңізі|Коралл]], [[Фиджи теңізі|Фиджи]], [[Тасман теңізі|Тасман]]; Антарктидадағы теңіздер (кейбір кезде бұларды Оңтүстік мұхитқа жатқызады): [[Росса теңізі|Росса]], [[Амундсена теңізі|Амундсена]], [[Беллинсгаузен теңізі|Беллинсгаузен]]. Оңтүстік Америка жағалауында теңіздер жоқ, бірақ үлкен шығанақтар кездеседі: [[Аляска ағысы|Аляска]], [[Калифорния шығанағы|Калифорния]], [[Панама шығанағы|Панама]].<ref name="Атлас Океанов"/> === Аралдар === {{main|Тынық мұхит аралдары}} Тынық мұхитында жанартау салдарынан пайда болған аралдар көптеп кездеседі. Олардың көбі маржандар түзіп, ақыр соңында мұхит түбіне кетіп, ал кейбіруелері өз соңынан маржан сақиналарын қалдырған.<ref name="AAE">{{cite book|title=Academic American encyclopedia|url=http://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ|accessdate=12 маусым 2013|date=1997|publisher=Grolier Incorporated|isbn=978-0-7172-2068-7|page=8}}</ref><ref name="LalFortune2000">{{cite book|last1=Lal|first1=Brij Vilash|last2=Fortune|first2=Kate|title=The Pacific Islands: An Encyclopedia|url=http://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA63|accessdate=14 маусым 2013|date=2000|publisher=University of Hawaii Press|isbn=978-0-8248-2265-1|pages=63–}}</ref> [[Сурет:Pacific Culture Areas.jpg|thumb|Микронезия, Меланезия және Полинезия]] Арал ауданы мен көптігінен Тынық мұхиты жоғары сатыда тұр. Мұхитта елді аралдарда кездеседі: [[Жаңа Гвинея]] (829, 3 мың км²) және [[Калимантан]] (735, 7 мың км²). Өзгеде ірі [[арал]]дары және [[архипелаг]]тары - [[Азия]]да: [[Командор аралдары]], [[Сахалин]], [[Курил аралдары]], [[Жапон аралдары]] ([[Хонсю]], [[Хоккайдо]], [[Кюсю]], [[Сикоку]], [[Рюкю аралдары]]), [[Қытай Республикасы|Тайвань]], [[Хайнань]], [[Филиппин|Филиппин аралдары]] ([[Лусон]], [[Минданао]], Самар, [[Негрос]], [[Палаван]], [[Панай]], [[Миндоро]]), [[Үлкен Зонд аралдары|Үлкен Зонд аралы]] (1485 мың км² осы қатарлы [[Калимантан]], [[Суматра]], [[Сулавеси]], [[Ява]], [[Банка (арал)|Банка]]), [[Кіші Зонд аралдары]] ([[Тимор]], [[Сумбава]], [[Флорес (арал)|Флорес]], [[Сумба]]);<ref name="GillespieClague2009">{{cite book|last1=Gillespie|first1=Rosemary G.|last2=Clague|first2=David A.|title=Encyclopedia of Islands|url=http://books.google.com/books?id=g9ZogGs_fz8C&pg=PA706|accessdate=12 маусым 2013|date=2009|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-25649-1|page=706}}</ref> [[Океания]]да: [[Молукка аралдары]] ([[Серам]], [[Хальмахера (арал)|Хальмахера]]), [[Жаңа Гвинея]], [[Бисмарк (архипилаг)|Бисмарк архипилагы]] ([[Жаңа Британия]], [[Жаңа Ирландия]]), [[Соломон аралдары|Сүлеймен аралдары]] ([[Бугенвиль]]), [[Жаңа гебридтер]], [[Жаңа Каледония]], [[Луайоте аралдары]], [[Фиджи|Фиджи аралдары]] ([[Вити-Леву]],[[Вануа-Леву]]), [[Мариана аралдары]], [[Тувалу]], [[Тонга]], [[Туамоту]], [[Маршалл аралдары]], [[Гавай аралдары]] ([[Гавайи]]), [[Жаңа Зеландия]] ([[Солтүстік (арал, Жаңа Зеландия)|Солтүстік]] және [[Оңтүстік (арал, Жаңа Зеландия)|Оңтүстік]] аралдары);<ref name="West2009">{{cite book|last=West|first=Barbara A.|title=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania|url=http://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA521|accessdate=14 маусым 2013|date=2009|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-1913-7|pages=521–}}</ref> Солтүстік Америкада: [[Әулие Лаврентий өзені|Әулие Лаврентия]], [[Алеут аралдары]], [[Александр архипелагы]], [[Хайда-Гуаи|Шарлотта патшайым аралы]], [[Ванкувер аралы|Ванкувер]]; Оңтүстік Америкада: [[Галапагос аралдары]], [[Чили архипелагы]] ([[Чилоэ]]), [[Отты жер (архипелаг)|Отты Жер]] ([[Отты жер (арал)|Отты Жер]]);<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/137072/coral-island "Coral island"], ''Encyclopædia Britannica''. Retrieved 22 маусым 2013.</ref><ref>[http://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm "Nauru"], Charting the Pacific. Retrieved 22 маусым 2013.</ref> Антарктидада: [[Палмер архипелагы]], [[Оңтүстік Шетланд аралдары]].<ref name="DunfordRidgell1996">{{cite book|last1=Dunford|first1=Betty|last2=Ridgell|first2=Reilly|title=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia|url=http://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC|accessdate=14 маусым 2013|date=1996|publisher=Bess Press|isbn=978-1-57306-022-6|pages=125–}}</ref> {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"|[[Сурет:Yuzhno kurilsk00.jpg|center|500x165px]] |width="25%"|[[Сурет:GreatBarrierReef-EO.JPG|center|500x165px]] |width="25%"|[[Сурет:Storm in pacifica 6.jpg|center|500x165px]] |width="25%"|[[Сурет:TERN1.JPG|center|500x165px]] |- |[[Оңтүстік Курильск]]тегі күннің батуы |Ғарыштан көрініс. |[[Калифорния]]ға таяу дауыл |[[Росса теңізі]]ндегі мұз үстіндегі контейнеровоз |} === Мұхиттың қалыптасу тарихы === Пангея құрлығы [[Мезозой|мезозой дәуірінде]] [[Гондвана]] мен [[Лавразия]]ға ыдырағанда, оны қоршаған Панталассаның ауданы кішірейе бастады.<ref>{{cite web|url=http://www.loc.gov/today/pr/2001/01-093.html |title=Library Acquires Copy of 1507 Waldseemüller World Map - News Releases (Library of Congress) |publisher=Loc.gov |accessdate=2013-04-20}}</ref> Мезозойдың соңына қарай Гондвана мен Лавразия бөлініп, олардың бөлінуіне қарай Тынық мұхиты қалыптаса бастады. [[Юра кезеңі|Юра дәуірінде]] тынықмұхиттық бытқыл маңында мұхиттық төрт [[Литосфералық тақталар|тектоникалық тақталар]] түзілді: Тынық мұхиттық, Құла, Фараллон және Феникс.<ref name="ReferenceA">"Физическая география материков и океанов"</ref> Солтүстік-батыс Құла тақтасы [[Азия|Азия құрлығы]]ның шығыс және оңтүстік-шығыс төңірегіне жылжыды.<ref>{{cite book|title=Primary Australian History: Book F [B6] Ages 10-11|url=http://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&pg=PA6|accessdate=12 маусым 2013|date=2008|publisher=R.I.C. Publications|isbn=978-1-74126-688-7|page=6}}</ref> Солтүстік-шығыс мұхиттық тақта Фараллон Аляска, Чукотка және [[Солтүстік Америка]]ның астына жылжыды.<ref name="Stanley2004">{{cite book|last=Stanley|first=David|title=South Pacific|url=http://books.google.com/books?id=EDGapfBX-CAC&pg=PA19|accessdate=12 маусым 2013|date=2004|publisher=David Stanley|isbn=978-1-56691-411-6|page=19}}</ref> Оңтүстік-Шығыс тақтасы Феникс [[Оңтүстік Америка]]ның астына сүңги бастады. [[Бор кезеңі|Бор дәуірінде]] оңтүстік-шығыстық Тынық мұхитының мұхиттық тақтасы сол уақыттағы бір болған Аустра-Антарктикалық құрлық маңының шығысына салдарынан қазіргі Жаңа Зеландиялық жонның және Лорд-Хау мен [[Норфолк]] су асты үстірттерінің кесегі құрлықтан тебіліп кетті.<ref name=oceanario>[http://www.oceanario.pt/cms/1316/ "Life in the sea: Pacific Ocean"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141014024402/http://oceanario.pt/cms/1316/ |date=2014-10-14 }}, Oceanário de Lisboa. Retrieved 9 маусым 2013.</ref> Кешірек борда Аустра-Антарктикалық құрлықтың жарылуы басталды. Аустралиялық тақта бөлініп, [[экватор]]ға жылжи бастады. Тынықмұхиттық тақта олигоценде бағытын солтүстік-батысқа ауыстырды.<ref name="Ober">{{cite book|last=Ober|first=Frederick Albion|title=Vasco Nuñez de Balboa|url=http://books.google.com/books?id=98zUIbdvAYgC&pg=PT129|accessdate=12 маусым 2013|publisher=Library of Alexandria|isbn=978-1-4655-7034-5|page=129}}</ref> Кешірек [[миоцен]]де Фараллон тақтасы екіге бөлінді: Кокос және Наска. Құла тақтасы солтүстік-батысқа жылжи отырып, толықтай (Тынықмұхиттық тақтаның солтүстік бөлігімен бірге) Еуразия мен прото-Алеут науасының астына кетті. Бүгінде тектоникалық тақталар қозғалысы жалғасуда.<ref name="HendersonDelpar2000">{{cite book|last1=Henderson|first1=James D.|last2=Delpar|first2=Helen|last3=Brungardt|first3=Maurice Philip|author4=Weldon, Richard N. |title=A Reference Guide to Latin American History|url=http://books.google.com/books?id=e2F7c0wW7g4C&pg=PA28|accessdate=12 маусым 2013|date=January 2000|publisher=M.E. Sharpe|isbn=978-1-56324-744-6|page=28}}</ref> Бұл қозғалыстың өзегі орта-мұхиттық риф аймақтары Оңтүстік-Тынықмұхиттық пен Шығыс-Тынықмұхиттық артулары болып табылады. Бұл аймақтың батысына қарай [[Еуразия тақтасы|Еуразия]] және [[Аустралия тақтасы|Аустралия тақталарының]] астына жылына 6-10 см жылдамдықпен қозғалып жатқан ең үлкен Тынықмұхит атты тақта орналасқан.<ref>{{cite book|last=Galvano|first=Antonio |title=The Discoveries of the World from Their First Original Unto the Year of Our Lord 1555, issued by the Hakluyt Society|publisher=Kessinger Publishing|origyear=1563|date=2004|url=http://books.google.com/?id=XivHTiZoMycC&lpg=1|isbn=0-7661-9022-6 |ref=Galvano 1563|authorlink=António Galvão|accessdate=2011-06-16|page=168}}</ref> [[Тынықмұхиттық тақта]] батыста [[Филиппин тақтасы]]н солтүстік-батысқа, яғни Еуразиялық тақта астыны жылына 6-8 см жылдамдығымен ығыстыруда.<ref>{{cite book|last=Milton|first=Giles|authorlink=Giles Milton|title=Nathaniel's Nutmeg|publisher=Sceptre|date=1999|location=London|pages=5, 7|isbn=978-0-340-69676-7}}</ref> Орта-мұхиттық риф аймақтарының шығысында: солтүстік-шығысында жылына 2-3 см жылдамдықпен Солтүстік-Америка тақтасы астына қозғалып бара жатқан [[Хуан де Фука тақтасы]]; орталық аймағында солтүстік-шығысқа бағытталған Кариб [[Литосфералық тақталар|литосфералық тақтасы]] астына қарай жылына 6-7 см жылдамдықпен жылып жатқан [[Кокос тақтасы]]; оңтүстікке қарай шығысқа бағыт алған Оңтүстік-Америка тақтасының астына қарай жылына 4-6 см жылдамдықпен қозғалатын [[Наска тақта]]лары орналасқан.<ref name="Porter, Jonathan 1996">Porter, Jonathan. [1996] (1996). ''Macau, the Imaginary City: Culture and Society, 1557 to the Present''. Westview Press. ISBN 0-8133-3749-6</ref> === Геологиялық құрылысы мен жер бедері === [[Сурет:Pacific elevation.jpg|300px|thumb|Тереңдік картасы]] ==== Құрлықтың су асты маңайы ==== Құрлықтың су асты жақтаулары Тынық мұхитының 10% аумағын алып жатыр. Қайраңның бедерінде трансгрессивті жазықтық пен субаэралды қалдықтар бейнеленген. Мұндай нысандары Ява қайраңында және [[Беринг теңізі]]нің қайраңындағы суасты өзен бойындағы тән болып келеді. Корей қайраңы мен Шығыс-Қытай қайраңында кеңінен тараған жоталы бедер, олар ағыстан қалыптасқан. Экваториялық-тропикалық қайраңда көбіне кораллды құрылымдар бар. [[Антарктика]]лық қайраңның көп бөлігі 200 м тереңдікте, үсті бөлшектенген, суасты төбелерінің тектоникалық табиғаты терең депрессияланған. Солтүстік Америка құрлықтық баурайы суасты шатқалдары қатты бөлшектенген. Құрлықтық баурайында үлкен суасты каньондар Беринг теңізінде көп. Жаңа Зеландияның суасты атырабыда өзіндік материктік құрылымы бар. Ауданы аралдырынан 10 есе үлкен. Бұл суасты Жаңазеландиялық платоны Кэмпбелл Чатам және олардың арасындағы Баунки ойпаты құрайды. Барлық жағынан бұл материктің шекаралас құрлықтық баурай шектейді. Бұл кеш мезозойлық суасты жотаны [[Лорд-Хау]] қамтиды. ==== Өтпелі аймақ ==== Тынық мұхитының батыс атырабында орналасқан өтпелі аймақтар: Алеуттік, Курил-Камчаттік, Жапон, Шығыс-Қытай, Индонезиялық-Филиппиндік, Бониндік-Мариандық (мұхиттын ең төменгі нүктесінен — Мариан шығанағы, тереңдігі 11 022 м), Меланезиялық, Витязевтік, Тонга-Кермадек, Маккуорилік. Бұл өтпелі аймаққа: шектеулі терең теңіз, окоптар, шекті теңіздер, аралдың доғаланған түрлері кіреді. Шығыс шетіндегі өтпелі аймақтарда орналасқан: Орталық-Америкалық және Перуан-Чилилік. Өтпелі аймақтарға [[вулканизм]] және жоғары [[Сейсмикалық атыраптар (зоналар)|сейсмикалық құбылыс тән]], олар Тынық мұхиттың шалғай аймағына жер сілкінісі және қазіргі заманғы вулканизм қалыптастырады. Тынық мұхитындағы өтпелі аймақтар екі эшалон түрінде көрінеді, ең жастары мұхиттың қыртыс шекарасында орналасқан және одан көп жетілген мұхит бөлінген және аралдық доғаларда кездеседі. ==== Су түбіндегі бөліну==== [[Амур]], [[Хуанхэ]], [[Янцзы]], [[Меконг]] және т.б Азияның ірі теңіздері Тынық мұхитқа жылына 1767 миллион тонна шөгінді алып келеді. Мұндай аллювийдің барлығы мұхит алабында қалып қояды. [[Юкон]], [[Колорадо]], [[Колумбия]], [[Фрейзер]], [[Гуаяс]] секілді Американың ірі теңіздері Тынық мұхитына 380 миллион тонна шөгінді алып келеді және салмақталған заттың 70—80 % мұхитқа толығымен құйылады, қайраңының шағын ені осының әсерінен қалыптасқан.<ref name="Берега">{{кітап|авторы =Каплин П. А., Леонтьев О. К., Лукьянова С. А., Никифоров Л. Г.|бөлімі =Берега|орны =М.|баспасы =Мысль|жыл =1991|беттері =355—356}}</ref> Тынық мұхит жылы кең таралған қызыл балшық, әсіресе солтүстік жарты шарда. Бұл мұхит бассейндерінің үлкен тереңдігіне байланысты. Тынық мұхит Солтүстік және Оңтүстік белдеулерде орналасқан, кремнийлі радиоляриялар шөгінділері анық экваторлық белдікте екенін білдіреді, сондай-ақ екі кремнийлі диатомдар балдырлардың аймағы да бар. {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"|[[Сурет:D0807I14-HarbourTour.jpg|center|400x135px]] |width="25%"|[[Сурет:Volcano,Savaii.(.Photographer’s.Title).Andrew.Thomas 1906.jpg|center|400x135px]] |width="25%"|[[Сурет:Pacific typhoon tracks 1980-2005.jpg|center|400x135px]] |width="25%"|[[Сурет:Saomai and Bopha 2006-08-08 0205Z.jpg|center|400x135px]] |- |[[Камчатка]]. <br />Авачин бухта |Жанартаудың атқылауы <br />[[Савайи]] ([[Самоа]]) 1905 жылы |Тынықмұхиттық [[тайфун]]ның схемасы <br /> 1980—2005 жылдары |Тропикалық циклондар [[Саомай]] (оң жақ) және Бопха, <br />8 сәуір 2006 жыл |} === Климаты === [[Сурет:El nino north american weather.png|thumb|right|250 px|Эль Нинью мен Ла Нинаның Солтүстік Америкаға ықпалы]] [[Сурет:Typhoon Tip (1979) peak intensity.jpg|thumb|right|[[Тайфун]]]] Тынық мұхитының климатына күн сәулесінің радиациясы мен атмосфералық қозғалыстың, Азия құрлықтық бөлігінің әсері зор. Мұхитта барлық климаттық аймақтарды бөлуге болады. Қыс кезінде солтүстік аймақта Алеуттік қысым минимум баролық орталық болып, жаз кезінде әлсіз болады.<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/437703/Pacific-Ocean/36083/Islands#toc36085 "Pacific Ocean: Islands"], ''Encyclopædia Britannica''. Retrieved 13 маусым 2013.</ref> Оңтүстікке қарай Солтүстік-Тынық мұхиттық антициклон. [[Экватор]]да экваторлық депрессия (төмен қысым ауданы), ол Оңтүстік-Тынық мұхиттық антициклонға айналады. Оңтүстікке қарай қысым төмендейді, содан соң Антарктидада жоғарғы қысым аймағына ауысады. Баролық ортаның орналасуына байланысты жел бағыты қалыптасады. Солтүстік жарты шардың өлшеулі бөлігінде қыс кезінде батыстан жел басым, ал жазда оңтүстіктен қоңыр жел болады. Қыс мезгілінде мұхиттың солтүстік батысында солтүстік және солтүстік-шығыс муссон желдері болады, жаз кезінде оңтүстіктен соғады. Полюстік фронтта пайда болатын циклондар таяу полюсте болатын шторм дауылдын болатынын анықтайды (әсіресе оңтүстік жарты шарда).<ref>{{cite web|url=http://www.cpc.ncep.noaa.gov/products/analysis_monitoring/lanina/enso_evolution-status-fcsts-web.pdf|title=ENSO: Recent Evolution, Current Status and Predictions|pages=5, 19–20|author=Climate Prediction Center |author-link=Climate Prediction Center|publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]]|date=2014-06-30|accessdate=2014-06-30}}</ref> Солтүстік жарты шардың [[Субтропиктер|субтропиктік]] және [[Тропиктік белдеу|тропиктік]] аймақтарында солтүстік–шығыс [[пассат]]тар басым. Экватор аймағында жыл бойына ауа райы штильді. Оңтүстік жарты шардың тропикалық және субтропикалық аймақтарында қыс кезінде күшті, ал жазда әлсіз оңтүстік-шығыстық пассат басым. Мұнда [[тайфун]] аталатын аса күшті дауылдар тропикте жаз маусымында туындайды. Әдетте Филиппиннің шығысынан бастау алып, Тайвань және [[Жапония]] арқылы солтүсті батыс пен солтүстікке бет алып, [[Беринг теңізі]] аймағында тоқтайды.<ref name="AOML FAQ G1">{{cite web|title=Frequently Asked Questions: When is hurricane season?|publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]]|accessdate=July 25, 2006|url=http://www.aoml.noaa.gov/hrd/tcfaq/G1.html|name-list-format=vanc|author1 = Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory - Hurricane Research Division|authorlink1=Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory}}</ref> Тынық мұхитының өзгеде дауыл туындайтын аймағы [[Орталық Америка]]. Оңтүстік жарты шардың қырқыншы енділігінде тұрақты батыс желдері байқалады. Ал жоғарғы енділігінде [[Антарктикалық ауа|антарктикалық]] төмен қысым салдарынан желдер жалпы циклондық айналымға тәуелді.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/zn.html "Pacific Ocean"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130101092426/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/zn.html |date=2013-01-01 }}, ''World Factbook'', CIA. Retrieved 13 маусым 2013.</ref> Мұхит үстіндегі ауа райы жалпы енділік аймаққа қатысты, шығысына қарағанда батысында климат жылы болып келеді. Тропикалық және [[Экваторлық климат|экваторлық]] аймақтарда ауаның орташа температурасы 27,5 °С-ден 25,5°С.<ref name="Stimac">John P. Stimac. [http://www.ux1.eiu.edu/~cfjps/1400/pressure_wind.html Air pressure and wind.] Retrieved on 8 мамыр 2008.</ref> Жаз мезгілінде [[изотерма]] мұхиттың солтүстігінен батысына қарай 25°С-ге көтеріледі, шығысында осы деңгейден аз мөлшерде көтеріледі, оңтүстік жарты шарда солтүстікке қарай белсенді қозғалды. Мұхит үстімен өтіп ауа массасы ылғалданады. Таяу экватор аймағынан экватордың екі жағындада изогиетамен сызылған (2000 мм) жауынның максимум сызықтары өтеді, ал экватор айқын құрғақ аймақ. Тынық мұхитында оңтүстік және солтүстік пассаттардың сәйкес аймақтары болмайды. Осыған сәкес өте ылғалды және тым құрғақ аймақтар туындайды. [[Экваторлық белдеу|Экватор]] және [[Тропиктік белдеу|тропика]] аймақтарына қарай жауын мөлшері азаяды. Ең құрғақ аймақтар солтүстік жарты шар бөлігіндегі Калифорния маңы, ал оңтүстікте [[Перу]] және [[Чили]] қазашұңқырларында (кейбір аймақтарда жауын мөлшері жылына 50 мм болады).<ref>{{cite book|last=Walker|first=Stuart|title=The sailor's wind |publisher=W. W. Norton & Company|date=1998|pages=91|isbn=9780393045550|url=http://books.google.com/?id=KLPQqMTbxIIC&printsec=frontcover&dq=Roaring+Forties++Shrieking+Sixties++westerlies#PPA86,M1}}</ref> === Гидрологиялық режим === ==== Шалағай су айналымы ==== Тынық мұхитының жалпы су ағысын атмосфераның жалпы айналым заңдылықтары анықтайды. [[Орталық Америка]] жағалауынан Филиппин аралдарына дейінгі Солтүстік жарты шардың солтүстік-шығыс пассаты солтүстік-пассат ағындарының пайда болуына септігін тигізеді. Бұдан әрі ағыстар екі бағытқа бөлінеді: алғашқысы оңтүстікке бағытталып, бір бөлігі мен экваторлық қарсы ағыстарды қанықтырады, тағы бір бөлігі [[Индонезия теңіздері]]нің хауыздарына таралады. Солтүстік ағыс, Шығыс-Қытай теңізін бойлап, [[Куросио|Куросио ағыстарына]] жылы бастау беріп, Шығыс-Қытай теңізінен Кюсю аралдарының оңтүстігіне шығады. Бұл ағыс Жапон жағалауына көрінерліктей әсерін тигізіп, солтүстіктен Жапон жағалауына бет алады. Солтүстік енділіктің 40° Куросио Солтістік-Тынық мұхиттық ағысқа ауысады, келесі ауысуы шығыста Орегон жағалуында. Ол Солтүстік Америкаға тіреліп, Аляска жартыаралынан құрлық бойымен бағытталатын солтүстік Аляскалық тармаққа, Солтүстік-Пассат ағысымен қосылып, тұйықталып, Калифорния жартыаралының бойымен оңтүстіктік суық Калифорния ағысына бөлінеді. Оңтүстік жарты шарда оңтүстік-шығыс пассат Колумбия жағалауынан [[Молукка аралдары|Молукк аралдарына]] дейін Тынық мұхитын кесіп өтетін Оңтүстік-Пассат ағысын құрайды. Лайн және [[Туамоту|Туамоту аралдарының]] аралығында тармақталған, келесі [[Коралл теңізі]]не одан әрі Аустралия жағалауымен Шығыс-Аустралия ағысын құрайды. Оңтүстік-Пассат негізгі суы Молукка аралдарының шығысында Солтүстік-Пассат ағысының оңтүстік тармағымен қосылып экватор қарсы ағысты құрайды. Шығыс-Аустралиялық ағын [[Жаңа Зеландия]] аралының оңтүстігіне қарай Тынық мұхитын батыстан шығысқа кесіп өтетін [[Үнді мұхиты]]ның күшті Батыс желдеріне ұласады. Бұл ағыс [[Оңтүстік Америка]]ның аяғында тропикте тұйықталып Оңтүстік-Пасстқа айналатын Перуан ағысына тармақталып айналады. Батыс ағысының өзге шеті Горн мысының ағысы аталатын Оңтүстік Американы қамтып, [[Атлант мұхиты]]на кетеді. Тынық мұхитындағы су айналымының маңызды рөлі Оңтүстік-Пассат ағысының астындағы 154° Галапагос аралдарына дейінгі Кромвелла су үсті ағыстарына тиесілі.<ref name="ReferenceA"/> Жаз айларында Оңтүстік Америка жағалауынан жартылай тұзды ағыс суық [[Перу ағысы]]н ығыстырғанда [[Эль-Ниньо]] байқалады.<ref>"Явления Эль-Ниньо"</ref> Бұл жағдайда судың жоғарғы қабатына оттегі келмегеніктен, балықтар мен өзгеде су жануарларының өлімі күрт өседі, ал шөлді аймақтарда керісінше жауын-шашын көбейіп, қауіпті су тасқындарына әкеліп соғады. '''Тынық мұхитының су тепе-теңдігі''': {| class="standard" |+ Тынық мұхитының су балансы («Мұхиттар атласы», 1980 жыл). !Келуші||Судың көлемі <br /> мың км³ <br /> жылына||Шығын||Судың көлемі <br /> мың км³ <br /> жылына |- |Үнді мұхитының өту арқылы [[Аустралия]] — [[Антарктида]] (147° су темп.) мен Антарктикадағы циркумполярлы ағымы || align="right"|5370|| Атлант мұхитынан Дрейк бұғазымен Батыс Желдеріне || align="right"|3470 |- |Атлант мұхитынан [[Дрейк бұғазы]] мен жағалаудағы ағынмен, терең және төменгі сулар|| align="right"|210||Үнді мұхитының өту арқылы [[Аустралия]] — [[Антарктида]] (147° су темп.) мен жағалаудағы ағынмен, терең және төменгі сулар || align="right"|2019 |- |Жауын-шашын|| align="right"|260|| Үнді мұхитының Индонезиялық теңіз арқылы төгілуі || align="right"|67 |- |Өзеннің ағыу|| align="right"|14||Солтүстік Мұзды мұхиттағы [[Беринг бұғазы]] арқылы || align="right"|30 |- |Жер асты ағуы|| align="right"|1|| Булану || align="right"|270 |- |Антарктикалық мұздарының еріп түсуі|| align="right"|1|| || |- | align="right"|'''Барлығы''' || align="right"|'''5856'''|| align="right"|'''Барлығы''' || align="right"|'''5856''' |} ==== Тұздылығы, мұз түзілу ==== Мұхиттың барынша тұздылығы салыстырмалы жауын-шашынның қарқынды булануымен сәйкес келетін [[Экваторлық климат|экваторлық]] және тропикалық аймаққа тураланады (барынша 35, 5—35, 6 ‰ дейін). Тұздылық суық ағымның әсерінен мұхиттың шығысына қарай төмендейді. Жауын-шашынның молдығы мұхит суының тұздылығын азайтады, әсіресе экваторда, батыс айналым аймағы мен субполяр ендігінде. Тынық мұхитының оңтүстігіндегі мұз антарктикалық аудандарда, ал солтүстіктегісі тек [[Беринг теңізі|Беринг]], [[Охота теңізі|Охота]] теңіздерінде және де аздап [[Жапон теңізі]]нде де түзіледі. [[Аляска түбегі|Аляска]]ның оңтүстік жағалауынан наурыз-сәуір айларында 48—42°с. ш. болатын мұзтаудың біразы тасталады. Солтүстік теңіздер қалқыма мұздарды солтүстік аудандарға жеткізеді, әсіресе Беринг теңізі. [[Антарктикалық аймақ|Антарктикалық көпжылдық]] мұздар шекарасы 60—63° о. ш. дейін жетеді, ал мұзтаулар 45° с. ш. дейі жетіп, солтүстікке дерлік таралады. ==== Су массасы ==== Тынық мұхитын су массасын шалағай, шалағай аралық, терең және түпкі деп бөледі. Тынық мұхиты шалағай су массасы 35-100 м және тропика суларына тән тұздылығымен, тығыздылығымен, температурасының салыстырмалы тегістілігімен, сипатының құбылғыштығымен, климаттың мерзімді мусымдығымен ерекшеленеді. Бұл су массасы су үсті жылуалмасумен, салыстырмалы тұнбалармен, [[булану]] және қарқынды аралсумен анықталады. Шалағай аралық су массасына азда болса тиісті. Субтропика мен суық енділікте бұл су массалары жарты жыл шалағай, жарты жыл шалағай аралық болады. Әртүрлі климаттық аймақтарда олардың шекаралары 220 мен 600 м арасында теңселіп тұрады. Шалағай аралық су 13-18&nbsp;°C-тан (тропик пен субтропикте) 6—13&nbsp;°C дейін (қоңыржай аймақта) тығыздығы және тұздылығымен ерекшеленеді. Шалағай аралық су жылы климатта тұзды шалағай судың төмендеуімен түзіледі. Орташа және жоғарғы енділікте аралық су массасының температурасы 3—5&nbsp;°C, ал тұздылығы 33, 8—34, 7 ‰ болады. Аралық массаның төменгі шекарасы 900-1700 м тереңдікте болады. Терең су массасы Антарктикалық сулардың төмендеуі мен Беринг теңізі суының қазашұңқырлармен ағу нәтижесінде түзіледі. Түпкі су массасы 2500-3000 м тереңдікте. Олар төмен температурасымен (1—2&nbsp;°C) және бікелкі тұздылығымен (34, 6—34, 7 ‰) ерекшеленеді. Бұл сулар [[антарктика]] шельфінде қатты суу нәтижесінде түзіледі. Олар біқалыпты ағып, барлық батуларды толтыра отырып мұхит орталлық үстіртінің өткеліне көлденең Оңтүстік Перу арқылы солтүстік қазаншұңқырлар түбіне жетеді. Өзге мұхиттармен салыстырғанда Тынық мұхитының оңтүстік бөлігіндегі түпкі сулар еріген оттегінің аздығымен ерекшеленеді. Түпкі су терең сумен бірге Тынық мұхитының барлық көлемінің 75% құрайды. == Флора және фауна == Әлем мұхиттарының биомассасының 50% Тынық мұхитының еншiсiнде. Мұхиттағы өмiр ағыл-тегiл және қилы, әсiресе маржан рифтар және мангр тоғайларымен шұғылданатын [[Аустралия]], [[Азия]] жиектерiндегі тропиялық және субтропиялық аймақтарда. Тынық мұхитының фитопланктоны 1300 жуық микроскопиялық бір жасушалы балдырлардан тұрады. Бұлардың жартысына жуығы перидинея түріне, ал одан азырақ бөлігі диатомея түріне жатады. Таяз су және Апвелинг аймақтарында өсімдіктер өте көп. Тынық мұхитының су асты өсімдіктері 4 мың [[балдыр]] түрінен 29 гүлді түрлеріне дейін жетеді. Тынық мұхитының шамалы және салқын аймақтарында бурыл балдырлары жаппай жайылған, әсіресе [[ламинария]] тобынан, Оңтүстік аймақтарында тіпті 200 м жететін осы топтың алып балдырлары да кездеседі. Тропикті айммағында [[риф]] түзуші ағзалар болатын [[маржан полиптері|маржан полиптарымен]] қатар фукус, ірі жасыл, танымал қызыл балдыр кең таралған. Тынық мұхитының жануарлар түрінің әлемі өзге мұхиттағыға қарағанда 3-4 есеге бай, әсіресе тропика суларында. Индонезия теңіздерінде балықтың 2 мың түрі, солтүстік теңіздерінде 3 мыңға жуық түрлері бар. Мұхиттың тропика аймақтарында моллюскалардың 6 мыңға, ал Беринг теңізінде 200 жуық түрі таралған. Тынық мұхитының жан-жануарларына тән ерекшелік олардың жүйелік тпотары мен эндемимзмінің көнелігі. Тынық мұхитында теңіз кірпілері мен семсеқұйрықтардың көне түлерінің көбісі, өзге мұхиттарда (мысалы, [[Иордан]], [[Гильбертидия]]) қалмаған [[балықтар]]дың кейбір көне түрлері, [[лосось]] балығы тобының барлық түрі Тынық мұхитында қалған. Эндемикалық сүтқоректілердің түрлері: [[теңіз мысығы]], [[дюгонь]], [[сивуч]], [[теңіз қамасы]]. Тынық мұхитының көптеген жан-жануарларына алыптық тән қасиет. Мұхиттың солтүстік бөлігінде алып [[Мидиялар|мидия]] мен [[устрицалар]] танымал, экватор аймағында салмағы 300 кг жететін ең ірі моллюсктің екі жармалы түрі тридакна тіршілік етеді. Тынық мұхитында көбінесе ультраабиссальді жан-жануар басым. Олардың 45 түрі судың төмен температурасы мен 8,5 м тереңдігінде, 70% эндемиктер. Осы су астында жалғыз қорек болатын топрақты азық қылуға икемді, аз қозғалатын голотурия тірішілік етеді. {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"|[[Сурет:Laminariasetchellii2.jpg|center|500x155px]] |width="25%"|[[Сурет:Buff-banded Rail Fafa Island.jpg|center|500x155px]] |width="25%"|[[Сурет:Callorhinus ursinus and harem.jpg|center|500x155px]] |width="25%"|[[Сурет:Caesio teres and Caesio caerulaurea.jpg|center|500x155px]] |- |Таяз суда балдырлар қопасы. <br /> [[Калифорния]] жағалауы, АҚШ |Ала сутартқыш, <br />[[Тонга]] аралы |Су мысығы <br />Аляскада |Кораллдар<br /> [[Аустралия]] |} == Экологиялық мәселелер == [[Сурет:Marine debris on Hawaiian coast.jpg|thumb|right|Гаваий жағажайындағы теңіз қоқысы.]] Адамдардың Тынық мұхиты жағасындағы шаруашылығы мұхит байлықтары мен жануарлары санының төмендеуіне әкеп соқты. Онсызда XVIII ғасырдың аяғында [[Беринг теңізі]]нде теңіз сиырлары толығымен қырылған. XX ғасырдың басында теңіз мысықтарының жойылып кету қауіпі төнген.<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/uk-18099937 Plastic waste in the North Pacific is an ongoing concern] BBC 9 мамыр 2012</ref> Қазіргі ең үлкен мәселе судың мұнай өнімдерімен, ауыр металл қалдықтарымен және өндірістегі атом қлдықтарымен ластануы. [[Улылық|Улы]] қалдықтар мұхит ағысымен барлық мұхитқа таралуда. Антарктида жануарларының қан құрамында да осы улы заттар табылған. АҚШ-тың 10 [[штат]]ы өз қалдықтарын әлі күнге дейін теңізге тастауда. [[1980 жыл]]ы 160 000 тонна улы қалдықтар теңізге тасталған, қазіргі кунде ол әрине аз мөлшерге болса да азайған.<ref>{{cite web|title=Questions and Answers|url=http://www.evostc.state.ak.us/facts/qanda.cfm|work=History of the Spill|publisher=Exxon Valdez Oil Spill Trustee Council|accessdate=2012-02-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/67AXAv1OK|archivedate=2012-04-24}}</ref><ref name="news.nationalgeographic.com">{{cite web|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2009/09/photogalleries/pacific-garbage-patch-pictures/ |title=PHOTOS: Giant Ocean-Trash Vortex Documented-A First |publisher=News.nationalgeographic.com |accessdate=31 October 2010}}</ref> Сондай-ақ өзендер ауыл шаруашылығында қолданылатын түрлі улы қоспаларды алып келеді, оның әсерінен мұхитта [[гипоксия]] немес өлі аймақ пайда болуы мүмкін.<ref>Gerlach: Marine Pollution, Springer, Berlin (1975)</ref> Тынық мұхитында [[Пластикалық массалар|пластик]]тен және әр түрлі қоқыстардан құралған үлкен қоқыс нүктесі пайда болған. Бұл қоқысқы нүкте Тынық мұхитының солтүстік бөлігінен Калифорния жағалауынан Гавай май жанынан Жапония жанына дейін жеткен. [[2001 жыл]]ы бұл қоқыстың ауданы 1 млн км² асып, салмғы 3,5 млн жеткен, ал бұндай көрсеткіш мұхиттағы зооплантон салмағынан 6 есеге көп. Әр 10 жыл сайын бұл қоқыстың өсу үстінде.<ref>{{cite web|url=http://samogo.net/articles.php?id=62|title=Тихий океан — самый большой и самый глубокий океан на Земле|publisher=Samogo.Net|accessdate=2012-02-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/659S8oE6I|archivedate=2012-02-02}}</ref><ref>{{cite web|url=http://kamox571.ru/forum/2-775-1|title=Загрязнение океана|publisher=Форум честных правил|accessdate=2012-02-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/659SAo3Xa|archivedate=2012-02-02}}</ref>. [[АҚШ әскері|АҚШ қарулы күштері]] [[1945 жыл]]ы [[6 тамыз]] және [[9 тамыз]]да Жапонияның [[Хиросима мен Нагасакиге атом бомбаларын тасталуы|Хиросимо және Нагосаки қалаларына [ядролық бомба тастап]], ядролық қаруды алғаш пайдаланушы ел болып тарихта қалды. Хиросимо қаласында қаза болғандардың жалпы саны 90-166 мың адамға, ал Нагосаки қаласында 60-80 мыңға жетті. [[1946 жыл|1946]]-[[1958 жыл]]дар аралығында АҚШ [[Маршалл аралдары]]ның Бикини және Энивеветок жерлерінде ядролық сынақтар жүргізді.<ref>{{cite web|url=http://www.iss-atom.ru/book-2/glav-3.htm|title=Глава III.Районы проведения ядерных испытаний|publisher=Росатом|accessdate=2012-02-22||archiveurl=http://www.webcitation.org/67m6KnfyN|archivedate=2012-05-19}}</ref> Жалпы саны 67 атомды және сутекті жарылыстар жасалған. [[1954 жыл]]дың [[1 наурыз]]ында қуаты 15 мегатонн болатын сутекті бомба жарған, жарылыс нәтижесінде диаметрі 2 км, тереңдігі 75 м болатын ойық пайда болған, жарылыс түтінінің биіктігі 15 км, ал диаметрі 20 км.<ref>{{cite book| title =Oil Spill Case Histories 1967–1991, Report No. HMRAD 92-11| publisher =[[National Oceanic and Atmospheric Administration]]| month =September | year =1992| location =[[Seattle]] | page =80| url =http://response.restoration.noaa.gov/book_shelf/26_spilldb.pdf| format =PDF| accessdate= 2008-03-10 }}</ref> Осы жарылыс салдарынан Бикини су астына кетіп, жарылыс аймаға АҚШ тарихындағы ең радиактивті жер, ол аймақтың халқы зардап шеккен. 1957-[[1958 жыл]]дары [[Ұлыбритания]] Полизениядағы Рождество мен Молденде (Лайн аралдары) 9 әуе ядролық сынақ жүргізген. [[1966 жыл|1966]]-[[1996 жыл]]дары [[Франция]] Полинезиясындағы [[Муруроа]] мен [[Фангатауфада]] (Туамоту архипелагында) 193 ядролық сынақ жүргізген (соның 46 атмосферада, 147 жер астында).<ref>{{cite web|url=http://www.ecologoff.ru/eco-problems/20-musornyj-ostrov-v-tixom-okeane.html|title=Мусорный остров в Тихом Океане|publisher=ECOlogoFF.Ru - экологически чистый сайт|accessdate=2012-01-31|archiveurl=http://www.webcitation.org/659SDbCxY|archivedate=2012-02-02}}</ref><ref name="Хиросима и Нагасаки">{{cite web|url=http://urakami.narod.ru/copying.html|title=Хиросима и Нагасаки: история, свидетельства очевидцев, фотографии|publisher=|accessdate=2012-03-05||archiveurl=http://www.webcitation.org/67m6HA0zT|archivedate=2012-05-19}}</ref> [[Сурет:Crossroads Baker (wide-zoom).jpg|thumb|left|Бикини атоллындағы ядролық сынақ. <br />24 шілде 1946 жыл]] [[1989 жыл]]дың [[23 наурыз]]ында АҚШ-қа тиесілі [[ExxonMobil]] компаниясының «Эксон Вальдез» танкері Аляска жағалауында апатқа ұшыраған.<ref name="nuclearclaimstribunal">{{cite web|url=http://urakami.narod.ru/|title=U.S. Nuclear Testing Program in the Marshall Islands|publisher=Marshall Islands Nuclear Claims Tribunal|accessdate=2012-02-22||archiveurl=http://www.webcitation.org/67m6HjKsl|archivedate=2012-05-19}}</ref> Апат салдарынан 256 мың баррел [[мұнай]] 28 мың км² дақ түзіп теңізге төгілген. Мұнаймен 2 мың км жуық теңіз жағалауы ластанған. [[2010 жыл]]дың [[20 сәуір]]індегі [[Мексика]]даға DH бұрғылау орнату кезінде болған апатқа дейін бұл апат ең улкен экологиялық апат есептелген.<ref name="Мой сайт">{{cite web|url=http://kucha.3dn.ru/publ/jadernye_vzryvy/1-1-0-8|title=Ядерные взрывы...|publisher=Мой сайт|accessdate=2012-02-22||archiveurl=http://www.webcitation.org/67m6IZdh0|archivedate=2012-05-19}}</ref> == Тынық мұхитының жағалауындағы мемлекеттер == * Тынық мұхитының жағалауындағы елдер (сағат тілінің бағытымен): [[Америка Құрама Штаттары]], [[Канада]], [[Мексика]], [[Гватемала]], [[Сальвадор]], [[Гондурас]], [[Никарагуа]], [[Коста-Рика]], [[Панама]], [[Колумбия]], [[Эквадор]], [[Перу]], [[Чили]], [[Аустралия]], [[Индонезия]], [[Малайзия]], [[Сингапур]], [[Бруней]], [[Филиппин|Филиппиндер]], [[Тайланд]], [[Камбоджа]], [[Вьетнам]], [[Қытай|Қытай Халық Республикасы]], [[Корея Республикасы]], [[Солтүстік Корея|Корей Халық Демократиялық Республикасы]], [[Жапония]], [[Ресей]]. Мұхитта әдетте мемлекеттерге тиесілі жер және арал үлестері болады: * Меланезия: [[Вануату]], [[Жаңа Каледония]] ([[Франция]]), [[Папуа — Жаңа Гвинея]], [[Соломон аралдары|Сүлеймен аралдары]], [[Фиджи]]; * Микронезия: [[Гуам]] (АҚШ) [[Кирибати]], [[Маршалл аралдары]], [[Науру]], [[Палау]], [[Мариана аралдары|Солтүстік Мариан аралдары]] (АҚШ), [[Атолл Уейк]] (АҚШ), [[Микронезия Федерациялық Штаттары|Федеративті Микронезия Штаттары]]; * Полинезия: [[Америка Самоасы|Шығыс Самоа]] ([[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]), [[Жаңа Зеландия]], [[Самоа]], [[Тонга]], [[Тувалу]], [[Питкэрн аралдары|Питкерн]] ([[Ұлыбритания]]), [[Уоллис және Футуна|Уоллис]], [[Футуна]] ([[Франция]]), [[Француз Полинезиясы|Франция Полинезиясы]] (Франция). === Аумақтар === {{div col|cols=7}} *{{ASM}} (АҚШ) *{{flagicon|United States}} [[Байкер аралы]] *{{COK}} *{{flagicon|AUS}} *{{CHL}} *{{GUM}} *{{HKG}} *{{flagicon|United States}} (АҚШ) *{{flagicon|United States}} (АҚШ) *{{flagicon|United States}} (АҚШ) *{{flagicon|United States}} (АҚШ) *{{MAC}} *{{flagicon|United States}} (АҚШ) *{{NIU}} (Жаңа Зеландия) *{{flagicon|United States}} (АҚШ) *{{flagicon|United States}} (АҚШ) {{div col end}} === Егеменді елдер === {{div col|cols=7}} *{{AUS}} *{{BHR}} *{{KHM}} *{{CAN}} *{{CHL}} *{{CHN}} *{{COL}} *{{CRI}} *{{ECU}} *{{SLV}} *{{FSM}} *{{FJI}} *{{GTM}} *{{HND}} *{{IDN}} *{{KIR}} *{{PRK}} *{{KOR}} *{{MYS}} *{{MHL}} *{{MEX}} *{{NRU}} *{{NZL}} *{{NIC}} *{{PLW}} *{{PAN}} *{{PNG}} *{{PER}} *{{PHL}} *{{RUS}} *{{WSM}} *{{SGP}} *{{SLB}} *{{TWN}}<sup>1</sup> *{{THA}} *{{TLS}} *{{TON}} *{{TUV}} *{{USA}} ([[Аляска]], [[Вашингтон]], [[Орегон]], [[Калифорния]], [[Гавайи]]) *{{VUT}} *{{VNM}} {{div col end}} ''<sup>1</sup> Қытай Республикасы жартылай мойындалған мемлекет болып келеді.'' == Зерттелу тарихы == Тынық мұхитын зерттеп тану хат жазу тарихынанда ерте болған. Ол кездері мұхитта жүзу үшін катамарандар, желкенді кемелерді пайдаланған.<ref name="Williams2004">{{cite book|last=Williams|first=Glyndwr|title=Captain Cook: Explorations And Reassessments|url=http://books.google.com/books?id=VqDHGru-zcIC&pg=PA143|accessdate=12 маусым 2013|date=2004|publisher=Boydell Press|isbn=978-1-84383-100-6|page=143}}</ref> [[1947 жыл]]ы [[Тура Хейердал]]аның басқаруымен бальс бөренелерінен жасалған су көлігімен «Кон-Тики» Тынық мұхитын Оңтүстік Американың Полинезия сынан батыс бағытта кесіп өтуі Тынық мұхитын кесіп өтуге болатынына дәлел болды. Қытайлық желкенді кемелер [[Үнді мұхиты]]ның жағалауына сапар шекті (мысалы, Чжэн Хэнің жеті саяхаты, [[1405]]-[[1433]] ж. ж).<ref name=Asiapacific>Bernard Eccleston, Michael Dawson. 1998. ''The Asia-Pacific Profile''. Routledge. p. 250.</ref> [[Сурет:Ortelius - Maris Pacifici 1589.jpg|300px|left|thumb|Тынық мұхитының сипаттамасы.<br />Авторы [[Абрахам Ортелий]], 1589 жыл]] [[Сурет:Balboa.jpg|thumb|right|200px|[[Васко Нуньес де Бальбоа|Нуньес де Бальбоа]]]] Алғаш болып [[1513 жыл]]ы [[испандар|испандық]] [[Васко Нуньес де Бальбоа]]<ref>[http://www.hrono.info/biograf/bio_b/balboa.html Проект Хроно]</ref> Панама мойнағының шыңынан шексіз суды, яғни Тынық мұхитын көріп, Оңтүстік теңізбен байланыстырған.<ref name="TewariAlvarez2008">{{cite book|last1=Tewari|first1=Nita|last2=Alvarez|first2=Alvin N.|title=Asian American Psychology: Current Perspectives|url=http://books.google.com/books?id=m8qgAi0LVj8C&pg=PA161|accessdate=12 маусым 2013|date=17 September 2008|publisher=CRC Press|isbn=978-1-84169-749-9|page=161}}</ref> 1520 жылы португал теңізшісі Фернан Магеллан Оңтүстік Американы айналып бұғаздан өтіп, теңіздік жазықтықты көреді. Отты жерден Филиппин аралдарына дейінгі 3 айға созылған саяхатында Магеллан ешбір дауылға соқтықпаған себепті бұл мұхитты Тынық деп атаған. Тынық мұхитының егжей-тегжейлі картасы [[1589 жыл]]ы Ортилерияда жарияланған. [[1642]]-[[1644 жыл]]дары Тасман бастаған экспедиция нәтижесінде Аустралия өз бетіне жеке құрлық екендігі дәледенді.<ref>{{cite web|url=http://mapmogul.com/catalog/product_info.php+products_id+52|title=Ortelius, Abraham: SOLD Maris Pacifici|publisher=Map Mogul Ltd|accessdate=2012-02-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/659SV0XUv|archivedate=2012-02-02}}</ref> Мұхитты жан-жақты зерттеу XVIII ғасырда басталды. Еуропаның басты елдері Тынық мұхитына ағылшынның [[Джеймс Кук]] (Аустралия және Жаңа Зеландияның зерттеу жұмыстары, Гавай және басқа да көптеген аралдарды ашқан) [[Француздар|француз]] [[Жан-Франсуа де Лаперуз|Жан-Франсуа Лаперуз]], итальян [[Алессандро Маласпино]]ларды (Горн мысынан Аляска бұғазына дейінгі Оңтүстік және Солтүстік Американың барлық батыс жағалауын картаға түсірген) ғылыми-зерттеу сапарларға жібере бастады. Мұхиттың солтүстік жағалауын [[Семен Иванович Дежнев|С.И. Дежнев]] (Еуразия мен Солтстік Америка арасындағы бұғазды ашқан), [[Витус Ионассен Беринг|В. Беринг]] (мұхиттың солтүстік жағалауын зерттеген) және [[Алексей Ильич Чириков|А.И. Чириков]] (Тынық мұхитының солтүстігі мен Азия солүстік-шығыс жағалауын, Солтүстік Американың солтүстік-батыс жағалауын зерттеген) сияқты зерттеушілер зерттей бастады.<ref name=autogenerated1>{{cite web|url=http://umeda.ru/study_pacific|title=Исследование Тихого океана|publisher=Путешествия и туризм|accessdate=2012-02-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/659SVqetB|archivedate=2012-02-02}}</ref> 1803-[[1864 жыл]]дар аралығында орыс теңізшілерінің 45 толық және жартылай жорыққа шыққандығы нәтижесінде орыс әскери және сауда флоттары Балтық теңізі жолын жақсы танып, Тынық мұхитындағы жолда біраз арал ашты. [[1819]]-[[1821 жыл]]дары [[Фаддей Фаддеевич Беллинсгаузен|Ф. Ф. Беллисгаузен]] мен [[Михаил Петрович Лазарев|М. П. Лазарев]] жасаған жорықта [[Антарктида]] ашылды және жол жөнекей 29 арал ашылды. [[Сурет:A generall chart of the South Sea ... NYPL481132.tiff|thumb|Шамамен 1702-1707 жылдардағы еуропалық барлау барысында Тынық мұхитының картасы.]] [[Сурет:A compleat chart of the coast of Asia and America with the great South Sea - R.W. Seale del. et sculp. NYPL465242.tiff|thumb|1754 жылға жуық еуропалық барлау барысында Тынық мұхитының картасы.]] [[1872]]-[[1876 жыл]]дары аралығында ағылшынның «Челленджер» кемесінде алғашқы ғылыми экспедиция жүргізілді, сөйтіп мұхит суының құрамы алынды, өсімдіктері мен жануарлары, су түбі жерлерінің топырағы зерттеліп, алғаш рет су тереңдігінің картасы мен терең сулар жануарларының жиынтығы жасалды.<ref name="Челленджер">{{cite web|url=http://www.oceanographers.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=49&Itemid=52|title=Челленджер|publisher=Океанология. Океанография - изучение, проблемы и ресурсы мирового океана|accessdate=2012-02-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/67m6LVMGV|archivedate=2012-05-19}}</ref> 1886-[[1889 жыл]]дары ғалым-океанограф [[Степан Осипович Макаров|С. О. Макаровтың]] жетекшілігімен Тынық мұхитының солтүстігі зерттелді. Бұдан бұрынғы шетел және орыс зерттеулерінен кейін Макаров толық зерттеу жүргізіп Тынық мұхитының суы сағат тіліне қарсы ағатынын анықтады. Америкалық «Альбатрос» экспедицясының зерттеуі 1883-[[1905 жыл]]дары мұхиттың жануарларының жаңа түрлерін және даму заңдылықтарын ашты.<ref>{{cite web|url=http://www.oceanographers.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1010&Itemid=141|title=Исследования Мирового океана в 19 в.|publisher=Океанология. Океанография - изучение, проблемы и ресурсы мирового океана|accessdate=2012-02-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/67m6MRujc|archivedate=2012-05-19}}</ref> Немістенрдің «Планет» (1906-1907) және америкалық океанагрфиялық «Карнег» (1928-1929) экспедициялары [[Харальд Ульрик Свердруп|Х. У. Свердрупаның]] жетекшілігімен Тынық мұхитының зерттелуіне үлкен үлес қосты. [[1949 жыл]]ы АН КСРО жалауымен кеңестік ғылыми-зерттеу кемесі «Витьяз» жіберілді. [[1979 жыл]]ға дейін кеме 65 ғылыми іс-сапар жасап, соның нәтижесінде су асты бедерлері картадан алынды және Мариан ойпатының тереңдігі өлшенді. Осы аралықта [[Ұлыбритания]]ның «Челленджер II» (1950-1952), Швецияның «Альбатрос III» (1947-1948), Данияның «Галатея» (1950-1952) және басқада көптеген экспедияларының зерттеуі нәтижесінде су астының құрылысы, түзінділіері, мұхиттың тыныс-тіршілігі жайлы ақпараттар көбейе түсті.<ref>{{cite web|url=http://www.oceanographers.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1009&Itemid=141|title=Исследования Мирового океана в 20 в.|publisher=Океанология. Океанография - изучение, проблемы и ресурсы мирового океана|accessdate=2012-02-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/67m6NU0uN|archivedate=2012-05-19}}</ref> Халықаралық геофизикалық жылдары ішінде (1957-1958) әлемдік қосылған үлеспен (әсіресе АҚШ пен КСРО) жүргізілген зерттеулер нәтижелері бойынша Тынық мұхитының батиметрлік жаңа ауқымды картасы жасалды.<ref>{{cite web|url=http://pochemy.net/?n=977|title=Международный геофизический год|publisher=Электронная энциклопедия Pochemy.net|accessdate=2012-02-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/67m6OMYqm|archivedate=2012-05-19}}</ref> [[1968 жыл]]ы америкалық «Гломар Челленджер» кемесінде үлкен тереңдiктерге су массаларының орын ауыстыруы бойынша жұмыстар мен биологиялық зерттеулер үнемі жүргізіліп тұрды.<ref>{{cite web|url=http://www.seapeace.ru/oceanology/science/712.html|title=«Гломар Челленджер» и проект глубоководного бурения|publisher=Мир океана|accessdate=2012-02-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/67m6PjJhf|archivedate=2012-05-19}}</ref> [[1960 жыл]]дың [[23 қаңтар]]ында Мариан батуына алғаш рет адам сүңгіді. «Триест» зерттеу батискафында Мариан батуына АҚШ- тық [[Дон Уолш]] және зерттеуші [[Жак Пикар]] түскен еді.<ref>{{cite web|url=http://oceanexplorer.noaa.gov/history/quotes/soundings/soundings.html|title=1960 — Man at the Deepest Depth|publisher=Ocean Explorer|accessdate=2012-02-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/67m6R6HZe|archivedate=2012-05-19}}</ref> [[2012 жыл]]дың [[26 наурыз]]ында америкалық режиссер [[Джеймс Кэмерон]] терең сүңгу құрылғысы «Deepsea C hallenger» көмегімен жалғыз өзі Мариан батуына сүңгіді, сөйтіп бұл сүңгу тарихтағы екінші сүңгу болды. Құрылғы су астында болған 6 сағат ішінде зерттеу үлгілеріне арналып су асты топрағы, өсімдіктері және тірі ағзалар алынды. Кэмеронның су астында түсірген таспалары «National Geografic»теле арнасының ғылыми-деректі фильмінің негізіне кіреді.<ref>{{cite web|url=http://www.itar-tass.com/c1/374975.html|title=Режиссер Джеймс Кэмерон вернулся из путешествия на дно Марианской впадины|publisher=ИТАР-ТАСС|accessdate=2012-03-26|archiveurl=http://www.webcitation.org/67m6Rf2M3|archivedate=2012-05-19}}</ref> 1966-[[1974 жыл]]дары АН КСРО Океанографиялық институты жазған «Тынық мұхиты» монография жарық көрді. [[1973 жыл]]ы Владивосток қаласында В. И. Ильичев атындағы Тынық мұхиттық океанологиялық институты күшімен қиыр шығыс теңіздерінде және Тынық мұхитының ашық аймағында кең ауқымды зерттеулер жүргізілді.<ref name="Дальневосточные моря">{{cite web|url=http://www.poi.dvo.ru/doc/2007/1197934477_pdf.pdf|title=Исследования Тихого океана и дальневосточных морей Ресейдің|publisher=|accessdate=2012-02-09|deadlink=404}}</ref> Бұл зерттеудің нәтижесі [[1994 жыл]]ы Ұлттық Америка орталығы жасаған мұхиттардың батиметрлік атласы болып табылады.<ref>{{cite web|url=http://www.oceanographers.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=1538&Itemid=263|title=3.5 Батиметрические карты и базы данных|publisher=Океанология. Океанография - изучение, проблемы и ресурсы мирового океана|accessdate=2012-02-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/67m6Z0DFo|archivedate=2012-05-19}}</ref> Мұхит алабында "Самоа" аралындағы шеңбер тас, "Тонгадағы трилитон", "Раротонга аралын айнала қоршаған тас төселген соқпақ жол сынды" сыры жұмбақ тас нысандар көп. {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"| |width="25%"|[[Сурет:PArenas Magallanes.JPG|center|500x200px]] |width="25%"|[[Сурет:Bathyscaphe Trieste with USS Lewis (DE-535) over the Marianas Trench, 23 January 1960 (NH 96797).jpg|center|500x200px]] |- |[[Кон-Тики]] плоты . <br />Сурет 1947 жылғы | [[Пунта-Аренас]]тағы Магелланның ескерткіші, [[Чили]]. <br />Магеллан Магеллан бұғазына қарап тұрғандағы суреті. |Батискаф «Триест» сүңгуден бұрын, <br />23 қаңтар 1960 жыл |} == Экономикалық маңыздылығы == Қазіргі кезеңде Тынық мұхитының аралдары мен жағалаулары әр-келкі орналасқан. [[АҚШ]] ([[Лос Анжелес]]тен бастап [[Сан Франциско]] ауданына дейін), [[Жапония]] мен [[Оңтүстік Корея]] жағалаулары ең үлкен өндіріс шоғырланған аймаққа кіреді.<ref>{{cite web|url=http://www.itar-tass.com/c1/405258.html|title=«Прогресс М-14М», пролетавший 9 суток по околоземной орбите, затопят на «кладбище» космических кораблей в Тихом океане|publisher=ИТАР-ТАСС|accessdate=2012-04-28|archiveurl=http://www.webcitation.org/67GD4g1qj|archivedate=2012-04-28}}</ref> === Балық және теңіз өнімдерін аулау === Тынық мұхитының тропикалық енділігі және белгілі аймақтарында теңіз өнімдерін аулау маңызды. Тынық мұхиты [[акватория]]сына әлемдік балықтың 60% келеді. Олардың арасында [[лосось]] (горбуша, [[кета]], [[кижуч]], [[сима]]), сельдь тектестер ([[анчоус]], сельдь, [[сардина]]), треска тектестер ([[треска]], [[минтай]]), окунь тектестер ([[скумбрия]], [[тунец]]), камбал тектестер ([[камбал]]). Сүтқоректілерде ауланады: [[кашалот]], [[теңіз мысығы]], [[калан]], [[морж]], [[сивуч]]; омыртқасыздар: [[краб]], [[креветка]], [[молюска]]. Медицина және өндіріс үшін өсімдітері де алынады. Ең олжалы аулау Тынық мұхитының Батыс Орталық және Солтүстік батысында. Ең көлемді аулау Жапония ([[Нагасаки]], [[Токио]], [[Симоносеки]]), [[Қытай]] ([[Чжоушань архипелагы]], [[Яньтай]], [[Циндао]], [[Далянь]]), [[Ресей]] ([[Примор]], [[Сахалин]], [[Камчатка]]), [[Перу]], [[Тайланд]], [[Жаңа Зеландия]] және АҚШ өңірлерінде.<ref>{{cite web|url=http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/110/849.htm|title=Брокгауз-Ефрон и Большая Советская Энциклопедия объединенный словник|publisher=gatchina3000.ru|accessdate=2012-02-09|archiveurl=http://www.webcitation.org/67m6aLaqR|archivedate=2012-05-19}}</ref> === Көлік жолдары === Тынық мұхиты арқылы Атлант және Үнді мұхиттары елдерін аса маңызды теңіз және әуе коммуникациялы тынықмұхиттық хауызды және транзитті жолдар жалғастырып жатыр. Аса маңызды мұхиттық жолдар [[Канада]] және АҚШ-тан Тайваньға, [[Қытай]] және Филиппиндер елдеріне апарады. Тынық мұхитының басты кемемен жүк тасымалдау бұғаздары: Беринг, Татар, Лаперуз, Корей, Тайвань, Сингапур, Малакк, Сангар, Басс, Торрес, Кука, Магеллан. Тынық мұхиты Солтүстік және Оңтүстік Америкалардың арасындағы Панама мойнағын жасанды түрде жалғастырған Панама каналы арқылы Атлант мұхитымен жалғасып жатыр. Ірі порттары: [[Владивосток]] (маңызды жүктер, [[мұнай өнімдері]], балық және [[теңіз өнімдері]], орман және аралау материалдары, металлолом, [[Түсті металдар|түсті метал]]), [[Находка]] (көмір, мұнай өнімдері, контейнер, метал, металлолом, рефжүктер), Шығыс, Ванино (көмір, мұнай), [[Кобе]]-[[Осака]] (мұнай және мұнай өнімдері, көлік және құрылғылар, автомобиль, метал және металлолом), [[Токио]]-[[Иокогама]] (металлолом, көмір, мақта, дәнді-дақыл, мұнай және мұнай өнімдері, каучук, химикат, жүн, машина және құралдар, текстиль, автомобиль, дәрі-дәрмек), [[Нагоя]] ([[Жапония]]), Шанхай (құрғақ және сұйық жүктердің барлық түрі), [[Сянган]] (текстиль, киім, талшықтар, радио және элетр тауарлар, пластмасса бұйымдар, машина, құрылғылар) ([[Қытай]]), [[Сингапур]] (мұнай өнімдері, каучук, азық-түлік, текстиль, машина және құрылғылар) (Сингапур), [[Сидней]] (басты заттар, темір рудасы, көмір, мұнай және мұнай өнімдері, дәнді дақыл), [[Ньюкасл (Аустралия)|Ньюкасл]] ([[Аустралия]]), [[Окленд]] ([[Жаңа Зеландия]]), [[Ванкувер]] (орман жүктері, көмір, рудалар, мұнай және мұнай өнімдері, химиялық және басты жүктер) ([[Канада]]), [[Сан-Франциско]], [[Лос Анжелес]] (мұнай және мұнай өнімдері, копра, химиялық жүктер, [[оман]], [[дәнді дақылдар]], [[ұн]], [[ет]], [[балық консервілері]], [[цитрус]]тар, [[банан]], [[кофе]], [[машина]] және құрылғылар, [[джут]], [[целлюлоза]]), [[Лонг-Бич]] ([[АҚШ]]), [[Уаско]] ([[рудалар]], балық, азық-түлік, жанармай) ([[Чили]]). Тынық мұхитында көп жақты шағын біршама порттар орналасқан.<ref>{{cite web|url=http://aapa.files.cms-plus.com/Statistics/WORLD%20PORT%20RANKINGS%2020081.pdf|title=WORLD PORT RANKING - 2008|publisher=|accessdate=2012-07-23|archiveurl=http://www.webcitation.org/69eaEND3Y|archivedate=2012-08-04}}</ref> Әуе жүк тасымалдауда маңызды рөл атқарады. Ең алғашқы тұрақты рейс 1936 жылы Сан-Франциско (АҚШ) - [[Гонолулу]] ([[Гавай аралдары]])-[[Манила]] ([[Филиппин]]). Қазіргі уақытта негізгі трансмұхиттық маршруттар Тынық мұхитының солтүстік және орталық аудандарында. Ішкі және арал аралық әуе тасымалдаудыңда мәні зор. [[1902 жыл]]ы [[Ұлыбритания]] тарапынан Фанингы және Фиджи аралдарынан өтіп, Канада, Жаңа Зеландия, Аустралия Кеңестерін жалғастыратын ұзындығы 12, 55 мың км мұхит астымен телеграф сымы салынды. Радио байланысты бұрыннан кеңінен қолданысты. Қазіргі таңда Тынық мұхитында байланыс үшін байланыс ағымдары кеңейтілген жасанды жер серіктері қолданыста.<ref>{{cite web|url=http://www.dp.ru/a/2011/07/25/JAponija_nachnet_dobivat_ga/|title=Япония начнет добывать газ на дне Тихого океана|publisher=Портал dp.ru|accessdate=2012-02-22|archiveurl=http://www.webcitation.org/67m6bl3fg|archivedate=2012-05-19}}</ref> {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"|[[Сурет:151003 Shinko Kobe Japan01s5.jpg|center|500x160px]] |width="25%"|[[Сурет:MV Steve Irwin Melbourne.jpg|center|500x160px]] |width="25%"|[[Сурет:Harbour 15.JPG|center|500x160px]] |width="25%"|[[Сурет:Mataveri Airport Easter Island Chile.jpg|center|500x160px]] |- |[[Кобе]] порты, [[Жапония]] |MV Steve Irwin [[Мельбурн]] портында, [[Аустралия]] |Теңіз жағалауындағы паром, [[Филиппин]] |[[Матавери (әуежай)|Матавери]]дағы [[LAN Airlines]] ұшағы |} === Пайдалы қазбалары === [[Сурет:Sunrise Over the South Pacific Ocean.jpg|thumb|right|270px|Тынық мұхитынан күннің шығуы ([[5 мамыр]] [[2013 жыл|2013]] ж.)]] Тынық мұхиты минералдар ошағына өте бай. [[Қытай]], [[Индонезия]], [[Жапония]], [[Малайзия]], [[АҚШ]] ([[Аляска штаты|Аляска]]), [[Эквадор]] ([[Гуаякир шығанағы]]), [[Аустралия]] ([[Басс бұғазы]]) және [[Жаңа Зеландия]]да [[мұнай]] мен [[газ]] бұрғылайды. Қолда бар есептен бойынша Тынық мұхитының кені әлемдік мұнай мен газ қорының 30-40 % құрайды.<ref name="Основные черты географии туризма">{{cite web|url=http://www.orsha.by/?page_id=97|title=Основные черты географии туризма|publisher=Страны и континенты|accessdate=2012-02-10|archiveurl=http://www.webcitation.org/67m6dgmK7|archivedate=2012-05-19}}</ref> Әлемде ең үлкен көлемдегі [[қалайы]] концентратын өндіруші Малайзия, ал [[циркон]], [[ильменит]] пен басқаларын өндіруден Аустралия елдері болып табылады. Мұхит жалпы қоры 17•10 т боларлықтай [[темір]],[[марганец]] конкрециясына да бай. Ең кең ауқымдығы байлығы Тынық мұхитының солтүстігінде, сондай-ақ Оңтүстік және [[Перу]] қазашұңқырларында. Мұхиттың рудалық және кокрециялық байлығы марганец 7,1•10 т, [[никель]] 2,3•10 т, [[мыс]] 1, 5•10 т, [[кобальт]] 1•10 т құраған. [[Орегон]] батуында, Куриль тізбегі мен [[Охота теңізі|Охот теңізі]]ндегі Сахалин шельфінде, [[Жапон теңізі]]ндегі Нанкай науасында және [[Жапония]] жағалауында, Перу батуында терең су асты газ гидраттарының түзінділері табылған.<ref>{{cite web|url=http://mkt.unwto.org/sites/all/files/docpdf/unwtohighlights11enlr_1.pdf|title=UNWTO World Tourism Barometer. 2011 edition|publisher=Всемирная туристская организация ЮНВТО|accessdate=2012-02-10|archiveurl=http://www.webcitation.org/67ukiubXk|archivedate=2012-05-25}}</ref> 2013 жылы Жапония Тынық мұхитының [[Токио]]дан солтүстік-шығыс бағытында [[метан]] гидраты кен орныннан табиғи газ бұрғылау жұмысын бастауға ниетті.<ref name="Рекреационные ресурсы">{{cite web|url=http://www.orsha.by/?page_id=54|title=Рекреационные ресурсы|publisher=Страны и континенты|accessdate=2012-02-10|archiveurl=http://www.webcitation.org/67m6eF8P7|archivedate=2012-05-19}}</ref> === Кертарапты қоры === Тынық мұхитының кертарапты қоры жан-жақтылығымен сипатталады. Бүкіл әлемдік туристтік ұйымның есебі бойынша XX ғасырдың аяғында Тынық мұхиттық аймақтарға 16% халықаралық туристтік жолдамалар тіркелген ([[2020 жыл]]ға 25 % жоспарлап отыр). Ең басты туристік елдер [[Жапония]], [[Аустралия]], [[Сингапур]], [[Корея Республикасы|Корей Республикасы]], [[Ресей]], АҚШ және [[Канада]]. Басты рекреакциалы аймақтар: [[Гавай аралдары]], [[Полинезия]] мен [[Микронезия]] аралдары, Аустралияның шығыс жағалауы, [[Бохай шығанағы]] және Қытайдағы Хайнань аралы, [[Жапон теңізі]] жағалауы, [[Солтүстік Америка]]<nowiki/>ның қалаларының ауданы және қалалық агломерациялық жиегі болып табылады. Туристтер ең көп келетін елдер арасында (Бүкіл әлемдік туристтік ұйымның [[2010 жыл]]<nowiki/>ғы деректері бойынша) Тынық мұхитының азиялық ауданы ерекшеленеді: Қытай (55 млн. 1 жыл ішінде), [[Малайзия]] (24 млн), [[Гонконг]] (20 млн), [[Тайланд]] (16 млн), [[Макао]] (12 млн), Сингапур (9 млн), Корей Республикасы (9 млн), Жапония (9 млн), [[Индонезия]] (7 млн), [[Аустрия]] (6 млн), Тайвань (6 млн), [[Вьетнам]] (5 млн), Филиппиндер (4 млн), [[Жаңа Зелеландия]] (3 млн), [[Камбоджо]] (2 млн), Гуам (1 млн); Оңтүстік және Солтүстік Америка жағалауындағы елдерде: АҚШ (60 млн), [[Мексика]] (22 млн), [[Канада]] (16 млн), [[Чили]] (3 млн), [[Колумбия]] (2 млн), [[Коста-Рика]] (2 млн), [[Перу]] (2 млн), [[Панама]] (1 млн), [[Гватемала]] (1 млн), [[Сальвадор]] (1 млн), [[Эквадор]] (1 млн). == Қызықты деректер== [[Сурет:Photo-like view of Earth is based largely on observations from MODIS.jpg|thumb|270px|Ғарыштан Тынық мұхитының бейнесі]] * Мұхитқа «Тынық» деген атты еуропалық жиһангез Магеллан қойған. Ол бұл мұхитты басып өткен кезде бірде-бір дауыл соқпаған. Сондықтан бұл мұхитты Тынық деп атаған. * Әлемдегі ең терең шұңғымалар Тынық мұхитының табанында жатыр. * Тынық мұхитындағы жер сілкінулер мен жанартау атқылаулардан кейін цунами пайда болады. * Тынық мұхитындағы маржан аралы «атолл» деп аталады. Ол сөнген жанартаудың төбесіне жиналған маржан полиптерінен пайда болады. == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} {{Жер}} {{Әлем аймақтары}} {{Тынық мұхит}} {{Жақсы мақала}} [[Санат:Тынық мұхит]] 1be6kgm2isqme3k7wbjrmto1frnhvow Өсімдіктер 0 18108 3690381 3688566 2026-11-02T19:36:05Z 1nter pares 146705 3690381 wikitext text/x-wiki {{Таксон |атауы = Өсімдіктер |суреті = Diversity of plants image version 5.png |сурет атауы = |сурет сипаттамасы = |сурет жиынтығы = |патшалық = Өсімдіктер |туыстары = |ранг = патшалық |латын = Plantae |автор = [[Эрнст Геккель|Haeckel]], 1866 |домен = Эукариоттар |ұлы патшалығы = |кіші патшалығы = |Ұлы тип = |Тип = |Кіші тип = |Инфра тип = |Ұлы бөлім = |Бөлім = |Кіші бөлім = |Ұлы класс = |Класс = |Кіші класс = |Инфра класс = |Ұлы отряд = |Отряд = |Кіші отряд = |Ұлы қатар = |Қатар = |Кіші қатар = |Ұлы тұқымдас = |Тұқымдас = |Кіші тұқымдас = |Ұлы туыс = |Туыс = |Кіші туыс = |Ұлы түр = |Түр = |Кіші түр = |син = |типі = |туынды атауы = Қазіргі бөлімдер |туындылар = <div style="width: 310px;"> * {{bt-latrus|Glaucophyta|Глаукофит балдырлары}} * {{bt-latrus|Rhodophyta|Қызыл балдырлар}} * {{bt-latrus|Charophyta|Хара балдырлары}} * {{bt-latrus|Chlorophyta|Жасыл балдырлар}} * {{bt-latrus|Anthocerotophyta|Антоцерото­фитер}} * {{bt-latrus|Bryophyta|Мүктәрізділер}} * {{bt-latrus|Marchantiophyta|Бауырмүк}} * {{bt-latrus|Lycopodiophyta|Плаунтәрізділер}} * {{bt-latrus|Polypodiophyta|Қырыққұлақтәрізділер}} * {{bt-latrus|Cycadophyta|Саговниктәрізділер}} * {{bt-latrus|Ginkgophyta|Гинкголар}} * {{bt-latrus|Gnetophyta|Гнетотәрізділер}} * {{bt-latrus|Pinophyta|Қылқан жапырақтылар}} * {{bt-latrus|Magnoliophyta|Гүлді өсімдіктер}} </div> |ранг картасы = |ранг картасының атауы = |ранг картасының ені = |ранг аңызы = |ХТҚО статусы = |ХТҚО = |Балтимур бойынша тобы = |wikispecies = Plantae |commons = Plant |ictv = |itis = 202422 |ncbi = |eol = 281 |grin = |ipni = |tpl = |mycobank = }} '''Өсімдіктер''' ({{lang-la|Plantae}})<ref>Биология, 2011.</ref> — [[тірі организмдер дүниесі]]ндегі негізгі екі топтың бірі (біріншісі - [[жануарлар]]). [[Құрлық]]тың барлық жерінде өседі, [[су]]да кездесетін түрлері де бар. ==Өсімдіктер == Өсімдіктердің 375 000-ға жуық түрі бар. Өсімдіктер тұқымтобының ең үлкені - гүлдейтін немесе жабық тұқымды өсімдіктер. Олардың 250 000-нан астам түрі бар. Өсімдіктер күн сәулесінің көмегімен ([[фотосинтез]]) өз қорегін табады. Саңырауқұлақтар бұрын өсімдіктер қатарына жатқызылатын, алайда өз қорегін өндірмейтін болғандықтан, қазір олар жеке класқа жіктелген. Олардың 100 000-ға жуық түрі бар.<ref>Сұрақ және жауап. Энциклопедия</ref> == Топтары == XX ғасырдың ортасына дейін өсімдіктерді төмен сатыдағы ([[бактериялар]], [[балдырлар]], кілегейлілер, [[саңырауқұлақтар]], [[Қына|қыналар]]) және жоғары сатыдағы өсімдіктер (ринийлер, [[мүктәрізділер]], псилофиттер, плаунтәрізділер, қырықбуындар, [[Қырыққұлақтәрізділер|қырыққұлақ]]тәрізділер, [[ашықтұқымдылар]] және [[гүлді өсімдіктер]] не жабықтұқымдылар) деп бөлді. 20 ғасырдың аяғында бактериялар мен саңырауқұлақтар өз алдына жеке патшалық болып бөлінді. Соңғы жүйеленім бойынша өсімдіктер 3 патшалық тармағына жіктеледі: * [[қызыл балдырлар]] * нағыз [[балдырлар]] * ұрықты не [[жоғары сатыдағы өсімдіктер]]. Өсімдіктерді топтарға біріктіргенде олардың біріне-бірінің ұқсастықтары немесе айырмашылықтарын көрсететін белгілер пайдаланылады. Солар арқылы өсімдіктердің біріне-бірінің туыстық жақындықтарының деңгейі анықталады. <br /> Құрылымы, тіршілік етуі жағынан бірдей және өз ата-енелеріне ұқсас, жеміс беретін, ұрпақ түзе алатын дарақтар бір түрге жатқызылады. <br /> Құрылысы жағынан ұқсас түрлер туысқа біріктіріледі. Жақын туыстар бір тұқымдасқа олардың әрқайсысын қандай да бір класқа жатқызады. == Өсімдіктер жамылғысы == Құрлық бетінде өсімдіктер жамылғысы біркелкі таралмаған. Оның таралуы жерге түсетін ылғалдың мөлшеріне және осы ылғалдың маусымға байланысты жауын-шашынның маусымдық ерекшеліктеріне қарай мәңгі жасыл (жаңбырлы) [[орман]]дар, ылғалдығы құбылмалы болып келетін, жапырақтары түсіп отыратын ормандар, ксерофильді сирек ағашты ормандар мен бұталарды, [[саванналар |саванналарды]], ал суы тасып отыратын теңіздің жағалауларында — [[мангр]] ағаштарынан тұратын ормандар түзеді. [[Экваторлық белдеу|Экватордан]] солтүстікке қарай жасыл өсімдіктердің белдеуінен кейін ормансыз аумақтар— [[шөл|шөлдер]], [[шөлейт|шөлейттер]], далалық аймақтар орналасады. Біршама [[Биік ендіктер|жоғары ендікте]] қайтадан мәңгі жасыл ормандардың жолағы кездеседі. Алайда олар тропиктердегі секілді жапырақты ормандар емес қылқан жапырақты ([[тайга]]) ормаңдар болып келеді. Тайгадан солтүстікке қарай, полюстың айналасында (циркумполярлы), [[тундра]] мен Солтүстік Мұзды мұхиттың салқын суы созылып жатады. Экватордан оңтүстікке қарай құрлық біршама аз болады.Полюстерге жақын жерлерде және биік таулардың басында мәңгілік мұздықтар мен қарлар жатады. Мұндай түрлі-түсті өсімдіктер жылдың әртүрлі кезеңдеріне қарай, әсіресе [[қыс|қыста]], құрлықтың (континенттің) үлкен кеңістігін, шамамен 40° с.е. және одан жоғары қарай қар басқан кезде, көп өзгеріске ұшырайды. == Қоршаған ортамен байланысы == Өсімдіктердің тіршілігі қоршаған ортамен, әсіресе [[топырақ|топырақпен]] және [[климат|климатпен]] тығыз байланыста болады. Жасыл өсімдіктер [[ауа|ауадан]] [[көмірқышқыл газ|көмірқышқыл газын]], [[күн|күн сәулесінен]] [[энергия|энергияны]], ал топырақтан [[су]] мен [[Минералды тұздар|минералдық заттарды]] алады. Осы компоненттердің барлығы өсімдіктің қалыпты өсуі мен дамуы үшін қажет. Ауадағы көмір қьшқыл газының мөлшері 0,03%-тен құрайды , ал өсімдікке қажетті тұздар мен судың мөлшері топырақтың құрамында өте аз және шашыраңқы түрде болады. Осылардың барлығы өсімдіктің тұтыну мүмкіңдігінің үлкен (жоғары) болғандығын қажет етеді. [[Эволюция|Эволюцияның]] барысында өсімдік өзінің [[вегетативтік]] денесін [[сыртқы орта|сыртқы ортамен]] қарым-қатынаста болатындай аса үлкен көлемге дейін (жапырақтарын ауамен, тамырларын топырақпен), жоғары деңгейде жетілген жануарлардан бірнеше есе артық ұлғайтқан. Өсімдіктің тіршілік ортасының өзгеруіне тез және ерекше нәзіктікпен жауап беруінің өзі осыған байланысты болады. Сонымен қатар өсімдіктердің өзі тіршілік жағдайының барысыңда, өздерін қоршаған ортаны өзгертеді. Орманның жыл өткен сайын биікке көтеріліп, аса қалың жасыл шымылдық (полог) түзетіні белгілі. Бұл бұталар мен шөптесін өсімдіктер жабыны үшін, орман ішінің жағдайын өзгертеді. == Қоршаған ортаға бейімделушілігі == Тау етегіндегі тегістіктен, тау басына көтеріле отырып, өсімдіктер қауымдастықтарының ғана емес ([[шөлейт]], [[орман]], және [[альпі]] [[Белдеу|белдеулері]], [[тундра]]), сонымен бірге жақын түрлердің, кейде тіптен бір түрдің өзінің тіршілік формасының структурасының басқаша өзгеретіндігін ([[трансформация |трансформациясын]]) айқын аңғаруға болады. Таудың жоғарғы белдеулерінің ерекше климаты мен топырақ жағдайларының әсері (салқындықтың, физиологиялық құрғақшылықтың, жарықтың сапалығы және т.б.) ағаштар мен бұталардың жатаған аласа формаларының қалыптасуына, биік шөптесін өсімдіктердің жартылай жертаған және жертағандар түзуіне әкеліп соқтырады. Өсімдіктердің структурасы мен [[физиология|физиологиялық]] қасиеттерінің өзгеруін [[Памир|Памирдің]] теңіз деңгейінен 3600 м. биіктігінде отырғызылған өсімдіктерде жан-жақты зерттелген. Өсімдіктердің құрылысының, оның ішінде анатомиялық құрылысының өзгеруімен бірге, олардың құрамындағы қант пен дәрумендердің де консентрациясының жоғарылағандығы байқалған. Соған байланысты таудың жоғарғы белдеулерінің жем-шөптік өсімдіктерінің құнарлығы аса жоғары болады. Өсімдіктердің қоршаған ортаға бейімделушілігін тек таудың жағдайынан ғана емес, сонымен бірге, әр уақытта, түрлер жаңа ортаға (қарама-қарсы жағдайға) тап келгенде байқауға болады. Бұл өсімдіктің табиғи өсетін ортасының өзгеруіне байланысты және оны мәдени жағдайға ендіргенде (при интродукции) байқалатын құбылыс. Кейбір [[сор топырақ|сор топырақта]] өсетін өсімдіктер (теңіз қышасы-горчица морская ; шөптесін бұзаубас сораң-солерос травянистый) құрамында [[Тұздар|тұзы]] жоқ топырақтарда, сор топырақта өсетін өсімдікке тән белгілерін, мысалы, жапырақтарының етжеңділігін ([[Суккулент|суккуленттігін]]) жоғалтады. == Таралу жолдары== Өсімдіктер жер шарына кең таралған. Олардың құрғақшылыққа төзімді [[Вегетативтік органдар|вегетативті]] органдары бар және қолайсыз климаттық жағдайда өсуге бейімді. Олар жәндіктер арқылы тозаңданып, [[Тұқым|тұқымдары]] мен [[жеміс|жемістері]] [[жануарлар]] арқылы таралады. == Маңызы== Өсімдіктердің халық шаруашылығында және ғылыми медицинада кеңінен қолданылатын түрлері көп кездеседі. Олардың ішінде көкөністік, [[Жеміс-жидек шаруашылығы|жеміс-жидектік]], балды, [[Майлы дақылдар|майлы]] және техникалық түрлері де бар. Ағаш тәрізді формалары құрылыс материалдары ретінде аса құнды. Әртүрлі үй жиһаздарын жасайды. Бұлардың бірқатары сәнді өсімдіктер. Тынымбақтарды, саябақтарды, [[Көше|көшелерді]], тіптен [[Жұмыс орны|жұмыс орындарын]] [[көгалдандыру|көгалдандыруға]] пайдаланады. == Тағы қараңыз == * [[Өсімдіктер физиологиясы]] * [[Өсімдіктер морфологиясы]] == Суреттер == <gallery> File:Borassus flabellifer.jpg|[[Borassus flabellifer]] File:Chestnut in Guntur.jpg| [[Borassus flabellifer]] жемісі File:Turmericroot.jpg|Turmeric rhizome File:Starr 050407-6233 Ipomoea batatas.jpg| File:Pandan wangi.JPG|''Pandanus amaryllifolius'' File:California Papaya ID.jpg|California Papaya File:Papaya sunset.jpg|''Carica papaya'' File:Prepared lemon grass.JPG|''Cymbopogon citratus'' File:Bangkuang 070612-056 stgd.jpg|''Pachyrhizus erosus'' File:KIKU brak-ontree.JPG|Fuji (жемісі) File:SauropusAndrogynus.jpg| ''Sauropus androgynus'' File:Ilaneer.jpg|''Cocos nucifera'' </gallery> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Өсімдіктер морфологиясы}} [[Санат:Өсімдіктер| ]] [[Санат:Ботаника]] [[Санат:Патшалық (биология)]] [[Санат:Алфавит бойынша өсімдіктер]] 9qmwr73dfq4wlo2fjwnz6r846ng36x9 3690382 3690381 2026-11-02T19:36:51Z 1nter pares 146705 3690382 wikitext text/x-wiki {{Таксон |атауы = Өсімдіктер |суреті = Diversity of plants image version 5.png |сурет атауы = |сурет сипаттамасы = |сурет жиынтығы = |патшалық = Өсімдіктер |туыстары = |ранг = патшалық |латын = Plantae |автор = [[Эрнст Геккель|Haeckel]], 1866 |домен = Эукариоттар |ұлы патшалығы = |кіші патшалығы = |Ұлы тип = |Тип = |Кіші тип = |Инфра тип = |Ұлы бөлім = |Бөлім = |Кіші бөлім = |Ұлы класс = |Класс = |Кіші класс = |Инфра класс = |Ұлы отряд = |Отряд = |Кіші отряд = |Ұлы қатар = |Қатар = |Кіші қатар = |Ұлы тұқымдас = |Тұқымдас = |Кіші тұқымдас = |Ұлы туыс = |Туыс = |Кіші туыс = |Ұлы түр = |Түр = |Кіші түр = |син = |типі = |туынды атауы = Қазіргі бөлімдер |туындылар = <div style="width: 310px;"> * {{bt-latrus|Glaucophyta|Глаукофит балдырлары}} * {{bt-latrus|Rhodophyta|Қызыл балдырлар}} * {{bt-latrus|Charophyta|Хара балдырлары}} * {{bt-latrus|Chlorophyta|Жасыл балдырлар}} * {{bt-latrus|Anthocerotophyta|Антоцерото­фитер}} * {{bt-latrus|Bryophyta|Мүктәрізділер}} * {{bt-latrus|Marchantiophyta|Бауырмүк}} * {{bt-latrus|Lycopodiophyta|Плаунтәрізділер}} * {{bt-latrus|Polypodiophyta|Қырыққұлақтәрізділер}} * {{bt-latrus|Cycadophyta|Саговниктәрізділер}} * {{bt-latrus|Ginkgophyta|Гинкголар}} * {{bt-latrus|Gnetophyta|Гнетотәрізділер}} * {{bt-latrus|Pinophyta|Қылқан жапырақтылар}} * {{bt-latrus|Magnoliophyta|Гүлді өсімдіктер}} </div> |ранг картасы = |ранг картасының атауы = |ранг картасының ені = |ранг аңызы = |ХТҚО статусы = |ХТҚО = |Балтимур бойынша тобы = |wikispecies = Plantae |commons = Plant |ictv = |itis = 202422 |ncbi = |eol = 281 |grin = |ipni = |tpl = |mycobank = }} '''Өсімдіктер''' ({{lang-la|Plantae}})<ref>Биология, 2011.</ref> — [[тірі организмдер дүниесі]]ндегі негізгі екі топтың бірі (біріншісі - [[жануарлар]]). [[Құрлық]]тың барлық жерінде өседі, [[су]]да кездесетін түрлері де бар. == Өсімдіктер == Өсімдіктердің 375 000-ға жуық түрі бар. Өсімдіктер тұқымтобының ең үлкені - гүлдейтін немесе жабық тұқымды өсімдіктер. Олардың 250 000-нан астам түрі бар. Өсімдіктер күн сәулесінің көмегімен ([[фотосинтез]]) өз қорегін табады. Саңырауқұлақтар бұрын өсімдіктер қатарына жатқызылатын, алайда өз қорегін өндірмейтін болғандықтан, қазір олар жеке класқа жіктелген. Олардың 100 000-ға жуық түрі бар.<ref>Сұрақ және жауап. Энциклопедия</ref> == Топтары == XX ғасырдың ортасына дейін өсімдіктерді төмен сатыдағы ([[бактериялар]], [[балдырлар]], кілегейлілер, [[саңырауқұлақтар]], [[Қына|қыналар]]) және жоғары сатыдағы өсімдіктер (ринийлер, [[мүктәрізділер]], псилофиттер, плаунтәрізділер, қырықбуындар, [[Қырыққұлақтәрізділер|қырыққұлақ]]тәрізділер, [[ашықтұқымдылар]] және [[гүлді өсімдіктер]] не жабықтұқымдылар) деп бөлді. 20 ғасырдың аяғында бактериялар мен саңырауқұлақтар өз алдына жеке патшалық болып бөлінді. Соңғы жүйеленім бойынша өсімдіктер 3 патшалық тармағына жіктеледі: * [[қызыл балдырлар]] * нағыз [[балдырлар]] * ұрықты не [[жоғары сатыдағы өсімдіктер]]. Өсімдіктерді топтарға біріктіргенде олардың біріне-бірінің ұқсастықтары немесе айырмашылықтарын көрсететін белгілер пайдаланылады. Солар арқылы өсімдіктердің біріне-бірінің туыстық жақындықтарының деңгейі анықталады. <br /> Құрылымы, тіршілік етуі жағынан бірдей және өз ата-енелеріне ұқсас, жеміс беретін, ұрпақ түзе алатын дарақтар бір түрге жатқызылады. <br /> Құрылысы жағынан ұқсас түрлер туысқа біріктіріледі. Жақын туыстар бір тұқымдасқа олардың әрқайсысын қандай да бір класқа жатқызады. == Өсімдіктер жамылғысы == Құрлық бетінде өсімдіктер жамылғысы біркелкі таралмаған. Оның таралуы жерге түсетін ылғалдың мөлшеріне және осы ылғалдың маусымға байланысты жауын-шашынның маусымдық ерекшеліктеріне қарай мәңгі жасыл (жаңбырлы) [[орман]]дар, ылғалдығы құбылмалы болып келетін, жапырақтары түсіп отыратын ормандар, ксерофильді сирек ағашты ормандар мен бұталарды, [[саванналар |саванналарды]], ал суы тасып отыратын теңіздің жағалауларында — [[мангр]] ағаштарынан тұратын ормандар түзеді. [[Экваторлық белдеу|Экватордан]] солтүстікке қарай жасыл өсімдіктердің белдеуінен кейін ормансыз аумақтар— [[шөл|шөлдер]], [[шөлейт|шөлейттер]], далалық аймақтар орналасады. Біршама [[Биік ендіктер|жоғары ендікте]] қайтадан мәңгі жасыл ормандардың жолағы кездеседі. Алайда олар тропиктердегі секілді жапырақты ормандар емес қылқан жапырақты ([[тайга]]) ормаңдар болып келеді. Тайгадан солтүстікке қарай, полюстың айналасында (циркумполярлы), [[тундра]] мен Солтүстік Мұзды мұхиттың салқын суы созылып жатады. Экватордан оңтүстікке қарай құрлық біршама аз болады.Полюстерге жақын жерлерде және биік таулардың басында мәңгілік мұздықтар мен қарлар жатады. Мұндай түрлі-түсті өсімдіктер жылдың әртүрлі кезеңдеріне қарай, әсіресе [[қыс|қыста]], құрлықтың (континенттің) үлкен кеңістігін, шамамен 40° с.е. және одан жоғары қарай қар басқан кезде, көп өзгеріске ұшырайды. == Қоршаған ортамен байланысы == Өсімдіктердің тіршілігі қоршаған ортамен, әсіресе [[топырақ|топырақпен]] және [[климат|климатпен]] тығыз байланыста болады. Жасыл өсімдіктер [[ауа|ауадан]] [[көмірқышқыл газ|көмірқышқыл газын]], [[күн|күн сәулесінен]] [[энергия|энергияны]], ал топырақтан [[су]] мен [[Минералды тұздар|минералдық заттарды]] алады. Осы компоненттердің барлығы өсімдіктің қалыпты өсуі мен дамуы үшін қажет. Ауадағы көмір қьшқыл газының мөлшері 0,03%-тен құрайды , ал өсімдікке қажетті тұздар мен судың мөлшері топырақтың құрамында өте аз және шашыраңқы түрде болады. Осылардың барлығы өсімдіктің тұтыну мүмкіңдігінің үлкен (жоғары) болғандығын қажет етеді. [[Эволюция]]ның барысында өсімдік өзінің [[вегетативтік]] денесін [[сыртқы орта|сыртқы ортамен]] қарым-қатынаста болатындай аса үлкен көлемге дейін (жапырақтарын ауамен, тамырларын топырақпен), жоғары деңгейде жетілген жануарлардан бірнеше есе артық ұлғайтқан. Өсімдіктің тіршілік ортасының өзгеруіне тез және ерекше нәзіктікпен жауап беруінің өзі осыған байланысты болады. Сонымен қатар өсімдіктердің өзі тіршілік жағдайының барысыңда, өздерін қоршаған ортаны өзгертеді. Орманның жыл өткен сайын биікке көтеріліп, аса қалың жасыл шымылдық (полог) түзетіні белгілі. Бұл бұталар мен шөптесін өсімдіктер жабыны үшін, орман ішінің жағдайын өзгертеді. == Қоршаған ортаға бейімделушілігі == Тау етегіндегі тегістіктен, тау басына көтеріле отырып, өсімдіктер қауымдастықтарының ғана емес ([[шөлейт]], [[орман]], және [[альпі]] [[Белдеу|белдеулері]], [[тундра]]), сонымен бірге жақын түрлердің, кейде тіптен бір түрдің өзінің тіршілік формасының структурасының басқаша өзгеретіндігін ([[трансформация |трансформациясын]]) айқын аңғаруға болады. Таудың жоғарғы белдеулерінің ерекше климаты мен топырақ жағдайларының әсері (салқындықтың, физиологиялық құрғақшылықтың, жарықтың сапалығы және т.б.) ағаштар мен бұталардың жатаған аласа формаларының қалыптасуына, биік шөптесін өсімдіктердің жартылай жертаған және жертағандар түзуіне әкеліп соқтырады. Өсімдіктердің структурасы мен [[физиология|физиологиялық]] қасиеттерінің өзгеруін [[Памир|Памирдің]] теңіз деңгейінен 3600 м. биіктігінде отырғызылған өсімдіктерде жан-жақты зерттелген. Өсімдіктердің құрылысының, оның ішінде анатомиялық құрылысының өзгеруімен бірге, олардың құрамындағы қант пен дәрумендердің де консентрациясының жоғарылағандығы байқалған. Соған байланысты таудың жоғарғы белдеулерінің жем-шөптік өсімдіктерінің құнарлығы аса жоғары болады. Өсімдіктердің қоршаған ортаға бейімделушілігін тек таудың жағдайынан ғана емес, сонымен бірге, әр уақытта, түрлер жаңа ортаға (қарама-қарсы жағдайға) тап келгенде байқауға болады. Бұл өсімдіктің табиғи өсетін ортасының өзгеруіне байланысты және оны мәдени жағдайға ендіргенде (при интродукции) байқалатын құбылыс. Кейбір [[сор топырақ|сор топырақта]] өсетін өсімдіктер (теңіз қышасы-горчица морская ; шөптесін бұзаубас сораң-солерос травянистый) құрамында [[Тұздар|тұзы]] жоқ топырақтарда, сор топырақта өсетін өсімдікке тән белгілерін, мысалы, жапырақтарының етжеңділігін ([[Суккулент|суккуленттігін]]) жоғалтады. == Таралу жолдары == Өсімдіктер жер шарына кең таралған. Олардың құрғақшылыққа төзімді [[Вегетативтік органдар|вегетативті]] органдары бар және қолайсыз климаттық жағдайда өсуге бейімді. Олар жәндіктер арқылы тозаңданып, [[Тұқым|тұқымдары]] мен [[жеміс|жемістері]] [[жануарлар]] арқылы таралады. == Маңызы == Өсімдіктердің халық шаруашылығында және ғылыми медицинада кеңінен қолданылатын түрлері көп кездеседі. Олардың ішінде көкөністік, [[Жеміс-жидек шаруашылығы|жеміс-жидектік]], балды, [[Майлы дақылдар|майлы]] және техникалық түрлері де бар. Ағаш тәрізді формалары құрылыс материалдары ретінде аса құнды. Әртүрлі үй жиһаздарын жасайды. Бұлардың бірқатары сәнді өсімдіктер. Тынымбақтарды, саябақтарды, [[Көше|көшелерді]], тіптен [[Жұмыс орны|жұмыс орындарын]] [[көгалдандыру|көгалдандыруға]] пайдаланады. == Суреттер == <gallery> File:Borassus flabellifer.jpg|[[Borassus flabellifer]] File:Chestnut in Guntur.jpg| [[Borassus flabellifer]] жемісі File:Turmericroot.jpg|Turmeric rhizome File:Starr 050407-6233 Ipomoea batatas.jpg| File:Pandan wangi.JPG|''Pandanus amaryllifolius'' File:California Papaya ID.jpg|California Papaya File:Papaya sunset.jpg|''Carica papaya'' File:Prepared lemon grass.JPG|''Cymbopogon citratus'' File:Bangkuang 070612-056 stgd.jpg|''Pachyrhizus erosus'' File:KIKU brak-ontree.JPG|Fuji (жемісі) File:SauropusAndrogynus.jpg| ''Sauropus androgynus'' File:Ilaneer.jpg|''Cocos nucifera'' </gallery> == Тағы қараңыз == * [[Өсімдіктер физиологиясы]] * [[Өсімдіктер морфологиясы]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Өсімдіктер морфологиясы}} [[Санат:Өсімдіктер| ]] [[Санат:Ботаника]] [[Санат:Патшалық (биология)]] [[Санат:Алфавит бойынша өсімдіктер]] kghr0y0nzx9nfwhaw45yr3iedohm30w 3690384 3690382 2026-11-02T19:38:22Z 1nter pares 146705 3690384 wikitext text/x-wiki {{Таксон |атауы = Өсімдіктер |суреті = Diversity of plants image version 5.png |сурет атауы = |сурет сипаттамасы = |сурет жиынтығы = |патшалық = Өсімдіктер |туыстары = |ранг = патшалық |латын = Plantae |автор = [[Эрнст Геккель|Haeckel]], 1866 |домен = Эукариоттар |ұлы патшалығы = |кіші патшалығы = |Ұлы тип = |Тип = |Кіші тип = |Инфра тип = |Ұлы бөлім = |Бөлім = |Кіші бөлім = |Ұлы класс = |Класс = |Кіші класс = |Инфра класс = |Ұлы отряд = |Отряд = |Кіші отряд = |Ұлы қатар = |Қатар = |Кіші қатар = |Ұлы тұқымдас = |Тұқымдас = |Кіші тұқымдас = |Ұлы туыс = |Туыс = |Кіші туыс = |Ұлы түр = |Түр = |Кіші түр = |син = |типі = |туынды атауы = Қазіргі бөлімдер |туындылар = <div style="width: 310px;"> * {{bt-latrus|Glaucophyta|Глаукофит балдырлары}} * {{bt-latrus|Rhodophyta|Қызыл балдырлар}} * {{bt-latrus|Charophyta|Хара балдырлары}} * {{bt-latrus|Chlorophyta|Жасыл балдырлар}} * {{bt-latrus|Anthocerotophyta|Антоцерото­фитер}} * {{bt-latrus|Bryophyta|Мүктәрізділер}} * {{bt-latrus|Marchantiophyta|Бауырмүк}} * {{bt-latrus|Lycopodiophyta|Плаунтәрізділер}} * {{bt-latrus|Polypodiophyta|Қырыққұлақтәрізділер}} * {{bt-latrus|Cycadophyta|Саговниктәрізділер}} * {{bt-latrus|Ginkgophyta|Гинкголар}} * {{bt-latrus|Gnetophyta|Гнетотәрізділер}} * {{bt-latrus|Pinophyta|Қылқан жапырақтылар}} * {{bt-latrus|Magnoliophyta|Гүлді өсімдіктер}} </div> |ранг картасы = |ранг картасының атауы = |ранг картасының ені = |ранг аңызы = |ХТҚО статусы = |ХТҚО = |Балтимур бойынша тобы = |wikispecies = Plantae |commons = Plant |ictv = |itis = 202422 |ncbi = |eol = 281 |grin = |ipni = |tpl = |mycobank = }} '''Өсімдіктер''' ({{lang-la|Plantae}})<ref>Биология, 2011.</ref> — [[тірі организмдер дүниесі]]ндегі негізгі екі топтың бірі (біріншісі - [[жануарлар]]). [[Құрлық]]тың барлық жерінде өседі, [[су]]да кездесетін түрлері де бар. == Өсімдіктер == Өсімдіктердің 375 000-ға жуық түрі бар. Өсімдіктер тұқымтобының ең үлкені - гүлдейтін немесе жабық тұқымды өсімдіктер. Олардың 250 000-нан астам түрі бар. Өсімдіктер күн сәулесінің көмегімен ([[фотосинтез]]) өз қорегін табады. Саңырауқұлақтар бұрын өсімдіктер қатарына жатқызылатын, алайда өз қорегін өндірмейтін болғандықтан, қазір олар жеке класқа жіктелген. Олардың 100 000-ға жуық түрі бар.<ref>Сұрақ және жауап. Энциклопедия</ref> == Топтары == XX ғасырдың ортасына дейін өсімдіктерді төмен сатыдағы ([[бактериялар]], [[балдырлар]], кілегейлілер, [[саңырауқұлақтар]], [[Қына|қыналар]]) және жоғары сатыдағы өсімдіктер (ринийлер, [[мүктәрізділер]], псилофиттер, плаунтәрізділер, қырықбуындар, [[Қырыққұлақтәрізділер|қырыққұлақ]]тәрізділер, [[ашықтұқымдылар]] және [[гүлді өсімдіктер]] не жабықтұқымдылар) деп бөлді. 20 ғасырдың аяғында бактериялар мен саңырауқұлақтар өз алдына жеке патшалық болып бөлінді. Соңғы жүйеленім бойынша өсімдіктер 3 патшалық тармағына жіктеледі: * [[қызыл балдырлар]] * нағыз [[балдырлар]] * ұрықты не [[жоғары сатыдағы өсімдіктер]]. Өсімдіктерді топтарға біріктіргенде олардың біріне-бірінің ұқсастықтары немесе айырмашылықтарын көрсететін белгілер пайдаланылады. Солар арқылы өсімдіктердің біріне-бірінің туыстық жақындықтарының деңгейі анықталады. <br /> Құрылымы, тіршілік етуі жағынан бірдей және өз ата-енелеріне ұқсас, жеміс беретін, ұрпақ түзе алатын дарақтар бір түрге жатқызылады. <br /> Құрылысы жағынан ұқсас түрлер туысқа біріктіріледі. Жақын туыстар бір тұқымдасқа олардың әрқайсысын қандай да бір класқа жатқызады. == Өсімдіктер жамылғысы == Құрлық бетінде өсімдіктер жамылғысы біркелкі таралмаған. Оның таралуы жерге түсетін ылғалдың мөлшеріне және осы ылғалдың маусымға байланысты жауын-шашынның маусымдық ерекшеліктеріне қарай мәңгі жасыл (жаңбырлы) [[орман]]дар, ылғалдығы құбылмалы болып келетін, жапырақтары түсіп отыратын ормандар, ксерофильді сирек ағашты ормандар мен бұталарды, [[саванналар |саванналарды]], ал суы тасып отыратын теңіздің жағалауларында — [[мангр]] ағаштарынан тұратын ормандар түзеді. [[Экваторлық белдеу|Экватордан]] солтүстікке қарай жасыл өсімдіктердің белдеуінен кейін ормансыз аумақтар— [[шөл|шөлдер]], [[шөлейт|шөлейттер]], далалық аймақтар орналасады. Біршама [[Биік ендіктер|жоғары ендікте]] қайтадан мәңгі жасыл ормандардың жолағы кездеседі. Алайда олар тропиктердегі секілді жапырақты ормандар емес қылқан жапырақты ([[тайга]]) ормаңдар болып келеді. Тайгадан солтүстікке қарай, полюстың айналасында (циркумполярлы), [[тундра]] мен Солтүстік Мұзды мұхиттың салқын суы созылып жатады. Экватордан оңтүстікке қарай құрлық біршама аз болады.Полюстерге жақын жерлерде және биік таулардың басында мәңгілік мұздықтар мен қарлар жатады. Мұндай түрлі-түсті өсімдіктер жылдың әртүрлі кезеңдеріне қарай, әсіресе [[қыс|қыста]], құрлықтың (континенттің) үлкен кеңістігін, шамамен 40° с.е. және одан жоғары қарай қар басқан кезде, көп өзгеріске ұшырайды. == Қоршаған ортамен байланысы == Өсімдіктердің тіршілігі қоршаған ортамен, әсіресе [[топырақ|топырақпен]] және [[климат|климатпен]] тығыз байланыста болады. Жасыл өсімдіктер [[ауа|ауадан]] [[көмірқышқыл газ|көмірқышқыл газын]], [[күн|күн сәулесінен]] [[энергия|энергияны]], ал топырақтан [[су]] мен [[Минералды тұздар|минералдық заттарды]] алады. Осы компоненттердің барлығы өсімдіктің қалыпты өсуі мен дамуы үшін қажет. Ауадағы көмір қьшқыл газының мөлшері 0,03%-тен құрайды , ал өсімдікке қажетті тұздар мен судың мөлшері топырақтың құрамында өте аз және шашыраңқы түрде болады. Осылардың барлығы өсімдіктің тұтыну мүмкіңдігінің үлкен (жоғары) болғандығын қажет етеді. [[Эволюция]]ның барысында өсімдік өзінің [[вегетативтік]] денесін [[сыртқы орта|сыртқы ортамен]] қарым-қатынаста болатындай аса үлкен көлемге дейін (жапырақтарын ауамен, тамырларын топырақпен), жоғары деңгейде жетілген жануарлардан бірнеше есе артық ұлғайтқан. Өсімдіктің тіршілік ортасының өзгеруіне тез және ерекше нәзіктікпен жауап беруінің өзі осыған байланысты болады. Сонымен қатар өсімдіктердің өзі тіршілік жағдайының барысыңда, өздерін қоршаған ортаны өзгертеді. Орманның жыл өткен сайын биікке көтеріліп, аса қалың жасыл шымылдық (полог) түзетіні белгілі. Бұл бұталар мен шөптесін өсімдіктер жабыны үшін, орман ішінің жағдайын өзгертеді. == Қоршаған ортаға бейімделушілігі == Тау етегіндегі тегістіктен, тау басына көтеріле отырып, өсімдіктер қауымдастықтарының ғана емес ([[шөлейт]], [[орман]], және [[альпі]] [[Белдеу|белдеулері]], [[тундра]]), сонымен бірге жақын түрлердің, кейде тіптен бір түрдің өзінің тіршілік формасының структурасының басқаша өзгеретіндігін ([[трансформация |трансформациясын]]) айқын аңғаруға болады. Таудың жоғарғы белдеулерінің ерекше климаты мен топырақ жағдайларының әсері (салқындықтың, физиологиялық құрғақшылықтың, жарықтың сапалығы және т.б.) ағаштар мен бұталардың жатаған аласа формаларының қалыптасуына, биік шөптесін өсімдіктердің жартылай жертаған және жертағандар түзуіне әкеліп соқтырады. Өсімдіктердің структурасы мен [[физиология|физиологиялық]] қасиеттерінің өзгеруін [[Памир|Памирдің]] теңіз деңгейінен 3600 м. биіктігінде отырғызылған өсімдіктерде жан-жақты зерттелген. Өсімдіктердің құрылысының, оның ішінде анатомиялық құрылысының өзгеруімен бірге, олардың құрамындағы қант пен дәрумендердің де консентрациясының жоғарылағандығы байқалған. Соған байланысты таудың жоғарғы белдеулерінің жем-шөптік өсімдіктерінің құнарлығы аса жоғары болады. Өсімдіктердің қоршаған ортаға бейімделушілігін тек таудың жағдайынан ғана емес, сонымен бірге, әр уақытта, түрлер жаңа ортаға (қарама-қарсы жағдайға) тап келгенде байқауға болады. Бұл өсімдіктің табиғи өсетін ортасының өзгеруіне байланысты және оны мәдени жағдайға ендіргенде (при интродукции) байқалатын құбылыс. Кейбір [[сор топырақ|сор топырақта]] өсетін өсімдіктер (теңіз қышасы-горчица морская ; шөптесін бұзаубас сораң-солерос травянистый) құрамында [[Тұздар|тұзы]] жоқ топырақтарда, сор топырақта өсетін өсімдікке тән белгілерін, мысалы, жапырақтарының етжеңділігін ([[Суккулент|суккуленттігін]]) жоғалтады. == Таралу жолдары == Өсімдіктер жер шарына кең таралған. Олардың құрғақшылыққа төзімді [[Вегетативтік органдар|вегетативті]] органдары бар және қолайсыз климаттық жағдайда өсуге бейімді. Олар жәндіктер арқылы тозаңданып, [[Тұқым|тұқымдары]] мен [[жеміс|жемістері]] [[жануарлар]] арқылы таралады. == Маңызы == Өсімдіктердің халық шаруашылығында және ғылыми медицинада кеңінен қолданылатын түрлері көп кездеседі. Олардың ішінде көкөністік, [[Жеміс-жидек шаруашылығы|жеміс-жидектік]], балды, [[Майлы дақылдар|майлы]] және техникалық түрлері де бар. Ағаш тәрізді формалары құрылыс материалдары ретінде аса құнды. Әртүрлі үй жиһаздарын жасайды. Бұлардың бірқатары сәнді өсімдіктер. Тынымбақтарды, саябақтарды, [[Көше|көшелерді]], тіптен [[Жұмыс орны|жұмыс орындарын]] [[көгалдандыру|көгалдандыруға]] пайдаланады. == Галерея == <gallery> File:Borassus flabellifer.jpg|[[Borassus flabellifer]] File:Chestnut in Guntur.jpg| [[Borassus flabellifer]] жемісі File:Turmericroot.jpg|Turmeric rhizome File:Starr 050407-6233 Ipomoea batatas.jpg| File:Pandan wangi.JPG|''Pandanus amaryllifolius'' File:California Papaya ID.jpg|California Papaya File:Papaya sunset.jpg|''Carica papaya'' File:Prepared lemon grass.JPG|''Cymbopogon citratus'' File:Bangkuang 070612-056 stgd.jpg|''Pachyrhizus erosus'' File:KIKU brak-ontree.JPG|Fuji (жемісі) File:SauropusAndrogynus.jpg| ''Sauropus androgynus'' File:Ilaneer.jpg|''Cocos nucifera'' </gallery> == Тағы қараңыз == * [[Өсімдіктер физиологиясы]] * [[Өсімдіктер морфологиясы]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Өсімдіктер морфологиясы}} [[Санат:Өсімдіктер| ]] [[Санат:Ботаника]] [[Санат:Патшалық (биология)]] [[Санат:Алфавит бойынша өсімдіктер]] ar8162m7kxznmaqdbeypqpktulrulli Бауырсақ 0 18313 3690683 3310636 2026-11-03T10:30:17Z Султанова Айжан 187428 3690683 wikitext text/x-wiki [[Сурет:BaursakKZ.JPG|нобай|Үй бауырсағы]] '''Бауырсақ''' — [[Қазақтар|қазақтың]] ұлттық тағамы. Бауырсақ – [[Бидай (астық)|бидай]] [[ұн]]ын ашытып, әртүрлі үлгіде жасап, майға пісіреді. Қазақтың [[той]], [[мереке]] [[дастарқан]]ында міндетті түрде бауырсақ болуға тиісті. Ыстық бауырсаққа [[сары май]] жағып жесең, өте дәмді. Бауырсақ қырғыз ({{lang-ky|боорсок}}), татар ({{lang-tt|бавырсак}}), өзбек ({{lang-uz|boʻgʻirsoq, бўғирсоқ}}), башқұрт ({{lang-ba|бауырһаҡ}}), моңғол ({{lang-mn|боорцог}}) мен ноғайларда да кездеседі. Дәмді бауырсақ үшін керек заттар: [[Күнбағыс майы|сұйық май]], 1 [[жұмыртқа]], [[қаймақ]], [[ұн]], құрғақ [[ашытқы]], жылы [[су]], [[қант]] және [[тұз]]. Қаймақты ашыған [[айран]] немесе [[майонез]]бен алмастыруға болады. Негізінен бауырсақтар әр өңірде әртүрлі жасалынады. Мысалы, үлкен, домалақ, ішіндегі қамыры мол, сыртқы түсі аппақ бауырсақтар пісіріледі, олардан кішірек, жақсылап қуырылған қып-қызыл өріктей бауырсақтар пісіріледі, іші қуыс домалақ сары бауырсақтар, кіп-кішкентай тіске салғанда қыртылдап беретін ши бауырсақтар, төрт бұрыш пішінді ішінде қамыры мол сары бауырсақтар, төрт бұрышты жалпақ бауырсақтар тағы басқа түрлі бауырсақтар кездеседі. '''Бауырсақ түрлері''' * Ши бауырсақ * Домалақ бауырсақ * Төртбұрыш бауырсақ * Ашытқылы бауырсақ * Қаттама бауырсақ * Майшелпек бауырсақ == Тағы қараңыз == * [[Бауырсақ күні]] {{stub}} {{Нан}} [[Санат:Қазақ асханасы]] [[Санат:Ұн өнімдері]] [[Санат:Башқұрт асханасы]] [[Санат:Қырғыз асханасы]] [[Санат:Моңғол асханасы]] [[Санат:Татар асханасы]] [[Санат:Өзбек асханасы]] suak88y30h9up1ht5w958sdcoe5f7k2 Сабын 0 18447 3690582 3562955 2026-11-03T07:27:53Z Султанова Айжан 187428 3690582 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Decorative Soaps.jpg|thumb|right|250px|Декоративi сабындар жиынтығы. Сабынның осы түрі [[қонақ үй]]лерде жиі кездеседi]] '''Сабын''' <ref> Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі:Экология және табиғат қорғау/ Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдаламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайынов. – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5 </ref> – тілімізге [[араб]]тың «сабун» деген сөзінен енген кірме сөз. Сілтінің, сақардың және майдың қосындысынан жасалған, суда еритін кір жууға арналған кесек немесе қоймалжың сұйық зат. Бүгінде сабынның сан түрлі атаулары бар. Сабын өндірісі бұдан 6000 жыл бұрын жүзеге асқанын археолог-ғалымдар дәлелдеп отыр. Сабынның адам баласына ертеден белгілі екендігі туралы Рим дәрігері Гален шығармаларында жазылған. Оны көп мөлшерде өндіру ХІХ ғасырда сода тәсілі табылғаннан кейін жедел өркендеді. Орта ғасырларда сабын өндіру жөнінен [[Марсель]] портты қаласының аты шықты. [[Ресей]]де сабын І Петр дәуірінде пайда болып, ХІХ ғасырдың ортасына дейін ақсүйектерге ғана белгілі болды. Қазақ арасында сабын сөзі одан әлдеқайда ертерек пайда болғанын мына мысалдардан аңғаруға болады. Мәселен, Бұқар жырау (1668-1791 жж) өлеңдерінде мынандай жолдар бар екен: Қара қойдың терісін, Сабындап жусаң ағармас… Одан кейінірек Шал ақын Құлекеұлы (1748-1818 жж) былай депті: Сабының сақар болды дені келін, Көрмедің шыбын құрлы мені келін Сабынның түрлері 1.Қатты сабын 2.Сұйық сабын 3.Шаруашылық сабын 4.Балалар сабыны 5Хош иісті сабын '''Сабын''' — жоғары май [[қышқыл]]дарының тұздары. Жалпы [[химия]]лық формуласы: RCOONa. [[Тарих]]та сабын туралы мәліметтер ерте кезден белгілі. Мысалы, [[рим]]діктердің сабын қайнатқаны туралы дәрігер [[Гален]]нің шығармаларында жазылған; ''[[Әбу Әли ибн Сина]]'' өз қолжазбаларында шығыс елдерінде сабын қолданылғаны және [[Византия]]да сабын жасалғандығы туралы мәлімет берген. Ал [[скиф]]тердің жуғыш заттар қолданғандығы туралы ''[[Геродот]]'' жазған. 9 — 10 ғасырларда [[Орта Азия]]ның [[Асбара]] ([[Исфара]]), [[Бахи]], [[Термез]] қалаларында сабын сатылып, моншалар салынған. Сабынды көп мөлшерде өндіру 19 ғасырда сода алу әдісі ашылған соң өркендей бастады. Сабын — [[кристалл]] қатты заттар, 220 — 270C-та балқиды; ыстық суда, [[органика]]лық еріткіштерде жақсы ериді. Судағы ерітінділерінің беттік актив заттар ретінде жуғыш қасиеті бар, себебі сабын әлсіз қышқыл және күшті негіздің тұзы болғандықтан [[гидролиз]]ге ұшырайды. Мысалы, RCOONa+HOHR—COOH+ +NaOH. Мұндағы R радикал, егер ол кіші мән H, CH3, C2H5, C3H7-ге тең болса сабын жақсы еріп, жуғыштығы жоғары болады. Қарапайым сабын — карбон қышқылдарының тұздары. Оларды ''[[глицерин]]'' мен әр түрлі май [[қышқыл]]дарының [[эфирлер]]і болып саналатын табиғи майлардан (өсімдік, жануар, балық майлары) алады. [[Қазақ]]тар жануар майын алабұта, балаты қурайы, [[сексеуіл]] шырпысы немесе басқа өсімдік күлімен (''[[сақар]]'') араластырып, қайнату арқылы қолдан сабын жасаған. [[Өнеркәсіп]]тік жолмен сабын алу үшін көптеген шикізаттар (''өсімдік майы'', жануар майы, KOH, сода, NaOH, ''[[сақар]]'', [[конифоль]], [[нафтен]], т.б.) қолданылады. Майдың [[гидролиз]]інен алынған ерітінді қатайғанда, [[глицерин]]і бар сабын түзіледі. Оған ас тұзын қосқанда қатты сабын алынады. Құрамында май [[қышқыл]]дарының тұзы мен органикалық және бейорганикалық қосымша заттар болатын кір сабын, 72%-ды қатты сабын, хош иісті заттардан тұратын иіс сабын, [[медицина]]да қолданылатын арнайы сабын тәрізді түрлері бар. Тоқыма, былғары, [[металлургия]] өнеркәсібінде, сондай-ақ, зиянды жәндіктерге қарсы күресте препараттар дайындауда техникалық сабын қолданылады. <ref> Қазақ энциклопедиясы, 7 - том</ref> == Сабын молекуласы == Сабын молекуласы — кішкене бақаға ұқсайтын құрылымдар.Әрбір молекуланың екі ұшы бар, бір ұшы құйрық сияқты ұзын полюссіз және гидрофобиялық көмірсутек шынжыры, ал екінші ұшы басы сияқты қысқа полюсті және гидрофильді карбоксильді ион болады. Молекулардың гидрофобиялық қасиеті молеклалардың суда ерімейтін, алайда майда ери алатын ерекшіліктеріне байланысты айтылса, гидрофильдік қасиеттері заттың суда еритін, алайда майда ерімейтін ерекшіліктеріне қатысты айтылады. == Майлы қышқылдар == Сабындарда стеарин, пальмитин және олеин қышқылдары секілді қаныққан және қанықпаған майлы қышқылдардың натрий және калий сияқты минералды тұздарынан тұрады.Мұндай қышқылдарда 10–20 көміртегі атомынан тұратын ұзын көмірсутекті тізбек және карбоксильді топ бар. Стеарин және пальмитин қышқылдары жалғыз байланыстардан тұратын қаныққа майлы қышқылдарға жатады. Олеин және линол қышқылдары бір немесе бірнеше қос байланыстан тұратын қанықпаған майлы қышқылдарға жатады. == Сабынмен тазалау == Сабын тазалау процесі барысында механизм бойынша жұмыс істейді. Сабынды сумен араластырып шайқағанда, сабын ерітіндісі концентраты түзіліп, көбік пайда болады. Көбік сабын молекулаларынан су бетінде жалғыз молекулалық қабықшаның пайда болуына ықпал етіп, олардың матаға кіруіне септігін тигізеді. Сабын молекуласының гидрофобиялық ұшы матаға сіңген кірді немесе майды қоршап алады. Ал, екінші жағынан, гидрофильді ұшы суды кірден алшақтатады. Кірді немесе майды қоршап тұрып, кір бөдшектерінен жұмсаратын сабын молекулаларының шоғыры мицелла деп аталады. Сабындарды кермек сула қолданбаған жөн. == Сабындану == ''Сабындану'' дегеніміз — химиялық реакция басында майларды гидролиздеу жолымен сабын жасау процесі. Сабындану процесі кезінде триглицеридтер натрий немесе калий гидроксидімен реакцияға түсіп, глицерин мен сабын деп аталатын майлы қышқыл түзеді. Сабындану реакциясы барысында күшті қышқылдар немесе негіздер катализатор ретінде қолданылады. == Ұнтақтардың қасиеті == * Синтетикалық ұнтақтар сабындарға қарағанда суда жақсы ериді. * Олар сабындарға қарағанда тазалау әрекеті бойынша күштірек. * Олар биологиялық ыдырауға түспейтін болғандықтан судың ластануына әкеледі. * Олар қатты суда ерімейтін тұнба жасамайды. == Қызықты мәліметтер == Жібек және жүн маталарды сабынмен күнделікті жууға болмайды. Ондаға сілтілер мата талшықтарынан бүлдіруі мүмкін. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Тұрмыстық химия]] [[Санат:Сабын]] k0ki0k9ekmi1shj1x5flper8g33ofsd 3690599 3690582 2026-11-03T08:00:52Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Султанова Айжан|Султанова Айжан]] ([[User talk:Султанова Айжан|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3562955 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Decorative Soaps.jpg|thumb|right|250px|Декоративi сабындар жиынтығы. Сабынның осы түрі [[қонақ үй]]лерде жиі кездеседi]] '''Сабын''' <ref> Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі:Экология және табиғат қорғау/ Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдаламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайынов. – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5 </ref> – тілімізге [[араб]]тың «сабун» деген сөзінен енген кірме сөз. Сілтінің, сақардың және майдың қосындысынан жасалған, суда еритін кір жууға арналған кесек немесе қоймалжың сұйық зат. Бүгінде сабынның сан түрлі атаулары бар. Сабын өндірісі бұдан 6000 жыл бұрын жүзеге асқанын археолог-ғалымдар дәлелдеп отыр. Сабынның адам баласына ертеден белгілі екендігі туралы Рим дәрігері Гален шығармаларында жазылған. Оны көп мөлшерде өндіру ХІХ ғасырда сода тәсілі табылғаннан кейін жедел өркендеді. Орта ғасырларда сабын өндіру жөнінен [[Марсель]] портты қаласының аты шықты. [[Ресей]]де сабын І Петр дәуірінде пайда болып, ХІХ ғасырдың ортасына дейін ақсүйектерге ғана белгілі болды. Қазақ арасында сабын сөзі одан әлдеқайда ертерек пайда болғанын мына мысалдардан аңғаруға болады. Мәселен, Бұқар жырау (1668-1791 жж) өлеңдерінде мынандай жолдар бар екен: Қара қойдың терісін, Сабындап жусаң ағармас… Одан кейінірек Шал ақын Құлекеұлы (1748-1818 жж) былай депті: Сабының сақар болды дені келін, Көрмедің шыбын құрлы мені келін '''Сабын''' — жоғары май [[қышқыл]]дарының тұздары. Жалпы [[химия]]лық формуласы: RCOONa. [[Тарих]]та сабын туралы мәліметтер ерте кезден белгілі. Мысалы, [[рим]]діктердің сабын қайнатқаны туралы дәрігер [[Гален]]нің шығармаларында жазылған; ''[[Әбу Әли ибн Сина]]'' өз қолжазбаларында шығыс елдерінде сабын қолданылғаны және [[Византия]]да сабын жасалғандығы туралы мәлімет берген. Ал [[скиф]]тердің жуғыш заттар қолданғандығы туралы ''[[Геродот]]'' жазған. 9 — 10 ғасырларда [[Орта Азия]]ның [[Асбара]] ([[Исфара]]), [[Бахи]], [[Термез]] қалаларында сабын сатылып, моншалар салынған. Сабынды көп мөлшерде өндіру 19 ғасырда сода алу әдісі ашылған соң өркендей бастады. Сабын — [[кристалл]] қатты заттар, 220 — 270C-та балқиды; ыстық суда, [[органика]]лық еріткіштерде жақсы ериді. Судағы ерітінділерінің беттік актив заттар ретінде жуғыш қасиеті бар, себебі сабын әлсіз қышқыл және күшті негіздің тұзы болғандықтан [[гидролиз]]ге ұшырайды. Мысалы, RCOONa+HOHR—COOH+ +NaOH. Мұндағы R радикал, егер ол кіші мән H, CH3, C2H5, C3H7-ге тең болса сабын жақсы еріп, жуғыштығы жоғары болады. Қарапайым сабын — карбон қышқылдарының тұздары. Оларды ''[[глицерин]]'' мен әр түрлі май [[қышқыл]]дарының [[эфирлер]]і болып саналатын табиғи майлардан (өсімдік, жануар, балық майлары) алады. [[Қазақ]]тар жануар майын алабұта, балаты қурайы, [[сексеуіл]] шырпысы немесе басқа өсімдік күлімен (''[[сақар]]'') араластырып, қайнату арқылы қолдан сабын жасаған. [[Өнеркәсіп]]тік жолмен сабын алу үшін көптеген шикізаттар (''өсімдік майы'', жануар майы, KOH, сода, NaOH, ''[[сақар]]'', [[конифоль]], [[нафтен]], т.б.) қолданылады. Майдың [[гидролиз]]інен алынған ерітінді қатайғанда, [[глицерин]]і бар сабын түзіледі. Оған ас тұзын қосқанда қатты сабын алынады. Құрамында май [[қышқыл]]дарының тұзы мен органикалық және бейорганикалық қосымша заттар болатын кір сабын, 72%-ды қатты сабын, хош иісті заттардан тұратын иіс сабын, [[медицина]]да қолданылатын арнайы сабын тәрізді түрлері бар. Тоқыма, былғары, [[металлургия]] өнеркәсібінде, сондай-ақ, зиянды жәндіктерге қарсы күресте препараттар дайындауда техникалық сабын қолданылады. <ref> Қазақ энциклопедиясы, 7 - том</ref> == Сабын молекуласы == Сабын молекуласы — кішкене бақаға ұқсайтын құрылымдар.Әрбір молекуланың екі ұшы бар, бір ұшы құйрық сияқты ұзын полюссіз және гидрофобиялық көмірсутек шынжыры, ал екінші ұшы басы сияқты қысқа полюсті және гидрофильді карбоксильді ион болады. Молекулардың гидрофобиялық қасиеті молеклалардың суда ерімейтін, алайда майда ери алатын ерекшіліктеріне байланысты айтылса, гидрофильдік қасиеттері заттың суда еритін, алайда майда ерімейтін ерекшіліктеріне қатысты айтылады. == Майлы қышқылдар == Сабындарда стеарин, пальмитин және олеин қышқылдары секілді қаныққан және қанықпаған майлы қышқылдардың натрий және калий сияқты минералды тұздарынан тұрады.Мұндай қышқылдарда 10–20 көміртегі атомынан тұратын ұзын көмірсутекті тізбек және карбоксильді топ бар. Стеарин және пальмитин қышқылдары жалғыз байланыстардан тұратын қаныққа майлы қышқылдарға жатады. Олеин және линол қышқылдары бір немесе бірнеше қос байланыстан тұратын қанықпаған майлы қышқылдарға жатады. == Сабынмен тазалау == Сабын тазалау процесі барысында механизм бойынша жұмыс істейді. Сабынды сумен араластырып шайқағанда, сабын ерітіндісі концентраты түзіліп, көбік пайда болады. Көбік сабын молекулаларынан су бетінде жалғыз молекулалық қабықшаның пайда болуына ықпал етіп, олардың матаға кіруіне септігін тигізеді. Сабын молекуласының гидрофобиялық ұшы матаға сіңген кірді немесе майды қоршап алады. Ал, екінші жағынан, гидрофильді ұшы суды кірден алшақтатады. Кірді немесе майды қоршап тұрып, кір бөдшектерінен жұмсаратын сабын молекулаларының шоғыры мицелла деп аталады. Сабындарды кермек сула қолданбаған жөн. == Сабындану == ''Сабындану'' дегеніміз — химиялық реакция басында майларды гидролиздеу жолымен сабын жасау процесі. Сабындану процесі кезінде триглицеридтер натрий немесе калий гидроксидімен реакцияға түсіп, глицерин мен сабын деп аталатын майлы қышқыл түзеді. Сабындану реакциясы барысында күшті қышқылдар немесе негіздер катализатор ретінде қолданылады. == Ұнтақтардың қасиеті == * Синтетикалық ұнтақтар сабындарға қарағанда суда жақсы ериді. * Олар сабындарға қарағанда тазалау әрекеті бойынша күштірек. * Олар биологиялық ыдырауға түспейтін болғандықтан судың ластануына әкеледі. * Олар қатты суда ерімейтін тұнба жасамайды. == Қызықты мәліметтер == Жібек және жүн маталарды сабынмен күнделікті жууға болмайды. Ондаға сілтілер мата талшықтарынан бүлдіруі мүмкін. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Тұрмыстық химия]] [[Санат:Сабын]] bsd1idrgt2yzmuci0ckivi6ojpjh6kl Роза Қуанышқызы Рымбаева 0 18618 3690504 3623513 2026-11-03T05:41:40Z Zama.Dana 184488 /* Дискографиясы */ 3690504 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Роза Рымбаева |Атауы = |Сурет = Roza Rymbayeva.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = |Туылған кездегі есімі = |Толық аты = Роза Қуанышқызы Рымбаева |Туған күні = 28.10.1957 |Туған жері = [[Жаңғызтөбе]] станциясы, {{туғанжері|Жарма ауданы|Жарма ауданында}}, [[Шығыс Қазақстан облысы]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = [[1975]] - осы уақыт |Мемлекет = {{KAZ}} |Мамандықтары = {{әнші|Қазақстан}}, [[профессор]], [[актриса]], [[тележүргізуші]], [[модель]] |Дауыс түрі = Лирикалық [[сопрано]] |Аспаптары = |Жанрлары = [[Поп-музыка|Поп]], [[Биге арналған музыка]], [[Джаз]], [[Электропоп]], [[Халық әндері]], [[Поп-рок]] |Лақап аттары = [[Қазақ примадоннасы]], [[Қазақстанның Алтын дауысы]], [[Орта Азия Бұлбұлы]] |Ұжымдары = [[А’Студио]], [[Арай]], [[Гүлдер ансамблі]] |Қызметтес болған = [[Сергей Пенкин]], <br /> [[Батырхан Шүкенов]], <br /> [[Ренат Ибрагимов]], <br /> [[Владимир Ступин]] <br /> [[Бабаджанян, Арно Арутюнович|Арно Бабаджанян]], <br /> [[Мажуков, Алексей Сергеевич|Алексей Мажуков]], <br />[[Тухманов, Давид Фёдорович|Давид Тухманов]]&nbsp;, <br /> [[Юрий Саульский]], <br /> [[Пахмутова, Александра Николаевна|Александра Пахмутова]], <br />[[Паулс, Раймонд Вольдемарович|Раймонд Паулс]], <br />[[Зацепин, Александр Сергеевич|Александр Зацепин]] |Лейблдері = |Марапаттары = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Достық ордені}}{{!}}{{!}}{{Парасат ордені}}{{!}}{{!}}{{Құрмет ордені}}{{!}}{{!}}{{Астанаға 10 жыл медалі}} {{!}}- {{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}{{!}}{{!}}{{Халықтар Достығы ордені}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Қазақстан мемлекеттік сыйлығы}}{{!}}{{!}}{{Ленин комсомол сыйлығы|1976 жыл}}{{!}}{{!}}{{Ленин комсомол сыйлығы|1981 жыл}} {{!}}} |Сайты = http://r-rimbaeva.narod.ru/ }} [[Сурет:Фестиваль Gakku Дауысы 2016 Роза Рымбаева.jpg|нобай|Роза Рымбаева 2016-шы жылғы "Gakku Дауысы" фестивалінде]] '''Роза Қуанышқызы Рымбаева''' ([[28 қазан]], [[1957 жыл]], [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысы]], [[Жарма ауданы]], [[Жаңғызтөбе]] станциясында туған) — кеңестік және қазақ эстрада әншісі ([[сопрано]]), [[профессор]], [[актриса]]. [[Қазақстанның халық әртісі]] ([[1986]]), халықаралық конкурстардың лауреаты. [[Құрмет ордені|Құрмет]] және [[Парасат ордені|Парасат]] ордендері мен марапаттың иегері. [[Қырғызстан]]ның ([[2000]]) және [[Өзбекстан]]ның ([[1984]]) еңбек сіңірген әртісі. Көптеген халықаралық конкурстардың гран-при иегері болған Роза Рымбаева 22 жасында Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі, 29 жасында [[Қазақстанның халық әртісі]] атанды. 1977-1979 жылдары «[[Песня года]]» фистивалінің финалдарында және КСРО-ның ең үздік ондығы«[[Звуковая дорожка]]» хит-парадында (1978 ж. 3-орында [[Алла Пугачева]] және [[София Ротару]]дан кейін) жоғары орыннан көрініп, үлкен танымалдылыққа ие болды. == Биографиясы == Роза Рымбаева Шығыс Қазақстан обылысындағы Жаңғызтөбе станциясында теміржолшылар отбасында дүниеге келген. [[Найман]] тайпасының [[Бура (найман)|Бура]] руынан шыққан.<ref>https://ok.ru/naymandara/topic/67028459637631</ref><ref>https://vk.com/topic-167390_12116632?offset=80</ref> [[1974 жыл]]ы Семейдегі музыкалық училищеге түсіп, мұнда 3 жыл оқиды. Бұдан кейін Алматыдағы театралдық-көркем өнер институтында оқып, оны 1984 жылы тәмамдайды. Алматы қаласындағы театрлық көркемдік институттың музыкалық драмалық комедиясы факультетін бітірген. [[1976]]-[[1979]] жж. Республикалық [[Гүлдер (ансамбль)|Гүлдер]] жастар – эстрадалық ансамблінің солисі, 1977 жылы «Алтын Орфейді» жеңіп алады. 1979 жылы - «Қазақконцерт» бірлестігі жанындағы «[[Арай]]» эстрадалық ансамблінің солисі. Әншінің халықаралық белгілі болуы С. Бәйтерековтың «Әлия» әнін орындауынан басталады. 1979 жылы Роза Рымбаева Ыстамбұлда өткен халықаралық әншілер байқауында лауреат атанды, 1983 жылы Кубада өткен «Гала – 83» халықаралық байқауда бас жүлдені жеңіп алады. 29 жасында Қазақстанның халық әртісі атанады. Оның орындауындағы қазақ композиторлары Т. Ерешевтің «Гүлдене бер, туған жер», Н. Тілендиевтің «Куә бол», Б. Байқадамовтың «Айгөлек», Ж. Тұяқбаевтың «Атамекен», Т. Сарыбаевтың «Отандастар» әндері тыңдаушылардың үлкен ықыласына бөленген. «Бір бала», «Сәулем-ай», «Кебек», «Назқоңыр», «Әгугай» және т. б. сияқты халық әндерін ол өзіндік ерекшелікпен орындайды. Роза Рымбаева сондай-ақ, киноактриса ретінде де танымал. == Отбасы == Жолдасы - Тасқын Оқапов (1948-1999) Ұлдары - Әли Оқапов (1991), Мәди Рымбаев (2000) Жолдасының қарындастары - Мәншүк (1975), Әлия (1979) == Хронологиясы == * 1974&nbsp;— өзіндік шығармашылық республикалық конкурсының бірінші премиясы * 1975&nbsp;— өзіндік шығармашылық республикалық конкурсының бірінші премиясы * 1976—1979&nbsp;— «Гүлдер» ансамбілінің солисті * 1977&nbsp;— «Гран-при», «С песней по жизни» бүкілодақтық телевизиялық конкурсы * 1977&nbsp;— «Гран-при» [[Болгария]]дағы «[[Золотой Орфей]]» фестивалі * 1977&nbsp;— «Гран-при», [[Сопоттағы халықаралық әндер фестивалі]], [[Польша]] * 1979&nbsp;— Т. Оқапов жетекшілігіндегі «Арай» ансамбілінің құрылуы * 1979&nbsp;— Қазақ КСР-нің еңбек сіңірген әртісі * 1979—1984&nbsp;— Қазақ Театралды-көркемдік институты * 1981&nbsp;— Лениндік Комсомол премиясының лауреаты. * 1983&nbsp;— «Гран-при» «Гала-83», [[Куба]] * 1984&nbsp;— [[Өзбекстан]]ның еңбек сіңірген әртісі * 1986&nbsp;— Казақ КСР-нің Халық әртісі * 1986&nbsp;— «Гран-при» «Алтын микрофон», [[Түркия]] * 1995 жылдан бастап Республикалық эстрада-цирк колледжінде оқытушы * 2000&nbsp;— «Эстрада жұлдызы» номинацисында «Жыл Адамы» * 2000&nbsp;— [[Қырғызстан]]ның еңбек сіңірген өнер қайраткері * 2000 — [[Тарлан|Платиновый Тарлан]] премиясын алды * 2004&nbsp;— [[Қазақстан]]ның Мемлекеттік премиясының лауреаты * 2005&nbsp;— [[Мәскеу]]де [[Эстрада жұлдыздары алаңы]]нда жұлдызы ашылды * 2007&nbsp;— "Роза Рымбаева 30 жыл сахнада" мерейтойы * 2008 — [[Пекин Олимпиадасы|Пекин олимпиадасының]] факелын алып жүрді * 2008&nbsp;— Қарағандыда жеке жұлдызы ашылды ([[Төлегенова, Бибігүл Ахметқызы|Бибігүл Төлегеновадан кейін]]) * 2008&nbsp;— Эстрада әртісі номинациясында «Қазақстан әйелі» атанды * 2008&nbsp;— "Коктем шакырады"концерттік бағдарламасына 10 жыл * 2011&nbsp;— Қазақстанда өткен [[Қысқы Азия ойындары 2011|VII Қысқы Азия Ойындары]]ның гимнін орындап, факелды алып жүрді * 2011&nbsp;— "Роза Рымбаева 35 жыл сахнада" мерейтойы * 2012&nbsp;— [[Жапония]], [[Ресей]], [[Түркия]] және [[Беларусь]]дағы концерттік турне * 2013 — [[Imperial]] Сәң Үйінің бет бейнесі болды == Дискографиясы == [[1985]]&nbsp;— LP «Роза Рымбаева және «Арай» ансамблі, фирма «Мелодия». [[2003]]&nbsp;— LP «Ademi-au» (Таңдаулы әндер) [[2006]]&nbsp;— CD «Cенімен біргемін» (14 қазақша ән) [[2007]]&nbsp;— DVD «30 жыл сахнада» (3 DVD диск &nbsp;— үш концерт (Мәскеу, СПб, Алматы) и дер. фильм «Роза» және бір CD «Ертеңіме сенемін») [http://www.express-k.kz/show_article.php?art_id=9431] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140812140854/http://www.express-k.kz/show_article.php?art_id=9431 |date=2014-08-12 }} [[2008]]&nbsp;— МР3-жинақ «Любовь настала» («Имена на все времена» сериясында, [[Ресей]]) [[2009]]&nbsp;— МР3-жинақ «Роза Рымбаева» («Золотая коллекция ретро» сериясында, [[Ресей]]) [[2009]]&nbsp;— CD «Вечная весна» (қазақ және кеңестік композиторлар әндері). [[2010]]&nbsp;— CD «Жерiм жаннатым» (Еркін Ынтықбаев әндері). == Фильмографиясы == [[1976]]&nbsp;— телевизиялық фильм «Первая песня», студия «Қазақтелефильм». [[1982]]&nbsp;— «[[До свидания, Медео]]»\"Revue na zakázku"<ref>[http://www.imdb.com/title/tt0174164/ «Revue na zakázku» (1982) на IMDb.com]</ref> совет-чехословак фильмінде басты рөл [[1999]] — дер. фильм "Женский взгляд". Роза Рымбаева», реж.Оксана Пушкина ([[Ресей]]). [[2001]]&nbsp;— дер. фильм «Роза», реж. Ж. Сабирова. [[2002]]&nbsp;— дер. фильм "Хвост кометы". Роза Рымбаева», реж. А. Бурыкин ([[Ресей]]). [[2010]]&nbsp;— дер. фильм «И снова здравствуйте!», ([[Ресей]]). == Марапаттары == * [[Лениндік комсомол премиясы]] (1981) — жоғарғы орындаушылық шеберлігі үшін * [[Халықтар Достығы ордені]] ([[1991]]) * [[Парасат ордені|«Парасат» ордені]] ([[2000]]) * [[Құрмет ордені (Ресей)]] ([[7 тамыз]] [[2002]]) * [[2002]] — [[Қазақстан]] жұлдыздар аллеясында жеке жұлдызы. * [[2002]] — [[Платиновый Тарлан|Тарлан]] * [[Құрмет ордені|«Құрмет» ордені]] ([[2004]]) * [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығы]] ([[2004]]) * [[«Звезда созидания» ордені]] ([[2004]]) * [[2005]] — [[Мәскеу]]дегі жұлдыздар аллеясында жеке жұлдызы. * [[Астанаға 10 жыл (медаль)|«Астанаға 10 жыл» медалі]] ([[2008]]) * [[2008]] — [[Қарағанды]]дағы жұлдыздар аллеясыдағы жеке жұлдызы * [[«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі]] ([[2011]]) * [[Шығыс Қазақсан облысы|Шығыс Қазақстан обылысының]] [[Құрметті азаматы]] [[2011]] == Сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20120615052455/http://r-rimbaeva.narod.ru/ Роза Рымбаеваның бейресми сайты] * [http://r-rymbaeva.narod.ru/ Роза Рымбаеваның бейресми сайты] * [http://kkre-41.narod.ru/rymbaeva.htm Биографические сведения] * [http://www.liter.kz/print.php?lan=russian&id=129&pub=2993 Интервью Розы Рымбаевой (09.02.2006)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930020440/http://www.liter.kz/print.php?lan=russian&id=129&pub=2993 |date=2007-09-30 }} * [http://www.kino-teatr.ru/kino/acter/w/star/43655/bio/ Роза Рымбаева на сайте Кино-Театр. Ру] * [http://www.facebook.com/pages/Roza-Rymbayeva/106297469412756 Роза Рымбаева Facebook] та == Әдебиет == * Кожиров Б. «Қазақ елінің атақты музыка өнерпаздары» 2010 жылы == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{commons|Category:Roza Rymbayeva}} [[Санат:Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Тәуелсіз "Тарлан" сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Өзбек КСР-інің еңбек сіңірген әртістері]] [[Санат:КСРО әншілері]] [[Санат:Ресей әншілері]] [[Санат:Сопрано]] [[Санат:2 дәрежелі Достық орденінің (Қазақстан) иегерлері]] [[Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген əртістері]] [[Санат:Қазақ КСР-інің халық әртістері]] [[Санат:Романстар орындаушылары]] [[Санат:Поп-фолк орындаушылары]] [[Санат:КСРО поп-фолк-вокалшылары]] [[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы түлектері]] [[Санат:Қырғызстанның еңбек сіңірген әртістері]] [[Санат:Гүлдер ансамблі әншілері]] [[Санат:Қазақконцерт әншілері]] [[Санат:Арай ансамблі әншілері]] [[Санат:Республикалық эстрада цирк колледжі оқытушылары]] [[Санат:Құрмет орденінің (Ресей) иегерлері]] [[Санат:Шығыс Қазақстан облысының құрметті азаматтары]] 5i3srfosmyrejzip1zo2ad8lcu3qlvh 3690512 3690504 2026-11-03T05:42:51Z Zama.Dana 184488 /* Хронологиясы */ 3690512 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Роза Рымбаева |Атауы = |Сурет = Roza Rymbayeva.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = |Туылған кездегі есімі = |Толық аты = Роза Қуанышқызы Рымбаева |Туған күні = 28.10.1957 |Туған жері = [[Жаңғызтөбе]] станциясы, {{туғанжері|Жарма ауданы|Жарма ауданында}}, [[Шығыс Қазақстан облысы]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = [[1975]] - осы уақыт |Мемлекет = {{KAZ}} |Мамандықтары = {{әнші|Қазақстан}}, [[профессор]], [[актриса]], [[тележүргізуші]], [[модель]] |Дауыс түрі = Лирикалық [[сопрано]] |Аспаптары = |Жанрлары = [[Поп-музыка|Поп]], [[Биге арналған музыка]], [[Джаз]], [[Электропоп]], [[Халық әндері]], [[Поп-рок]] |Лақап аттары = [[Қазақ примадоннасы]], [[Қазақстанның Алтын дауысы]], [[Орта Азия Бұлбұлы]] |Ұжымдары = [[А’Студио]], [[Арай]], [[Гүлдер ансамблі]] |Қызметтес болған = [[Сергей Пенкин]], <br /> [[Батырхан Шүкенов]], <br /> [[Ренат Ибрагимов]], <br /> [[Владимир Ступин]] <br /> [[Бабаджанян, Арно Арутюнович|Арно Бабаджанян]], <br /> [[Мажуков, Алексей Сергеевич|Алексей Мажуков]], <br />[[Тухманов, Давид Фёдорович|Давид Тухманов]]&nbsp;, <br /> [[Юрий Саульский]], <br /> [[Пахмутова, Александра Николаевна|Александра Пахмутова]], <br />[[Паулс, Раймонд Вольдемарович|Раймонд Паулс]], <br />[[Зацепин, Александр Сергеевич|Александр Зацепин]] |Лейблдері = |Марапаттары = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Достық ордені}}{{!}}{{!}}{{Парасат ордені}}{{!}}{{!}}{{Құрмет ордені}}{{!}}{{!}}{{Астанаға 10 жыл медалі}} {{!}}- {{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}{{!}}{{!}}{{Халықтар Достығы ордені}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Қазақстан мемлекеттік сыйлығы}}{{!}}{{!}}{{Ленин комсомол сыйлығы|1976 жыл}}{{!}}{{!}}{{Ленин комсомол сыйлығы|1981 жыл}} {{!}}} |Сайты = http://r-rimbaeva.narod.ru/ }} [[Сурет:Фестиваль Gakku Дауысы 2016 Роза Рымбаева.jpg|нобай|Роза Рымбаева 2016-шы жылғы "Gakku Дауысы" фестивалінде]] '''Роза Қуанышқызы Рымбаева''' ([[28 қазан]], [[1957 жыл]], [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысы]], [[Жарма ауданы]], [[Жаңғызтөбе]] станциясында туған) — кеңестік және қазақ эстрада әншісі ([[сопрано]]), [[профессор]], [[актриса]]. [[Қазақстанның халық әртісі]] ([[1986]]), халықаралық конкурстардың лауреаты. [[Құрмет ордені|Құрмет]] және [[Парасат ордені|Парасат]] ордендері мен марапаттың иегері. [[Қырғызстан]]ның ([[2000]]) және [[Өзбекстан]]ның ([[1984]]) еңбек сіңірген әртісі. Көптеген халықаралық конкурстардың гран-при иегері болған Роза Рымбаева 22 жасында Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі, 29 жасында [[Қазақстанның халық әртісі]] атанды. 1977-1979 жылдары «[[Песня года]]» фистивалінің финалдарында және КСРО-ның ең үздік ондығы«[[Звуковая дорожка]]» хит-парадында (1978 ж. 3-орында [[Алла Пугачева]] және [[София Ротару]]дан кейін) жоғары орыннан көрініп, үлкен танымалдылыққа ие болды. == Биографиясы == Роза Рымбаева Шығыс Қазақстан обылысындағы Жаңғызтөбе станциясында теміржолшылар отбасында дүниеге келген. [[Найман]] тайпасының [[Бура (найман)|Бура]] руынан шыққан.<ref>https://ok.ru/naymandara/topic/67028459637631</ref><ref>https://vk.com/topic-167390_12116632?offset=80</ref> [[1974 жыл]]ы Семейдегі музыкалық училищеге түсіп, мұнда 3 жыл оқиды. Бұдан кейін Алматыдағы театралдық-көркем өнер институтында оқып, оны 1984 жылы тәмамдайды. Алматы қаласындағы театрлық көркемдік институттың музыкалық драмалық комедиясы факультетін бітірген. [[1976]]-[[1979]] жж. Республикалық [[Гүлдер (ансамбль)|Гүлдер]] жастар – эстрадалық ансамблінің солисі, 1977 жылы «Алтын Орфейді» жеңіп алады. 1979 жылы - «Қазақконцерт» бірлестігі жанындағы «[[Арай]]» эстрадалық ансамблінің солисі. Әншінің халықаралық белгілі болуы С. Бәйтерековтың «Әлия» әнін орындауынан басталады. 1979 жылы Роза Рымбаева Ыстамбұлда өткен халықаралық әншілер байқауында лауреат атанды, 1983 жылы Кубада өткен «Гала – 83» халықаралық байқауда бас жүлдені жеңіп алады. 29 жасында Қазақстанның халық әртісі атанады. Оның орындауындағы қазақ композиторлары Т. Ерешевтің «Гүлдене бер, туған жер», Н. Тілендиевтің «Куә бол», Б. Байқадамовтың «Айгөлек», Ж. Тұяқбаевтың «Атамекен», Т. Сарыбаевтың «Отандастар» әндері тыңдаушылардың үлкен ықыласына бөленген. «Бір бала», «Сәулем-ай», «Кебек», «Назқоңыр», «Әгугай» және т. б. сияқты халық әндерін ол өзіндік ерекшелікпен орындайды. Роза Рымбаева сондай-ақ, киноактриса ретінде де танымал. == Отбасы == Жолдасы - Тасқын Оқапов (1948-1999) Ұлдары - Әли Оқапов (1991), Мәди Рымбаев (2000) Жолдасының қарындастары - Мәншүк (1975), Әлия (1979) == Хронологиясы == * 1974&nbsp;— өзіндік шығармашылық республикалық конкурсының бірінші премиясы * 1975&nbsp;— өзіндік шығармашылық республикалық конкурсының бірінші премиясы * 1976—1979&nbsp;— «Гүлдер» ансамбілінің солисті * 1977&nbsp;— «Гран-при», «С песней по жизни» бүкілодақтық телевизиялық конкурсы * 1977&nbsp;— «Гран-при» [[Болгария]]дағы «[[Золотой Орфей]]» фестивалі * 1977&nbsp;— «Гран-при», [[Сопоттағы халықаралық әндер фестивалі]], [[Польша]] * 1979&nbsp;— Т. Оқапов жетекшілігіндегі «Арай» ансамбілінің құрылуы * 1979&nbsp;— Қазақ КСР-нің еңбек сіңірген әртісі * 1979—1984&nbsp;— Қазақ Театралды-көркемдік институты * 1981&nbsp;— Лениндік Комсомол премиясының лауреаты. * 1983&nbsp;— «Гран-при» «Гала-83», [[Куба]] * 1984&nbsp;— [[Өзбекстан]]ның еңбек сіңірген әртісі * 1986&nbsp;— Казақ КСР-нің Халық әртісі * 1986&nbsp;— «Гран-при» «Алтын микрофон», [[Түркия]] * 1995 жылдан бастап Республикалық эстрада-цирк колледжінде оқытушы * 2000&nbsp;— «Эстрада жұлдызы» номинацисында «Жыл Адамы» * 2000&nbsp;— [[Қырғызстан]]ның еңбек сіңірген өнер қайраткері * 2000 — [[Тарлан|Платиновый Тарлан]] премиясын алды * 2004&nbsp;— [[Қазақстан]]ның Мемлекеттік премиясының лауреаты * 2005&nbsp;— [[Мәскеу]]де [[Эстрада жұлдыздары алаңы]]нда жұлдызы ашылды * 2007&nbsp;— «Роза Рымбаева 30 жыл сахнада» мерейтойы * 2008 — [[Пекин Олимпиадасы|Пекин олимпиадасының]] факелын алып жүрді * 2008&nbsp;— Қарағандыда жеке жұлдызы ашылды ([[Төлегенова, Бибігүл Ахметқызы|Бибігүл Төлегеновадан кейін]]) * 2008&nbsp;— Эстрада әртісі номинациясында «Қазақстан әйелі» атанды * 2008&nbsp;— "Коктем шакырады"концерттік бағдарламасына 10 жыл * 2011&nbsp;— Қазақстанда өткен [[Қысқы Азия ойындары 2011|VII Қысқы Азия Ойындары]]ның гимнін орындап, факелды алып жүрді * 2011&nbsp;— "Роза Рымбаева 35 жыл сахнада" мерейтойы * 2012&nbsp;— [[Жапония]], [[Ресей]], [[Түркия]] және [[Беларусь]]дағы концерттік турне * 2013 — [[Imperial]] Сәң Үйінің бет бейнесі болды == Дискографиясы == [[1985]]&nbsp;— LP «Роза Рымбаева және «Арай» ансамблі, фирма «Мелодия». [[2003]]&nbsp;— LP «Ademi-au» (Таңдаулы әндер) [[2006]]&nbsp;— CD «Cенімен біргемін» (14 қазақша ән) [[2007]]&nbsp;— DVD «30 жыл сахнада» (3 DVD диск &nbsp;— үш концерт (Мәскеу, СПб, Алматы) и дер. фильм «Роза» және бір CD «Ертеңіме сенемін») [http://www.express-k.kz/show_article.php?art_id=9431] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140812140854/http://www.express-k.kz/show_article.php?art_id=9431 |date=2014-08-12 }} [[2008]]&nbsp;— МР3-жинақ «Любовь настала» («Имена на все времена» сериясында, [[Ресей]]) [[2009]]&nbsp;— МР3-жинақ «Роза Рымбаева» («Золотая коллекция ретро» сериясында, [[Ресей]]) [[2009]]&nbsp;— CD «Вечная весна» (қазақ және кеңестік композиторлар әндері). [[2010]]&nbsp;— CD «Жерiм жаннатым» (Еркін Ынтықбаев әндері). == Фильмографиясы == [[1976]]&nbsp;— телевизиялық фильм «Первая песня», студия «Қазақтелефильм». [[1982]]&nbsp;— «[[До свидания, Медео]]»\"Revue na zakázku"<ref>[http://www.imdb.com/title/tt0174164/ «Revue na zakázku» (1982) на IMDb.com]</ref> совет-чехословак фильмінде басты рөл [[1999]] — дер. фильм "Женский взгляд". Роза Рымбаева», реж.Оксана Пушкина ([[Ресей]]). [[2001]]&nbsp;— дер. фильм «Роза», реж. Ж. Сабирова. [[2002]]&nbsp;— дер. фильм "Хвост кометы". Роза Рымбаева», реж. А. Бурыкин ([[Ресей]]). [[2010]]&nbsp;— дер. фильм «И снова здравствуйте!», ([[Ресей]]). == Марапаттары == * [[Лениндік комсомол премиясы]] (1981) — жоғарғы орындаушылық шеберлігі үшін * [[Халықтар Достығы ордені]] ([[1991]]) * [[Парасат ордені|«Парасат» ордені]] ([[2000]]) * [[Құрмет ордені (Ресей)]] ([[7 тамыз]] [[2002]]) * [[2002]] — [[Қазақстан]] жұлдыздар аллеясында жеке жұлдызы. * [[2002]] — [[Платиновый Тарлан|Тарлан]] * [[Құрмет ордені|«Құрмет» ордені]] ([[2004]]) * [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығы]] ([[2004]]) * [[«Звезда созидания» ордені]] ([[2004]]) * [[2005]] — [[Мәскеу]]дегі жұлдыздар аллеясында жеке жұлдызы. * [[Астанаға 10 жыл (медаль)|«Астанаға 10 жыл» медалі]] ([[2008]]) * [[2008]] — [[Қарағанды]]дағы жұлдыздар аллеясыдағы жеке жұлдызы * [[«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі]] ([[2011]]) * [[Шығыс Қазақсан облысы|Шығыс Қазақстан обылысының]] [[Құрметті азаматы]] [[2011]] == Сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20120615052455/http://r-rimbaeva.narod.ru/ Роза Рымбаеваның бейресми сайты] * [http://r-rymbaeva.narod.ru/ Роза Рымбаеваның бейресми сайты] * [http://kkre-41.narod.ru/rymbaeva.htm Биографические сведения] * [http://www.liter.kz/print.php?lan=russian&id=129&pub=2993 Интервью Розы Рымбаевой (09.02.2006)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930020440/http://www.liter.kz/print.php?lan=russian&id=129&pub=2993 |date=2007-09-30 }} * [http://www.kino-teatr.ru/kino/acter/w/star/43655/bio/ Роза Рымбаева на сайте Кино-Театр. Ру] * [http://www.facebook.com/pages/Roza-Rymbayeva/106297469412756 Роза Рымбаева Facebook] та == Әдебиет == * Кожиров Б. «Қазақ елінің атақты музыка өнерпаздары» 2010 жылы == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{commons|Category:Roza Rymbayeva}} [[Санат:Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Тәуелсіз "Тарлан" сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Өзбек КСР-інің еңбек сіңірген әртістері]] [[Санат:КСРО әншілері]] [[Санат:Ресей әншілері]] [[Санат:Сопрано]] [[Санат:2 дәрежелі Достық орденінің (Қазақстан) иегерлері]] [[Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген əртістері]] [[Санат:Қазақ КСР-інің халық әртістері]] [[Санат:Романстар орындаушылары]] [[Санат:Поп-фолк орындаушылары]] [[Санат:КСРО поп-фолк-вокалшылары]] [[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы түлектері]] [[Санат:Қырғызстанның еңбек сіңірген әртістері]] [[Санат:Гүлдер ансамблі әншілері]] [[Санат:Қазақконцерт әншілері]] [[Санат:Арай ансамблі әншілері]] [[Санат:Республикалық эстрада цирк колледжі оқытушылары]] [[Санат:Құрмет орденінің (Ресей) иегерлері]] [[Санат:Шығыс Қазақстан облысының құрметті азаматтары]] prvm17zutvjjr88qrtejlupx2quegg1 3690514 3690512 2026-11-03T05:43:49Z Zama.Dana 184488 /* Хронологиясы */ 3690514 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Роза Рымбаева |Атауы = |Сурет = Roza Rymbayeva.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = |Туылған кездегі есімі = |Толық аты = Роза Қуанышқызы Рымбаева |Туған күні = 28.10.1957 |Туған жері = [[Жаңғызтөбе]] станциясы, {{туғанжері|Жарма ауданы|Жарма ауданында}}, [[Шығыс Қазақстан облысы]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = [[1975]] - осы уақыт |Мемлекет = {{KAZ}} |Мамандықтары = {{әнші|Қазақстан}}, [[профессор]], [[актриса]], [[тележүргізуші]], [[модель]] |Дауыс түрі = Лирикалық [[сопрано]] |Аспаптары = |Жанрлары = [[Поп-музыка|Поп]], [[Биге арналған музыка]], [[Джаз]], [[Электропоп]], [[Халық әндері]], [[Поп-рок]] |Лақап аттары = [[Қазақ примадоннасы]], [[Қазақстанның Алтын дауысы]], [[Орта Азия Бұлбұлы]] |Ұжымдары = [[А’Студио]], [[Арай]], [[Гүлдер ансамблі]] |Қызметтес болған = [[Сергей Пенкин]], <br /> [[Батырхан Шүкенов]], <br /> [[Ренат Ибрагимов]], <br /> [[Владимир Ступин]] <br /> [[Бабаджанян, Арно Арутюнович|Арно Бабаджанян]], <br /> [[Мажуков, Алексей Сергеевич|Алексей Мажуков]], <br />[[Тухманов, Давид Фёдорович|Давид Тухманов]]&nbsp;, <br /> [[Юрий Саульский]], <br /> [[Пахмутова, Александра Николаевна|Александра Пахмутова]], <br />[[Паулс, Раймонд Вольдемарович|Раймонд Паулс]], <br />[[Зацепин, Александр Сергеевич|Александр Зацепин]] |Лейблдері = |Марапаттары = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Достық ордені}}{{!}}{{!}}{{Парасат ордені}}{{!}}{{!}}{{Құрмет ордені}}{{!}}{{!}}{{Астанаға 10 жыл медалі}} {{!}}- {{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}{{!}}{{!}}{{Халықтар Достығы ордені}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Қазақстан мемлекеттік сыйлығы}}{{!}}{{!}}{{Ленин комсомол сыйлығы|1976 жыл}}{{!}}{{!}}{{Ленин комсомол сыйлығы|1981 жыл}} {{!}}} |Сайты = http://r-rimbaeva.narod.ru/ }} [[Сурет:Фестиваль Gakku Дауысы 2016 Роза Рымбаева.jpg|нобай|Роза Рымбаева 2016-шы жылғы "Gakku Дауысы" фестивалінде]] '''Роза Қуанышқызы Рымбаева''' ([[28 қазан]], [[1957 жыл]], [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысы]], [[Жарма ауданы]], [[Жаңғызтөбе]] станциясында туған) — кеңестік және қазақ эстрада әншісі ([[сопрано]]), [[профессор]], [[актриса]]. [[Қазақстанның халық әртісі]] ([[1986]]), халықаралық конкурстардың лауреаты. [[Құрмет ордені|Құрмет]] және [[Парасат ордені|Парасат]] ордендері мен марапаттың иегері. [[Қырғызстан]]ның ([[2000]]) және [[Өзбекстан]]ның ([[1984]]) еңбек сіңірген әртісі. Көптеген халықаралық конкурстардың гран-при иегері болған Роза Рымбаева 22 жасында Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі, 29 жасында [[Қазақстанның халық әртісі]] атанды. 1977-1979 жылдары «[[Песня года]]» фистивалінің финалдарында және КСРО-ның ең үздік ондығы«[[Звуковая дорожка]]» хит-парадында (1978 ж. 3-орында [[Алла Пугачева]] және [[София Ротару]]дан кейін) жоғары орыннан көрініп, үлкен танымалдылыққа ие болды. == Биографиясы == Роза Рымбаева Шығыс Қазақстан обылысындағы Жаңғызтөбе станциясында теміржолшылар отбасында дүниеге келген. [[Найман]] тайпасының [[Бура (найман)|Бура]] руынан шыққан.<ref>https://ok.ru/naymandara/topic/67028459637631</ref><ref>https://vk.com/topic-167390_12116632?offset=80</ref> [[1974 жыл]]ы Семейдегі музыкалық училищеге түсіп, мұнда 3 жыл оқиды. Бұдан кейін Алматыдағы театралдық-көркем өнер институтында оқып, оны 1984 жылы тәмамдайды. Алматы қаласындағы театрлық көркемдік институттың музыкалық драмалық комедиясы факультетін бітірген. [[1976]]-[[1979]] жж. Республикалық [[Гүлдер (ансамбль)|Гүлдер]] жастар – эстрадалық ансамблінің солисі, 1977 жылы «Алтын Орфейді» жеңіп алады. 1979 жылы - «Қазақконцерт» бірлестігі жанындағы «[[Арай]]» эстрадалық ансамблінің солисі. Әншінің халықаралық белгілі болуы С. Бәйтерековтың «Әлия» әнін орындауынан басталады. 1979 жылы Роза Рымбаева Ыстамбұлда өткен халықаралық әншілер байқауында лауреат атанды, 1983 жылы Кубада өткен «Гала – 83» халықаралық байқауда бас жүлдені жеңіп алады. 29 жасында Қазақстанның халық әртісі атанады. Оның орындауындағы қазақ композиторлары Т. Ерешевтің «Гүлдене бер, туған жер», Н. Тілендиевтің «Куә бол», Б. Байқадамовтың «Айгөлек», Ж. Тұяқбаевтың «Атамекен», Т. Сарыбаевтың «Отандастар» әндері тыңдаушылардың үлкен ықыласына бөленген. «Бір бала», «Сәулем-ай», «Кебек», «Назқоңыр», «Әгугай» және т. б. сияқты халық әндерін ол өзіндік ерекшелікпен орындайды. Роза Рымбаева сондай-ақ, киноактриса ретінде де танымал. == Отбасы == Жолдасы - Тасқын Оқапов (1948-1999) Ұлдары - Әли Оқапов (1991), Мәди Рымбаев (2000) Жолдасының қарындастары - Мәншүк (1975), Әлия (1979) == Хронологиясы == * 1974&nbsp;— өзіндік шығармашылық республикалық конкурсының бірінші премиясы * 1975&nbsp;— өзіндік шығармашылық республикалық конкурсының бірінші премиясы * 1976—1979&nbsp;— «Гүлдер» ансамбілінің солисті * 1977&nbsp;— «Гран-при», «С песней по жизни» бүкілодақтық телевизиялық конкурсы * 1977&nbsp;— «Гран-при» [[Болгария]]дағы «[[Золотой Орфей]]» фестивалі * 1977&nbsp;— «Гран-при», [[Сопоттағы халықаралық әндер фестивалі]], [[Польша]] * 1979&nbsp;— Т. Оқапов жетекшілігіндегі «Арай» ансамбілінің құрылуы * 1979&nbsp;— Қазақ КСР-нің еңбек сіңірген әртісі * 1979—1984&nbsp;— Қазақ Театралды-көркемдік институты * 1981&nbsp;— Лениндік Комсомол премиясының лауреаты. * 1983&nbsp;— «Гран-при» «Гала-83», [[Куба]] * 1984&nbsp;— [[Өзбекстан]]ның еңбек сіңірген әртісі * 1986&nbsp;— Казақ КСР-нің Халық әртісі * 1986&nbsp;— «Гран-при» «Алтын микрофон», [[Түркия]] * 1995 жылдан бастап Республикалық эстрада-цирк колледжінде оқытушы * 2000&nbsp;— «Эстрада жұлдызы» номинацисында «Жыл Адамы» * 2000&nbsp;— [[Қырғызстан]]ның еңбек сіңірген өнер қайраткері * 2000 — [[Тарлан|Платиновый Тарлан]] премиясын алды * 2004&nbsp;— [[Қазақстан]]ның Мемлекеттік премиясының лауреаты * 2005&nbsp;— [[Мәскеу]]де [[Эстрада жұлдыздары алаңы]]нда жұлдызы ашылды * 2007&nbsp;— «Роза Рымбаева 30 жыл сахнада» мерейтойы * 2008 — [[Пекин Олимпиадасы|Пекин олимпиадасының]] факелын алып жүрді * 2008&nbsp;— Қарағандыда жеке жұлдызы ашылды ([[Төлегенова, Бибігүл Ахметқызы|Бибігүл Төлегеновадан кейін]]) * 2008&nbsp;— Эстрада әртісі номинациясында «Қазақстан әйелі» атанды * 2008&nbsp;— «Коктем шакырады» концерттік бағдарламасына 10 жыл * 2011&nbsp;— Қазақстанда өткен [[Қысқы Азия ойындары 2011|VII Қысқы Азия Ойындары]]ның гимнін орындап, факелды алып жүрді * 2011&nbsp;— «Роза Рымбаева 35 жыл сахнада» мерейтойы * 2012&nbsp;— [[Жапония]], [[Ресей]], [[Түркия]] және [[Беларусь]]дағы концерттік турне * 2013 — [[Imperial]] Сәң Үйінің бет бейнесі болды == Дискографиясы == [[1985]]&nbsp;— LP «Роза Рымбаева және «Арай» ансамблі, фирма «Мелодия». [[2003]]&nbsp;— LP «Ademi-au» (Таңдаулы әндер) [[2006]]&nbsp;— CD «Cенімен біргемін» (14 қазақша ән) [[2007]]&nbsp;— DVD «30 жыл сахнада» (3 DVD диск &nbsp;— үш концерт (Мәскеу, СПб, Алматы) и дер. фильм «Роза» және бір CD «Ертеңіме сенемін») [http://www.express-k.kz/show_article.php?art_id=9431] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140812140854/http://www.express-k.kz/show_article.php?art_id=9431 |date=2014-08-12 }} [[2008]]&nbsp;— МР3-жинақ «Любовь настала» («Имена на все времена» сериясында, [[Ресей]]) [[2009]]&nbsp;— МР3-жинақ «Роза Рымбаева» («Золотая коллекция ретро» сериясында, [[Ресей]]) [[2009]]&nbsp;— CD «Вечная весна» (қазақ және кеңестік композиторлар әндері). [[2010]]&nbsp;— CD «Жерiм жаннатым» (Еркін Ынтықбаев әндері). == Фильмографиясы == [[1976]]&nbsp;— телевизиялық фильм «Первая песня», студия «Қазақтелефильм». [[1982]]&nbsp;— «[[До свидания, Медео]]»\"Revue na zakázku"<ref>[http://www.imdb.com/title/tt0174164/ «Revue na zakázku» (1982) на IMDb.com]</ref> совет-чехословак фильмінде басты рөл [[1999]] — дер. фильм "Женский взгляд". Роза Рымбаева», реж.Оксана Пушкина ([[Ресей]]). [[2001]]&nbsp;— дер. фильм «Роза», реж. Ж. Сабирова. [[2002]]&nbsp;— дер. фильм "Хвост кометы". Роза Рымбаева», реж. А. Бурыкин ([[Ресей]]). [[2010]]&nbsp;— дер. фильм «И снова здравствуйте!», ([[Ресей]]). == Марапаттары == * [[Лениндік комсомол премиясы]] (1981) — жоғарғы орындаушылық шеберлігі үшін * [[Халықтар Достығы ордені]] ([[1991]]) * [[Парасат ордені|«Парасат» ордені]] ([[2000]]) * [[Құрмет ордені (Ресей)]] ([[7 тамыз]] [[2002]]) * [[2002]] — [[Қазақстан]] жұлдыздар аллеясында жеке жұлдызы. * [[2002]] — [[Платиновый Тарлан|Тарлан]] * [[Құрмет ордені|«Құрмет» ордені]] ([[2004]]) * [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығы]] ([[2004]]) * [[«Звезда созидания» ордені]] ([[2004]]) * [[2005]] — [[Мәскеу]]дегі жұлдыздар аллеясында жеке жұлдызы. * [[Астанаға 10 жыл (медаль)|«Астанаға 10 жыл» медалі]] ([[2008]]) * [[2008]] — [[Қарағанды]]дағы жұлдыздар аллеясыдағы жеке жұлдызы * [[«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі]] ([[2011]]) * [[Шығыс Қазақсан облысы|Шығыс Қазақстан обылысының]] [[Құрметті азаматы]] [[2011]] == Сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20120615052455/http://r-rimbaeva.narod.ru/ Роза Рымбаеваның бейресми сайты] * [http://r-rymbaeva.narod.ru/ Роза Рымбаеваның бейресми сайты] * [http://kkre-41.narod.ru/rymbaeva.htm Биографические сведения] * [http://www.liter.kz/print.php?lan=russian&id=129&pub=2993 Интервью Розы Рымбаевой (09.02.2006)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930020440/http://www.liter.kz/print.php?lan=russian&id=129&pub=2993 |date=2007-09-30 }} * [http://www.kino-teatr.ru/kino/acter/w/star/43655/bio/ Роза Рымбаева на сайте Кино-Театр. Ру] * [http://www.facebook.com/pages/Roza-Rymbayeva/106297469412756 Роза Рымбаева Facebook] та == Әдебиет == * Кожиров Б. «Қазақ елінің атақты музыка өнерпаздары» 2010 жылы == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{commons|Category:Roza Rymbayeva}} [[Санат:Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Тәуелсіз "Тарлан" сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Өзбек КСР-інің еңбек сіңірген әртістері]] [[Санат:КСРО әншілері]] [[Санат:Ресей әншілері]] [[Санат:Сопрано]] [[Санат:2 дәрежелі Достық орденінің (Қазақстан) иегерлері]] [[Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген əртістері]] [[Санат:Қазақ КСР-інің халық әртістері]] [[Санат:Романстар орындаушылары]] [[Санат:Поп-фолк орындаушылары]] [[Санат:КСРО поп-фолк-вокалшылары]] [[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы түлектері]] [[Санат:Қырғызстанның еңбек сіңірген әртістері]] [[Санат:Гүлдер ансамблі әншілері]] [[Санат:Қазақконцерт әншілері]] [[Санат:Арай ансамблі әншілері]] [[Санат:Республикалық эстрада цирк колледжі оқытушылары]] [[Санат:Құрмет орденінің (Ресей) иегерлері]] [[Санат:Шығыс Қазақстан облысының құрметті азаматтары]] mggm7fnp8aov7souna5fph8a0mci87r Неке 0 18708 3690645 3577818 2026-11-03T09:04:20Z Sewrax 187823 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 3690645 wikitext text/x-wiki [[File:Wedding rings.jpg|thumb| alt=A.| ''Неке сақиналары''.|250x250 нүкте]] [[Сурет:Kazakh wedding 3.jpg|нобай|250x250 нүкте|Семей мешітіндегі мұсылман некесі.]] '''Неке''' – [[отбасы]]н құрудың негізі болып табылады. Ерлі-зайыптылар арасындағы мүліктік және мүліктік емес жеке қатынастарды туғызатын отбасын құру мақсатымен, заңда белгіленген тәртіппен тараптардың ерікті және толық келісімі жағдайында жасалған еркек пен әйелдің арасындағы тең құқықтық одақты – неке деп түсінуіміз қажет. Егер неке тіркелмесе де, бірақ еркек пен әйел бірге тұрып, балаларын тәрбиелеумен айналысып жатса, мұны да отбасы деп айтуға болады (қараңыз [[азаматтық неке]]). Егер кәмелетке толған балалары ата-анасымен бірге тұрып, оларға қамқорлық жасап, материалдық көмек көрсетсе – бұл да отбасы. Егер кәмелетке толған ағалары мен қарындастары ата-анасыз бірге тұрып, бір-біріне қамқорлық жасайтын болса – бұл да отбасы. Адамдар арасында некеден, туыстықтан, бала асырап алудан, отбасына тәрбиелеу үшін бала алудан туындайтын қатынастар- отбасылық қатынастар деп аталады. Бірақ отбасындағы қатынастардың бәрі бірдей құқық жөнімен реттеле бермейді. Отбасындағы қатынастар, негізінен, адамгершілік, ізгілік, өнегелік нормалары негізінде реттеледі. Бұл өзара құрмет, сүйіспеншілік, қамқорлық және имандылық қолдаудың көрінісі. Отбасылық өмір қалыбы, көбінесе ұлттық дәстүрлер мен әдет-ғұрыптарға сүйенеді (үлкендерді қадірлеу, отбасын қамтамасыз ету оның басшысы ретінде толықтай ер адамға жүктеледі, туысқандарды қадірлеп, құрметтеу). == Некеге тұрудың шарттары мен тәртібі == === Некенің құқықтық табиғаты === Заңда неке таңдауға ерік берілген, яғни некеге тұру немесе оны бұзу үшін тараптардың өзара ерікті келісімі қажет. Некеде ерлі-зайыптылардың құқықтары мен міндеттері тең, әйелдердің құқығын шектеуге жол берілмейді. Бұл әйелдердің үй шаруашылығын жүргізумен ғана айналысып қоймай, сондай-ақ ерімен бірге бизнеспен айналысуына, мансапқа талпынуына мүмкіндік береді. Ерлі-зайыптық қатынастар, әдеттегідей ғұмырлық, яки некеге тұру белгілі бір мерзім көрсетілмей жүзеге асырылады. [[Қазақстан]]да мемлекеттік [[АХАЖ]] органында тіркелген неке ғана неке деп танылады. Қазақстанда некеге тұрған кезде отбасылық қатынастарда әлеуметтік, нәсілдік, ұлттық, тілдік немесе қай дінді ұстанатындығына қарай азаматтардың құқығын шектеудің кез келген түрлеріне тыйым салынады. Ерлі-зайыптылар қатынастарына туыстарының араласуына жол берілмейді. === Некеге тұрудың шарттары мен тәртібі. Неке жасы. === Некеге тұру некеге тұрушы ер мен әйелдің өзара ерікті келісімі және олардың неке жасына жету болып табылады. Егер неке күш көрсету, алдау, қорқыту жолымен қиылған болса, онда ол жарамсыз деп танылуы мүмкін. Некеге тұру келісімін некені тіркеу рәсімінің барысында некеге тұрушы адамның тікелей өзі ауызша білдіреді және оның қолын қойғызу арқылы расталады. Соның өзінде ата – аналарының немесе туыстарының келісімі талап етілмейді. Дей тұрғанмен, қай жағынан алып қарағанда да ата – анасының құптауы болашақ отбасы үшін өте маңызды екендігі күмәнсіз. Отбасын құру үшін неке жасына жетудің үлкен маңызы бар. Некеге тұрушылар белгілі бір рухани және күш – қуат кемелділігіне ие болуы керек, ол белгілі бір жаспен байланысты. Біздің заңымызға сәйкес неке жасы – 18 жас. АХАТ органдары дәлелді себептері болған жағдайда неке жасын екі жылдан аспайтын мерзімге төмендете алады. Неке жасына жетпеген адамдардың некеге тұруына ата – аналарының келісімі бойынша ғана рұқсат етіледі. Жүктілік немесе баланың туылуы, әскери қызметке шақырылуы, кәмелетке толмағандардың нақты отбасын құруы дәлелді себептердің қатарына жатады. Соның өзінде басқа да дәлелді себептердің болуы мүмкін. Некеге тұратын адамдар медициналық, сондай – ақ медициналық – генетикалық мәселелер және репродукциялық денсаулық қорғау мәселелері бойынша консультациялар алып, тексеруден өтулеріне болады. Мұндай тексерулер некеге тұратын адамдардың екеуінің келісімімен ғана өткізілуі тиіс. Некеге тұратын адамдарды тексерудің нәтижелері медициналық құпия болып табылады және ол некеге тұруға ниеттенген адамға тексеруден өткен адамның келісімімен ғана хабарлануы мүмкін. Болашақ ерлі – зайыптылар АХАТ органына өздерінің некеге тұрғысы келетіндіктері туралы бірлесіп жазбаша түрде мәлімдеуі керек. Ал олардың біреуі АХАТ органына бірге өтініш беру үшін келуге мүмкіндігі болмаған жағдайда қалай істеу керек? Егер ол дәлелді себептермен АХАТ органына келе алмайтын жағдайда ол адамдардың некеге тұруды қалайтындытары жөніндегі [[нотариус]] куәландырған өтінішін табыс етуге заң рұқсат береді. Некеге тұратын адамның тікелей қатысуымен неке мемлекеттік АХАТ органдарында қиылады. Некені сенімхат бойынша немесе өкілер арқылы қиюға тыйым салынады. Қамауда немесе бас бостандығынан айырылғандар некеге отыра алады. Алайда оларда мемлекеттік тіркеу АХАТ – та емес, бас бостандығын айыру орнында немесе қамауда отырған жерде жүргізіледі. Заңда неке қиюға кедергілер де көзделген. Бұл өзге тіркелген некенің болуы, болашақ ерлі – зайыптылардың жақын туыстығы, некеге тұрушылардың біреуінің іс - әрекетке қабілетсіздігі, сондай – ақ бала асырап алушылар мен асырап алғандар арасында неке қию. === Некелік шарт === '''Некелік шарт''' – біздің тұрмысымызға салыстырмалы түрде жақында енген ұғым. Некелік шарт деп – некеге тұратын адамдардың немесе ерлі-зайыптылардың некеде тұрғандағы немесе оны бұзған жағдайдағы мүліктік құқықтары мен міндеттерін айқындайтын келісімдері танылады. Некелік шарт міндетті түрде жазбаша жасалуы және нотариуспен куәландырылуы қажет. Некелік шартты некеге отыратын адамдардың тікелей өздері, сондай-ақ [[адвокат]] не нотариус толтыруы мүмкін екендігін айырықша атап көрсету қажет. Некелік шартты нотариалды куәландыру үшін жекеменшік немесе мемлекеттік нотариусқа жүгіну керек. Некелік шартты некені тіркегенге дейін, сондай-ақ некеде тұрған кез келген уақытта жасасуға болады. Некелік шарттың субъектілері не ерлі-зайыптылар, не некеге енді тұруға әзірленіп жатқан адамдар болуы мүмкін (күйеу мен қалыңдық). Ерлі-зайыптылар, яғни АХАТ органдарында тіркелмеген, бірақ бірге тұратын және бір-біріне қамқорлық көрсететін адамдар некелік шарт жасаса алмайды. Некеге тұратын кәмелетке толмағандар (18 жасқа дейінгі адамдар) ата-аналарының немесе қамқоршыларының келісімімен ғана некелік шарт жасаса алады. Бұл кәмелетке толмағандардың өз бетінше некелік шарт жасасуына тыйым салынады деген сөз. Некелік шарт жасасу – некені тіркеу үшін қажетті шарт болып табылмайтындағын атап өту керек. Некеге отыратын адамдардың немесе ерлі-зайыптылардың неке шартын жасасуы немесе оған қол қоюдан бас тартуы ерікті түрде шешіледі, өйткені бұл олардың міндеті емес, құқығы болып табылады. Бірақ сонымен бірге неке шартында ерлі-зайыптылардың немесе некеге тұратын адамдардың ортақ еркі білдірілуі тиіс. ===Неке қиюдың кедергілері. Некенің жарамсыздығы. Жалған неке=== жақын туыс адамдардың арасында неке қиюға тыйым салынады. Бұл тыйым салудың негізінде көптеген тұқым-қуалаушылық аурулардың болашақ ұрпаққа медициналық-биологиялық жолмен берілу мүмкіндігі жатыр. Мәселен, қазақтың әдеттік құқығы жеті атаға дейінгі [[туыс]] адамдардың некеге тұруына тыйым салады. Қазіргі қолданылып жүрген заң немере қарындастары мен ағаларының, нағашылары мен жиендерінің некеге тұруына тыйым салмайды. Бірақ әдептік нормалармен денсаулығы нашар ұрпақтың дүниеге келу мүмкіндігі мұндай некеге көбіне тоқтау салады. Бала асырап алушылар мен асырап алынғандар арасындағы некеге тыйым салу адамгершілік-әдептік нормаларға негізделген. Олардың арасында қандастық туыстық байланыс болмаса да, асырап алу фактісінен туындайтын қатынастар, ата-аналық және баласы ретіндегі қатынас қалыптасуы тиіс. Некенің жарамсыздығы туралы мәселе, егер ол мынадай жағдайларда қиылған болса туындайды: * некеге тұрушылардың өзара келісімі болмаған; * неке жасына жетпеген адаммен некелескен; * іс-әрекетке қабілетсіз адаммен; * жақын туыстарымен; * өзге біреумен тіркелген некеде тұратын адаммен; * бала асырап алушылар мен асырап алынғандар арасында. Бұдан басқа, жалған неке, яғни отбасын құру мақсатын көздемейтін неке жарамсыз деп танылады. Әдетте, жалған некеге тұру қандай да бір мүліктік құқыққа және игілікке қол жеткізу мақсатында жасалады. Тұрғын үй алу, астаналық қалада тіркелу, тұрақты тұру үшін шетелге көшуді қалау, азаматтық алу, мұраға ие болу — мұндай мақсаттың көбінесе көздейтіні осылар. Жалған некені көзге басқаша көріну үшін жасалатын неке деп атауға болады. Жалған некені өз пайдасын көздеп жасалатын есепті некеден айыра білу керек. Соңғысы ерлі-зайыптылардың біреуі не екеуі тарапынан белгілі бір пайданы көздеп жасалатын неке болса да, алайда сөзсіз отбасын құру мақсатын көздейді. Жалған некеде мұндай [[мақсат]] мүлдем болмайды. "Есепті неке" қоғамда теріс бағаланатындығына қарамастан, жарамсыз деп танылмайды, өйткені ол қандай да бір пайда табуға (материалдық, әлеуметтік және т.б.) ғана бағытталған емес, ерлі-зайыптық құқықтар мен міндеттерді белгілеуге бағытталған неке. Жаңадан құрылған отбасы мүшелеріне, жеке басының қауілсіздігіне нақты қатер төндіретін ауруын (мысалы, ВИЧ- инфекциясы, адам ағзасында ауруға қарсы тұратын заттардың жетіспеушілігі, сөз және басқалары) жасырған адаммен қиылған неке жарамсыз деп танылуы мүмкін. Мәжбүрлеп қиылған неке де жарамсыз, діни әдет-ғұрыптарды қатал ұстанатын және келісімді қажет етпейтін әйелдерге қатысты жүзеге асырылады. Мұндай жағдайда тек жәбір көрген әйелдің өзі немесе прокурордың ғана оның өзін қорғау жөнінде сотқа жүгінуге қақы бар екендігін атап көрсету қажет. Неке ол қиылған күннен бастап жарамсыз деп танылады. Некені жарамсыз деп тану ерлі-зайыптылардың барлық жекебастық және мүліктік құқықтарының жойылғандығын білдіреді. Ерлі-зайыптылар ортақ тек алу, ерінің не әйелінің тұрақжайын пайдалану, алимент алу құқығынан айырылады. Алайда кейбір жағдайлар көмекке мұқтаж және жарамсыз некені қиған кезде сот адал деп таныған кінәсіз ері не әйелі алимент алуға, тегін сақтау құқығын сақтап қала алады. Некені жарамсыз деп танудың салдарынан өзіне келтірілген моральдық зиянның орнын толтыруды талап етуге қақы бар. Адал деп танылған ерлі-зайыптылардың некеге тұруға кедергі болатын жағдайларды білмеуін заң түсінеді. Мысалы, есінің дұрыс еместігі, туысқандық жақындығы, т.б. Бірақ сонымен бірге некенің жарамсыз деп танылуы мұндай некеден туған балалардың құқығына ықпал ете алмайды, өйткені баланы оның ата-аналары жіберген құқық бұзушылық үшін жазалауға болмайды. Сонымен, ерлі-зайыптылар арасындағы мүліктік және мүліктік емес жеке қатынастарды туындататын, отбасын құру мақсатымен заңда белгіленген тәртіп бойынша тараптардың ерікті және толық келісімі жағдайында жасалған ері мен әйелдің арасындағы тең құқықтық одақты неке деп түсінуіміз керек. Қазақстанда тек мемлекеттік азаматтық хал актілерін тіркеу органдарында жасалған адамдардың одағы ғана неке деп танылады. Болашақ ерлі-зайыптылардың өзара келісімі және олардың неке жасы 18-ге толуы неке қиюдың басты шарты болып табылады. Ерлі-зайыптылар арасындағы қатынастар құқықтары мен міндеттерінің теңдік қағидаларына негізделеді. Азаматтық некеден туған балалар, тіркелген некеден туған балалар сияқты заңмен қорғалады. Алайда мұндай қатынастар әдетте тараптар үшін заңдық салдар туындатпайды.<ref>“ Құқықтану: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған окулық /А. Ибраева, Г. Өлібаева, Қ. Айтхожин. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2006. ISBN 9965-33-638-5</ref> == Некені бұзу == {{Негізгі мақала|Некені бұзу}} === Некені тоқтату және оның негізі === Ерлі-зайыптылардың жеке және мүліктік құқытық қатынастарының тоқтатылуын некенің тоқтатылуы деп түсінеді. Неке заңда айқындалған белгілі бір оқиғалардың тууына байланысты немесе ерлі-зайыптылардың біреуінің не екеуінің бірдей қалауымен тоқтатылады. Некені тоқтататын оқиғалар қатарына мыналар жатады: * ерінің қайтыс болуы; * соттың ерлі-зайыптылардың біреуін өлді деп жариялауы; * некенің бұзылуы (ажырасу). Некенің тоқтату негіздерінің тізімі толық болып табылады. Ері қайтыс болған немесе ерлі-зайыптылардың біреуі өлді деп жарияланған жағдайда неке өздігінен тоқтатылады. Егер артында қалған адам жаңадан некеге тұрғысы келсе, бұрынғы неке бойынша ерінің өлгені бойынша АХАТ органдары берген куәлікті көрсетсе де жеткілікті. Соттың азаматты (ерлі-зайыптылардың бірін) өлді деп жариялау жөніндегі шешімі долбараға ғана негізделеді. Ол адамның өлгені туралы нақты ақиқат дәлелдер жоқ. [[Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі]]нің 31-бабына сәйкес, егер азамат тұрақты тұратын жерде үш жыл бойына ол туралы ешқандай мәліметтер болмаса, егер ол өлім қаупі төнген жағдайда немесе оның өлімі алты ай ішінде жазатайым оқиғадан болды деп есептеуге негіз болатын жағдайларда хабар-ошарсыз кетсе, ол азамат мүдделі адамдардың арызы бойынша сот арқылы өлді деп жариялануы мүмкін. Сот азаматты қайтыс болды деп жариялау туралы шешім шығарған сәттен бастап, онымен неке тоқтатылды деп есептеледі. Кейде қайтыс болды деп жарияланған адамдардың шындығында тірі болып шығатын жағдайлары да кездеседі. Өлді деп жарияланған жұбайы тірі келген жағдайда сот әлгі шешімді бұзады, бірақ тоқтатылған неке өздігінен қалпына келтірілмейді. Ол ерлі-зайыптылардың бірлескен өтініші бойынша АХАТ органдары арқылы қалпына келтірілуі мүмкін. Егер қалпына келтіру туралы өтініш берілмесе, ерлі-зайыптылардың екеуінің де тірі екендігіне қарамастан, неке тоқтатылған деп есептеледі. Басқа жұбай жаңа некеге тұрған жағдайда, бұрынғы неке қалпына келтіріле алмайды. Жаңа некенің тағдыры түрліше шешілуі мүмкін: ол не сақталады, немесе бұзылады, бұл кейін бұрынғы жұбайымен некесін тіркеуге мүмкіндік береді. == Некені бұзу, ажырасу. АХАТ органдарында некені бұзу == Ерлі-зайыптылардың көзі тірі кезінде неке олар ажырасса ғана тоқтатылады. Ажырасу арқылы некенің тоқтатылуы АХАТ органдары немесе сотта заңда белгіленген тәртіп бойынша іске асырылуы мүмкін. Некені бұзу АХАТ органдарында ерлі-зайыптылардың біріккен және жекелеген ерекше жағдайларында жұбайлардың біреуінің өтініші бойынша жүргізіледі. Ал сотта некені бұзу ерлі-зайыптылардың екеуінің бірлескен, сондай-ақ жұбайлардың біреуінің өтініші бойынша жүргізіле береді. Некені бұзу үшін мынадай үш шарттың болуы қажет: * АХАТ органдарында ерлі-зайыптылардың некені бұзу жөніндегі өзара келісімі; * кәмелетке толмаған балаларының болмауы; * бір-біріне мүліктік және өзге де талаптарының болмауы. Некені бұзу АХАТ органдарында мемлекеттік тіркеуден өтуді қажет етеді. Тіркеу некені бұзу жөніндегі өтініш берілген күннен бастап бір ай өткенде жүзеге асырылады. Бір ай мерзім ерлі-зайыптыларға қабылдаған шешім туралы тағы да әбден ойланып-толғану үшін беріледі. Некені тіркеу үшін берілетін мерзімнен айырмашылығы - некені бұзған кезде оның мерзімі ұзартылып не қысқартымайды. Ерлі-зайыптылардың өзара келісімі бойынша некені АХАТ органдарында бұзумен қатар, заң жұбайлардың біреуінің өтініші бойынша некенің бұзудың қарабайыр оңайлатылған тәртібін де белгілейді. Татуластыру - мақсат емес, отбасын сақтаудың амалы ғана. Сондықтан да бұл міндетті орындау мүмкін болмаса және балаларды не жұбайларды қорғау мүдделеріне қайшы келетін болса, онда сот некені бұзады. Егер сот неке біржолата бұзылмаған деген қорытындыға келген жағдайда, ол істі кейінге қарауға қалдырып, ерлі-зайыптыларға татуласу үшін 3 айлық мерзім тағайындай алады. Бірақ сот нақты мерзімді әрбір істің жағдайына қарай бегілейді. Егер ерлі-зайыптыларды татуластыру шаралары нәтиже бермей және жұбайлардың біреуі некенің бұзылуын қасарыса талап ететін болса, некені бұзу іске асырылады. Егер айырылысатын ерлі-зайыптылардың кәмелетке толмаған балалары болып және жұбайлар ол балалардың кіммен қалатындығы жөнінде келіспеген жағдайда, бұл мәселені сот шешеді. Сот балалардың ата-анасының біреуімен қалатындығы жөнінде не баланың ата-анасының әрқайсысымен қалатындығы жөнінде (егер екі бала не одан көп болса) шешім шығара алады. Соның өзінде сот кәмелетке толмаған балалардың мүдделерін ғана еске алу керек. Сондай-ақ балалардың мүдделерін және болашақ ананың денсаулығын қорғау мақсатында заңның 15-бабында мынадай қағида көзделген: «Әйелдің жүкті кезінде және нәрестенің бір жасқа толмаған кезінде әйелдің келісімінсіз некені бұзуға болмайды». Айырылысатын жұбайлар ортақ мүліктерді бөлісу жөніндегі мәселені кейбір жағдайларда өздері дербес шешеді. Бірақ ерлі-зайыптылар келісімге келмеген жағдайда мүліктерді бөлуді сот іске асырады және әдетте, оларды тең бөледі. Егерде некелік шартта мүліктерді бөлісу мәселесі қарастырылған болса, онда сот мүлікті екі жақтың не бір жағының талабы бойынша осы келісімшартқа сәйкес бөледі.<ref>Орысша-қазақша заңдық түсіндірме сөздік-анықтамалық. — Алматы: «Жеті жарғы» баспасы, 2008 жыл. ISBN 9965-11-274-6</ref> Сот тәртібімен некені бұзу ерлі – зайыптылардың некені бұзу туралы өтініш берген күннен бастап бір ай өткеннен кейін іске асырылады. === Некені тоқтатудың құқықтық салдары === Жоғарыда айтылғандай, некені бұзу нәтижесінде ерлі зайыптылардың некеде тұрған кездегі жеке және мүліктік қатынастары тоқтатылады. Мысалы, бірге тұруы, ортақ бірлескен меншік, өзара қамқорлық және асырау. Соның өзінде кейбір құқықтық қатынастар бірден тоқтатылады да, енді біреулерінің сақталуы мүмкін. Некеге тұрған кезінде бірлесіп жиған мүліктері бөлінген жағдайда, әдетте, некенің тоқтатылуымен байланысты ерлі – зайыптылардың ортақ бірлескен меншік тәртібі де тоқтайды, бірақ мүлік бөлінбеген жағдайдағы ажырасу өзінен - өзі жұбайлардың ортақ бірлескен меншігін үлестік меншікке айналдыра алмайды. Некенің бұзылуымен бірге жұбайы қайтыс болғаннан кейін мұрагерлік құқығы, бұрынғы жұбайы – ажырасушысының өліміне байланысты келтірілген зиянның орнын толтыру және т.б. құқығы да жойылады. Некенің тоқтатылуы жаңадан некеге тұру құқығын туғызады. Ажырасу жолымен некенің бұзылуы ата – аналарының балаларына қатысты құқықтары мен міндеттерін тоқтата алмайды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Азаматтық неке]] * [[Неке қияр]] {{wikify}} [[Санат:Неке]] [[Санат:Отбасылық құқық]] i7ppizociyiij75wtfge8psffb8ydzx Рудный 0 18994 3690675 3687018 2026-11-03T10:16:34Z Ainaqul Shaimerdenova 187954 3690675 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Қала |атауы = Рудный |сурет = {{Фотомонтаж |photo1a = Rudnylogo.jpg |photo2a = 12-ти этажный дом (самое высокое здание Рудного).jpg |photo2b = РИИ.jpg |photo3a = Rudnyi.jpg |photo3b = |photo4a = |photo4b = |spacing = |position = center |color_border = |color = |size = 270 |foot_montage = }} |әкімшілік күйі = Облыстық маңызы бар қала |елтаңба = Coat of arms of Rudnyi.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg= 52|lat_min= 58|lat_sec= |lon_deg= 63|lon_min= 7|lon_sec= |CoordAddon=type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Қостанай облысы |кестедегі облыс = Қостанай облысы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |әкімі = Виктор Ионенко |құрылған уақыты = 1955 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1957 |жер аумағы = 176,3<ref name="square">[http://www.rudnet.kz/?section=1&link=1&q=node/344 Паспорт города]</ref> |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = қатаң-континенталды |ресми тілі = қазақ тілі |тұрғыны = 112 027<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[орыстар]] 53,44 % <br /> [[қазақтар]] 33,13 % <br /> [[украиндар]] 5,41 % <br /> [[немістер]] 2,24 % <br /> [[татарлар]] 2,17 % <br /> [[белорустар]] 1 % <br /> басқалары 2,61 % <ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = 71431 |пошта индекстері = 111500 |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Rudnyy |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/kostanai-rudnyi-kalasy-akimat?lang=kk Рудный қаласының әкімдігі |сайт тілі = kz |сайт тілі 2 = ru |сайт тілі 3 = }} '''Рудный''' — [[Қазақстан]]ның солтүстік әкімшілік-аумақтық бөлінісі [[Қостанай облысы]]ндағы қала. == Тарихы == 1949 жылы 18 ақпанда Алтай геологиялық-барлау экспедициясының ұшқышы М.Г.Сургутанов «Сарыбай» шатқалының үстінен ұшып бара жатып, кенеттен [[компас]] тілі оңтүстікке бұрылғанын байқады. Үш ай өткен соң Сургутановтың магниттің кенеттен ауытқуын байқаған жеріне геологтар мен географтар келді. Олар Сарыбай мекенінде ірі кен орны жатқанын анықтады. 1949 жылғы көктемде В.П.Новиков Соколов темір кені пайдалы қазбасын ашты. 1954 жылғы жазда үкімет комбинат құрылысын бастау жөнінде нұсқау берді. Осы уақытта қала құрылысы да басталды. 1955 жылғы мамырда алғашқы құрылысшылар келді. Олардың арасында трест басқарушысы Я. М. Гиммельмаш пен В. Ш. Буреш болды. Кеншілер бұл уақытта геологтардан Комсомольск поселкесін алып, өздерінің қарапайым үйлерін құрылысшыларға берген болатын. Қолда бар тұрғын үй қорына қосымша ретінде палаткалар орналастырылды, сондай-ақ жиналмалы қалқан үйлер бой көтерді. 1955 жылы 13 қаңтарда тал түсте алғашқы жарылыс болды. Жарушылар қатқан үлкен топырақ кесегін әуеге көтерді, дизель экскаваторының тәжірибелі машинисі Александр Попов және ауысым бойынша жұмыс істейтін оның әріптестері Павел Малютин, Григорий Киселев тау жынысының алғашқы шөміштерін автомашиналарға тиеді. Жүргізушілер оның алғашқы ондаған текше метрлерін үйінділерге шығарды. Соколов-Сарыбай кен-байыту комбинатының және Рудный қаласының құрылысы осылайша басталған болатын. Рудный қаласы... Бұл атау, әрине, Үлкен Торғайдың темір кенінің орасан үлкен қорлары болуынан шықты, [[Соколов темір кен орны|Соколов]] және [[Сарыбай темір кен орны|Сарыбай]] кен орындары оның інжу-маржаны болып табылады. Қала құрылысы жөнінде алғашқы рет Ленинград институтының «Гипро-руда» жобасында сөз болады, онда карьерлерге сипаттама беріледі, кен дайындау фабрикаларының, электр стансасының, құрылысшылар базасының және ... кеншілер қаласының орны [[Тобыл]] өзенінің жағасы деп белгіленеді. Бұл 1953 жылы күзде болатын. ССКБК құрылған күні - 1954 жылғы 30 маусым, КСРО Министрлер Кеңесінің қаулысында комбинат құрылысын бастау жөніндегі шешімнен басқа қала құрылысы жөнінде де айтылады. Алайда 1954 жылғы 30 маусым мен 1957 жылғы 30 тамыз аралығында бақандай 3 жыл жатты, бұл жылдар жігер мен романтикаға толған әрі ұзақ, әрі қысқа жылдар болатын. 1955 жылы комсомол жолдамаларымен Үлкен Торғайға алғашқы 4 мың адам келген болатын. Бастапқыда Комсомольск, Павловск, Алексеевка поселкелеріне, палаткаларға қоныстанды. Бұл жерге көбісі ұзақ уақытқа, тіпті тұрақты тұруға көшіп келген болатын, сондықтан кен алыбын игеру мақсатынан басқа көкейде өз шаңырағым болса ғой деген арман болатын. Палаткадан жасалған ең үлкен қалашық «ВЛКСМ» кинотеатры ауданында еді. Онда жетпіс палатка болды, сондықтан ол Семидесятипалатинск (Жетпіс палата) деген атпен тарихта қалды. Басқа палата қалашықтары Комсомольск поселкесі жанында нан зауыты ауданындағы 39 махаллада болды, жаңадан қоныстанғандар 200 палаткада тұрды, әр палаткада 20 адамнан тұрды. Палата қалашығы көшелерге бөлінді, ол көшеде кім тұратынын атынан білуге болатын: Строитель, Пионер, Комсомольск, Украин, Киевская, бұл атаулар әлі күнге дейін сақталған. Болашақ қала Алексеевка поселкесінен 3-4 километр қашықтықта салына бастады. Алғашқы бас жоспарда ССКБК поселкесінің құрылысы қарастырылды. Ол 1953 жылы әзірленді және 22 мың адамға есептелінді. Алайда 1953 жылдың өзінде бұл бас жоспар қайта қаралды, халық саны 30 мың адамға дейін өсті. 1957 жылы 30 тамызда кеншілер мен құрылысшылардың жұмысшы поселкесі облысқа бағынатын қала болып қайта өзгертілді. Қаланың Рудный деп аталуының өзіндік қызықты тарихы бар. «Соколоврудстрой» тресінің құрылысшылары поселкелерін осылай деп атайтын. Алғашқы кеншілер оны Рудногорск деп өздерінше атайтын және бұл атау мейлінше байсалды естіледі деп санайтын. Тресттің және комбинаттың басшылары әртүрлі органдарға хат дайындаған кезде кері мекенжайды жазғанда «бөтен» атауды сызып тастап, әрқайсысы өздері таңдаған атауды көрсететін. Бұл мылтықсыз майданға «Огонек» журналының 1955 жылғы он төртінші нөмірі нүкте қойды. Мәскеуден келген «Огонек» журналының арнайы тілшісі Владимир Полынов поселкеде біраз мекендеп, кеншілер мен құрылысшыларды суретке түсірді, ал өзі жариялаған очеркте былай деп жазды: «Бұл қала карта бетінде жоқ, тіпті оның атауы да жоқ. Бірақ жаңа Магнитка пионерлері Рудный атауы оған ең лайықты атау деп санайды». Очерктің өзі «Рудный поселкесі» деп аталатын. Журнал саны еліміздің түкпір-түкпіріне тарап кетті, енді бірдеңені өзгерту қиынға соғар еді. Өйткені Кеңес Одағының әр түкпірінен жаңа құрылысқа ниеттенген хаттар ағылып келіп жатты, мекенжайы Қостанай облысы, Рудный қаласы деп көрсетілетін. Осы кезде жұмысшы поселкесіне ресми мәртебе беру мәселесі көтерілді, оның атын белгілеу керек болатын. Халық Рудный деп атап кеткеннен кейін құжатты дайындаушылар бұл шешімді құптады. Дауды комбинат директоры Н.Ф.Сандригайло былай қорытындылады: «Осылай шешеміз! Облыстық және республикалық атқарушы комитетке осылай деп ұсынамыз». 1955 жылғы жазда ҚазКРО Жоғарғы Кеңесінің Президиумі Жарлық шығарды, онда былай жазылды: «Қостанай облысы Қостанай ауданы ССКБК құрылысы жанындағы елді мекен жұмысшылар поселкелері санатына жатқызылсын, оған «Рудный жұмысшылар поселкесі» атауы берілсін». Осы Жарлық бойынша жұмысшы кентінің құрамына Комсомольск елді мекені де енгізілді. Бір жыл өткен соң 1957 жылғы 30 тамызда Республика Жоғарғы Кеңесінің Президиумі Рудный жұмысшылар поселкесін Рудный қаласы деп өзгертті. Сол уақыттан бері Рудный қаласы Қостанай облысындағы және республикамыздағы ірі өнеркәсіптік және мәдени орталық болып өсті.<ref>[http://www.rudny.kz/kz/about/history/ Рудный қаласының тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120122051351/http://www.rudny.kz/kz/about/history/ |date=2012-01-22 }}</ref> == Қазіргі қала == Рудный қаласының аумағы – 0,1 мың ш.м. құрайды. Облыс орталығынан ара қашықтығы – 46 км. Тұрғындар саны - 124 098 адам. * [[қазақтар]] – 19,7 ℅ * [[орыстар]] – 59,1 ℅ * басқа ұлттар – 21,2 ℅ Елді мекендер – Рудный қ. Қашар п. Горняцк п. Перцев с. Экономикалық белсенді халық – 66,4 мың адам. Зейнетақы мен жәрдемақы алушылар – 35,6 мың адам, олардың ішінде – 21,2 мың адам. Өнеркәсіп. 2009 жылы өнеркәсіп өнімінің көлемі 145,5 млрд. теңгені құрады. Физикалық көлем индексі – 96,3%. Қала бойынша орташа айлық еңбекақы- 59 295 тенге, бұл 2008 жылғы деңгейден 10% көп. Кәсіпкерліктің дамуы. 2010 жылдың 1 қаңтарында шағын кәсіпкерлік субъектілерінің саны – 7682 бірлік. Негізгі капитал инвестициясы. 2009 жылы негізгі капитал инвестициясы 32 млрд. 660 млн. теңгені құрады, бұл 2008 жылғыдан 28,9% көп. Тұрғын үй құрылысы немесе жылдық бағдарламаның 110 % орындалды. Қаржылық көрсеткіштер 2009 жылы жергілікті бюджетке 5 млрд. 359 млн. теңге келіп түсті. Әлеуметтік сала. Жұмыссыздар деңгейі 2008 жылғы 0,4 ℅ қарсы 0,5℅ құрайды. Ағымдағы жылы жұмыспен қамту органдарының көмегімен 3613 адам жұмысқа орналастырылды, бұл 2008 жылғы көрсеткіштен 1,6 есеге көп. Өтініш білдіргендердің жалпы санынан жұмысқа орналастырылғандардың үлесі 82,9 % құрайды. «Жол картасы» аясында әлеуметтік жұмыс орындарына барлығы 1208 адам, жастар саясаты бойынша – 417 жұмысқа орналастырылды. Қоғамдық жұмыстарға 439 адам жіберілді, 843 жаңа жұмыс орны құрылды. Еңбек нарығында талап етілетін кәсіп бойынша оқытудан 833 адам өтті. ==Білім== Қалада 12 мектепке дейінгі ұйым, 25 жалпы білім беретін мектеп, 1 қосалқы, 1 кешкі ауысымда оқытатын мектеп, 1 мектеп-интернаты, 1 жоғары оқу мекемесі, 4 колледж, 3 кәсіби мектеп жұмыс істейді. Қала мектептерінің барлығы Интернет желісіне қосылған. ==Денсаулық сақтау== Қалада 9 медициналық қызмет көрсететін мемлекеттік объектісі (7 аурухана мекемесі, 1 емхана және 1 медициналық пункті) және 4 жекеменшік медициналық мекеме (1 аурухана және 3 амбулаторлы-емхана мекемесі) жұмыс істейді.<ref>[http://www.rudny.kz/kz/about/ Рудный қаласының ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120122051053/http://www.rudny.kz/kz/about/ |date=2012-01-22 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан қалалары}} {{Қостанай облысы}} {{Рудный қалалық әкімдігі елді мекендері}} {{Тобыл өзені бойындағы елді мекендер}} [[Санат:Рудный қалалық әкімдігі елді мекендері]] [[Санат:Тобыл бойындағы қалалар]] aep38kbo6kdhfay6eibrjy7yzlsv1lf 3690678 3690675 2026-11-03T10:20:32Z Ainaqul Shaimerdenova 187954 3690678 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Қала |атауы = Рудный |сурет = {{Фотомонтаж |photo1a = Rudnylogo.jpg |photo2a = 12-ти этажный дом (самое высокое здание Рудного).jpg |photo2b = РИИ.jpg |photo3a = Rudnyi.jpg |photo3b = |photo4a = |photo4b = |spacing = |position = center |color_border = |color = |size = 270 |foot_montage = }} |әкімшілік күйі = Облыстық маңызы бар қала |елтаңба = Coat of arms of Rudnyi.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg= 52|lat_min= 58|lat_sec= |lon_deg= 63|lon_min= 7|lon_sec= |CoordAddon=type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Қостанай облысы |кестедегі облыс = Қостанай облысы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |әкімі = Виктор Ионенко |құрылған уақыты = 1955 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1957 |жер аумағы = 176,3<ref name="square">[http://www.rudnet.kz/?section=1&link=1&q=node/344 Паспорт города]</ref> |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = қатаң-континенталды |ресми тілі = қазақ тілі |тұрғыны = 112 027<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[орыстар]] 53,44 % <br /> [[қазақтар]] 33,13 % <br /> [[украиндар]] 5,41 % <br /> [[немістер]] 2,24 % <br /> [[татарлар]] 2,17 % <br /> [[белорустар]] 1 % <br /> басқалары 2,61 % <ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = 71431 |пошта индекстері = 111500 |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Rudnyy |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/kostanai-rudnyi-kalasy-akimat?lang=kk Рудный қаласының әкімдігі |сайт тілі = kz |сайт тілі 2 = ru |сайт тілі 3 = }} '''Рудный''' — [[Қазақстан]]ның солтүстік әкімшілік-аумақтық бөлінісі [[Қостанай облысы]]ндағы қала. == Тарихы == 1949 жылы 18 ақпанда Алтай геологиялық-барлау экспедициясының ұшқышы М.Г.Сургутанов «Сарыбай» шатқалының үстінен ұшып бара жатып, кенеттен [[компас]] тілі оңтүстікке бұрылғанын байқады. Үш ай өткен соң Сургутановтың магниттің кенеттен ауытқуын байқаған жеріне геологтар мен географтар келді. Олар Сарыбай мекенінде ірі кен орны жатқанын анықтады. 1949 жылғы көктемде В.П.Новиков Соколов темір кені пайдалы қазбасын ашты. 1954 жылғы жазда үкімет комбинат құрылысын бастау жөнінде нұсқау берді. Осы уақытта қала құрылысы да басталды. 1955 жылғы мамырда алғашқы құрылысшылар келді. Олардың арасында трест басқарушысы Я. М. Гиммельмаш пен В. Ш. Буреш болды. Кеншілер бұл уақытта геологтардан Комсомольск поселкесін алып, өздерінің қарапайым үйлерін құрылысшыларға берген болатын. Қолда бар тұрғын үй қорына қосымша ретінде палаткалар орналастырылды, сондай-ақ жиналмалы қалқан үйлер бой көтерді. 1955 жылы 13 қаңтарда тал түсте алғашқы жарылыс болды. Жарушылар қатқан үлкен топырақ кесегін әуеге көтерді, дизель экскаваторының тәжірибелі машинисі Александр Попов және ауысым бойынша жұмыс істейтін оның әріптестері Павел Малютин, Григорий Киселев тау жынысының алғашқы шөміштерін автомашиналарға тиеді. Жүргізушілер оның алғашқы ондаған текше метрлерін үйінділерге шығарды. Соколов-Сарыбай кен-байыту комбинатының және Рудный қаласының құрылысы осылайша басталған болатын. Рудный қаласы... Бұл атау, әрине, Үлкен Торғайдың темір кенінің орасан үлкен қорлары болуынан шықты, [[Соколов темір кен орны|Соколов]] және [[Сарыбай темір кен орны|Сарыбай]] кен орындары оның інжу-маржаны болып табылады. Қала құрылысы жөнінде алғашқы рет Ленинград институтының «Гипро-руда» жобасында сөз болады, онда карьерлерге сипаттама беріледі, кен дайындау фабрикаларының, электр станциясының, құрылысшылар базасының және ... кеншілер қаласының орны [[Тобыл]] өзенінің жағасы деп белгіленеді. Бұл 1953 жылы күзде болатын. ССКБК құрылған күні - 1954 жылғы 30 маусым, КСРО Министрлер Кеңесінің қаулысында комбинат құрылысын бастау жөніндегі шешімнен басқа қала құрылысы жөнінде де айтылады. Алайда 1954 жылғы 30 маусым мен 1957 жылғы 30 тамыз аралығында бақандай 3 жыл жатты, бұл жылдар жігер мен романтикаға толған әрі ұзақ, әрі қысқа жылдар болатын. 1955 жылы комсомол жолдамаларымен Үлкен Торғайға алғашқы 4 мың адам келген болатын. Бастапқыда Комсомольск, Павловск, Алексеевка поселкелеріне, палаткаларға қоныстанды. Бұл жерге көбісі ұзақ уақытқа, тіпті тұрақты тұруға көшіп келген болатын, сондықтан кен алыбын игеру мақсатынан басқа көкейде өз шаңырағым болса ғой деген арман болатын. Палаткадан жасалған ең үлкен қалашық «ВЛКСМ» кинотеатры ауданында еді. Онда жетпіс палатка болды, сондықтан ол Семидесятипалатинск (Жетпіс палата) деген атпен тарихта қалды. Басқа палата қалашықтары Комсомольск поселкесі жанында нан зауыты ауданындағы 39 махаллада болды, жаңадан қоныстанғандар 200 палаткада тұрды, әр палаткада 20 адамнан тұрды. Палата қалашығы көшелерге бөлінді, ол көшеде кім тұратынын атынан білуге болатын: Строитель, Пионер, Комсомольск, Украин, Киевская, бұл атаулар әлі күнге дейін сақталған. Болашақ қала Алексеевка поселкесінен 3-4 километр қашықтықта салына бастады. Алғашқы бас жоспарда ССКБК поселкесінің құрылысы қарастырылды. Ол 1953 жылы әзірленді және 22 мың адамға есептелінді. Алайда 1953 жылдың өзінде бұл бас жоспар қайта қаралды, халық саны 30 мың адамға дейін өсті. 1957 жылы 30 тамызда кеншілер мен құрылысшылардың жұмысшы поселкесі облысқа бағынатын қала болып қайта өзгертілді. Қаланың Рудный деп аталуының өзіндік қызықты тарихы бар. «Соколоврудстрой» тресінің құрылысшылары поселкелерін осылай деп атайтын. Алғашқы кеншілер оны Рудногорск деп өздерінше атайтын және бұл атау мейлінше байсалды естіледі деп санайтын. Тресттің және комбинаттың басшылары әртүрлі органдарға хат дайындаған кезде кері мекенжайды жазғанда «бөтен» атауды сызып тастап, әрқайсысы өздері таңдаған атауды көрсететін. Бұл мылтықсыз майданға «Огонек» журналының 1955 жылғы он төртінші нөмірі нүкте қойды. Мәскеуден келген «Огонек» журналының арнайы тілшісі Владимир Полынов поселкеде біраз мекендеп, кеншілер мен құрылысшыларды суретке түсірді, ал өзі жариялаған очеркте былай деп жазды: «Бұл қала карта бетінде жоқ, тіпті оның атауы да жоқ. Бірақ жаңа Магнитка пионерлері Рудный атауы оған ең лайықты атау деп санайды». Очерктің өзі «Рудный поселкесі» деп аталатын. Журнал саны еліміздің түкпір-түкпіріне тарап кетті, енді бірдеңені өзгерту қиынға соғар еді. Өйткені Кеңес Одағының әр түкпірінен жаңа құрылысқа ниеттенген хаттар ағылып келіп жатты, мекенжайы Қостанай облысы, Рудный қаласы деп көрсетілетін. Осы кезде жұмысшы поселкесіне ресми мәртебе беру мәселесі көтерілді, оның атын белгілеу керек болатын. Халық Рудный деп атап кеткеннен кейін құжатты дайындаушылар бұл шешімді құптады. Дауды комбинат директоры Н.Ф.Сандригайло былай қорытындылады: «Осылай шешеміз! Облыстық және республикалық атқарушы комитетке осылай деп ұсынамыз». 1955 жылғы жазда ҚазКРО Жоғарғы Кеңесінің Президиумі Жарлық шығарды, онда былай жазылды: «Қостанай облысы Қостанай ауданы ССКБК құрылысы жанындағы елді мекен жұмысшылар поселкелері санатына жатқызылсын, оған «Рудный жұмысшылар поселкесі» атауы берілсін». Осы Жарлық бойынша жұмысшы кентінің құрамына Комсомольск елді мекені де енгізілді. Бір жыл өткен соң 1957 жылғы 30 тамызда Республика Жоғарғы Кеңесінің Президиумі Рудный жұмысшылар поселкесін Рудный қаласы деп өзгертті. Сол уақыттан бері Рудный қаласы Қостанай облысындағы және республикамыздағы ірі өнеркәсіптік және мәдени орталық болып өсті.<ref>[http://www.rudny.kz/kz/about/history/ Рудный қаласының тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120122051351/http://www.rudny.kz/kz/about/history/ |date=2012-01-22 }}</ref> == Қазіргі қала == Рудный қаласының аумағы – 0,1 мың ш.м. құрайды. Облыс орталығынан ара қашықтығы – 46 км. Тұрғындар саны - 124 098 адам. * [[қазақтар]] – 19,7 ℅ * [[орыстар]] – 59,1 ℅ * басқа ұлттар – 21,2 ℅ Елді мекендер – Рудный қ. Қашар п. Горняцк п. Перцев с. Экономикалық белсенді халық – 66,4 мың адам. Зейнетақы мен жәрдемақы алушылар – 35,6 мың адам, олардың ішінде – 21,2 мың адам. Өнеркәсіп. 2009 жылы өнеркәсіп өнімінің көлемі 145,5 млрд. теңгені құрады. Физикалық көлем индексі – 96,3%. Қала бойынша орташа айлық еңбекақы- 59 295 тенге, бұл 2008 жылғы деңгейден 10% көп. Кәсіпкерліктің дамуы. 2010 жылдың 1 қаңтарында шағын кәсіпкерлік субъектілерінің саны – 7682 бірлік. Негізгі капитал инвестициясы. 2009 жылы негізгі капитал инвестициясы 32 млрд. 660 млн. теңгені құрады, бұл 2008 жылғыдан 28,9% көп. Тұрғын үй құрылысы немесе жылдық бағдарламаның 110 % орындалды. Қаржылық көрсеткіштер 2009 жылы жергілікті бюджетке 5 млрд. 359 млн. теңге келіп түсті. Әлеуметтік сала. Жұмыссыздар деңгейі 2008 жылғы 0,4 ℅ қарсы 0,5℅ құрайды. Ағымдағы жылы жұмыспен қамту органдарының көмегімен 3613 адам жұмысқа орналастырылды, бұл 2008 жылғы көрсеткіштен 1,6 есеге көп. Өтініш білдіргендердің жалпы санынан жұмысқа орналастырылғандардың үлесі 82,9 % құрайды. «Жол картасы» аясында әлеуметтік жұмыс орындарына барлығы 1208 адам, жастар саясаты бойынша – 417 жұмысқа орналастырылды. Қоғамдық жұмыстарға 439 адам жіберілді, 843 жаңа жұмыс орны құрылды. Еңбек нарығында талап етілетін кәсіп бойынша оқытудан 833 адам өтті. ==Білім== Қалада 12 мектепке дейінгі ұйым, 25 жалпы білім беретін мектеп, 1 қосалқы, 1 кешкі ауысымда оқытатын мектеп, 1 мектеп-интернаты, 1 жоғары оқу мекемесі, 4 колледж, 3 кәсіби мектеп жұмыс істейді. Қала мектептерінің барлығы Интернет желісіне қосылған. ==Денсаулық сақтау== Қалада 9 медициналық қызмет көрсететін мемлекеттік объектісі (7 аурухана мекемесі, 1 емхана және 1 медициналық пункті) және 4 жекеменшік медициналық мекеме (1 аурухана және 3 амбулаторлы-емхана мекемесі) жұмыс істейді.<ref>[http://www.rudny.kz/kz/about/ Рудный қаласының ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120122051053/http://www.rudny.kz/kz/about/ |date=2012-01-22 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан қалалары}} {{Қостанай облысы}} {{Рудный қалалық әкімдігі елді мекендері}} {{Тобыл өзені бойындағы елді мекендер}} [[Санат:Рудный қалалық әкімдігі елді мекендері]] [[Санат:Тобыл бойындағы қалалар]] k578cwysw6qud8ssnqelq0ykhxw00yu 3690679 3690678 2026-11-03T10:20:58Z Ainaqul Shaimerdenova 187954 3690679 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Қала |атауы = Рудный |сурет = {{Фотомонтаж |photo1a = Rudnylogo.jpg |photo2a = 12-ти этажный дом (самое высокое здание Рудного).jpg |photo2b = РИИ.jpg |photo3a = Rudnyi.jpg |photo3b = |photo4a = |photo4b = |spacing = |position = center |color_border = |color = |size = 270 |foot_montage = }} |әкімшілік күйі = Облыстық маңызы бар қала |елтаңба = Coat of arms of Rudnyi.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg= 52|lat_min= 58|lat_sec= |lon_deg= 63|lon_min= 7|lon_sec= |CoordAddon=type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Қостанай облысы |кестедегі облыс = Қостанай облысы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |әкімі = Виктор Ионенко |құрылған уақыты = 1955 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1957 |жер аумағы = 176,3<ref name="square">[http://www.rudnet.kz/?section=1&link=1&q=node/344 Паспорт города]</ref> |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = қатаң-континенталды |ресми тілі = қазақ тілі |тұрғыны = 112 027<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[орыстар]] 53,44 % <br /> [[қазақтар]] 33,13 % <br /> [[украиндар]] 5,41 % <br /> [[немістер]] 2,24 % <br /> [[татарлар]] 2,17 % <br /> [[белорустар]] 1 % <br /> басқалары 2,61 % <ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = 71431 |пошта индекстері = 111500 |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Rudnyy |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/kostanai-rudnyi-kalasy-akimat?lang=kk Рудный қаласының әкімдігі |сайт тілі = kz |сайт тілі 2 = ru |сайт тілі 3 = }} '''Рудный''' — [[Қазақстан]]ның солтүстік әкімшілік-аумақтық бөлінісі [[Қостанай облысы]]ндағы қала. == Тарихы == 1949 жылы 18 ақпанда Алтай геологиялық-барлау экспедициясының ұшқышы М.Г.Сургутанов «Сарыбай» шатқалының үстінен ұшып бара жатып, кенеттен [[компас]] тілі оңтүстікке бұрылғанын байқады. Үш ай өткен соң Сургутановтың магниттің кенеттен ауытқуын байқаған жеріне геологтар мен географтар келді. Олар Сарыбай мекенінде ірі кен орны жатқанын анықтады. 1949 жылғы көктемде В.П.Новиков Соколов темір кені пайдалы қазбасын ашты. 1954 жылғы жазда үкімет комбинат құрылысын бастау жөнінде нұсқау берді. Осы уақытта қала құрылысы да басталды. 1955 жылғы мамырда алғашқы құрылысшылар келді. Олардың арасында трест басқарушысы Я. М. Гиммельмаш пен В. Ш. Буреш болды. Кеншілер бұл уақытта геологтардан Комсомольск поселкесін алып, өздерінің қарапайым үйлерін құрылысшыларға берген болатын. Қолда бар тұрғын үй қорына қосымша ретінде палаткалар орналастырылды, сондай-ақ жиналмалы қалқан үйлер бой көтерді. 1955 жылы 13 қаңтарда тал түсте алғашқы жарылыс болды. Жарушылар қатқан үлкен топырақ кесегін әуеге көтерді, дизель экскаваторының тәжірибелі машинисі Александр Попов және ауысым бойынша жұмыс істейтін оның әріптестері Павел Малютин, Григорий Киселев тау жынысының алғашқы шөміштерін автомашиналарға тиеді. Жүргізушілер оның алғашқы ондаған текше метрлерін үйінділерге шығарды. Соколов-Сарыбай кен-байыту комбинатының және Рудный қаласының құрылысы осылайша басталған болатын. Рудный қаласы... Бұл атау, әрине, Үлкен Торғайдың темір кенінің орасан үлкен қорлары болуынан шықты, [[Соколов темір кен орны|Соколов]] және [[Сарыбай темір кен орны|Сарыбай]] кен орындары оның інжу-маржаны болып табылады. Қала құрылысы жөнінде алғашқы рет Ленинград институтының «Гипро-руда» жобасында сөз болады, онда карьерлерге сипаттама беріледі, кен дайындау фабрикаларының, электр станциясының, құрылысшылар базасының және кеншілер қаласының орны [[Тобыл]] өзенінің жағасы деп белгіленеді. Бұл 1953 жылы күзде болатын. ССКБК құрылған күні - 1954 жылғы 30 маусым, КСРО Министрлер Кеңесінің қаулысында комбинат құрылысын бастау жөніндегі шешімнен басқа қала құрылысы жөнінде де айтылады. Алайда 1954 жылғы 30 маусым мен 1957 жылғы 30 тамыз аралығында бақандай 3 жыл жатты, бұл жылдар жігер мен романтикаға толған әрі ұзақ, әрі қысқа жылдар болатын. 1955 жылы комсомол жолдамаларымен Үлкен Торғайға алғашқы 4 мың адам келген болатын. Бастапқыда Комсомольск, Павловск, Алексеевка поселкелеріне, палаткаларға қоныстанды. Бұл жерге көбісі ұзақ уақытқа, тіпті тұрақты тұруға көшіп келген болатын, сондықтан кен алыбын игеру мақсатынан басқа көкейде өз шаңырағым болса ғой деген арман болатын. Палаткадан жасалған ең үлкен қалашық «ВЛКСМ» кинотеатры ауданында еді. Онда жетпіс палатка болды, сондықтан ол Семидесятипалатинск (Жетпіс палата) деген атпен тарихта қалды. Басқа палата қалашықтары Комсомольск поселкесі жанында нан зауыты ауданындағы 39 махаллада болды, жаңадан қоныстанғандар 200 палаткада тұрды, әр палаткада 20 адамнан тұрды. Палата қалашығы көшелерге бөлінді, ол көшеде кім тұратынын атынан білуге болатын: Строитель, Пионер, Комсомольск, Украин, Киевская, бұл атаулар әлі күнге дейін сақталған. Болашақ қала Алексеевка поселкесінен 3-4 километр қашықтықта салына бастады. Алғашқы бас жоспарда ССКБК поселкесінің құрылысы қарастырылды. Ол 1953 жылы әзірленді және 22 мың адамға есептелінді. Алайда 1953 жылдың өзінде бұл бас жоспар қайта қаралды, халық саны 30 мың адамға дейін өсті. 1957 жылы 30 тамызда кеншілер мен құрылысшылардың жұмысшы поселкесі облысқа бағынатын қала болып қайта өзгертілді. Қаланың Рудный деп аталуының өзіндік қызықты тарихы бар. «Соколоврудстрой» тресінің құрылысшылары поселкелерін осылай деп атайтын. Алғашқы кеншілер оны Рудногорск деп өздерінше атайтын және бұл атау мейлінше байсалды естіледі деп санайтын. Тресттің және комбинаттың басшылары әртүрлі органдарға хат дайындаған кезде кері мекенжайды жазғанда «бөтен» атауды сызып тастап, әрқайсысы өздері таңдаған атауды көрсететін. Бұл мылтықсыз майданға «Огонек» журналының 1955 жылғы он төртінші нөмірі нүкте қойды. Мәскеуден келген «Огонек» журналының арнайы тілшісі Владимир Полынов поселкеде біраз мекендеп, кеншілер мен құрылысшыларды суретке түсірді, ал өзі жариялаған очеркте былай деп жазды: «Бұл қала карта бетінде жоқ, тіпті оның атауы да жоқ. Бірақ жаңа Магнитка пионерлері Рудный атауы оған ең лайықты атау деп санайды». Очерктің өзі «Рудный поселкесі» деп аталатын. Журнал саны еліміздің түкпір-түкпіріне тарап кетті, енді бірдеңені өзгерту қиынға соғар еді. Өйткені Кеңес Одағының әр түкпірінен жаңа құрылысқа ниеттенген хаттар ағылып келіп жатты, мекенжайы Қостанай облысы, Рудный қаласы деп көрсетілетін. Осы кезде жұмысшы поселкесіне ресми мәртебе беру мәселесі көтерілді, оның атын белгілеу керек болатын. Халық Рудный деп атап кеткеннен кейін құжатты дайындаушылар бұл шешімді құптады. Дауды комбинат директоры Н.Ф.Сандригайло былай қорытындылады: «Осылай шешеміз! Облыстық және республикалық атқарушы комитетке осылай деп ұсынамыз». 1955 жылғы жазда ҚазКРО Жоғарғы Кеңесінің Президиумі Жарлық шығарды, онда былай жазылды: «Қостанай облысы Қостанай ауданы ССКБК құрылысы жанындағы елді мекен жұмысшылар поселкелері санатына жатқызылсын, оған «Рудный жұмысшылар поселкесі» атауы берілсін». Осы Жарлық бойынша жұмысшы кентінің құрамына Комсомольск елді мекені де енгізілді. Бір жыл өткен соң 1957 жылғы 30 тамызда Республика Жоғарғы Кеңесінің Президиумі Рудный жұмысшылар поселкесін Рудный қаласы деп өзгертті. Сол уақыттан бері Рудный қаласы Қостанай облысындағы және республикамыздағы ірі өнеркәсіптік және мәдени орталық болып өсті.<ref>[http://www.rudny.kz/kz/about/history/ Рудный қаласының тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120122051351/http://www.rudny.kz/kz/about/history/ |date=2012-01-22 }}</ref> == Қазіргі қала == Рудный қаласының аумағы – 0,1 мың ш.м. құрайды. Облыс орталығынан ара қашықтығы – 46 км. Тұрғындар саны - 124 098 адам. * [[қазақтар]] – 19,7 ℅ * [[орыстар]] – 59,1 ℅ * басқа ұлттар – 21,2 ℅ Елді мекендер – Рудный қ. Қашар п. Горняцк п. Перцев с. Экономикалық белсенді халық – 66,4 мың адам. Зейнетақы мен жәрдемақы алушылар – 35,6 мың адам, олардың ішінде – 21,2 мың адам. Өнеркәсіп. 2009 жылы өнеркәсіп өнімінің көлемі 145,5 млрд. теңгені құрады. Физикалық көлем индексі – 96,3%. Қала бойынша орташа айлық еңбекақы- 59 295 тенге, бұл 2008 жылғы деңгейден 10% көп. Кәсіпкерліктің дамуы. 2010 жылдың 1 қаңтарында шағын кәсіпкерлік субъектілерінің саны – 7682 бірлік. Негізгі капитал инвестициясы. 2009 жылы негізгі капитал инвестициясы 32 млрд. 660 млн. теңгені құрады, бұл 2008 жылғыдан 28,9% көп. Тұрғын үй құрылысы немесе жылдық бағдарламаның 110 % орындалды. Қаржылық көрсеткіштер 2009 жылы жергілікті бюджетке 5 млрд. 359 млн. теңге келіп түсті. Әлеуметтік сала. Жұмыссыздар деңгейі 2008 жылғы 0,4 ℅ қарсы 0,5℅ құрайды. Ағымдағы жылы жұмыспен қамту органдарының көмегімен 3613 адам жұмысқа орналастырылды, бұл 2008 жылғы көрсеткіштен 1,6 есеге көп. Өтініш білдіргендердің жалпы санынан жұмысқа орналастырылғандардың үлесі 82,9 % құрайды. «Жол картасы» аясында әлеуметтік жұмыс орындарына барлығы 1208 адам, жастар саясаты бойынша – 417 жұмысқа орналастырылды. Қоғамдық жұмыстарға 439 адам жіберілді, 843 жаңа жұмыс орны құрылды. Еңбек нарығында талап етілетін кәсіп бойынша оқытудан 833 адам өтті. ==Білім== Қалада 12 мектепке дейінгі ұйым, 25 жалпы білім беретін мектеп, 1 қосалқы, 1 кешкі ауысымда оқытатын мектеп, 1 мектеп-интернаты, 1 жоғары оқу мекемесі, 4 колледж, 3 кәсіби мектеп жұмыс істейді. Қала мектептерінің барлығы Интернет желісіне қосылған. ==Денсаулық сақтау== Қалада 9 медициналық қызмет көрсететін мемлекеттік объектісі (7 аурухана мекемесі, 1 емхана және 1 медициналық пункті) және 4 жекеменшік медициналық мекеме (1 аурухана және 3 амбулаторлы-емхана мекемесі) жұмыс істейді.<ref>[http://www.rudny.kz/kz/about/ Рудный қаласының ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120122051053/http://www.rudny.kz/kz/about/ |date=2012-01-22 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан қалалары}} {{Қостанай облысы}} {{Рудный қалалық әкімдігі елді мекендері}} {{Тобыл өзені бойындағы елді мекендер}} [[Санат:Рудный қалалық әкімдігі елді мекендері]] [[Санат:Тобыл бойындағы қалалар]] d0o36kgfagj9mqb8q1c27b0p1p2mxf0 Ордабасы ауданы 0 19048 3690619 3430270 2026-11-03T08:44:12Z Елбасиева Гулмира Арыстанбекқызы 187076 /* */ 3690619 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан ауданы |ауданның атауы = Ордабасы ауданы |елтаңба = Coat of arms of Ordabasy.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |lat_dir = N |lat_deg = 42 |lat_min = 35 |lat_sec =40 |lon_dir = E |lon_deg = 69 |lon_min = 15 |lon_sec =20 |облысы = Түркістан облысы |аудан орталығы = [[Темірлан]] |ауылдық округтер саны =10 |кенттік әкімдіктер саны = |қалалық әкімдіктер саны = |ауылдар саны = 57 |қалалар саны = |әкімі = Азат Әбдіғалиұлы Оралбаев |әкімдіктің мекенжайы = Темірлан ауылы, Рысқұлов көшесі, №14 |құрылған уақыты = 1964 |жер аумағы = 2,7 мың |жер аумағы бойынша орны = |тұрғыны = 127 719<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |халық саны бойынша орны = |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |тығыздығы бойынша орны = |ұлттық құрамы = {{nobr|[[қазақтар]] (95,93%)}}, {{nobr|[[күрдтер]] (1,28%)}}, {{nobr|[[орыстар]] (1,04%)}}, {{nobr|[[әзербайжандар]] (0,89%)}}, {{nobr|[[парсылар]] (0,51%)}}, {{nobr|басқа ұлт өкілдері (0,35%)}}<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |телефон коды = |пошта индексі = |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/turkestan-ordabin-audany?lang=kk Ордабасы ауданының әкімдігі |карта = Ordabasy District Kazakhstan.png |әкімшілік бірліктің картасы = |ортаққордағы санаты = }} '''Ордабасы ауданы''' — [[Түркістан облысы]]ның оңтүстігінде орналасқан әкімшілік-аумақтық бөлік. [[1964 жыл|1964]] жылы құрылған. [[1993 жыл|1993]] жылға дейін "Бөген ауданы" деп аталып келді. Аумағы 2,7 мың км². Орталығы – [[Темірлан]] ауылы. == Географиялық орны == Солтүстігінде [[Бәйдібек ауданы|Бәйдібек]], [[Сауран ауданы|Сауран]] аудандарымен, шығысында [[Сайрам ауданы]] және [[Шымкент]] қаласымен, батысында [[Отырар ауданы]] және [[Арыс]] қаласымен, оңтүстігінде [[Қазығұрт ауданы]]мен шектеседі. == Тарихы == Ордабасы ауданы 1964 жылы 3 наурызда [[Түркістан облысы|Түркiстан]], [[Арыс ауданы|Арыс]], [[Бәйдібек ауданы|Алғабас]] және [[Сайрам ауданы|Сайрам]] аудандарының негiзiнде, солардың аумағынан еншi алып, өз алдына аудан болып құрылды. Орталығы Темiрлан ауылы болды. Оған төмендегi ауылдық кеңестер қарады. Алғабас ауданынан - Бөген, Борлысай, Глинково, Жамбыл, Майбұлақ және Орлов; Түркiстан ауданынан - Бадам, Қараспан, Көлтоған, Темiрлан, Шұбар; Созақ ауданынан - Алғабас, Қосақжар, Мыңбұлақ, Қызылқұм ауданынан - Задария. Сол жылы сәуiрде Темiрлан мен Шұбар ауылдық кеңестерi бiрiгiп, Темiрлан ауылдық кеңесi (орталығы Темiрлан ауылы), Көлтоған мен Қараспан ауылдық кеңестерi бiрiгiп, Қараспан ауылдық кеңесi (орталығы Обручев ауылы) болды. Ал, сол жылдың мамырында Бөржар мен Ақдала ауылдық кеңестерi құрылды. Сол жылдың желтоқсанында Алғабас, Бөген, Борлысай, Глинково, Жамбыл, Қосақжар, Майбұлақ, Мыңбұлақ, Орлов ауылдық кеңестерi Алғабас ауданына қайтарылды. 1965 жылдың қаңтарында Сайрам ауданының Қатынкөпiр, [[Қазығұрт ауданы|Ленин ауданының]] Монтайтас ауылдық кеңестерi осы ауданға қарады. Ал 1967 жылдың қаңтарында Монтайтас ауылдық кеңесi Ленин ауданына қайта қосылды. 1967 жылдың қазанында Жаңаталап ауылында Жаңаталап ауылдық кеңесi ұйымдастырылды. 1968 жылы Түркiстан ауданынан Сыпатаев атындағы және «Октябрь» жемiс-жидек кеңшарлары қосылды. 1973 жылы Бөген құс фабрикасы, 1980 жылы «Мерей» құс фабрикасы құрылды. 1978 жылы Сыпатаев атындағы кеңшарынан «Көкарал» кеңшары еншi алып шықты. 1980 жылы «Ордабасы» мал бордақылау бiрлестiгi ұйымдастырылды, сөйтiп, аудан шаруашылығының саны ұлғайды. 1986 жылы «ХХI партсъезд» атындағы, «Шымкент» жемiс-жидек кеңшарлары мен «Шымкент» құс фабрикасы Сайрам ауданының құрамына берiлдi. 1988 жылғы 25 шiлдеде Бөген ауданы таратылып, Арыс ауданының қарамағына кiрдi. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесiнiң 1989 жылғы 13 қазандағы №4178-VI Жарлығымен Бөген ауданы қайта құрылды. Ал, бұрынғы «Задария» қаракөл қой зауыты, «Дермене» дәрi-дәрмектiк, «Ақдала» қаракөл қой кеңшарлары Арыс ауданының құрамында қалып қойды. Аудан аумағынан Шымкент қаласы аумағына жалпы көлемі 7068 гектар жер телімі оның ішінде: Бадам ауыл округі аумағынан 6070 гектар, Бөржар ауыл округі аумағынан 125 гектар, Шұбар ауыл округі аумағынан 873 гектар жер телімдері аудан әкімінің 07.12.2012 жылғы №484 қаулысына және Оңтүстік Қазақстан облыстық мәслихатының 10.12.2013 жылғы №21/177-V шешіміне сәйкес Бадам ауыл округінен Алтынтөбе және Көкбұлақ елді мекендері Шымкент қаласына өтті. Ордабасы өңірі қазақ халқының тарихында маңызды орын алады. Өңірдегі тарихи нысандардың бірі – Ордабасы тауы. 1993 жылы осы тарихи мекенде Қазақстан, Қырғызстан және Өзбекстан мемлекеттері басшыларының қатысуымен үш елдің достығы мен ынтымақтастығына арналған кездесу өтті. Бұл оқиға Ордабасының тарихи маңызын халықаралық деңгейде танытуға ықпал етті.<ref>Ордабасы ауданының тарихы толықтырылды</ref> <ref>https://e-history.kz/kz/amp/history-of-kazakhstan/show/32611</ref> == Жер бедері, климаты == Ордабасы ауданың жер бедері жазық. Оңтүстік бөлігі солтүстігіне қарағанда біршама көтеріңкі және бұл бөлігі [[Арыс (өзен)|Арыс]] өзенінің салаларымен сай-жыраларға тілімденген. Ауданның ең биік жері [[Қайнар (Ордабасы ауданы)|Қайнар]] ауылының шығысында (383 метр). ''Ауданның климаты континенттік''. Қысы қысқа, жұмсақ, жазы ұзақ, ыстық және аңызақты. Қаңтар айының жылдық орташа температурасы ''-3-5°С'', шілдеде ''26-28°С''. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері ''200-380 милиметр''. Желдің басым бөлігі шығыс, оңтүстік-шығыс бағыттан соғады. Орташа жылдамдығы ''3-5 м/с''. Желдің әсерінен жазда ауданның гидротермиялық көрсеткіші төмендеп ''(0,3-0,4),'' ылғалдылық мөлшері кемиді де аңызақ, құрғақ және ыстық кезең қалыптасады. Аудан арқылы Арыс және оның салалары - [[Боралдай (өзен)|Боралдай]] (''оң саласы''), Бөржар, Бадам, Шұбарсу, тағы басқа өзендері ағып өтеді. Ауданның орталық бөлігінде Бөген бөгені салынған. Одан [[Арыс-Түркістан каналы]] тартылған. Бөгеннің оңтүстігін бойлай Арыс каналы жүргізілген. == Өсімдігі мен жануарлар дүниесі == Өсімдігі ''қияқ, қоңырбас, солтүстігінде бозжусан басым көкпек, сар-сазан, баялыш, күйреуік'' өскен. Ауданның солтүстігінде бозжусан, ши аралас эфемероидті өсімдіктер өседі. Дәрілік өсімдіктерден ''күріш қонағы, қара меңдуана, тұмаршөп (жұмыршақ)'', тағы басқа кездеседі. Аудан халқы көп ұлтты. Оның басым бөлігін қазақтар құрайды. '''''Ірі елді мекендері:''''' ''Темірлан, Төрткөл, Сыпатаев, Бадам, Бөген, Қайнар, Қарааспан, Шұбар, Қарақұм'', тағы басқа. Ауыл шаруашылықтарына жарамды жердің аумағы ''246,5 мың гектар''. Егіс аумағының құрылымында дәнді дақылдар мен бұршақ ''(37,0%)'' басым. ''24,8%''-ы мақтаға тиесілі. Ауданда облыстағы барлық мүйізді ірі қараның ''7,3%-ы,'' қой мен ешкінің ''5,9%-ы,'' жылқының ''6,6%-ы,'' құстың ''9,1%-ы'' өсіріледі. '''''Аудан орталығы''''' - ''Темірлан ауылынан Шымкент қаласына дейінгі қашықтық 45 километр''. Аудан аумағы арқылы ''Шымкент-Қызылорда темір жолы'' және ''Шымкент-Түркістан-Қызылорда автомагистралі'' өтеді.Қазіргі таңда Батыс Қытай - Батыс Еуропа жолы жүргізілуде, бұл жол бұрынғы Ұлы жібек жолы болған. == Әлеуметтік-экономикалық жағдайы == ===Бюджет=== [[2007]] жылдың алты айында жалпы салықтардың кіріс жоспары ''297392 мың'' теңгені құрап, оның орындалуы ''369445 мың теңге'' болды, немесе ''72053 мың теңгеге'' артық түсіп ''124 пайызға'' орындалды. Республикалық бюджеттің жоспары ''30426 мың теңге'', түскені ''44691 мың теңге'' болды. Облыстық [[контингент]] бойынша жоспары ''266966 мың теңге'', орындалуы ''324754 мың теңге'', немесе ''121,6 пайзға'' орындалды. Оның ішінде жергілікті бюджет бойынша жоспар ''163466 мың теңгені'' құраса, оның нақты түсімі ''193713 мың теңге'' болды, бұл жоспардан ''30247 мың теңгеге'' артық, немесе ''118,5 пайызға'' орындалды. ===Ауыл шаруашылығы=== Алты айда ауыл шаруашылық саласында өндірілген өнім көлемі ''1878,2 млн. теңге'' болып, өткен жылмен салыстырғанда ''113,5 пайызға'' артық болды. Ауыл шаруашылық жерлерінің жалпы көлемі ''217299 гектар, оның ішінде егістік жер көлем 80277 гектар, мұның 48270 гектары тәлімі жерлер, 32007 гектары'' суармалы жерлер. Тыңайған жер ''26920 гектар, жайылымдық жер 131616 гектар'' және көпжылдық қондырғы ''514 гектарды'' құрайды. Барлық масақты дақылдар'' 20135 га, оның ішінде 19270 га жерге күздік бидай егілді. Жыртылуға тиісті 12 948 га пардың 10114 гектары немесе 78 пайызға'' орындалды. ''Мақта'' 12989, ''жаңа жоңыршқа'' 3465, ''көкөніс'' 1582, ''картоп'' 431, ''бақша'' 1658, ''мақсары'' 3828, ''жүгері'' 1873, ''күнбағыс'' 1803 гектар жерге егілді. Жаңадан ''алма'' 48,7 гектар, ''жүзім'' 15,2 гектар барлығы 63,9 гектар жерге 14 жеке қожалықтар бау, жүзімге құжаттарын өткізді. '''''2007 жылдың алты айында мал басы өткен жылдың тиісті мерзімімен салыстырғанда ірі қара мал 3343 басқа көбейіп, 67531 басты құрады'''''. ===Өнеркәсіп=== Ауданның өнеркәсіп саласында (шағын, қосалқы, кәсіпорындарды, үй шаруашылығы секторларын қоса алғанда), қолданылып жүрген бағамен есептегенде '''''844,5 млн'''''. теңгенің өнімдері өндіріліп, өткен жылдың тиісті мерзімімен салыстырғанда '''''120,3 пайызға''''' артты. Ауданда өнөркәсіп өнімдерін өндіретін заңды тұлғалардың саны'' 19, оның адам саны 50-ден жоғары 3 кәсіпорын, 50-ден төмен адам санымен 10 кәсіпорын, 6 қосалқы шаруашылық'' жұмыс істейді. Қаржылық емес секторлық корпорация бойынша ''389,4 млн''. теңгенің өнімі өндірілді, бұл өткен жылдың тиісті мерзімімен салыстырғанда 133 пайызға артық орындалды. ===Шағын және орта бизнесті дамыту=== [[2007]] жылдың алты айында шағын кәсіпкерлік саласында әр түрлі экономикалық қызмет түрлерін көрсететін '''''93 нүкте ашылып, 186 адам''''' жұмыспен қамтылды. Барлық заңды тұлғалар саны '''''642, жеке тұлғалар саны 718, шаруашылық субъектілерінің саны 4841, барлық тіркелген 6201 заңды және жеке тұлғаларда жұмыспен қамтылған адам саны 16405.''''' Бүгінгі таңға кәсіпкерлер банк және несие-қор ұйымдарынан ''771,6 млн. теңге'' несие қаржы игерді. Бөлшек сауда тауар айналымының көлемі ''217,6 млн. теңге'' болса, өткен жылдың тиісті кезеңімен салыстырғанда (тұрақты бағалармен) ''105,7 пайызға'' артты. Қоғамдық тамақтандыру қызметінің көлемі ''6,9 млн. теңге болды. 2006 жылдың осы кезеңмен салыстырғанда (тұрақты бағалармен) 127,8 пайызға'' өсті. ===Инвестиция=== ''2007 жылдың'' алты айында '''458,9 млн'''. теңге игерілді. Өткен жылдың тиісті мерзімімен салыстырғанда '''42,2 пайызға''' кем. Оның '''301,5 млн. теңгесі''' ''республикалық бюджеттен'', '''1,1 млн. теңгесі''' ''жергілікті бюджеттен'', '''156,3 млн. теңгесі''' жеке халық және кәсіпорындардың есебінен инвестицияға берілді. Елбасымыздың жыл сайынғы халқымыздың әлеуметтік жағдайын көтеруге арнап '''''«Тұрғын үй», «Таза су», «Ауыз су» және «Ауыл»''''' бағдарламаларының орындалуы барысында биылғы жылға су құбыры жүйесінің құрылысына 10,0 млн. теңге қаралып, қаржыландыру шілде айынан жүргізіледі Ауданда білім саласы бойынша 2007 жылға 2 мектептің құрылысына 126,3 млн. теңге қаралып (''К.Омаров-72540, Жусансай 53772'') 77,4 млн. теңгесі осы мерзімге қаралып игерілді. Электрондық үкімет шеңберінде адами капиталды дамытуға 4197 мың теңге қараған, шілде айынан бастап қаржыландырылады. Тұрғын үй бағдарламасы бойынша халықтың жеке қаржысы есебінен 2642 шаршы метр тұрғын үй пайдалануға берілді, жұмсалған қаржы 131359 мың теңге. Ауданда 6 азық-түлік дүкені пайдалануға берілді. ===Халықты әлеуметтік қорғау мен жұмыспен қамту=== '''''ҚР «Мемлекеттік атаулы әлеуметтік көмек туралы»''''' Заңына сәйкес, ''163 отбасының 817 адамына 2729,8 мың теңге'' атаулы әлеуметтік көмек тағайындалып, төленді. '''''ҚР «Балалы отбасыларға берілетін мемлекеттік жәрдемақылар туралы»''''' Заңына сәйкес ''2007 жылдың 1 қаңтарынан бастап 919 отбасыға 3136 балаға 16423,7 мың теңге 18 жасқа'' дейінгі балаларға арналған жәрдемақы тағайындалып, төленді. Аудан бойынша демеушілердің есебінен '''196 адамға 1590 мың теңгенің''' көлемінде көмек көрсетілді. Аудан бойынша Ұлы Отан соғысының ардагерлері мен мүгедектері, зейнеткер жасындағы Батыр аналар мен Алтын алқа иеғерлері, соғыс жылдары тылдағы еңбегі үшін марапатталған және кемінде 6 ай еңбек еткен тыл еңбеккерлері, жасына байланысты және зейнеткер жасындағы мүгедектер азаматтарға [[«Ардагерлер үйі», «Сарыағаш», «Манкент», «Спутник», «Денсаулық»]] шипажайлары мен оңалту орталықтарына ''139 азаматтарға'' демалуға жолдамалар берілді. 2007 жылдың алты айының қорытындысы бойынша 452 адам ресми тіркелген жұмыссыздар болып есептеледі. Ресми тіркелген жұмыссыздар-дың 235-і әйел және 217-сі ер азаматтар. 348 адам тұрақты жұмыспен, ақылы қоғамдық жұмысқа 270 адам қамтылды, нысаналы топ бойынша жұмысқа орналасқаны 66. ===Білім беру=== Аудандық білім бөліміне қарасты 66 мектеп жұмыс істейді, оның 37 орта, 12 негізгі, 17 бастауыш мектептер. Оқушы саны 22212. Мемлекеттік коммуналдық қазыналық кәсіпорны - 14 болса, оның 11-і мектепке дейінгі, 2-і мектептен тыс мекеме, 1-уі балалардың жазғы сауықтыру демалыс орны. Аудан бойынша қашықтықтан оқытудың спутниктік каналы 14 білім мекемесінде орнатылған. Аудан бойынша 66 мектептің 62-не телефон желісі орнатылған, оның 60 интернет жүйесіне қосылған және 2 мектепке ДАМА қондырғылары (спутник) орнатылған. 2007 жылы мектеп кітапханаларын жаңарту мақсатында республикалық бюджеттен 6541 мың теңге, облыстық бюджеттен 14369 мың теңге, барлығы 20910 қарастырылды, алты айында 10731 мың теңгеге кітап қоры жаңартылды. Үстіміздегі жылы мектептерге бюджеттен күрделі жөндеу жұмыстарына 9000 мың теңге жоспарланып, шілде айынан бастап жүргізіледі, ағымдағы жөндеуге 1887 мың теңге қаралып оның 1287 мың теңгесі игерілді.. ===Спорт=== Ауданда 21 спорт зал, Д.Қонаев атындағы демалыс лагеріндегі жүзу бассейні мен стандартқа сай 1500 орындықты орталық стадион бар. Аудандық дене шынықтыру және спорт бөліміне қарасты жасөспірімдер спорт мектебінде 41 жаттықтырушы жұмыс істейді, оның 28-і штаттық, 13-і қосалқы жұмыс атқарады. Оқушылардың саны 920, топтардың саны 72. Бүгінгі таңда аталмыш мекепте спорттың 11 түрінен оқу-жаттығу сабақтары жүргізіледі, атап айтқанда: футбол, баскетбол, қазақша күрес, бокс, жеңіл атлетика, каратэ-до шотакан, самбо, дзю-до және шахматттан. Оқу- жаттығу сабақтары Темірлан, Қараспан, Шұбар, Қызыл-жар ауылдарында және Б.Оңтаева, Ерназаров, Бектаев және Шұбар-су орта мектептерде және мәдениет үйінің спорт залы мен Қажымұқан атындағы стадионда өтеді. Жыл басынан 7 спорттық жарыстар өткізіліп, оған 773 спортшылар қатысты. ===Денсаулық сақтау=== Ауданда халыққа 1 аудандық орталық аурухана, 1 туберкулезге қарсы диспансер, 2 ауылдық аурухана, 1 БМСК Қараспан, 8 дәрігерлік емхана, 42 МБ қызмет көрсетеді. Аудан көлемінде 2007 жылдың 6 айында 1274 бала /2006 жылы 1251 бала туған/ дүниеге келіп, былтырғыдан 23 балаға артып отыр. Өлім көрсеткіші (туған 1000 балаға шаққанда) /2006 ж. 15-14/ 2007 ж. 24-20,6 аудан бойынша өлім 9 балаға артып отыр. Ауданымыздағы жалпы халықты флюорография-лық тексеруден өткізу жоспары 44810 болса оның 19892 адам тексеріліп 44,4 пайызға орындалды. 18 жасқа дейінгі балаларды профилактикалық тексеруден аудан бойынша 32746 бала өтуге тиісті болса, қазіргі таңда 18458 бала өтіп, 56,3 пайызды құрады. ===Мәдениет=== Ауданда 1 мәдениет үйі мен 1 орталықтандырылған кітапхана, балалар кітапханасы, 4 ауылдық мәдениет және 8 ауылдық клуб, 31 ауылдық кітапханалар халыққа қызмет етеді. Осы жылдың алты айында мәдени-ағарту мекемелерінде 152 мәдени іс-шара өтіп, оған 38250 адам қатысты. Аудандық орталықтандырылған кітапхана жүйесінде 339419 кітап қоры биылғы жылы 1941 дана кітаппен толықтырылды. Жарты жылдыққа арнайы есепке 27410 теңге түсті. Материалдық-техникалық базасы нығайтылды. Аудандық мәдениет үйін ағымдағы жөндеуден өткізілуде. ===Байланыс=== Аудан бойынша 14-АТС халық игілігіне қызмет етуде. Оның 9-ы санды, 5-і аналогты станциялар. Аудан бойынша 59 елді мекен толығымен телефондандырылған, 4033 телефон нүктесі бар, оның ішінде бес айда 274 нүктесі орнатылды. Қажымұқан, Темірлан, Аманкелді және Жеңіс ауылдарында кабелді желілерге ағымдағы жөндеу жұмыстары жүргізілді. Аудан орталығында күрделі жөндеу жұмыстары жүргізу арқылы 1000 м жаңа телефон канализациясы құрылды.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том</ref> == Халқы == {| class="wikitable" ! 1970 !! 1979<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/census.php Ресей империясы,  КСРО халық санақтары]</ref> !! 1999 !! 2009<ref>[https://old.stat.gov.kz/for_users/national/ ҚР халық санақтары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231010011948/https://old.stat.gov.kz/for_users/national |date=2023-10-10 }}</ref> !! 2021 |- | 79195 || {{өсім}}97138 || {{құлдырау}}80799 || {{өсім}}100441 || {{өсім}}123257 |} Тұрғындар саны – 118 916 адам ([[2019 жыл|2019]]). Ұлттық құрамы: [[қазақтар]] – 95,33%, [[күрдтер]] – 1,33%, [[орыстар]] – 1,20%, [[әзербайжандар]] – 1,03%, басқа ұлт өкілдері – 1,12%. == Әкімшілік бөлінісі == 57 елді мекен 10 ауылдық округке біріктірілген: {| class="wikitable" |+ Халқының саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! Ауылдық округтері!! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- | [[Бадам ауылдық округі (Ордабасы ауданы)|Бадам ауылдық округі]] ||12747 ||{{өсім}}14902 ||116,9 ||6443 ||{{өсім}}7693 ||119,4 ||6304 ||{{өсім}}7209 ||114,4 |- | [[Бөген ауылдық округі (Ордабасы ауданы)|Бөген ауылдық округі]] ||4315 ||{{құлдырау}}3289 ||76,2 ||2201 ||{{құлдырау}}1729 ||78,6 ||2114 ||{{құлдырау}}1560 ||73,8 |- | [[Бөріжар ауылдық округі]] ||9033 ||{{өсім}}9656 ||106,9 ||4574 ||{{өсім}}4874 ||106,6 ||4459 ||{{өсім}}4782 ||107,2 |- | [[Жеңіс ауылдық округі]] ||2387 ||{{құлдырау}}2120 ||88,8 ||1212 ||{{құлдырау}}1076 ||88,8 ||1175 ||{{құлдырау}}1044 ||88,9 |- | [[Қажымұқан ауылдық округі]] ||19956 ||{{өсім}}26066 ||130,6 ||9972 ||{{өсім}}13464 ||135 ||9984 ||{{өсім}}12602 ||126,2 |- | [[Қарааспан ауылдық округі]] ||12757 ||{{құлдырау}}12091 ||94,8 ||6430 ||{{құлдырау}}6272 ||97,5 ||6327 ||{{құлдырау}}5819 ||92 |- | [[Қарақұм ауылдық округі (Түркістан облысы)|Қарақұм ауылдық округі]] ||3114 ||{{құлдырау}}2782 ||89,3 ||1584 ||{{құлдырау}}1402 ||88,5 ||1530 ||{{құлдырау}}1380 ||90,2 |- | [[Төрткөл ауылдық округі]] ||12864 ||{{құлдырау}}12684 ||98,6 ||6448 ||{{өсім}}6555 ||101,7 ||6416 ||{{құлдырау}}6129 ||95,5 |- | [[Шұбар ауылдық округі (Түркістан облысы)|Шұбар ауылдық округі]] ||6918 ||{{өсім}}7277 ||105,2 ||3441 ||{{өсім}}3801 ||110,5 ||3477 ||{{құлдырау}}3476 ||99,9 |- | [[Шұбарсу ауылдық округі]] ||16350 ||{{өсім}}32390 ||198,1 ||8209 ||{{өсім}}16384 ||199,6 ||8141 ||{{өсім}}16006 ||196,6 |- | '''ЖАЛПЫ САНЫ''' ||100441 ||{{өсім}}123257 ||122,7 ||50514 ||{{өсім}}63250 ||125,2 ||49927 ||{{өсім}}60007 ||120,2 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Түркістан облысы}} {{Ордабасы ауданы елді мекендері}} [[Санат:Ордабасы ауданы]] 8udke62ihejmw7ojja7k4e4gew1pj9t 3690630 3690619 2026-11-03T08:47:50Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Елбасиева Гулмира Арыстанбекқызы|Елбасиева Гулмира Арыстанбекқызы]] ([[User talk:Елбасиева Гулмира Арыстанбекқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды 3430270 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан ауданы |ауданның атауы = Ордабасы ауданы |елтаңба = Coat of arms of Ordabasy.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |lat_dir = N |lat_deg = 42 |lat_min = 35 |lat_sec =40 |lon_dir = E |lon_deg = 69 |lon_min = 15 |lon_sec =20 |облысы = Түркістан облысы |аудан орталығы = [[Темірлан]] |ауылдық округтер саны =10 |кенттік әкімдіктер саны = |қалалық әкімдіктер саны = |ауылдар саны = 57 |қалалар саны = |әкімі = Азат Әбдіғалиұлы Оралбаев |әкімдіктің мекенжайы = Темірлан ауылы, Рысқұлов көшесі, №14 |құрылған уақыты = 1964 |жер аумағы = 2,7 мың |жер аумағы бойынша орны = |тұрғыны = 127 719<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |халық саны бойынша орны = |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |тығыздығы бойынша орны = |ұлттық құрамы = {{nobr|[[қазақтар]] (95,93%)}}, {{nobr|[[күрдтер]] (1,28%)}}, {{nobr|[[орыстар]] (1,04%)}}, {{nobr|[[әзербайжандар]] (0,89%)}}, {{nobr|[[парсылар]] (0,51%)}}, {{nobr|басқа ұлт өкілдері (0,35%)}}<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |телефон коды = |пошта индексі = |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/turkestan-ordabin-audany?lang=kk Ордабасы ауданының әкімдігі |карта = Ordabasy District Kazakhstan.png |әкімшілік бірліктің картасы = |ортаққордағы санаты = }} '''Ордабасы ауданы''' — [[Түркістан облысы]]ның оңтүстігінде орналасқан әкімшілік-аумақтық бөлік. [[1964 жыл|1964]] жылы құрылған. [[1993 жыл|1993]] жылға дейін "Бөген ауданы" деп аталып келді. Аумағы 2,7 мың км². Орталығы – [[Темірлан]] ауылы. == Географиялық орны == Солтүстігінде [[Бәйдібек ауданы|Бәйдібек]], [[Сауран ауданы|Сауран]] аудандарымен, шығысында [[Сайрам ауданы]] және [[Шымкент]] қаласымен, батысында [[Отырар ауданы]] және [[Арыс]] қаласымен, оңтүстігінде [[Қазығұрт ауданы]]мен шектеседі. == Тарихы == Ордабасы ауданы 1964 жылы 3 наурызда [[Түркістан облысы|Түркiстан]], [[Арыс ауданы|Арыс]], [[Бәйдібек ауданы|Алғабас]] және [[Сайрам ауданы|Сайрам]] аудандарының негiзiнде, солардың аумағынан еншi алып, өз алдына аудан болып құрылды. Орталығы Темiрлан ауылы болды. Оған төмендегi ауылдық кеңестер қарады. Алғабас ауданынан - Бөген, Борлысай, Глинково, Жамбыл, Майбұлақ және Орлов; Түркiстан ауданынан - Бадам, Қараспан, Көлтоған, Темiрлан, Шұбар; Созақ ауданынан - Алғабас, Қосақжар, Мыңбұлақ, Қызылқұм ауданынан - Задария. Сол жылы сәуiрде Темiрлан мен Шұбар ауылдық кеңестерi бiрiгiп, Темiрлан ауылдық кеңесi (орталығы Темiрлан ауылы), Көлтоған мен Қараспан ауылдық кеңестерi бiрiгiп, Қараспан ауылдық кеңесi (орталығы Обручев ауылы) болды. Ал, сол жылдың мамырында Бөржар мен Ақдала ауылдық кеңестерi құрылды. Сол жылдың желтоқсанында Алғабас, Бөген, Борлысай, Глинково, Жамбыл, Қосақжар, Майбұлақ, Мыңбұлақ, Орлов ауылдық кеңестерi Алғабас ауданына қайтарылды. 1965 жылдың қаңтарында Сайрам ауданының Қатынкөпiр, [[Қазығұрт ауданы|Ленин ауданының]] Монтайтас ауылдық кеңестерi осы ауданға қарады. Ал 1967 жылдың қаңтарында Монтайтас ауылдық кеңесi Ленин ауданына қайта қосылды. 1967 жылдың қазанында Жаңаталап ауылында Жаңаталап ауылдық кеңесi ұйымдастырылды. 1968 жылы Түркiстан ауданынан Сыпатаев атындағы және «Октябрь» жемiс-жидек кеңшарлары қосылды. 1973 жылы Бөген құс фабрикасы, 1980 жылы «Мерей» құс фабрикасы құрылды. 1978 жылы Сыпатаев атындағы кеңшарынан «Көкарал» кеңшары еншi алып шықты. 1980 жылы «Ордабасы» мал бордақылау бiрлестiгi ұйымдастырылды, сөйтiп, аудан шаруашылығының саны ұлғайды. 1986 жылы «ХХI партсъезд» атындағы, «Шымкент» жемiс-жидек кеңшарлары мен «Шымкент» құс фабрикасы Сайрам ауданының құрамына берiлдi. 1988 жылғы 25 шiлдеде Бөген ауданы таратылып, Арыс ауданының қарамағына кiрдi. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесiнiң 1989 жылғы 13 қазандағы №4178-VI Жарлығымен Бөген ауданы қайта құрылды. Ал, бұрынғы «Задария» қаракөл қой зауыты, «Дермене» дәрi-дәрмектiк, «Ақдала» қаракөл қой кеңшарлары Арыс ауданының құрамында қалып қойды. Аудан аумағынан Шымкент қаласы аумағына жалпы көлемі 7068 гектар жер телімі оның ішінде: Бадам ауыл округі аумағынан 6070 гектар, Бөржар ауыл округі аумағынан 125 гектар, Шұбар ауыл округі аумағынан 873 гектар жер телімдері аудан әкімінің 07.12.2012 жылғы №484 қаулысына және Оңтүстік Қазақстан облыстық мәслихатының 10.12.2013 жылғы №21/177-V шешіміне сәйкес Бадам ауыл округінен Алтынтөбе және Көкбұлақ елді мекендері Шымкент қаласына өтті. == Жер бедері, климаты == Ордабасы ауданың жер бедері жазық. Оңтүстік бөлігі солтүстігіне қарағанда біршама көтеріңкі және бұл бөлігі [[Арыс (өзен)|Арыс]] өзенінің салаларымен сай-жыраларға тілімденген. Ауданның ең биік жері [[Қайнар (Ордабасы ауданы)|Қайнар]] ауылының шығысында (383 метр). ''Ауданның климаты континенттік''. Қысы қысқа, жұмсақ, жазы ұзақ, ыстық және аңызақты. Қаңтар айының жылдық орташа температурасы ''-3-5°С'', шілдеде ''26-28°С''. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері ''200-380 милиметр''. Желдің басым бөлігі шығыс, оңтүстік-шығыс бағыттан соғады. Орташа жылдамдығы ''3-5 м/с''. Желдің әсерінен жазда ауданның гидротермиялық көрсеткіші төмендеп ''(0,3-0,4),'' ылғалдылық мөлшері кемиді де аңызақ, құрғақ және ыстық кезең қалыптасады. Аудан арқылы Арыс және оның салалары - [[Боралдай (өзен)|Боралдай]] (''оң саласы''), Бөржар, Бадам, Шұбарсу, тағы басқа өзендері ағып өтеді. Ауданның орталық бөлігінде Бөген бөгені салынған. Одан [[Арыс-Түркістан каналы]] тартылған. Бөгеннің оңтүстігін бойлай Арыс каналы жүргізілген. == Өсімдігі мен жануарлар дүниесі == Өсімдігі ''қияқ, қоңырбас, солтүстігінде бозжусан басым көкпек, сар-сазан, баялыш, күйреуік'' өскен. Ауданның солтүстігінде бозжусан, ши аралас эфемероидті өсімдіктер өседі. Дәрілік өсімдіктерден ''күріш қонағы, қара меңдуана, тұмаршөп (жұмыршақ)'', тағы басқа кездеседі. Аудан халқы көп ұлтты. Оның басым бөлігін қазақтар құрайды. '''''Ірі елді мекендері:''''' ''Темірлан, Төрткөл, Сыпатаев, Бадам, Бөген, Қайнар, Қарааспан, Шұбар, Қарақұм'', тағы басқа. Ауыл шаруашылықтарына жарамды жердің аумағы ''246,5 мың гектар''. Егіс аумағының құрылымында дәнді дақылдар мен бұршақ ''(37,0%)'' басым. ''24,8%''-ы мақтаға тиесілі. Ауданда облыстағы барлық мүйізді ірі қараның ''7,3%-ы,'' қой мен ешкінің ''5,9%-ы,'' жылқының ''6,6%-ы,'' құстың ''9,1%-ы'' өсіріледі. '''''Аудан орталығы''''' - ''Темірлан ауылынан Шымкент қаласына дейінгі қашықтық 45 километр''. Аудан аумағы арқылы ''Шымкент-Қызылорда темір жолы'' және ''Шымкент-Түркістан-Қызылорда автомагистралі'' өтеді.Қазіргі таңда Батыс Қытай - Батыс Еуропа жолы жүргізілуде, бұл жол бұрынғы Ұлы жібек жолы болған. == Әлеуметтік-экономикалық жағдайы == ===Бюджет=== [[2007]] жылдың алты айында жалпы салықтардың кіріс жоспары ''297392 мың'' теңгені құрап, оның орындалуы ''369445 мың теңге'' болды, немесе ''72053 мың теңгеге'' артық түсіп ''124 пайызға'' орындалды. Республикалық бюджеттің жоспары ''30426 мың теңге'', түскені ''44691 мың теңге'' болды. Облыстық [[контингент]] бойынша жоспары ''266966 мың теңге'', орындалуы ''324754 мың теңге'', немесе ''121,6 пайзға'' орындалды. Оның ішінде жергілікті бюджет бойынша жоспар ''163466 мың теңгені'' құраса, оның нақты түсімі ''193713 мың теңге'' болды, бұл жоспардан ''30247 мың теңгеге'' артық, немесе ''118,5 пайызға'' орындалды. ===Ауыл шаруашылығы=== Алты айда ауыл шаруашылық саласында өндірілген өнім көлемі ''1878,2 млн. теңге'' болып, өткен жылмен салыстырғанда ''113,5 пайызға'' артық болды. Ауыл шаруашылық жерлерінің жалпы көлемі ''217299 гектар, оның ішінде егістік жер көлем 80277 гектар, мұның 48270 гектары тәлімі жерлер, 32007 гектары'' суармалы жерлер. Тыңайған жер ''26920 гектар, жайылымдық жер 131616 гектар'' және көпжылдық қондырғы ''514 гектарды'' құрайды. Барлық масақты дақылдар'' 20135 га, оның ішінде 19270 га жерге күздік бидай егілді. Жыртылуға тиісті 12 948 га пардың 10114 гектары немесе 78 пайызға'' орындалды. ''Мақта'' 12989, ''жаңа жоңыршқа'' 3465, ''көкөніс'' 1582, ''картоп'' 431, ''бақша'' 1658, ''мақсары'' 3828, ''жүгері'' 1873, ''күнбағыс'' 1803 гектар жерге егілді. Жаңадан ''алма'' 48,7 гектар, ''жүзім'' 15,2 гектар барлығы 63,9 гектар жерге 14 жеке қожалықтар бау, жүзімге құжаттарын өткізді. '''''2007 жылдың алты айында мал басы өткен жылдың тиісті мерзімімен салыстырғанда ірі қара мал 3343 басқа көбейіп, 67531 басты құрады'''''. ===Өнеркәсіп=== Ауданның өнеркәсіп саласында (шағын, қосалқы, кәсіпорындарды, үй шаруашылығы секторларын қоса алғанда), қолданылып жүрген бағамен есептегенде '''''844,5 млн'''''. теңгенің өнімдері өндіріліп, өткен жылдың тиісті мерзімімен салыстырғанда '''''120,3 пайызға''''' артты. Ауданда өнөркәсіп өнімдерін өндіретін заңды тұлғалардың саны'' 19, оның адам саны 50-ден жоғары 3 кәсіпорын, 50-ден төмен адам санымен 10 кәсіпорын, 6 қосалқы шаруашылық'' жұмыс істейді. Қаржылық емес секторлық корпорация бойынша ''389,4 млн''. теңгенің өнімі өндірілді, бұл өткен жылдың тиісті мерзімімен салыстырғанда 133 пайызға артық орындалды. ===Шағын және орта бизнесті дамыту=== [[2007]] жылдың алты айында шағын кәсіпкерлік саласында әр түрлі экономикалық қызмет түрлерін көрсететін '''''93 нүкте ашылып, 186 адам''''' жұмыспен қамтылды. Барлық заңды тұлғалар саны '''''642, жеке тұлғалар саны 718, шаруашылық субъектілерінің саны 4841, барлық тіркелген 6201 заңды және жеке тұлғаларда жұмыспен қамтылған адам саны 16405.''''' Бүгінгі таңға кәсіпкерлер банк және несие-қор ұйымдарынан ''771,6 млн. теңге'' несие қаржы игерді. Бөлшек сауда тауар айналымының көлемі ''217,6 млн. теңге'' болса, өткен жылдың тиісті кезеңімен салыстырғанда (тұрақты бағалармен) ''105,7 пайызға'' артты. Қоғамдық тамақтандыру қызметінің көлемі ''6,9 млн. теңге болды. 2006 жылдың осы кезеңмен салыстырғанда (тұрақты бағалармен) 127,8 пайызға'' өсті. ===Инвестиция=== ''2007 жылдың'' алты айында '''458,9 млн'''. теңге игерілді. Өткен жылдың тиісті мерзімімен салыстырғанда '''42,2 пайызға''' кем. Оның '''301,5 млн. теңгесі''' ''республикалық бюджеттен'', '''1,1 млн. теңгесі''' ''жергілікті бюджеттен'', '''156,3 млн. теңгесі''' жеке халық және кәсіпорындардың есебінен инвестицияға берілді. Елбасымыздың жыл сайынғы халқымыздың әлеуметтік жағдайын көтеруге арнап '''''«Тұрғын үй», «Таза су», «Ауыз су» және «Ауыл»''''' бағдарламаларының орындалуы барысында биылғы жылға су құбыры жүйесінің құрылысына 10,0 млн. теңге қаралып, қаржыландыру шілде айынан жүргізіледі Ауданда білім саласы бойынша 2007 жылға 2 мектептің құрылысына 126,3 млн. теңге қаралып (''К.Омаров-72540, Жусансай 53772'') 77,4 млн. теңгесі осы мерзімге қаралып игерілді. Электрондық үкімет шеңберінде адами капиталды дамытуға 4197 мың теңге қараған, шілде айынан бастап қаржыландырылады. Тұрғын үй бағдарламасы бойынша халықтың жеке қаржысы есебінен 2642 шаршы метр тұрғын үй пайдалануға берілді, жұмсалған қаржы 131359 мың теңге. Ауданда 6 азық-түлік дүкені пайдалануға берілді. ===Халықты әлеуметтік қорғау мен жұмыспен қамту=== '''''ҚР «Мемлекеттік атаулы әлеуметтік көмек туралы»''''' Заңына сәйкес, ''163 отбасының 817 адамына 2729,8 мың теңге'' атаулы әлеуметтік көмек тағайындалып, төленді. '''''ҚР «Балалы отбасыларға берілетін мемлекеттік жәрдемақылар туралы»''''' Заңына сәйкес ''2007 жылдың 1 қаңтарынан бастап 919 отбасыға 3136 балаға 16423,7 мың теңге 18 жасқа'' дейінгі балаларға арналған жәрдемақы тағайындалып, төленді. Аудан бойынша демеушілердің есебінен '''196 адамға 1590 мың теңгенің''' көлемінде көмек көрсетілді. Аудан бойынша Ұлы Отан соғысының ардагерлері мен мүгедектері, зейнеткер жасындағы Батыр аналар мен Алтын алқа иеғерлері, соғыс жылдары тылдағы еңбегі үшін марапатталған және кемінде 6 ай еңбек еткен тыл еңбеккерлері, жасына байланысты және зейнеткер жасындағы мүгедектер азаматтарға [[«Ардагерлер үйі», «Сарыағаш», «Манкент», «Спутник», «Денсаулық»]] шипажайлары мен оңалту орталықтарына ''139 азаматтарға'' демалуға жолдамалар берілді. 2007 жылдың алты айының қорытындысы бойынша 452 адам ресми тіркелген жұмыссыздар болып есептеледі. Ресми тіркелген жұмыссыздар-дың 235-і әйел және 217-сі ер азаматтар. 348 адам тұрақты жұмыспен, ақылы қоғамдық жұмысқа 270 адам қамтылды, нысаналы топ бойынша жұмысқа орналасқаны 66. ===Білім беру=== Аудандық білім бөліміне қарасты 66 мектеп жұмыс істейді, оның 37 орта, 12 негізгі, 17 бастауыш мектептер. Оқушы саны 22212. Мемлекеттік коммуналдық қазыналық кәсіпорны - 14 болса, оның 11-і мектепке дейінгі, 2-і мектептен тыс мекеме, 1-уі балалардың жазғы сауықтыру демалыс орны. Аудан бойынша қашықтықтан оқытудың спутниктік каналы 14 білім мекемесінде орнатылған. Аудан бойынша 66 мектептің 62-не телефон желісі орнатылған, оның 60 интернет жүйесіне қосылған және 2 мектепке ДАМА қондырғылары (спутник) орнатылған. 2007 жылы мектеп кітапханаларын жаңарту мақсатында республикалық бюджеттен 6541 мың теңге, облыстық бюджеттен 14369 мың теңге, барлығы 20910 қарастырылды, алты айында 10731 мың теңгеге кітап қоры жаңартылды. Үстіміздегі жылы мектептерге бюджеттен күрделі жөндеу жұмыстарына 9000 мың теңге жоспарланып, шілде айынан бастап жүргізіледі, ағымдағы жөндеуге 1887 мың теңге қаралып оның 1287 мың теңгесі игерілді.. ===Спорт=== Ауданда 21 спорт зал, Д.Қонаев атындағы демалыс лагеріндегі жүзу бассейні мен стандартқа сай 1500 орындықты орталық стадион бар. Аудандық дене шынықтыру және спорт бөліміне қарасты жасөспірімдер спорт мектебінде 41 жаттықтырушы жұмыс істейді, оның 28-і штаттық, 13-і қосалқы жұмыс атқарады. Оқушылардың саны 920, топтардың саны 72. Бүгінгі таңда аталмыш мекепте спорттың 11 түрінен оқу-жаттығу сабақтары жүргізіледі, атап айтқанда: футбол, баскетбол, қазақша күрес, бокс, жеңіл атлетика, каратэ-до шотакан, самбо, дзю-до және шахматттан. Оқу- жаттығу сабақтары Темірлан, Қараспан, Шұбар, Қызыл-жар ауылдарында және Б.Оңтаева, Ерназаров, Бектаев және Шұбар-су орта мектептерде және мәдениет үйінің спорт залы мен Қажымұқан атындағы стадионда өтеді. Жыл басынан 7 спорттық жарыстар өткізіліп, оған 773 спортшылар қатысты. ===Денсаулық сақтау=== Ауданда халыққа 1 аудандық орталық аурухана, 1 туберкулезге қарсы диспансер, 2 ауылдық аурухана, 1 БМСК Қараспан, 8 дәрігерлік емхана, 42 МБ қызмет көрсетеді. Аудан көлемінде 2007 жылдың 6 айында 1274 бала /2006 жылы 1251 бала туған/ дүниеге келіп, былтырғыдан 23 балаға артып отыр. Өлім көрсеткіші (туған 1000 балаға шаққанда) /2006 ж. 15-14/ 2007 ж. 24-20,6 аудан бойынша өлім 9 балаға артып отыр. Ауданымыздағы жалпы халықты флюорография-лық тексеруден өткізу жоспары 44810 болса оның 19892 адам тексеріліп 44,4 пайызға орындалды. 18 жасқа дейінгі балаларды профилактикалық тексеруден аудан бойынша 32746 бала өтуге тиісті болса, қазіргі таңда 18458 бала өтіп, 56,3 пайызды құрады. ===Мәдениет=== Ауданда 1 мәдениет үйі мен 1 орталықтандырылған кітапхана, балалар кітапханасы, 4 ауылдық мәдениет және 8 ауылдық клуб, 31 ауылдық кітапханалар халыққа қызмет етеді. Осы жылдың алты айында мәдени-ағарту мекемелерінде 152 мәдени іс-шара өтіп, оған 38250 адам қатысты. Аудандық орталықтандырылған кітапхана жүйесінде 339419 кітап қоры биылғы жылы 1941 дана кітаппен толықтырылды. Жарты жылдыққа арнайы есепке 27410 теңге түсті. Материалдық-техникалық базасы нығайтылды. Аудандық мәдениет үйін ағымдағы жөндеуден өткізілуде. ===Байланыс=== Аудан бойынша 14-АТС халық игілігіне қызмет етуде. Оның 9-ы санды, 5-і аналогты станциялар. Аудан бойынша 59 елді мекен толығымен телефондандырылған, 4033 телефон нүктесі бар, оның ішінде бес айда 274 нүктесі орнатылды. Қажымұқан, Темірлан, Аманкелді және Жеңіс ауылдарында кабелді желілерге ағымдағы жөндеу жұмыстары жүргізілді. Аудан орталығында күрделі жөндеу жұмыстары жүргізу арқылы 1000 м жаңа телефон канализациясы құрылды.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том</ref> == Халқы == {| class="wikitable" ! 1970 !! 1979<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/census.php Ресей империясы,  КСРО халық санақтары]</ref> !! 1999 !! 2009<ref>[https://old.stat.gov.kz/for_users/national/ ҚР халық санақтары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231010011948/https://old.stat.gov.kz/for_users/national |date=2023-10-10 }}</ref> !! 2021 |- | 79195 || {{өсім}}97138 || {{құлдырау}}80799 || {{өсім}}100441 || {{өсім}}123257 |} Тұрғындар саны – 118 916 адам ([[2019 жыл|2019]]). Ұлттық құрамы: [[қазақтар]] – 95,33%, [[күрдтер]] – 1,33%, [[орыстар]] – 1,20%, [[әзербайжандар]] – 1,03%, басқа ұлт өкілдері – 1,12%. == Әкімшілік бөлінісі == 57 елді мекен 10 ауылдық округке біріктірілген: {| class="wikitable" |+ Халқының саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! Ауылдық округтері!! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- | [[Бадам ауылдық округі (Ордабасы ауданы)|Бадам ауылдық округі]] ||12747 ||{{өсім}}14902 ||116,9 ||6443 ||{{өсім}}7693 ||119,4 ||6304 ||{{өсім}}7209 ||114,4 |- | [[Бөген ауылдық округі (Ордабасы ауданы)|Бөген ауылдық округі]] ||4315 ||{{құлдырау}}3289 ||76,2 ||2201 ||{{құлдырау}}1729 ||78,6 ||2114 ||{{құлдырау}}1560 ||73,8 |- | [[Бөріжар ауылдық округі]] ||9033 ||{{өсім}}9656 ||106,9 ||4574 ||{{өсім}}4874 ||106,6 ||4459 ||{{өсім}}4782 ||107,2 |- | [[Жеңіс ауылдық округі]] ||2387 ||{{құлдырау}}2120 ||88,8 ||1212 ||{{құлдырау}}1076 ||88,8 ||1175 ||{{құлдырау}}1044 ||88,9 |- | [[Қажымұқан ауылдық округі]] ||19956 ||{{өсім}}26066 ||130,6 ||9972 ||{{өсім}}13464 ||135 ||9984 ||{{өсім}}12602 ||126,2 |- | [[Қарааспан ауылдық округі]] ||12757 ||{{құлдырау}}12091 ||94,8 ||6430 ||{{құлдырау}}6272 ||97,5 ||6327 ||{{құлдырау}}5819 ||92 |- | [[Қарақұм ауылдық округі (Түркістан облысы)|Қарақұм ауылдық округі]] ||3114 ||{{құлдырау}}2782 ||89,3 ||1584 ||{{құлдырау}}1402 ||88,5 ||1530 ||{{құлдырау}}1380 ||90,2 |- | [[Төрткөл ауылдық округі]] ||12864 ||{{құлдырау}}12684 ||98,6 ||6448 ||{{өсім}}6555 ||101,7 ||6416 ||{{құлдырау}}6129 ||95,5 |- | [[Шұбар ауылдық округі (Түркістан облысы)|Шұбар ауылдық округі]] ||6918 ||{{өсім}}7277 ||105,2 ||3441 ||{{өсім}}3801 ||110,5 ||3477 ||{{құлдырау}}3476 ||99,9 |- | [[Шұбарсу ауылдық округі]] ||16350 ||{{өсім}}32390 ||198,1 ||8209 ||{{өсім}}16384 ||199,6 ||8141 ||{{өсім}}16006 ||196,6 |- | '''ЖАЛПЫ САНЫ''' ||100441 ||{{өсім}}123257 ||122,7 ||50514 ||{{өсім}}63250 ||125,2 ||49927 ||{{өсім}}60007 ||120,2 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Түркістан облысы}} {{Ордабасы ауданы елді мекендері}} [[Санат:Ордабасы ауданы]] ot3ud6knhuzfefjy0aegkd899rc2dfv Массаж 0 20109 3690246 3556716 2026-11-02T12:16:47Z Султанова Айжан 187428 3690246 wikitext text/x-wiki '''Массаж''' – француз сөзінен шыққан, ысқылау деген мағынаны білдіреді, оның түпкі тамырын араб тілінен алған (арабша «масс» — жақындау, сипалау). [[Сурет:Massage Frankfurt.jpg|thumb|Франкфурт, Алмания.]] == Тарихы == Осыдан 4000 жыл бұрын Египетте емдеу әрекеті басталған, оның ішіне массаж да кірген. Оған айғақ 1841-ші жылы Египет қолбасшысының табытының ішінде папирус жапырағына жазылған массаждың тәсілдері табылған. Массаждың ең көне түрі Берлинде үлкен музейде сақталған. Көз тартарлық дүниенің ішінде, екі адамның бірін – бірі сипалап отырған көрінісі ерекше көзге түседі. Бұл сол кездегі Ассирия патшасы Санхерибаның (біздің дәуірімізге дейінгі 705–681-ші жылдар) дүниесі еді. Ежелгі гректер массаж арқылы денеге әр түрлі майларды уқалап жағуды египеттіктерден үйренген екен. Ежелгі Грекия халқының спортшылары сайыстың алдында және соңынан денелерін майлатып, артынан Ніл өзенінің жағасынан әкелінген ұсақ құммен ысқылатқан екен. Ең алғашқы массажды қолдануға ұсыныс берген гректің атақты дәрігері Геродикос. Оның оқушысы Гиппократ ауруларға массаждың илеу – жұмсарту – мыжу тәсілдерін кеңінен қолданады. Массаж ертедегі Грекиядан Ежелгі Римге өтеді. Дәрігер Акслепиад (біздің дәуірге дейінгі 156–128-ші жылдар) массажды құрғақ және майлы, күшті және әлсіз, ұзақ және қысқа деп әр түрге бөлген. Корнелий Цельс оны әрі қарай дамытып, массаждың қасиетіне тереңірек көңіл бөлген. Өзінің «Медицина туралы» кітабының бір тарауын массажға арнаған. Массаждың өрлеуіне ұлкен көмегін тигізген дәрігердің бірі Гален (біздің дәуірімізге дейінгі 131–120-шы жылдар). Итальяндықтар массажды тек тұрмыс жағдайында ғана емес, тіпті әскери жағдайда да кең қолданған. Массаждың етек алып, дамуына дүние жүзіне әйгілі ғалым, жазушы, астроном, орта ғасырдағы үлкен тұлға Әбу Әли – Ибн Сина (Авиценна) көп ықпал жасады. Ол массаждың әрбір түрін талдап берді. Мәселен, күшті массаж – денені қатайтады, әлсіз – босатады, ұзақ – адамды арықтатады, орташа – құлпыртады, даярлық – дене тәрбиесіне икемдейді. Ғалымның берген осындай анықтамалары – емдік, спорттық массаждың негізін құрады. Шығыс елдерінде массаж өз ерекшелігімен көзге түседі. Өйткені ол қолмен емес,аяқпен де жасалады. Массаждың шыққан тегі өткен ғасырларда екенін білдік. Оның ең бір кең тараған, алғаш агылған жері Қытай елі болатын. «Най – цзин! (ішкі құрылыс туралы кітап) атты қолжазбада (осыдан 3000 жыл бұрын жазылған) және көп ескі әдеби еңбектерде массаждың қандай ауруларға қолданылғаны туралы жазылған. Массаждың техникасы, методикасы, әдісі, тәсілі осыдан 100 жыл бұрын реттеліп, баспа бетінде берілген. Ежелгі Үндістанда «Аюр Веды» (ғылыми өмір) атты үш кітаптың біздің дәуірімізге дейін, 1800 жыл бұрын шыққан бөлімінде массаж туралы толық жазылып, оны қандай ауруға қалай қолданатыны жайлы атап көрсетілген. Славян елдерінде массажды моншада бейнке (сыпырғыш) арқылы сабалап жасаған. Массаж туралы туындылар көп болғанымен, бізге жеткені шамалы. Қазірдің өзінде біреу білсе, екіншісі білмейді. Тек ХІХ ғасырдың екінші жартысында массаждың физиологиялық қасиетін ашпақ болған. Оның әсерін, ғылыми тұрғыда, тек И. П. Павловтың жоғары жүйке жүйесінің теориясы жарық көрген кезде ғана айта алатын халге жетті. Массаж халық медицинаның үлкен бір бөлігі. Ол барлық же шарына кең тараған, сондықтан емдеу әдістерінің ең негізгі тарауы болып құрамына кіреді. Қазіргі кезде шығыс және батыс массажы деп екіге бөледі. Батыс массажына классикалық және сегментарлық, ал шығыс массажына нүктелі (бір нүктеге қадап) және жүйелі (дененің бөлігіне жасау) массаждар жатады. [[Сурет:Thai massage.jpg|thumb|Таиланд.]] == Массаждың денеге тигізетін әсері == Массаж — адам денесіне мөлшермен берілетін механикалық тітіркендіру. Ол массажистің қолымен немесе арнайы аппаратпен орындалады. Осындай тітіркендіруге ішкі ағзалар, мүшелер қарап қалмай, өз қызметтерін өзгертіп, массажға қарсы «жауабын» береді. Массаждың денеге әсерін, оның физиологиялық қасиетін атақты ғалымдар И. М. Сеченов, И. П. Павлов, Н. Е. Введенский, Н. А. Ухтомский т. б. өз еңбектерінде айқын көрсеткен. Массаждың әсері өте тереңде жатыр. Ол – жүйкелі-рефлекторлы, гуморалды және механикалық ықпал жасау. Массаж жасағанда теріде, бұлшыұ етте, буындарда жатқан жүйке талшықтары тітіркенеді. Ол тітіркеністер ми қабығына беріледі. Әрбір жүйке талшықтары ұштарының өз аттары бар. Мәселен, теріде – экстрорецептор, бұлшық ет, сіңір, шандырдан шыққандар – проприоцептор, қан тамырларынан кеткендер – ангиорецептор және ішкі ағзалардағы – интерорецептор деп аталады. Осы рецепторлардың бәрі тітіркеністен бірлесіп, миға әсер етеді. Ал оның өзі жоғарғы реттеуіш күштің қызметіне әсерін тигізіп «қарауындағы» барлық мүше ағзаларға жауап реакция келіп түседі. Содан денеде әр түрлі қимылдық өзгерістер туады. Жауап реакциясының күші, айқындалуы жоғарғы жүйке жүйесіне тікелей байланысты, сол сияқты, тітіркенген жердің көлеміне, массаждың методикасы мен тәсілдеріне, аурудың біліну белгілеріне де тығыз байланысты. Тағы бір көңіл аударатын мәселе – массаждың тиімділігінде үлкен роль атқаратын – гуморалды фактор. Массаждың әсерімен ұлпалардың ішінде жоғарғғы активті (белсенді) зат құрылады. Ол қан айналымын және зат алмасуын үдетеді. Міне, соны гуморалды зат дейді. Массаж денедегі барлық сұйық заттардық қозғалысын арттырады. Мәселен: қан, лимфа, ұлпааралық сұйықтың, ұлпалардың өзара созылуы, орын ауыстыруы т.б. Механикалық фактор зат алмасуын арттырып, денедегі тоқыраушылыққа жол бермейді. Массаж жасаған жердің ыстығын көтереді. Сонымен массаждан жүйке импульстары ағындап, мми қыртысына келеді. Онда қоздыру және тежеу сияқты екі түрлі толқын пайда болады. Олар сол жүйке талшықтары арқылы денедегі мүшелерге беріледі. Олардың жауап реакциясы бойындағы аурудың өршуіне не өшуіне әсер етеді. Осыған орай емдік массажды тек тәжірибелі маман жасау керек деген ұғым туады. Массаждан кейін адамның денесі сергіп, рахатттанып, көңіл – күйі көтеріліп, жылынып, ауырған жері басылады. Кейбір кезде бойда ширақтық аңғарылса, басқа жағдайда керісінше, ұйқы басып кетеді. Массаж дұрыс орындалмағанда, массаждың өзіне тән талаптары бұзылғанда немесе аурудың асқынып, массаж болмайтын кезінде организм массажды көтере алмайды. Сондықтан массажды аурудың ерекшелігіне лайықтап жасау керек. Кейбір ғалымдар массаждан кейін дененің қызарып, қатты ауыратын жағымсыз реакцияларын көрсеткен. Бұл көбінесе жасы келген қарияларда байқалады. Сол сияқты науқас адамды дұрыс отырғызбасане дұрыс жатқызбаса да осындай жағымсыз реакция береді. Мысалы, жүрегі ауыратын адамның белінде құяң болса, оны етпетінен жатқызғанда жүрек нашарлап кетеді. Сондқтан ондай ауруға массажды отырғызып жасаған абзал. Ішкі ағзалардың функционалды қызметін, науқастың ауырған жерін анық білмей массаж жасауға болмайды. Массажды зерттеген ғалымдар оның орталық жүйке жүйесіне, қан тамырына, теріге, бұлшық еттерге, буындарға, зат алмасуына үлкен әсер ететінін айқын көрсетеді. == Массаждың зат алмасуына әсері == Зерттеуге қарағанда, массаж адам ағзасындағы зат алмасулардың бәріне әсер етеді. Организм мен оны қоршаған орта арасында үздіксіз зат және энергия алмасу процесі жүреді. Сыртқы ортамен зат алмасу организмге су және азқтық өнімдердің түсуінен басталады. Олардың бір бөлігі ас қорыту жолында едуір қарапайым заттарға ыдырап, организмнің ішкі ортасы – қан мен лимфаға өтеді. Заттар қанмен бірге клеткаларға түседі. Мұнда олар химиялық өзгерістерге ұшырайды. Организмге тән белок, май, углевод түзетін биосинтез және күрделі органикалық қосылыстардың ыдырау процесі жүреді. Заттардың өзгеруі ферменттердің әсер етуі арқылы жүреді де, жүйкелік – гуморалдық жолмен ретеледі. Зат алмасу процессінің ақырғы өнімдері несеп, нәжіс, тер арқылы және тыныс шығарғанда ауамен бірге сыртқа шығарылады. Сонымен заттардың организмге сыртқы ортадан енуінен бастап, ыдырау өнімдерін шығаруға дейінгі күрделі өзгеру тізбегін зат алмасу деп атайды. Массаждың негізін салып, оның қасиетін түбегейлі тексерген ғалымдардың бірі И. М. Саркизов – Серазини (1963 ж.) массаждың әсерінен зат алмасудың барлық түрі өзгереді деген. Оның айғағы – массаждан соң несептің ұлғаюы, оттегінің 10 – 15 процентке көбеюі. Сол сияқты массаждың әсерінен денедегі тұз, азоттық затттар, сүт қышқылы көп бөлініп шығады. П. С. Васильев, Н. И. Волков және А. В. Троицкий (1961 ж) өз еңбектерніде ауыр жұмыстан соң шаршаған бұлшық еттерге жиналған сүт қышқылын шығару үшін массаждың өте қажет екенін анықтаған. Аламсу процессі клеткаларда үлкен қарқынмен жүріп, ыдырау өнімдері мен артық су организмнен бүйрек, тері және өкпе арқылы үлкен жылдамдықпен шығарылады. Зат алмасу туралы сөз болғанда, денедегі су мен тұздың пайдасы зор екенін айтпаса болмайды. Адам денесінің 2/3 бөлігі судан тұрады. Қанда, лимфада, ас қорыту сөлінде өте су көп. Сыртқа шығарылатын су организмге кіретін су мөлшерімен үнемі толықтырылып отыруы керек. Адам сусыз бірнеше тәулік қана өмір сүре алады. Денеге минералды тұздар да өте қажет. Солардың негізінде ішкі ортадағы тұрақтылық сақталады. Мысалы, қанның ұюы үшін онда кальций тұздары қажет. Сүйек тканінің едәуір мөлшері осы тұздардан тұрады. Организмге қажетті минералды тұздардың бәрі дерлік күнделікті жейтін тағамдарда болады. Онда натрий хлориді ғана жетіспейді. Сондықтан тамаққа ас тұзын ғана қосады. Массаждың әсерінен денеде су мен минералды тұздардың алмасуы аса қарқынды өтеді. Массаж тіпті ішкі секреция бездерінің қызметіне де өз ықпалын тигізеді. Барлық ішкі секреция бездері зат алмасуды реттеу ролін атқаратыны белгілі. Қалқанша безінің гармондары организмнің өсіп – дамуына әсер етеді. Қалқанща безінің қызметінің бәсеңдеуі микседема аурувна әкеп соғады. Сол сияқты балалардың өсуі мен дамуын баяулатады. Егер қалқанша безінің қызметі шамадан тыс күшейіп кетсе, онда безедов ауруы пайда болады. Мұндай адам ашушаң әрі тез шаршағыш келеді. Жүректің жиырылу жиілігі, қан қысымы, жүйке жүйесінің қозғыштығы артады. Безедов ауруына шалдыққан адам үнемі ашқарақтанып, тамақты көп ішеді, бірақ бойға қонбайды, өте арық болады. Олардың қалқанша безі ұлғайып, мойынның сәнін кетіреді және көзі бадырайып сыртына теуіп кетеді. Осындай ауруға шалдыққан адамдар үшін гармондардың түзілуін тежейтін дәрілермен бірге массаж қолданылады. Массаж денедегі тотығу процесін реттеуге, жүйке жүйесінің қозғыштығы мен тежелуін теңестіруге көмек жасайды. Адам организмінде бүйрек безінің де орны ерекше. Ол бірнеше гармондар түзеді. Олар углевод, белок, май алмпсуын бақылап белоктың углеводқа айналуына себепші болады, тұз бен судың алмасуын реттейді. Ғалымдардың зерттеулеріне қарағанда, массаждың әсер етпейтін жері жоқ. Ол орталық жүйке жүйесіне, гуморалды механизмге, бұлшық ет қан тамырларына, организмнің өзге жүйелеріне үлкен әсер етеді. Массажды физиотерапия немесе емдік гимнастикамен қоса қабылдаса, оның нәтижесі бұрынғыдан да аса түседі. Өйткені ол адам денесіне жан- жақты күш түсіреді. Сондықтан массажды қолдану техникасын әр түрлі ауруларға пайдаланады. Өйткені науқастанған мүшенің орталық жүйке жүйесімен үзіліп қалған байланысын жалғастырып, жандандырады. Көптеген ғалымдардың айтуынша, массаж әлсіреген денеге әл береді, шаршаған организмге күш қосады, бұзылған мүшені қалпына келтіреді. Тек методикасын дұрыс білу керек. == Массаждың түрлері == Массаж бірнеше топқа бөлінеді. Олар емдеу, гигиеналық, косметикалық және спорттық массаждар. Сондай-ақ осыларға қосылатын массаждың тағы бір түрі — адамның өзіне-өзі массаж жасауы (самомассаж). == Емдік массаж == Бұл емдеу әдістерінің ішінде өзінше оқшау тұрған ерекше түрі. Оны тек дәрігер тағайындайды. Ал орындағанда білгір мамандар ғана жасайды. Олар емханада, санаторин-профилакторий сияқты медициналық-мекемелерде аурудың жағдайын тыңғылықты қадағалап отырады. Ол басқа комплексті емнің құрамына кіреді. Мысалы дәрі-дәрмекпен, физиотерапиялық емдік гимнастикалармен бірге жүріп отырса, аурудың жылдам айығып кетуіне толық мүмкіндік бар. Емдік массаж өзі жеке бірнеше топқа бөлінеді. Ол аурудың түріне, зақымданған не жарақаттанған жерге байланысты. Мәселен жүрек-қан тамыр ауруларына ([[жүрек ақауы]], [[миокард инфаркты]], гипертония, гипотония ауруларында) бір түрлі массаж, тыныс алу жолдары ауырғанда — басқа түрі, орталық не шеткері жүйке жүйесі зақымданғанда тағы бір түрі қолданылады. Сол сияқты массаж операцияға дейін, одан кейін де кең қолданылады. Қысқасы, әр аурудың өзіне тән қолданатын массаждың тәсілдері, методикасы бар. Сондықтан емдік массажды тек медициналық білімі бар адамдар ғана жасай алады. == Гигиеналық массаж == Массаждың бұл түрі сау адамдардың денсаулығын сақтау үшін, аурудың алдын алу үшін, ерте қартайып — тері солып қалмау үшін қолданылады. Ол барлық денеге немесе жеке бір мүшеге жасалады. Сол сияқты оны маман, әйтпесе әркім өзіне - өзі жасай алады. Гигиеналық массаж, таңертеңгілік жаттығулар сияқты таңертең орындалады. Қай мезгілде жасаса да оның артықшылығы жоқ, дегенмен таңертең ұйқыдан оянған сәтте денені сергітуге арналған. Себебі адам организмі бірден құлшынып тіршілікке ене қоймайды, ол күні бойы (ең болмаса түске дейін) біртіндеп таратылады. Әсіресе, қан қысымы төмен не буындары ауыратын адамдарға ертеңгі массаждьң көмегі өте қажет – ақ. == Сегменталды массаж == Жұлыннан шыққан жүйке талшықтары ішкі ағзаларға және дененің бір бөлігіне (тері, бұлшық ет, ұлпалар т. б.) бірдей әсер етеді. Сонда адамның сыртқы және ішкі органдарының арасында тығыз байланыс болады. Осындай сезімтал аймақты ең алғаш орыс дәрігері А. А. Захарьин зерттеген. Ол жүрек ауырған кезде арқаның терісін сипалай отырып, осы рефлексогендік белдеуді анықтайды. Кейін ішкі органдар мен сыртқы терідегі сезімтал аймақтың өзара байланысын неміс дәрігері Х.Гед тиянақты тексере отырып, анықтап шығады. Сондықтан осындай сезімтал рефлексогендік аймақты ашқан авторлардың құрметіне Захарьин Гед белдеуі не аймағы деп атайды. Көп ғалымдардың зерттеулеріне қарағанда, осы Захарьин Гед аймағы мен ішкі ағзалардың байланысы жұлыннан шыққан бірыңғай жүйке талшықтары және шеткері вегативтік жүйкелер арқылы іске асады Дененің белгілі бір бөлігін деп тері, бұлшық ет, тері астындагы шелді қабат, дәнекер ұлпа, тамырлар, сүйек — барлығы жүйке талшықтары арқылы ішкі ағзалармен байланысты. Сондықтан ішкі органдардың біреуі ауырса, бірден терінің бір жеріне беріледі. Мысалы, жүрек ауырғанда, оның әсері сол жақ иыққа, жауырынға, қолға беріледі. Егер сол жерлерді зер салып қараса, өзіне тән өзгерістері байқалады. Басқа қоршаған жерден гөрі бұл белдеуде электроөткізгіштік қасиет жоғары, терінің, температурасы көтеріңкі, бұлшық еттер қатты ауырып, сіресіп, өте сезімталдық байқалады. Осы анықталған белдеуге массаж жасағанда, науқасқа шалдыққан ішкі органда әжептәуір жеңілдік анықталады. Ол жерде қан айналымы жақсарып, зат алмасуы күшейеді. Сондықтан ішкі ағзалардың, әрқайсысына лайықты сезімтал белдеулері болады. Жұлынның арнайы сегменттері соған арналған. Массаждың түрлі тәсілдерін осы арнайы сезімтал белдеулерге колдана отырып, закымданған мүшені қалпына келтіруге болады. Ол үшін жұлынның сегменттерін анық білу керек. Барлығы жоғары реттеуші күштің қарамағында өтетінін еш уақытта естен шығармаған дүрыс. == Нүктелі массаж == Массаждың бұл түрі басқа массаждан ерекше. Нүктелі массаж организмнің биологиялық активті нүктелеріне әсер етеді (2—10 мм). Клиникалық тәжірибе және эксперименталды зерттеулер нүктелі массаждың әсерінен организмде айтарлықтай өзгерістер болатынын дәлелдеді. Массаж жасаған нүктеде терінің температурасы көтеріліп, электр өткізгіш қабілеті жоғарылайды. Оны жылжымалы тобископ деген прибор арқылы оңай анықтауға болады. Нүктелі массажды басқаша акупунктура немесе акупрессура деп те атайды. Нүктелі массаж инемен емдеу әдісіне ұқсас, жүйке ұштарын тітіркендіреді. Биологиялық активті нүкте Захарьин-Гед белдеуімен үнемі сәйкес келмейді. Нүктелі массаж жасағанда әр түрлі тәсілдер қолданылады. Оның екі түрі бар: қоздыру және тежеу. Тежейтін нүктелі массаж бұлшық етті босатуға және ауырған жерді басуға бағытталады. Ол үшін бір нүктені—1,5 минут саусақпен нығарлап басып отырып. оң жаққа бұрайды (бұранда кіргізгендей), одан соң керісінше 6ұрап саусақты босатқандай басады. Арасында сәл кідіреді. == Қоздыратын нүктелі массаж == Бұлшық етті қатайту үшін (әлсіреп босап кеткенде) колданылады. Ол үшін саусақты бір нүктеге қадап 20—30 секунд дірілдетеді. Әрбір осындай қимылдан соң қолды жылдам жұлып алады. Әрқайсысын 3 —4 рет қайталайды. Қазіргі кезде ғалымдардыд айтуынша, адам бойынан 695 нүкте табылған. Олардың тек 140— 150-ін ғана массажға колданып жүр. Соньң өзінде көптеген нүктелер өте сирек пайдаланылады. Нүктелі массаждың қасиеті нүктенің орналасқан жеріне, күшіне және ұзақтығына тікелей банланысты. Ол бір, екі, үш... саусақтармен немесе вибрациялық аппаратпен орындалады. Нүктелі массаж әр түрлі ауруларды емдеуге, спортта тірек-қимыл, буын зақымданған кезде немесе классикалық массаждың алдында денені босаңсытуға, биологиялық активті нүктелердің, тиімділігін арттырьш, басқа бір нүктелердің жұмысын тежей тұру тәсілімен қолданылады. Массаж жасау әдістері Массаж барысында бірнеше негізгі әдіс қолданылады: * Сипау; * Ысқылау; * Илеу; * Соққылау; * Дірілдету. == Стоматологиялық термин аудармасы == Массаж (уқалау, сылау). [[Зат алмасу процесі]]н жақсарту, [[қан]] мен [[лимфа]] айналысын күшейту [[қабыну]]ға ұшыраған [[орган]]дарды қалпына келтіруге арналған [[емдеу]] [[әдіс]]інің түрі. [[Стоматология]]да әдетте массаждың мынандай түрлері қолданылады: [[гидромассаж]] ([[су]]мен [[сылау]]), [[вибромассаж]] ([[діріл]] серімен [[сылау]]), [[вакууммассаж]] ([[бос қуыс]]пен әсер ету) т. б.<ref>Стоматология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі. – Алматы, Қазақстан, 1991. ISBN 5-615-00789-3</ref> == Галерея == <gallery class="center"> Allianz Arena Massageraum Bayern.jpg Le massagr au Hamam par Edouard Debat-Ponsan 1883.jpg Massage.jpg 2006INGTaipeiMarathon-138.jpg '07 Massage at Novell 620.jpg </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{Medsci-stub}} [[Санат:Медицина]] [[Санат:Баламалы медицина]] 9491zgrd6raviau3x54f2f9iq2vk5nd 3690265 3690246 2026-11-02T12:45:48Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Султанова Айжан|Султанова Айжан]] ([[User talk:Султанова Айжан|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3340355 wikitext text/x-wiki '''Массаж''' – француз сөзінен шыққан, ысқылау деген мағынаны білдіреді, оның түпкі тамырын араб тілінен алған (арабша «масс» — жақындау, сипалау). [[Сурет:Massage Frankfurt.jpg|thumb|Франкфурт, Алмания.]] == Тарихы == Осыдан 4000 жыл бұрын Египетте емдеу әрекеті басталған, оның ішіне массаж да кірген. Оған айғақ 1841-ші жылы Египет қолбасшысының табытының ішінде папирус жапырағына жазылған массаждың тәсілдері табылған. Массаждың ең көне түрі Берлинде үлкен музейде сақталған. Көз тартарлық дүниенің ішінде, екі адамның бірін – бірі сипалап отырған көрінісі ерекше көзге түседі. Бұл сол кездегі Ассирия патшасы Санхерибаның (біздің дәуірімізге дейінгі 705–681-ші жылдар) дүниесі еді. Ежелгі гректер массаж арқылы денеге әр түрлі майларды уқалап жағуды египеттіктерден үйренген екен. Ежелгі Грекия халқының спортшылары сайыстың алдында және соңынан денелерін майлатып, артынан Ніл өзенінің жағасынан әкелінген ұсақ құммен ысқылатқан екен. Ең алғашқы массажды қолдануға ұсыныс берген гректің атақты дәрігері Геродикос. Оның оқушысы Гиппократ ауруларға массаждың илеу – жұмсарту – мыжу тәсілдерін кеңінен қолданады. Массаж ертедегі Грекиядан Ежелгі Римге өтеді. Дәрігер Акслепиад (біздің дәуірге дейінгі 156–128-ші жылдар) массажды құрғақ және майлы, күшті және әлсіз, ұзақ және қысқа деп әр түрге бөлген. Корнелий Цельс оны әрі қарай дамытып, массаждың қасиетіне тереңірек көңіл бөлген. Өзінің «Медицина туралы» кітабының бір тарауын массажға арнаған. Массаждың өрлеуіне ұлкен көмегін тигізген дәрігердің бірі Гален (біздің дәуірімізге дейінгі 131–120-шы жылдар). Итальяндықтар массажды тек тұрмыс жағдайында ғана емес, тіпті әскери жағдайда да кең қолданған. Массаждың етек алып, дамуына дүние жүзіне әйгілі ғалым, жазушы, астроном, орта ғасырдағы үлкен тұлға Әбу Әли – Ибн Сина (Авиценна) көп ықпал жасады. Ол массаждың әрбір түрін талдап берді. Мәселен, күшті массаж – денені қатайтады, әлсіз – босатады, ұзақ – адамды арықтатады, орташа – құлпыртады, даярлық – дене тәрбиесіне икемдейді. Ғалымның берген осындай анықтамалары – емдік, спорттық массаждың негізін құрады. Шығыс елдерінде массаж өз ерекшелігімен көзге түседі. Өйткені ол қолмен емес,аяқпен де жасалады. Массаждың шыққан тегі өткен ғасырларда екенін білдік. Оның ең бір кең тараған, алғаш агылған жері Қытай елі болатын. «Най – цзин! (ішкі құрылыс туралы кітап) атты қолжазбада (осыдан 3000 жыл бұрын жазылған) және көп ескі әдеби еңбектерде массаждың қандай ауруларға қолданылғаны туралы жазылған. Массаждың техникасы, методикасы, әдісі, тәсілі осыдан 100 жыл бұрын реттеліп, баспа бетінде берілген. Ежелгі Үндістанда «Аюр Веды» (ғылыми өмір) атты үш кітаптың біздің дәуірімізге дейін, 1800 жыл бұрын шыққан бөлімінде массаж туралы толық жазылып, оны қандай ауруға қалай қолданатыны жайлы атап көрсетілген. Славян елдерінде массажды моншада бейнке (сыпырғыш) арқылы сабалап жасаған. Массаж туралы туындылар көп болғанымен, бізге жеткені шамалы. Қазірдің өзінде біреу білсе, екіншісі білмейді. Тек ХІХ ғасырдың екінші жартысында массаждың физиологиялық қасиетін ашпақ болған. Оның әсерін, ғылыми тұрғыда, тек И. П. Павловтың жоғары жүйке жүйесінің теориясы жарық көрген кезде ғана айта алатын халге жетті. Массаж халық медицинаның үлкен бір бөлігі. Ол барлық же шарына кең тараған, сондықтан емдеу әдістерінің ең негізгі тарауы болып құрамына кіреді. Қазіргі кезде шығыс және батыс массажы деп екіге бөледі. Батыс массажына классикалық және сегментарлық, ал шығыс массажына нүктелі (бір нүктеге қадап) және жүйелі (дененің бөлігіне жасау) массаждар жатады. [[Сурет:Thai massage.jpg|thumb|Таиланд.]] == Массаждың денеге тигізетін әсері == Массаж — адам денесіне мөлшермен берілетін механикалық тітіркендіру. Ол массажистің қолымен немесе арнайы аппаратпен орындалады. Осындай тітіркендіруге ішкі ағзалар, мүшелер қарап қалмай, өз қызметтерін өзгертіп, массажға қарсы «жауабын» береді. Массаждың денеге әсерін, оның физиологиялық қасиетін атақты ғалымдар И. М. Сеченов, И. П. Павлов, Н. Е. Введенский, Н. А. Ухтомский т. б. өз еңбектерінде айқын көрсеткен. Массаждың әсері өте тереңде жатыр. Ол – жүйкелі-рефлекторлы, гуморалды және механикалық ықпал жасау. Массаж жасағанда теріде, бұлшыұ етте, буындарда жатқан жүйке талшықтары тітіркенеді. Ол тітіркеністер ми қабығына беріледі. Әрбір жүйке талшықтары ұштарының өз аттары бар. Мәселен, теріде – экстрорецептор, бұлшық ет, сіңір, шандырдан шыққандар – проприоцептор, қан тамырларынан кеткендер – ангиорецептор және ішкі ағзалардағы – интерорецептор деп аталады. Осы рецепторлардың бәрі тітіркеністен бірлесіп, миға әсер етеді. Ал оның өзі жоғарғы реттеуіш күштің қызметіне әсерін тигізіп «қарауындағы» барлық мүше ағзаларға жауап реакция келіп түседі. Содан денеде әр түрлі қимылдық өзгерістер туады. Жауап реакциясының күші, айқындалуы жоғарғы жүйке жүйесіне тікелей байланысты, сол сияқты, тітіркенген жердің көлеміне, массаждың методикасы мен тәсілдеріне, аурудың біліну белгілеріне де тығыз байланысты. Тағы бір көңіл аударатын мәселе – массаждың тиімділігінде үлкен роль атқаратын – гуморалды фактор. Массаждың әсерімен ұлпалардың ішінде жоғарғғы активті (белсенді) зат құрылады. Ол қан айналымын және зат алмасуын үдетеді. Міне, соны гуморалды зат дейді. Массаж денедегі барлық сұйық заттардық қозғалысын арттырады. Мәселен: қан, лимфа, ұлпааралық сұйықтың, ұлпалардың өзара созылуы, орын ауыстыруы т.б. Механикалық фактор зат алмасуын арттырып, денедегі тоқыраушылыққа жол бермейді. Массаж жасаған жердің ыстығын көтереді. Сонымен массаждан жүйке импульстары ағындап, мми қыртысына келеді. Онда қоздыру және тежеу сияқты екі түрлі толқын пайда болады. Олар сол жүйке талшықтары арқылы денедегі мүшелерге беріледі. Олардың жауап реакциясы бойындағы аурудың өршуіне не өшуіне әсер етеді. Осыған орай емдік массажды тек тәжірибелі маман жасау керек деген ұғым туады. Массаждан кейін адамның денесі сергіп, рахатттанып, көңіл – күйі көтеріліп, жылынып, ауырған жері басылады. Кейбір кезде бойда ширақтық аңғарылса, басқа жағдайда керісінше, ұйқы басып кетеді. Массаж дұрыс орындалмағанда, массаждың өзіне тән талаптары бұзылғанда немесе аурудың асқынып, массаж болмайтын кезінде организм массажды көтере алмайды. Сондықтан массажды аурудың ерекшелігіне лайықтап жасау керек. Кейбір ғалымдар массаждан кейін дененің қызарып, қатты ауыратын жағымсыз реакцияларын көрсеткен. Бұл көбінесе жасы келген қарияларда байқалады. Сол сияқты науқас адамды дұрыс отырғызбасане дұрыс жатқызбаса да осындай жағымсыз реакция береді. Мысалы, жүрегі ауыратын адамның белінде құяң болса, оны етпетінен жатқызғанда жүрек нашарлап кетеді. Сондқтан ондай ауруға массажды отырғызып жасаған абзал. Ішкі ағзалардың функционалды қызметін, науқастың ауырған жерін анық білмей массаж жасауға болмайды. Массажды зерттеген ғалымдар оның орталық жүйке жүйесіне, қан тамырына, теріге, бұлшық еттерге, буындарға, зат алмасуына үлкен әсер ететінін айқын көрсетеді. == Массаждың зат алмасуына әсері == Зерттеуге қарағанда, массаж адам ағзасындағы зат алмасулардың бәріне әсер етеді. Организм мен оны қоршаған орта арасында үздіксіз зат және энергия алмасу процесі жүреді. Сыртқы ортамен зат алмасу организмге су және азқтық өнімдердің түсуінен басталады. Олардың бір бөлігі ас қорыту жолында едуір қарапайым заттарға ыдырап, организмнің ішкі ортасы – қан мен лимфаға өтеді. Заттар қанмен бірге клеткаларға түседі. Мұнда олар химиялық өзгерістерге ұшырайды. Организмге тән белок, май, углевод түзетін биосинтез және күрделі органикалық қосылыстардың ыдырау процесі жүреді. Заттардың өзгеруі ферменттердің әсер етуі арқылы жүреді де, жүйкелік – гуморалдық жолмен ретеледі. Зат алмасу процессінің ақырғы өнімдері несеп, нәжіс, тер арқылы және тыныс шығарғанда ауамен бірге сыртқа шығарылады. Сонымен заттардың организмге сыртқы ортадан енуінен бастап, ыдырау өнімдерін шығаруға дейінгі күрделі өзгеру тізбегін зат алмасу деп атайды. Массаждың негізін салып, оның қасиетін түбегейлі тексерген ғалымдардың бірі И. М. Саркизов – Серазини (1963 ж.) массаждың әсерінен зат алмасудың барлық түрі өзгереді деген. Оның айғағы – массаждан соң несептің ұлғаюы, оттегінің 10 – 15 процентке көбеюі. Сол сияқты массаждың әсерінен денедегі тұз, азоттық затттар, сүт қышқылы көп бөлініп шығады. П. С. Васильев, Н. И. Волков және А. В. Троицкий (1961 ж) өз еңбектерніде ауыр жұмыстан соң шаршаған бұлшық еттерге жиналған сүт қышқылын шығару үшін массаждың өте қажет екенін анықтаған. Аламсу процессі клеткаларда үлкен қарқынмен жүріп, ыдырау өнімдері мен артық су организмнен бүйрек, тері және өкпе арқылы үлкен жылдамдықпен шығарылады. Зат алмасу туралы сөз болғанда, денедегі су мен тұздың пайдасы зор екенін айтпаса болмайды. Адам денесінің 2/3 бөлігі судан тұрады. Қанда, лимфада, ас қорыту сөлінде өте су көп. Сыртқа шығарылатын су организмге кіретін су мөлшерімен үнемі толықтырылып отыруы керек. Адам сусыз бірнеше тәулік қана өмір сүре алады. Денеге минералды тұздар да өте қажет. Солардың негізінде ішкі ортадағы тұрақтылық сақталады. Мысалы, қанның ұюы үшін онда кальций тұздары қажет. Сүйек тканінің едәуір мөлшері осы тұздардан тұрады. Организмге қажетті минералды тұздардың бәрі дерлік күнделікті жейтін тағамдарда болады. Онда натрий хлориді ғана жетіспейді. Сондықтан тамаққа ас тұзын ғана қосады. Массаждың әсерінен денеде су мен минералды тұздардың алмасуы аса қарқынды өтеді. Массаж тіпті ішкі секреция бездерінің қызметіне де өз ықпалын тигізеді. Барлық ішкі секреция бездері зат алмасуды реттеу ролін атқаратыны белгілі. Қалқанша безінің гармондары организмнің өсіп – дамуына әсер етеді. Қалқанща безінің қызметінің бәсеңдеуі микседема аурувна әкеп соғады. Сол сияқты балалардың өсуі мен дамуын баяулатады. Егер қалқанша безінің қызметі шамадан тыс күшейіп кетсе, онда безедов ауруы пайда болады. Мұндай адам ашушаң әрі тез шаршағыш келеді. Жүректің жиырылу жиілігі, қан қысымы, жүйке жүйесінің қозғыштығы артады. Безедов ауруына шалдыққан адам үнемі ашқарақтанып, тамақты көп ішеді, бірақ бойға қонбайды, өте арық болады. Олардың қалқанша безі ұлғайып, мойынның сәнін кетіреді және көзі бадырайып сыртына теуіп кетеді. Осындай ауруға шалдыққан адамдар үшін гармондардың түзілуін тежейтін дәрілермен бірге массаж қолданылады. Массаж денедегі тотығу процесін реттеуге, жүйке жүйесінің қозғыштығы мен тежелуін теңестіруге көмек жасайды. Адам организмінде бүйрек безінің де орны ерекше. Ол бірнеше гармондар түзеді. Олар углевод, белок, май алмпсуын бақылап белоктың углеводқа айналуына себепші болады, тұз бен судың алмасуын реттейді. Ғалымдардың зерттеулеріне қарағанда, массаждың әсер етпейтін жері жоқ. Ол орталық жүйке жүйесіне, гуморалды механизмге, бұлшық ет қан тамырларына, организмнің өзге жүйелеріне үлкен әсер етеді. Массажды физиотерапия немесе емдік гимнастикамен қоса қабылдаса, оның нәтижесі бұрынғыдан да аса түседі. Өйткені ол адам денесіне жан- жақты күш түсіреді. Сондықтан массажды қолдану техникасын әр түрлі ауруларға пайдаланады. Өйткені науқастанған мүшенің орталық жүйке жүйесімен үзіліп қалған байланысын жалғастырып, жандандырады. Көптеген ғалымдардың айтуынша, массаж әлсіреген денеге әл береді, шаршаған организмге күш қосады, бұзылған мүшені қалпына келтіреді. Тек методикасын дұрыс білу керек. == Массаждың түрлері == Массаж бірнеше топқа бөлінеді. Олар емдеу, гигиеналық, косметикалық және спорттық массаждар. Сондай-ақ осыларға қосылатын массаждың тағы бір түрі — адамның өзіне-өзі массаж жасауы (самомассаж). == Емдік массаж == Бұл емдеу әдістерінің ішінде өзінше оқшау тұрған ерекше түрі. Оны тек дәрігер тағайындайды. Ал орындағанда білгір мамандар ғана жасайды. Олар емханада, санаторин-профилакторий сияқты медициналық-мекемелерде аурудың жағдайын тыңғылықты қадағалап отырады. Ол басқа комплексті емнің құрамына кіреді. Мысалы дәрі-дәрмекпен, физиотерапиялық емдік гимнастикалармен бірге жүріп отырса, аурудың жылдам айығып кетуіне толық мүмкіндік бар. Емдік массаж өзі жеке бірнеше топқа бөлінеді. Ол аурудың түріне, зақымданған не жарақаттанған жерге байланысты. Мәселен жүрек-қан тамыр ауруларына ([[жүрек ақауы]], [[миокард инфаркты]], гипертония, гипотония ауруларында) бір түрлі массаж, тыныс алу жолдары ауырғанда — басқа түрі, орталық не шеткері жүйке жүйесі зақымданғанда тағы бір түрі қолданылады. Сол сияқты массаж операцияға дейін, одан кейін де кең қолданылады. Қысқасы, әр аурудың өзіне тән қолданатын массаждың тәсілдері, методикасы бар. Сондықтан емдік массажды тек медициналық білімі бар адамдар ғана жасай алады. == Гигиеналық массаж == Массаждың бұл түрі сау адамдардың денсаулығын сақтау үшін, аурудың алдын алу үшін, ерте қартайып — тері солып қалмау үшін қолданылады. Ол барлық денеге немесе жеке бір мүшеге жасалады. Сол сияқты оны маман, әйтпесе әркім өзіне - өзі жасай алады. Гигиеналық массаж, таңертеңгілік жаттығулар сияқты таңертең орындалады. Қай мезгілде жасаса да оның артықшылығы жоқ, дегенмен таңертең ұйқыдан оянған сәтте денені сергітуге арналған. Себебі адам организмі бірден құлшынып тіршілікке ене қоймайды, ол күні бойы (ең болмаса түске дейін) біртіндеп таратылады. Әсіресе, қан қысымы төмен не буындары ауыратын адамдарға ертеңгі массаждьң көмегі өте қажет – ақ. == Сегменталды массаж == Жұлыннан шыққан жүйке талшықтары ішкі ағзаларға және дененің бір бөлігіне (тері, бұлшық ет, ұлпалар т. б.) бірдей әсер етеді. Сонда адамның сыртқы және ішкі органдарының арасында тығыз байланыс болады. Осындай сезімтал аймақты ең алғаш орыс дәрігері А. А. Захарьин зерттеген. Ол жүрек ауырған кезде арқаның терісін сипалай отырып, осы рефлексогендік белдеуді анықтайды. Кейін ішкі органдар мен сыртқы терідегі сезімтал аймақтың өзара байланысын неміс дәрігері Х.Гед тиянақты тексере отырып, анықтап шығады. Сондықтан осындай сезімтал рефлексогендік аймақты ашқан авторлардың құрметіне Захарьин Гед белдеуі не аймағы деп атайды. Көп ғалымдардың зерттеулеріне қарағанда, осы Захарьин Гед аймағы мен ішкі ағзалардың байланысы жұлыннан шыққан бірыңғай жүйке талшықтары және шеткері вегативтік жүйкелер арқылы іске асады Дененің белгілі бір бөлігін деп тері, бұлшық ет, тері астындагы шелді қабат, дәнекер ұлпа, тамырлар, сүйек — барлығы жүйке талшықтары арқылы ішкі ағзалармен байланысты. Сондықтан ішкі органдардың біреуі ауырса, бірден терінің бір жеріне беріледі. Мысалы, жүрек ауырғанда, оның әсері сол жақ иыққа, жауырынға, қолға беріледі. Егер сол жерлерді зер салып қараса, өзіне тән өзгерістері байқалады. Басқа қоршаған жерден гөрі бұл белдеуде электроөткізгіштік қасиет жоғары, терінің, температурасы көтеріңкі, бұлшық еттер қатты ауырып, сіресіп, өте сезімталдық байқалады. Осы анықталған белдеуге массаж жасағанда, науқасқа шалдыққан ішкі органда әжептәуір жеңілдік анықталады. Ол жерде қан айналымы жақсарып, зат алмасуы күшейеді. Сондықтан ішкі ағзалардың, әрқайсысына лайықты сезімтал белдеулері болады. Жұлынның арнайы сегменттері соған арналған. Массаждың түрлі тәсілдерін осы арнайы сезімтал белдеулерге колдана отырып, закымданған мүшені қалпына келтіруге болады. Ол үшін жұлынның сегменттерін анық білу керек. Барлығы жоғары реттеуші күштің қарамағында өтетінін еш уақытта естен шығармаған дүрыс. == Нүктелі массаж == Массаждың бұл түрі басқа массаждан ерекше. Нүктелі массаж организмнің биологиялық активті нүктелеріне әсер етеді (2—10 мм). Клиникалық тәжірибе және эксперименталды зерттеулер нүктелі массаждың әсерінен организмде айтарлықтай өзгерістер болатынын дәлелдеді. Массаж жасаған нүктеде терінің температурасы көтеріліп, электр өткізгіш қабілеті жоғарылайды. Оны жылжымалы тобископ деген прибор арқылы оңай анықтауға болады. Нүктелі массажды басқаша акупунктура немесе акупрессура деп те атайды. Нүктелі массаж инемен емдеу әдісіне ұқсас, жүйке ұштарын тітіркендіреді. Биологиялық активті нүкте Захарьин-Гед белдеуімен үнемі сәйкес келмейді. Нүктелі массаж жасағанда әр түрлі тәсілдер қолданылады. Оның екі түрі бар: қоздыру және тежеу. Тежейтін нүктелі массаж бұлшық етті босатуға және ауырған жерді басуға бағытталады. Ол үшін бір нүктені—1,5 минут саусақпен нығарлап басып отырып. оң жаққа бұрайды (бұранда кіргізгендей), одан соң керісінше 6ұрап саусақты босатқандай басады. Арасында сәл кідіреді. == Қоздыратын нүктелі массаж == Бұлшық етті қатайту үшін (әлсіреп босап кеткенде) колданылады. Ол үшін саусақты бір нүктеге қадап 20—30 секунд дірілдетеді. Әрбір осындай қимылдан соң қолды жылдам жұлып алады. Әрқайсысын 3 —4 рет қайталайды. Қазіргі кезде ғалымдардыд айтуынша, адам бойынан 695 нүкте табылған. Олардың тек 140— 150-ін ғана массажға колданып жүр. Соньң өзінде көптеген нүктелер өте сирек пайдаланылады. Нүктелі массаждың қасиеті нүктенің орналасқан жеріне, күшіне және ұзақтығына тікелей банланысты. Ол бір, екі, үш... саусақтармен немесе вибрациялық аппаратпен орындалады. Нүктелі массаж әр түрлі ауруларды емдеуге, спортта тірек-қимыл, буын зақымданған кезде немесе классикалық массаждың алдында денені босаңсытуға, биологиялық активті нүктелердің, тиімділігін арттырьш, басқа бір нүктелердің жұмысын тежей тұру тәсілімен қолданылады. == Стоматологиялық термин аудармасы == Массаж (уқалау, сылау). [[Зат алмасу процесі]]н жақсарту, [[қан]] мен [[лимфа]] айналысын күшейту [[қабыну]]ға ұшыраған [[орган]]дарды қалпына келтіруге арналған [[емдеу]] [[әдіс]]інің түрі. [[Стоматология]]да әдетте массаждың мынандай түрлері қолданылады: [[гидромассаж]] ([[су]]мен [[сылау]]), [[вибромассаж]] ([[діріл]] серімен [[сылау]]), [[вакууммассаж]] ([[бос қуыс]]пен әсер ету) т. б.<ref>Стоматология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі. – Алматы, Қазақстан, 1991. ISBN 5-615-00789-3</ref> == Галерея == <gallery class="center"> Allianz Arena Massageraum Bayern.jpg Le massagr au Hamam par Edouard Debat-Ponsan 1883.jpg Massage.jpg 2006INGTaipeiMarathon-138.jpg '07 Massage at Novell 620.jpg </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{Medsci-stub}} [[Санат:Медицина]] [[Санат:Баламалы медицина]] 9515ta3h1aidd4dsrxiejc7cr9w7syo Ысты 0 20613 3690639 3614181 2026-11-03T08:57:38Z 1nter pares 146705 3690639 wikitext text/x-wiki '''Ысты''' — [[Ұлы жүз|Ұлы жүздің]] құрамындағы қазақтың руы. Жалпы Қазақстанның оңтүстік өңірлерінде қоныстанған. == Шежіре == Шежіре бойынша Ыстыдан екі ата тарайды, бұл [[Ойық руы|Ойық]] пен [[Тілік|Тілікке]] тарайды. Ойықтан алты тармақ: Қызылғұрт, Сәтек, Көкшекөз, Ауызыүсіген. Ауызыүсігеннен: Байгелді. Байгелдіден: Қосай, Досай, Бошай. Тілік руынан бірнеше тармақ: Тазша, Таздар, Асанқараған, Сексен, Байқараған, Қоңыр, Жырымсыз бен Ақмолда. Қоңырдан Ахметей, Құралай мен Қамыс. Тазшадан Алмалы ауылынан Октьябр, Майбұлақ, Босбұтақ, Бөген ауылынан Күсей тазшалары тарайды. Ахметейдің үш ұлы бар: Қожамқұл, Сүйші. Қозықырған. Қожамқұлдың жеті ұлы болды: Өтес, Бойша (Тойбай), Шөтен, Сартақ, Айдарбек, Қолсадақ (Алай, Байшехан ), Қожансүгір. Құралайдан екі ұл: Аққойлы, Қарақойлы. Соңғыдан Төбе би, өдан Қарақораз бен Жайлау, соңғыдан Көглей (Рүстем) мен Көкдімбет (Әжі, Наурызбай, Томай). Ақмолда атасы беске бөлінеді: Есеншора, Ожырай, Боқмұрын, Итаяқ, Сүлгетай. Соңғыдан Бекбауыл, Төртсары, Итемген, Көзтаңбалы. Үрім-бұтақтың кестесінде көрінгендей, көптеген аталар, тармақтар мен ұрпақтарға келгенде, деректер жетпегендіктен көп жайды. Ыстының рулық жауынгерлік ұраны «Жауатар», ал таңбасы | (көсеу). Бұл ұран мен таңбаны әдеби деректер мақұлдайды. == Тарих пен этногенез == Ыстылардың ежелгі этникалық тарихы, оның үстіне [[этногенез]]і жайында айтудың жөні келмейді, өйткені, көне деректерде ол туралы ештеңе жоқ. Тек [[Фахреддин Мүбәракшах|Фахреддин Мүбәракшахтың]] «Тарихында» XIII ғасырда қазіргі Қазақстанның жерінде басқа рулармен көшіп-қонып жүргеп Ысты руының [[Тілік]] тұқымы туралы сілтеме бар. Сол мәліметке сүйеніп, [[В.Востров]] "''ЬІсты рулары [[Шу (өзен)|Шу]] мен [[Талас (өзен)|Талас]] өзендерінің арасын мекендеп, XV ғасырда [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] құрамына еніп, ал сонан соң басқа рулар мен аталарға еріп, шығысқа жылысып, [[Іле]]нің сол жағасына қоныс тепті''"- деп атап өтеді. Ысты руы туралы орыс деректерінде алғашқы мәліметтер [[Құтлұғмұхаммед Тевкелев|А.И.Тевкелевтің]] [[Ұлы жүз]] руларын санамалаған еңбектерінде, сонымен қатар Ұлы жүзді Ресей боданына алу туралы Ұлы жүз сұлтандары мен билерінің қол қойған өтінішінің тізімінде еске алынады, онда Ысты [[Ойық руы|Ойық]] және [[Тілік]] деп екіге бөлінеді. Әйтсе де, бұл мәліметтерді В.Востров өз зерттеуінде келтіреді. Ыстының түп-негізі туралы бергі әдеби деректер де бар. Оған ең алдымен қырғыздардағы жер пайдалану туралы [[Николай Александрович Аристов|Н.Аристов]], [[Мұхаметжан Тынышбайұлы|М.Тынышбаев]] және [[В.Востров|В.Востровтың]]<nowiki/>жарияланымдарын жатқызуға болады. Осылардың бәрін есептей келіп, әдеби деректерді біздің зерттеуімізбен салыстыра отырып, Ысты руының толық тегін жасауға мүмкіндік туды. Ең білікті мәлімет берушілеріміз: [[Жамбыл облысы]], [[Талас ауданы]]ның тұрғыны 1909 жылы туған (Ойық) Жаңабай Балтабаев; Жамбыл облысы, [[Сарысу ауданы]]ның тұрғыны 1895 жылы туған (Ысты) Орынбай Тұрысбеков; [[Алматы облысы]], [[Жарсу]] кеңшарының тұрғыны 1928 жылы туған ([[Шапырашты]]) Қожахмет Кәрібаев; Алматы облысы, Жарсу кеңшарының тұрғыны 1905 жылы туған ([[Шапырашты]]) Ыдырыс Сүлейменов; [[Шымкент облысы]], [[Төрткүл]] ауылының тұрғыны 1888 жылы туған (Қарақойлы) Қожатай Төлеков және басқалар. Сонымен, қазақ шежіресінде қатталғандай, Ысты [[Бәйдібек Қарашаұлы|Бәйдібекке]] немере, ал Бәйдібектің өзі [[Үйсін руы|Үйсінге]] шөбере болып келеді. Соған сәйкес Бәйдібек Ұлы жүздегі жеті рудың ([[Сарыүйсін]], [[Дулат]], [[Албан руы|Албан]], [[Суан]], Ысты, [[Ошақты]] және [[Шапырашты]]) атасы. Аңызға қарағанда ЬІсты Жәлменденің екінші әйелі Сландыдан туады. XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында Ысты рулары үш уезде: [[Верный уезі|Верный (Жетісу)]], [[Әулиеата уезі|Әулиеата]] мен [[Шымкент уезі|Шымкентте]] ([[Сырдария]]) қоныстанды. [[Николай Александрович Аристов|Н.Аристовтың]] көрсетуінше, бұл уақытта Верный мен Әулиеата уездерінде 1500 шаңырақ, ал Шымкентте 3500 шаңырақ, [[Мұхаметжан Тынышбайұлы|М.Тынышбаевтың]] мәліметі бойынша 1917 жылы Ыстылар Верный уезінде 10 мың жан, Әулиеатада 20 мың, Шымкентте 20 мың жан болса, бұл өлкеде барлығы 50 мың жан Ысты түтін түтетіп отырды. Бұл мәліметтер, әрине, бұлтартпайтын дәлел болмаса да, үш уездегі олардың қоныстануы туралы біршама түсінік бере алады. Мәселен, Верный мен Әулиеата уездерінде Ойық руының көптеген өкілдері қоныс тепсе, ал Шымкент өңірінде Ысты руының Ойық та, Тілік те аталары қанат тас өмір сүріп жатты. Демек, бұл Ойық руы сан жағынан Тілік руынан басым түсіп жатқанын көрсетеді. Верный уезінде тұратын Ойықтың әр түрлі қауымы негізінеп үш жерге топтасты. Бірінші топ Іленің төменгі ағысында Жалайыр руының Байшегір атасымен араласып-құраласып, [[Астау(құм)|Астау]], [[Қара]], [[Көкібай]] құмында, [[Маңдай]], [[Құдық]], [[Қарағайқұдық]] шатқалында, [[Топар (өзен)|Топар]] мен [[Көктал(Іле)|Көкталдың]] [[Іле]]ге құятын тармағында, [[Көкшек|Көкшекпен]], [[Киікбай (өзен)|Киікбай]], [[Байтайлақ(өзен)|Байтайлақ]], [[Бескемпір(өзен)|Бескемпір]] мен [[Шоғырлы]] қойнауында тұрып жатты. Ойық руының қауымдастығының екінші тобының [[Аңырақай (тау)|Аңырақай]] тауының етегі, [[Жыңғылды]], [[Еспе]], [[Ашқұдық]] пен [[Қопалы(өзен)|Қопалы]] өзені аңғарындағы [[Айтақсай]], [[Райсай]], [[Құрмансай(шатқал)|Құрмансай]], [[Қарасай ауданы|Қарасай]] шатқалдарында қыстаулары болды. Ойық руының қауымдастығының үшінші тобы уездің ең қиыр оңтүстігінде Кіші Алматы, [[Тереңқарасу]] мен [[Исатайқарасу]] өңірінде қыстады. [[Күзеу]] мен көктеулері Қарой шатқалының маңайында болды. Бұл топтың көптеген малшылары жайлауда тауға кетіп, баз біреулері қыстаудың қасын төңіректеп қалды. Бұл топтардың қауымдастығы қай жерде болса да, олардың әр қайсысы жалпылай ортақтасып пайдаланатын жайылымы мен шағын жері болды. Мал өсіріп, егін салды. Әулиеата уезіндегі Ойық руы қауымдастығының тобы, негізінен екі жерде тұрақтады. Бір тобы Шу өзенінің төменгі жағында, сол жағалау ды Шымкент уезінің шекарасына дейін жайлап, төлеңгіттер және дулаттармен қанаттас қоныстанды. Мейлінше шоғырланған екінші тобы [[Талас өзені]] ағысының ортасында екі жағалауда: [[Ащыкөл (көл, Жамбыл облысы)|Ащыкөл]] мен [[Ақкөл (Жамбыл облысы)|Ақкөл]] көлдерінің атырабында, сонымен қатар Әулиеата айналасында өмір сүрді. Ойық руының бұл қауымдастығының топтары суармалы жерді баптап, оған қоса төрт түлік өсіріп, отырықшы және жартылай отырықшы күн кешті. Дәулетті шаруашылықтар жайлауы алыстағы [[Қаратау жотасы (Тянь-Шань)|Қаратау]] қойнауына немесе [[Алатау]] аясына еніп кететін. Дәнді дақылдар егіп, баубақшамен айналысты. Шымкент уезінің жерінде Ысты руының Ойық және Тілік аталары кең тараған. Егер Верный мен Әулиеата уездерінде тек Ойықтар тұрса, Шымкент уезінде Ойықтан басқа Тіліктер де қоныстанды. Айта кету керек, бұндағы Ойықтар саны аз болса, Тіліктер Ысты жұртының шамамен үштен төрт бөлігін құрады. Ойық қауымдастығының шағын тобы Шымкенттің батыс жағында [[Арыс (өзен)|Арыс]] өзенінің сол жағасында, Сырдарияның оң жағасында қыстайтын Жаныс қыстауларына дейін барып жүрді. Ысты руы қауымдастығы Тілік атасының үлкен екінші тобы Әулиеата уезінің шығыс шекарасына дейінгі орасан үлкен алқаптағы [[Боралдай (өзен)|Боралдай]], [[Бөген (өзен)|Бөген]], [[Шаян (өзен)|Шаян]], [[Мыңбұлақ(өзен)|Мыңбұлақ]], [[Арыстанды (өзен, Жамбыл облысы)|Арыстанды]], [[Шалдыөзек]] пен [[Қарабас(өзен)|Қарабас]] өзендерінің бойында орналасты. Бұнда [[Қызылжар]], [[Ақтас (Бәйдібек ауданы)|Ақтас]], [[Қайнар]], [[Майбұлақ (Жамбыл облысы)|Майбұлақ]] шатқалдары бар еді. Бұл осы өлкені жайлаған Ысты руы Тілік аталарының ең саны көп, шоғырланып отырған тобы болатын. Ысты руының Тілік атасы қауымдастығының шағын тобы Шу өзенінің сол жағалауында солтүстік шекарага дейін көшіп-қонып жүрді. Тіліктердің қыстаулары [[Шу (өзен)|Шу өзені]] мен батыста [[Мойынқұм (құмды алқап, Түркістан, Жамбыл облыстары)|Мойынқұм]] құмының шегіне дейін жетіп, шығыста солтүстік-шығыс бұрыштағы Төлеңгіттермен қоңыс қонды. Ысты руының бұл қауымдастарының тобы өз ағайындары сияқты отырықшы және жартылай отырықшы болып күн кешіп, мал өргізіп, суармалы жерлерді игерді. Егістік қыстау қасындағы өзендер жағасында, күзеулер мен көктеулер де алысқа кетпей, [[Мойынқұм (құмды алқап, Түркістан, Жамбыл облыстары)|Мойынқұм]] маңайында болатын. Жазғы жайлау [[Қаратау]]дың теріскейі мен күнгейінде [[Қазығұрт]] беткейінде орналасты. Сонымен, [[Іле]], [[Шу (өзен)|Шу]], [[Талас (өзен)|Талас]], [[Арыс (өзен)|Арыс]] және өзге де оңтүстік өзендерінің жағасын жайлаған Ысты руының қазақтары қысқа қарай түндігі ашық бірнеше қанатты шошала тігетін. Оларды қамыстан, тас пен шикі кірпіштен тұрғызатын. Бұл үйлер орталықтағы ошақпен немесе бұрыштағы қазандықпен жылытатын. Жылытатын пешті ілуде біреу болмаса, көпшілігі білген жоқ. «Жатақ» аталатын жарлыжақыбайлар, көбінесе, жеркепелерде тұрды. Ысты руының малы көп ірі байлары [[Қызылқұм (шөл)|Қызылқұм]] мен Мойынқұм құмдарын жиі қоныс аударып мекендеді, жазда да, қыста да ыңғайлы киіз үй тұтынды.<ref>Қазақ Энциклопедиясы, 9 том</ref> == Тұлғалар == {{columns-list|4| # [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] # [[Бөлтірік Әлменұлы]] # [[Елжан Амантайұлы Біртанов]] Ойық # [[Досай Бәйгелұлы]] # [[Досбай Есалыұлы]] # [[Есей Алдамұратұлы]] Ойық # [[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев]] Тілік # [[Шорабек Айдаров]] # [[Елден Аққошқаров]] # [[Сағымбек Әділбекұлы Ақшалов]] # [[Қартабай Атшабаров]] # [[Мырзакәрім Кәрімұлы Алшынбаев]] # [[Жаманқара Аманбаев]] # [[Кеңес Мұстаханұлы Аухадиев]] # [[Қали Сейілбекұлы Әбдиев]] # [[Садық Әбдіжаппаров]] # [[Кәміл Бахтиярұлы Әжібеков]] # [[Әмірсейіт Әлиев]] # [[Нысаналы Әлиев]] # [[Тәкен Әлімқұлов]] # [[Түймебай Әшімбаев]] # [[Тұтқабай Әшімбайұлы Әшімбаев]] # [[Аида Түймебайқызы Әшімбаева]] # [[Данияр Рахманұлы Әшімбаев]] # [[Берден Байқошқаров]] # [[Дәдебай Байқонысов]] # [[Зұлпықар Балғабаев]] # [[Болат Бекжанов]] # [[Бесбаева Әсен Сүлейменқызы]] # [[Әлімжан Беріков]] # [[Балтағұл Бигелдиев]] # [[Есен Ықласұлы Бидайбеков]] # [[Әбзелбек Бижанов]] # [[Әдбісаттар Бөлдекбаев]] # [[Амантай Біртанов]] # [[Жанғара Дәдебаев]] # [[Қайрат Әскербекұлы Досаев]] # [[Баттал Жаңабайұлы]] # [[Зейнолла Жаңабаев]] # [[Бигелді Жошыұлы]] # [[Оспанәлі Иманәлиев]] # [[Сағынбек Игісінов]] # [[Шоқан Нәдірбекұлы]] # [[Ауданбек Көбесов]] # [[Әбдіманап Бапанұлы Көпберген]] # [[Қалыбеков Тұрсын]] # [[Рахманқұл Алтынбекұлы Қамшыбаев]] # [[Шоқай датқа]] # [[Гауһар Қаспақова]] # [[Орман Қасымбеков]] # [[Сәтекбай Қибасаров]] # [[Асқар Меңдіахметұлы Қонаев]] # [[Шалбай Құлмаханұлы Құлмаханов]] # [[Әмір Құлмаханов]] # [[Бекмахан Сыбанбайұлы Құралбаев]] # [[Тілеп Қыдырбаев]] # [[Жұпар Манапова]] # [[Болатхан Махатұлы Махатов]] # [[Сәдуақас Халықсоветұлы Мәмештегі]] # [[Жанғали Меймандосов]] # [[Жаңабай Миллионов]] # [[Шаяхмет Молдабеков]] # [[Әлжаппар Мұсаев]] # [[Әлнұр Әлжаппарұлы Мұсаев]] # [[Мұсахан Байпақбайұлы Мұратбеков]] # [[Байқошқар Мүсірәлиев]] # [[Айтбай Назарбеков]] # [[Рафаэль Ниязбеков]] # [[Сейілжан Нұрқожаев]] # [[Алдаберген Нұрманұлы]] # [[Аян Нысаналин]] # [[Жангелді Жайлауұлы Омаров]] # [[Дүкенбай Оразбаев]] # [[Мұханмадияр Серікбекұлы Орынбеков]] # [[Жарас Молдабекұлы Оспанбеков]] # [[Шаймұрат Шәукетұлы Отарбаев]] # [[Ерғали Сағат]] # [[Майкөт Сандыбайұлы]] # [[Көсемәлі Сәттібайұлы]] # [[Олжас Көсемәліұлы Сәттібаев]] # [[Серік Томанов]] # [[Сұлтанбеков Ратай]] # [[Шона Смаханұлы]] # [[Тұрсынбай Тәттібаев]] # [[Мұратбек Тәшкенбаев]] # [[Байдабек Ахметұлы Төлепбаев]] # [[Жақсыбай Төлеубаев]] # [[Нысанбек Төреқұлов]] # [[Әмір Туғанбаев]] # [[Тұрысбек Рақымжан]] # [[Әжібек Тұтқышбаев]] # [[Байсейіт Қансейітұлы Түймебаев]] # [[Әбиірбек Берденұлы Тінәлиев]] # [[Амангелді Смағұлұлы Шабдарбаев]] # [[Мұқасан Досмұратұлы Шахзадаев]] # [[Сәду Шәкіров]] # [[Зернебек Шілдебайұлы]] # [[Рауза Меңдіахметқызы Қонаева]]<ref>{{кітап|авторы= Баспа бас директоры:Әшірбек Көпіш|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Ысты|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2003, 2005|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=9965-595-60-7|тиражы= }}</ref> }} == Сілтемелер== <references/> {{Суретсіз мақала}} {{Қазақ рулары}} [[Санат:Қазақ рулары]] g2drlbk6d1m08so1oj0t6c8cf4vtljj Шартты рефлекс 0 21519 3690434 3524666 2026-11-03T04:31:40Z Sewrax 187823 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|2|0 */ 3690434 wikitext text/x-wiki == Шартты рефлекстерінің шартсыз рефлекстерден айырмалары. == 1.Шартсыз рефлекстер туа пайда болған, тұқым қуалайды және тұрақты болады. Ал шартты рефлекстер жеке ағзаның тіршілік ету барысында пайда болады, тұқым қуаламайды және онша тұрақты емес. 2. Кез келген шартсыз рефлекс, егер орталық жүйке жүйесі тиісті даму дәрежесіне жетсе, белгілі тітіркендіргішті бірінші рет және бір-ақ рет қолданғанның өзінде-ақ пайда болады. Жаңа туған баланың аузына тамақ түссе, шартсыз рефлекторлық жолмен сілекей ағады. Ал шартты рефлекстер бірден пайда болмайды, олар белгілі жағдайларға байланысты, біртіндеп дасалады. 3. Шартсыз рефлекстің дайын рефлекторлық доғасы бар, ал шартты рефлекстер болу үшін шартты байланыс деп аталатын, ми қыртысында жаңа байланыс орнауы қажет. Сөйтіп, бұрын болмаған жаңа рефлекторлық доға тұйықталуы қажет. 4. Шартсыз [[рефлекс доғасы]]н рецептор, кондуктор (қозу өткізетін – сезгіш, қозғағыш, аралық нейрондар жүйесі) және эффектор құрайды. Ал шартты рефлекстердің доғасының 1-звеносы – анализатор (тітіркендіру әсерін қабылдап, одан сапалы түйсік тудырады); 2-сі – тұйықтағыш (замыкатель) - өзгергіш келеді, анализатор клеткаларын эффекторды жабдықтайтын жүйке клеткаларымен байланыстыратын жүйке жолы; 3-сі – эффектор. 5. Шартсыз рефлекстерді түрлік деп, яғни бір түрдің барлық өкілдеріне тән деп қарау керек. Ал шартты рефлекстер жануардың жеке басының тіршілік ету барысында пайда болған. Дегенмен, сыртқы ортаның ұзақ уақыт өзгермейтін факторлары бар жағдайда, кейбір жеке тұрақты шартты рефлекстер (көбінесе атадан атаға қайталайтын, особътың (дараның) тіршілік етуінің жас кезінде пайда бодатын рефлекстер), біртіндеп тұқым қуалайтынға, яғни шарттыдан шартсызға айналуы да мүмкін. Бұған мысал етіп құстардың жаңа ғана жұмыртқадан шыққан балапандарының олардың ұясының дірілдеп қозғалуының әсерінен ауыздарын ашуын ала аламыз. Балапанның анасының ұшып келіп ұяға қонуы, ол кезде ұяның дірілдеуі (қозғалып шайқалуы) әр уақытта тікелей балапандардың тамақтануының алдында ьолып отырады. Сөйтіп тез шартты тамақ рефлексі пайда болады. Ал, кейін, біртіндеп бұл рефлекс тұқым қуалайтын, шартсызға ауысты деп есептеуге болады. 6. Шартты рефлекс - бұл [[Ағза|организм]] өмір бойы үйренетін және рецепторды әсерінен пайда болатын жауап немесе реакция. 7. Шартты рефлекс мидың жоғарғы бөлімдерімен байланысты, ал шартсыз рефлекстердің доғасы мидың түрлі төменгі бөлімдері арқылы да өте алады. Жоғары сатыда ұйымдасқан, үлкен жарты шарлар қыртысы бар жанураларда шартты рефлекстер жасалу үшін мидың осы бөлімінің болуы міндетті. Мысалы: иттердің ми қыртысын алып тастаса, оның шартты рефлекстік әрекеті толығымен тоқтайды. Ит өзінің иесін танымайды, басқа жануардың тұрғанын (тіпті мысықтың да) елемейді, оны сипасаң қорғану рефлексімен жауап береді, алдына қойылған тамаққа ұмтылмайды. Сөйтіп, ол сыртқы ортаның түрлі өзгерістеріне бейімделу қабілетін жоғалтады. == Шартты рефлекстердің жасалуы.== 1. Шартты рефлекстерді жасау үшін қажетті ең негізгі жағдай – индифренттік (өздігінше осы реакцияны тудыра алмайтын, кез келген бөтен) тітіркендіру мен шартсыз, сол реакцияны міндетті түрде тудыратын тітіркендірудің әсер ететін уақытының бір-біріне дәл келуі (ұштасуы). 2. Бөтен тітіркендіргіш шартсыз тітіркендіргіштердің әсеті басталар алдында әсер етуі керек. Екі тітіркендіргіш әсері бір уақытта берілсе шартты рефлекстің жасалуы едәуір қиындайды. Ал алдымен шартсыз, одан кейін индифренттік тітіркендіргіш әсет етсе, шартты рефлекс алынғанмен, ол өте тұрақсыз болады. (Алдымен шартсыз, кейін бөтен тітіркендірумен әсер еткенде шартты рефлекстің жасалуының қиын болатын себебі, теріс индукция заңымен және шартсыз тітіркендірудің күшінен бөтен тітіркендіргіш күшінің кемдігімен түсіндіріледі). Жасалған шартты рефлексті ұзақ уақыт сақтау үшін, оны мезгіл-мезгіл шартсыз тітіркендіргішпен бекітіп отыру қажет. 3. Ми қыртысы клеткаларының жеткілікті жоғары қозғыштығы болуы керек. Ол үшін ми қыртысы түрліше басқа әсерлерден бос болу керек. Сонда ғана белгілі тітіркендіруге жүйке клеткалары жоғары қозумен жауап бере алады. 4. Шартты рефлекс жасалу қолданылатын тітіркендіргіштің қасиеті мен күшіне де байланысты. Бөтен тітіркендіргіштің күші қыртыста қозу ошағын тудыруға жететін болуы керек. Бірақ шамадан тыс, артық та болмауы керек. Осындай жағдайда шартты рефлекс жасалмайды. Себебі, 1-ден ткріс индукция заңы бойынща шамадан жоғары қозу шартсыз тітіркендіруге қозу тууына кедергі жасауы мүмкін. 2-ден, өте күшті тітіркендіру әсерінен жүйке клеткаларында тежелу тууы мүмкін (Павловша шектен тыс тежелу). Шартты рефлекстің жасалуы шартсыз тітіркендіргіштің күшіне де тікелей байланысты. Неғұрлым ол әлсіз болса, соғұрлым шартты рефлексті жасау қиындайды. Итті тәжірибе алдында тойғызса, шартты рефлекс жасауға қажет шартсыз тітіркендіргіш-тамақтың әсері итте жоғалады. Шартты рефлекс жасалмайды және керісінше. Шартты рефлекстердің жасалу жылдамдығы жануардың жеке басына тән ерекшеліктеріне өте күшті байланысты болады. Бір жануардың өзінде де шартты рефлекс түрліше жылдамдықта алынады. Белгілі бір жағдайда жасалған 1-шартты рефлекс, сол жағдайда жасалатын 2- және 3-шартты рефлекстерден кеш алынады. Неғұрлым тітіркендіргіш жиі әсер етсе, соғұрлым шартты рефлекс тез алынады. Мұны түрлі дағдылардың (есеп шығару, жаттау, т.б.) қалыптасуында алатын орны зор. Шартты рефлекстің жасалу жылдамдығы басқа да көптеген жағдайларға байланысты: қозу мен тежелу процестерінің бір-біріне қатынасы, бөтен және шартсыз тітіркендіргіштердің күштерінің қатынасы, қоршаған орта, ондағы өзгерістер, т.б. Шартты рефлекстер тек шартсыз рефлекстердің ғана емес, сонымен қатар шартты рефлекстер негізінде де жасала алады. Мысалы, метрономның дыбысына тұрақты шартты сілекей ағу рефлексі жасалған дейік. Егер бірнеше рет итке 10 секундтай қара дақты көрсетіп, оның артынша (15 секундтан соң) метраномның дыбысын естіртсе (тамақ бермей-ақ), біраз уақыттан кейін, метрономның дыбысы ғана емес, қара дақты көрсетудің өзіне сілекей бөліне бастайды. Мұны Павлов 2-қатардағы шартты рефлекстер деп атады. Дәл осылай етіп 3-қатардағы шартты рефлексткрді де алуға болады. Бірақ оның жасалуы қиын. Организмге әсер ететін кез келген тітіркендіргіш (көру, есту, дәм сезу, тактильдық, температуралық, ауыртқыш, т.б.) шарттыға айнала алады. Шартты рефлекстер осы тітіркендіргіштің әсер етуіне, әсерәнің тоқтауына, әлсіреуіне, күшеюіне т.б. жасала алады. Егер рефлекстер осы тітіркендіргіштің жеке әсер ететін ұзақтығын көбейте беріп, оны 2-3 минутқа жеткізсе, онда сілекейдің 1- тамшысының пайда болуы кешігеді. 3 минуттан соң барып шартсыз тітіркендірумен бекітсе, шартты тітіркендірудің алғашқы 1-2 минутында сілекей тіпті бөлінбейді. 2-минуттан бастап қана сілекейдің 1-тамшысы ағады. Мұны Павлов кешіккен рефлекс деп атады. Шартты рефлекс болып өткен тітіркендірудің ізіне де жасала алады. Мысала, бір минут бойы иттің терісін механикалық тітіркендіріп, содан соң 1 минуттай үзілістен кейін тамақтандырса, шартты сілекей ағу тері тітіркенген кезінде байқалмайды да, тек одан 1 минуттай өткен соң ғана басталады. Мұндай рефлекстерді Павлов із (сүрлеу) рефлекстері деп атады. Шартты рефлекстерді пропиорецепторлардан да алуға болады.(Н.И. Красногоркий). Аяқтың пассивті иілуін шартсыз сілекей ағу рефлексімен ұштастырса, сол иілудің өзі сілекейдің бөлуіне шартты сигнал бола алады. К.М. Быков және оның қызметкерлері ішкі органдардың рецепторларын тітіркендіру арқылы да шартты рефлекстер алуға болатындығын экспериментальдық жолмен дәлелдеді. Мысалы, қарнына я қуығына фистула қойылған иттің осы мүшелерін желмен толтыруды (резеңке баллон арқлы) тамақ беруменг ұштастырса, біраздан соң жалғыз желмен толтырудың өзінше шартты сілекей ағу байқалады. Шартты рефлексті уақытқа да жасауға болады. Павловтың зертханасында итке әрбір 30 минуттан кейін тамақ беріліп отырған. Осындай бірнеше тәжірибеден соң итке тамақ берілмесе де әрбір жарты сағаттан соң сілекей бөлінуі байқалып отырған. Егер 30 минут өтісімен метрономның дыбысын естіртсе, одан соң тамақ берсе және осыны бірнеше рет қайталаса, біраздан соң метраномның дыбысын 10 минут өткен соң естіртсе, сілекейдің 1-2 тамшысы ғана ағады, 30 минут өткенде естіртсе – 10 тамшы болған. Тіпті 30 минуттық уақытқа жасалған шартты рефлекстің тұрақтылығы соншалық, егер метрономның дыбысы 28-29 минутта естіртілсе сілекей бөлінуі болмай, ал 30 минутта үнемі сілекей бөлініп отырған. Табиғи ортада ағзаның бір емес, бірнеше рецептарлары тітіркенеді. Осыған байланысты Павловтың зертханасында комплекстік тітіркендіргіштердің бір уақытта және бірінен соң бірі әсер етуіне шартты рефлекстер жасалуын зерттеу үшін әдейі тәжірибелер жүргізілді. Бұл рефлекстердің алынуы тітіркендіргіштердің күшіне байланысты анықталады. Егер 2 тітіркендіргіштің күші бірдей болса, шартты рефлекс ол екеуімен бірге әсер еткенде де және әр қайсысымен жеке әсер еткенде де алынады. Ал егер бірі екіншісінен басым болса, онда екеуі бір уақытқа әсер еткенде рефлекс алынбайды, алынса да нашар болады. Егер екі тітіркендіргіштің екеуінің жеке әсерлерін тамақпен бекітпей, ал бірге әсерін үнемі бекітіп отырса, онда біраздан соң жеке етілген әсерлерге сілекей ақпайды да, ал екеуі бір кезде әсер етсе сілекей бөлінеді. == Шартты рефлекстерді зерттеу әдістемесі және жасалу механизмі == Шартты рефлекстерді зерттеуге Павлов 1900 ж. кіріскен. Алғашқы кезде экспериментатор иттің қасында отырып, тамақ беруді, тітіркендіргішпен әсер етуді өз қолымен орындаған. Бірақ мұндай жағдайда экспериментатродың әрбір қимылының өзі итке қосымша тітіркендіргіш болып, реакцияның жүрісін я күшейтіп, я әлсіретіп отырған. Осындай бөтен тітіркендіргіштер әсер ете алмау үшін, итті ерекше бөлектенген, дыбыс өткезбейтін камераларда ұстайды. Экспериментатор камераның сыртында отырады. Тамақтандыру, тітіркендіргіштер беру – бәрі механизацияланған, сырттан жасалады. Ерекше баллон арқылы сілекей бөлінуін де сырттан бақылауға мүмкіндік бар. Бір-біріне салыстыруға болатын фактылар алу үшін, итті тамақтандыру тәртібі әр уақытта бірдей болу керек. Тамақты тәжірибеге дейін емес, одан кейін беру қажет. Белгілі бір тітіркендіргіштің әсетінен қозған әрбір рецептор орталық жүйке жүйесіне түсетін афференттік импульстердің көзі болып табылады. Бізге белгілі, шартсыз рефлекстер орындалуы үшін мидың жоғары бөлімінің қатысуы мінтетті емес, оның доғасы төменгі бөлімдер арқылы да өте алады. Дегенмен, ми қыртысы сақталған жануарда қандай шартсыз рефлекс болмасын ол ми сыңарлары қыртысында қозу ошағын тудырады. Егер жай тұрған итке бір бөтен тітіркендіргішпен (индиффренттік) әсер етсе (мысалы, электр шамының жарығымен), онда шартсыз бағдарлау рефлексі байқалады және ми сыңарлары қыртысының көру бөлімінде қозу ошағы туады. Ал электр жарығын жаққан соң тез, 10-30 секундтан соң жануарға тамақ берсе, ми қыртысында екі қозу ошағы туады: бірі – көру ауданында, екіншісі – тамақ орталығында. Шартсыз тітіркендіргіш әсерінен туатын қозу ошағы күштірек болады, сондықтан ол біраз доминанттық рөл атқарады. Ол өзін көру ауданында туған қозу ошағын тартады және соңғысының күші теріс индукция заңына сай ілсірейді. Ми қыртысындағы осы екі қозу ошақтарының осындай бір-біріне әсері, (функциональдық өзара әрекеттесу) орталықтарды тітіркендіру тоқталса да, өінің ізін қалдырады. Ал егер олар өз әсерлерін белгілі тәртіппен бір уақытта ұзақ қайталап отырса, осындай өзара функциональдық әрекеттесуден алдыңғы қалған із күшейе береді де (жиынтықталу жүреді), ақырында ол екі ошақтың арасанда бұрын болмаған шартты байланыс орнайды. Бұл байланыстың сыртқы көрінісі шартты рефлекстің жасалуында. Демек бірнеше уақыттан соң шам жағудың өзіне сілекей бөлінеді. Себебі, шартты тітіркендіргішке айналған шамның әсерінен туған қозу тамақ орталығына беріледі, одан эфференттік жолдармен мидың төменгі бөлімдеріндегі тиісті орталықтар арқылы сілекей бездеріне барады. Әрине, бұл отырған механизм өте қарапайым, схемалық. Негізінде әрбір рефлекс көптеген жүйке клеткаларының бір-біріне әсері арқылы орындалады және оның орындалуына бүкіл ағза қатысады деп білу керек. Шартты рефлекстердің механизмін И.П. Павловша түсіндіруден байқалатыны – олардың негізінде уақытша (шартты, тұйықтайтын) байланыс «горизонталь» құрылымды болып келеді және ми қыртысындағы сигналдық (шартты) тітіркендіргіш орталығы мен шартсыз рефлекстің өкілдігіндегі клеткалар арасында тұйықталады. Жалпы алғанда, уақытша байланыстар шынында да қыртыс деңгейінде түзіледі. Бірақ егер ми қыртысын тігінен кесіп, жоғарыда айтылғандай түрде уақытша байланыс жасау мүмкіндігі жоғалса, бұдан шартты рефлекстер жасалмай қалмайды екен. Өйткені уақытша байланыстар қыртыстың астыңғы жағында орналасқан бөлімдер арқылы өтетін жолдар көмегімен де түзіле алады. Шартты рефлекстер жасалуының көптеген ерекшеліктері шартты байланыстар құрылымдық локализацияның көп вариантты бола алатындығы арқылы түсіндіріледі. Мәселен, ми қыртысы деңгейінде де және қыртыс пен қыртысасты бөлімдері арасында да көптеген тура және кері уақытша байланыстар орнай алады деп есептеуге негіз бар (Э.А. Асратян, А.Б. Коган, Л.Т. Воронин т.б.). Шартты рефлекстер жасалу процесінде ОЖЖ-нің жоғары бөлімдеріндегі нейрондар арасында уақытша байланыс тұйықталу механизмі осы күнге дейін толық анықталмаған. Морфологиялық тұрғыдан түсіндірушілердің есептеуінше шартты рефлекс жасалу кезінде жүйке клеткаларының өсінділері өседі де клеткалар арасында жаңа бйланыстар орнайды. Біраз зерттеушілер мұндай өсу пирамидтік клеткалар дендриттеріндегі бүршіктер (шипиктер) санының көбеюі есебінен жүреді деп есептейді. Функциональдық тұрғыдағылар ойынша шартты рефлекс жасалу барысында бұрын пайдаланылмаған, бірақ та ылғи да бар жаңа синапстар өткізгіштігі жоғарылайды. Мұның мәнісі – белгілі бір нейрондар тізбегі арқылы қозу импульстері қайталап өте берсе (нейрондар титаникалық түрде тітіркендірілсе) олардың бұрын іске қосылмаған синапстарындағы медиатор мөлшері көбейіп оның кванттары келесі нейронда қозу тудыратын болады. Басқаша айтқанда, посттетаникалық потенциация жүреді де «потенциалды» синапс «актуальды» сиапсқа айналады; осыдан бұрын байланыс жоқ жерде енді байланыс орнайды. Келесі бір болжам бойынша, шартты рефлекторлық әректті ұйымдастыруда глийлық ұлпа клеткалары қатысуы мүмкін. Осыған орай, тұрақты уақытша байланыс түзілу барысында бұл клеткалар аксондарының пресинапстық «жалаңаш» терминальдары миелинделіп, қозуды тез өткізе алатын қабілетке ие болады деп жобалайды.ё Көптеген зерттеушілер шартты байланыстар табиғатын клеткадағы белок синтезінің өзгерістерінен іздестіреді. Шартты рефлекстер жасалу барысындағы көптеген нейрондардың бірге қозу күйіне келуінен сигналдық тітіркендірулер кодталатын РНҚ құрылымында өзгерістер жүру тиіс. Осындай өзгерістер, мәселен, белгілі бір дағдыға үйретілген құрттармен басқа құрттарды қоркетіргенде соңғыларда жаңа дағдыға үйренуді жеңілдетеді деп есептейді. «Химиялық есті көшіру» тәжірибесі басқа да жануарларда жүргізілген. Бұл үшін тиісті дағдыға үйретілген жануарлар миының сығындысын басқа жануарларға апарып еңдірген. Рибонуклеин қышқылын (РНҚ – ны) бұзатын рибонуклеаза ферментімен әсер еткенде, «Химиялық есті көшіру» тәжірибесі нәтижесіз аяқталып отырған. Кейбіреулердің есептеуінше, естің ізі дезоксирибонуклеин қышқылында (ДНҚ да) ұзағырақ сақталады. Осымен қатар РНҚ мен ДНҚ қасиеттерінің өзгерістері белок синтезінің сандық және сапалық өзгерістерін тудыратынын да ескеру қажет. Мида нейрондар арасындағы уақытша байланыстарды орнататын арнайы спецификалық ақуызды заттар бар деп есептейді. Тағы да бір гепотезалар бойынша уақытша байланыстар түзілу механизмінде басты рөлді белок-фермент жүйесі және оның ингибиторлары атқарады. Бұлардың күйлері өзгермелі болуы тиіс. Шартты рефлекторлық байланыстар тұйықталуының конвергенттік механизмі туралы бойынша нейрндардың үлкен екі тобы бар: мультивалентті (модальдығы әр түрлі тітіркендірулерді қабылдайды; мысалы, дыбыс пен жарыққа, теріден шығатын және қозғалыстан туатын, көзден келетін т.с.с. тітіркендірулерге жауап береді) және поливалентті (жалпы бір жүйке шеңберіндегі, мысалы, бір анализатордан, айталық теріден келетін әр түрлі тітіркендірулерге жауап береді). Микроэлектрондық зерттеулерге қарағанда жоғары қарай бағытталған әр түрлі ми қыртысындағы көптеген нейрондарда әмбебап конвергенцияланады. Конвергенцияның екі типті болуы мүмкін: 1. Спецификалық емес – мұнда шешуші нәрсе стимулдың қасиеті емес, оның энериялық құрамы болып табылады. Мәселен, ретикульді формация мидың жоғарғы бөлімдерінің қозғыштығының жалпы деңгейін реттей отыра, оларда уақытша байланыстардың жасалуына қатысады. 2. Әр тітіркендіру өзінің спецификасын сақтайтын конвергенция. Әр түрлі анализатордан шығатын қозуларды қабылдап, жинайтын нейрондардың болатындығы тітіркендірулердің бірігуі және уақытша байланыстардың орнауы ми қыртысындағы әр түрлі учаскелердің транскортикальды байланыстар арқылы бірігуінен емес шығар деген ойға жетелейді. Ендеше уақытша байланыстардың мәнісін тітіркендірулер интеграциясының бір нейрон деңгейінде жүруінің нәтижесі деп те түсіндіруге болады. Бұдан жеке нейронды өзіне импульстерді конвергенциялай алатын күрделі жүйе деп қарау керек. Өздерінде уақытша байланыстар түзе алатын мультивалентті нейрондар ми қыртысының әр түрлі және бір-бірінен алыс-жақын жерлерінде «шашырап» орналаса береді. Мұндай бір нейрон әрі шартты, әрі шартсыз әр түрлі модальды қозуларды интеграциялай алады деп есептелінеді. Әр түрлі биологиялық модальдығы бар тітіркендірулер бір нейронды түрлі нейрохимиялық механизмдер арқылы активтендіреді. Мәселен, жоғары қарай бағыттарған қоректік активация холэнергиялық синапстық механизм арқылы іске асса, ауырту – адренергиялық механизммен орындалады. Сондай-ақ бұл ерекшеліктің молекулалық деңгейге де тән болуы мүмкін. Нейрондар арасында ылғи да өзара әрекеттесу болып отыратындығын ескерсек, шартты рефлекстің уақытша байланысының механизмін жауап беру қасиетіндегі ортақ таңдамалыққа негізделген нейрондар белсеңділіктерінің белгілі бір өрнегінің (жүйесінің) қалыптасуы болар деп те қарауға болады. Өрнектің пайда болуын анықтайтын факторлар: жиіліктің белгілі бір диапазонында белсеңділіктің синхрондығы мен синфазалығы (қозулар тізбегін түзуші нейрондардың едәуір санының бірыңғай лабильдікке көшуі) – ми құрылымында қозу өтуді жеңілдететін жағдайлар тудырады. Афференттік сигналдар әсерінен қалыптасатын қозу ошақтарының арасындағы өзара әрекеттесу динамикалық сипатта болады. Және оны тиісті дәрежеде тежелу процесі шектеп отырады. Сөйтіп, соңғы кездері уақытша байланысты нейрондар арақатынасының кеңістік – уақыттық ұйымдасуы (нейро-селективтік әрекет деген атқа ие болған) деп түсінуі қалыптасып дамытылуда. Бұған нейрохимиялық зерттеулер көмектесуде. Мәселен, функциональдық ансамбльдерге біріккен нейрондар химизмінің өзгерістерінің өзіндік ерекшеліктері анықталған. Сондай-ақ нейроглиалдық комплексткрдің ДНҚ арқылы көрінетін таңдамалы активациясы жүреді деген де тұжырым бар. == Шартты рефлекстердің түрлері == Шартты рефлекстер рецепторлардың тітіркенуіне және пайда болатын қызметіне байланысты, қозу мен тежелуге және олардың кезеңдеріне, пайда болу механизміне байланысты көптеген түрлерге бөлінеді. Тітіркендіретін рецепторларына сәйкес экстерорецепті, пропиорецепті және интерорецепті шартты рефлекстер болып бөлінеді. Экстерорецепті шартты рефлекс шартты тітіркендіргіштер сыртқы сезім мүшелеріне әсер еткенде пайда болады: көзге, құлаққа, иіс мүшесіне, дәм сезу мүшесіне, тері рецепторына. Пропоирецепті шартты рефлекстер қаңқаның бұлшық еттерін тітіркендіргенде, яғни оның пропиорецепторларына әсер еткенде пайда болады. Бұл топтағы рефлекстерге адамның басы қозғалғанда тепе-теңдік (вестибулярлық) аппаратты тітіркендіру арқылы пайда болған теңдік сақтау рефлекстері де кіреді. Интерорецепті шартты рефлекстер ішкі мүшелерді тіткендіргенде олардың рецепторларына әсер ету арқылы пайда болады. Бұл топқа қанға түрлі химиялық заттарды жібергенде туатын автоматты рефлекстер де жатады. Ондай жағдайда химиялық заттар интерорецепторларды (ішкі рецепторларды) тітіркендіріп жүйке жүйесіне тікелей әсер етеді. Туатын қызметтің түріне байланысты шартты рефлекстер екіге бөлінеді: қимыл-қозғалыс және вегетативтік шартты рефлекстер. Вегетативтік шартты рефлекстердің өзін секреторлық, жүрек-қан тамырлық, тыныс алу, ас қорыту рефлекстері, ішкі секрециялық бездердің қызметін өзгертетін, зат алмасуын және иммунитетті өзгертетін рефлекстер деп бөлінеді. Рефлексті тудыратын қозу мен тежелудің кезеңдеріне қарай шартты рефлекстерді оң және теріс немесе жағымды және жағымсыз деп атайды. Шартты тітіркендіргіштің әсерін күшейту үшін шартсыз тітіркендіргішті пайдаланғанда миды қоздыратын рефлекстерді шартты оң және жағымды рефлекс дейді. Ал нығайтушы тітіркендіргіш, керісінше, мидың қозуын тежесе шартты оң немесе жағымсыз рефлекс деп атайды. Шартты оң рефлекстер кезінде мүшелердің қызметі пайда болады немесе бұрынғы қызметі одан әрі күшейеді. Шартты теріс рефлекстерде мүшелердің қызметі нашарлайды, тіпті тоқтап та қалады. Шартты рефлекстер шартты тітіркендіргіш болмаған жағдайда да пайда бола береді. Ондайда шартсыз тітіркендіргіш белгілі бір мерзім сайын әсер етеді. Мұны уақытқа деген шартты рефлекс деп атайды. Бұл жағдайда уақыт шартты тітіркендіргіштің рөлін атқарады. Мысалы, мезгіл-мезгіл жүректің соғуының өзгеруі немесе тыңыстың тарылуы мен күннің батуы шартты тітіркендіргіш есебінде әсер етеді. Шартты рефлекс шартсыз тітіркендіргішсіз, бұрын шартты тітіркендіргіш ретінде пайдаланып, қзақ мерзім шартсыз тітіркендіргішпен нығайтылған шартты әсерді пайдалану арқылы да пайда болады. Оны екінші дәрежелі шартты рефлекс дейді. Бұрын шартты тітіркендіргіш ретінде пайдаланылған әсерлерді шартсыз тітіркендіргіщтің орнына жұмсау арқылы үшінші, төртінші т.с.с. шартты рефлекстерді тудыруға болады. Шартты рефлекс топты тітіркенедіргіштерге де туады. Мұндайда бейтарапты тітіркендіргіштер бірінен соң бірі әсер етіп, оның ең соңғысы шартсыз тітіркендіргішпен бекітіледі. Ондай рефлекстерді комплексті шартты рефлекстер дейді. Бұлардың пайда болуы жеке тітіркендіргіштерге туған рефлекстер тәрізді. Уақытша жүйкелік байланыс.Шартты тітіркендіргіш әсер еткенде ми қыртысының тітіркендіргішке сәйкес орталығында қозу ошағы пайда болады. Мысалы, көзге әсер етсе - көру орталығы, дыбыс әсер етсе – есту орталығы. Шартсыз тітіркендіргіштің әсерінен оған сәйкес орталықта (мысалы, тамақ – шартсыз тітіркендіргіш, ал орталық - ас қорыту жүйесі) екінші бір қозу ошағы пайда болады. Организм үшін маңызды әсерді шартсыз тітіркендіргіш ретінде алғандықтан екінші орталықтағы қозу біріншіге қарағанда анағұрлым күштірек болады. Сондықтан бірінші қозу ошағындағы жүйке импульстері екінші орталыққа тартылады да, екеуінің арасында байланыс пайда болады. Шартсыз тітіркендіргіш неғұрлым күшті болса, соғұрлым екінші орталықтың қозуы күшті болып, шартты рефлекс тез туады. Жағдай қайталанған сайын екі жүйке орталығының арасындағы байланыс нығайып, күшейеді де шартты тітіркендіргіштің әсеріне шартты рефлекс пайда болады. Шартты рефлекс күшейген сайын ми қыртысында қозудың жайылуй нашарлап, шоғырлануы күшейеді. Шартты рефлекстердің пайда болуының негізі – ми қыртысындағы жүйке орталықтарының арасында уақытша жүйкелік байланыстың пайда болуы. Мысалы: лимонды көргенде ми қыртысының көру аймағында қозу пайда болады (а), лимонның дәмі ауыз қуысының рецепторларын тітіркендіреді де, сопақша мидың сілекей шығару орталығында және ми қыртысының ас қорыту орталығында қозу пайда болады (б), ми қыртысындағы екі қозу ошақтарының арасында уақытша жүйкелік байланыс туады (в, үзілген стрелкамен көрсетілген). Қазіргі электрофизиологиялық зерттеулердің арқасында И.П. Павлов түсіндіргендей уақытша жүйкелік байланыс тек қана ми қыртысында тұйықталып қоймайды, қыртыс асты құрылымдар да пайда болады. Жарыққа, немесе дыбысқа деген шартты қорғаныс немесе ас қорыту рефлекстері пайда болғанда ми қыртысының ЭЭГ-сы ғана өзгеріп қоймай, ми бағанасының торлы құрылымынан жазылып алынған ЭЭГ да өзгереді. Жануалардың ми сыңарларының қыртысының жаңа (неокортекс) бөлімін сылып алып тастаса, қарапайым шартты рефлекстер пайда бола береді, бірақ ондай рефлекстер өте тұрақсыз, тым тез жойылады. И.С. Бериташвилидің болжамы бойынша ми қыртысы жоқ жануарларда шартты рефлекстің пайда болуы ескі және көне ми жарты шарларының қыртысына байланысты. Жануардың сол бөлімдерін алып тастаса, ешқандай шартты рефлекс пайда болмайды. Бұл анықтаулардың арқасында П.К. Анохин уақытша байланыс тік бағытта (вертикальды қыртыс-қыртыс асты) тұйықталады деген болжамды ұсынады. Сонымен шартты рефлекстің пайда болуы тек қана ми қыртысында ғана емес қыртыс асты құрылымдарының да қатысуымен болады. Дегенмен шешуші орын эволюциялық сатыдағы ең жас бөлім – ми қыртысының қызметіне байланысты. == Шартты рефлекстің тежелуі. == Жүйкедегі бірыңғай құбылыстардың екі жағы құрайтын, қозу мен тежелудің тепе-теңдік арақатынасы жануарлар мен адамның сыртқы ортаның өзгермелі түрткілеріне бейімделу іс-әрекетінің нәтижесін анықтайды. Орталық жүйке жүйсіндегі тежелуді ашқан орыстың атақты ғалымы И.М. Сеченов (1962). Ол орталық тежелуді арнайы тежеуші жүйелердің бірлестігі деп қарады. Ч. Шеррингтон (1906) қарсылас бұлшық еттердің үйлесімді әрекеттері индукциялық (кезеліс) тежелуден болатынын көрсетті. А.А. Ухтомский (1923) жүйке орталықтарында доминанта қалыптасуы кезінде жегілген тежелу туатындығын анықтады. И.П. Павлов мәні зор тәжірибелер жасап, шартты рефлекстің тежелу түрлерінің негізгі тетіктерін дәлелдеді. Тежелудің сыртқы (шартсыз) және ішкі (шартты) түрлері болады. Шартсыз тежелу – жүйке жүйсінің туа біткен қасиеті. Ол – сыртқы бөтен түрткілердің теріс индукция әсерінен мінез әрекетінің кенеттен әлсіреуі немесе басылып қалуы. Мұның себебі әртүрлі жаңа тітркендіргіш қабылдау рефлексін туғызады. Егер осы тітіркендіру бірнеше рет қайталанса, бағдарлы әсерленіс бәсеңдейді және оның шартты рефлексті тежеу әрекеті әлсірейді. Мұндай бөтен тітркендіргішті И.П. Павлов «өшетін тежеу» деп атады. Мәселен, қатты ауыртатын тітіркендіргіш шартты шұғыл тежейді. Осы сияқты ішкі ағзалардан шығатын тітркендіріс те әсер етеді. Кейбір мүшелердің қабынуы, қуықтың зәрге аса толуы, құсу, жыныстық қозу шартты тағамдық рефлексті басып тастайды. Мұндай тежеулердің бәрінің жалпы қасиеті олар осы шартты рефлекске бөтен сыртқы тітркену ықпалынан пайда болады. Сондықтан бұл сыртқы тежелу деп аталады. Шартты рефлекстің шамасы тітіркендіргіш қарқының («күш заңы») тікелей тәуелді келеді. Шартты тітіркендіру күші шектен аса өссе, қарама-қарсы нәтижеге, яғни шартты рефлесте: әлсіреуіне, тежелуіне әкеліп соғады. Мұндай тежелуді шектен тыс тежелу деп атайды. Бұл тежелудің сақшылық маңызы бар. Өйткені ол жүйкені шамадан тыс күшті немесе ұзақ тітіркендірудің әлсірету әсеріне кедергі жасайды. Күшті әсерден мелшиіп қатып қалу (ступор) медицинада жиі кездеседі. Бұл тежелу жүйкені уақытша жұмыстан босатады және оның қалыпты қозғыштығы мен жұмыскерлігін қайта орнына келтіруге жағдай жасайды. Жүйкесі нашарланған жануарларда шектен тыс тежелу тіпті біршама әлсіз шартты тіткендірудің әсерінен де пайда болады. Сыртқы және шектен тыс тежеулер жүйке жүйсінің туа біткен қасиеттеріне байланысты болғандықтан оларды шартсыз тежелу қатарына жатқызады. Шартты тежелу – жүйкенің жүре иемденген қасиеті. Ол шартты рефлекс сияқты құрылады. Шартты тежелудің бірнеше ерекшеліктері болады. кездерде, рефлексті жасау жеңілдейді. 1. Ол тітіркендірулер нығайтылмаған жағдайда қалыптасады. 2. Оны жаттықтыруға болады, яғни қайталаған жағдайда, әсіресе жас кездерде, рефлексті жасау жеңілдейді. 3. Шартты тежелудің көріністері жүйке жүйесінің даралама қасиетіне байланысты. Қызба кісілерде, байсалды адамдарға қарағада, шартты тежелу қиын және баяу қалыптасады. 4. Шартты тежелу шартсыз рефлекстің нығайту күшінен тәуелді келеді. 5. Шартты тежелу бұрын қалыптастырылған рефлекстің беріктігіне байланысты болады. Мызғымайтын тұрақты шартты рефлекстер тежелуге, жаңа үйренгендерге қарағанда қиын көрінеді. 6. Тежелулер өзара әрекеттесіп бірін-бірі күшейтеді. Шартты тежелуді өшіретін, ажырататын, шартты тежейтін және кешіктіретін деп төрт түрге бөледі. Өшіретін тежелу. Егер шартты тітіркендірудің шартсыз тітркендіргішпен ұштасуы тоқталса, бұрынғы қалыптасқан тұрақты шартты рефлекс әлсірейді, кейін қолданған сигнал бірнеше рет нықталмаса ол тіпті жойылады. Өшіретін тежелудің жасалу дәрежесі мен жылдамдығы: 1) шартты рефлекстің беріктігіне (берік бейнелістер баяу өшеді); 2) нығайтушы рефлектің күшіне (аштық күінде тағамдық шартты рефлекс өшпейді); 3) нығайтылмау жиілігіне (жедел түрінде бірнеше минут және сағат созылмалы түрінде нығайтылмаса өшіретін тежелу бірнеші күнде қалыптаспайды) байланысты болады. Тағамдық шартты рефлекстер сақтаныс түріне қарағанда, жылдам өшеді. Өшіретін тежелуді машықтану арқылы тез қалыптастыруға болады. Ол мидың типтік даралық ерекшеліктерінен тәуелді келеді. Кейін шартты тітіркендіргіш тағы да қолданылса, өшкен шартты рефлекс қайтадан қалпына келеді. Бұл құбылысты тежелуден босау деп атайды. Өшуден тежелу нығайтылса, өшкен рефлекспен бірге біркелкі, оған ұқсас шартты рефлекстер жойылады. Мұны екінші қайтара өшу деп атайды. Өшуден тежелуден маңызы – бейімділігі жойылған қажетсіз шартты рефлексті өшіру. Сөйтіп, ағза тіршілігінің жаңа жағдайларына басқаша икемделу әсерленісі қалыптасады. Ажырататын тежелу. Жаңа қалыптасқан шартты рефлекстің алғашқыда жалпылама өзгешелігі болады. Өйткені ол үйренген шартты тітіркендіргіштен басқа, оған ұқсас немесе көптеген бір райлы тітіркендірулерге де жауап ретінде пайда болады (шартты рефлекстің жалпылама сатысы). Алайда, егер тек шартты тітіркендіргіш ғана бекітіліп, басқалары елеусіз қалса, біраз уақыттан кейін ұқсас тітіркендіргіштерге әсерленіс өшеді (шартты рефлекстің, мамандалыс сатысы). Бұл заттар мен құбылыстардың қасиеттерін, ұқсастығын жете ажыратуға мүмкіндік береді. Шартты рефлекстің мамандалуын қамтамасыз ететін үрдіс, яғни тітіркендіргіштерді сұрыптау ажырататын тежелу деп атайды. Бұл үрдіс ми қыртысында өтетін шартты тежелуден туады. Ажырататын тежелудің қасиеттері: 1) тітіркендірулердің белгілері өте ұқсас болса, оны қалыптастыру қиынға соғады; 2) тежелу дәрежесі нығайтушы тітіркендірістің күшінен тәуелді келеді; 3) бұл тежелудің түрін қалыптастыру толқын тәрізді болады; 4) тежелуді жаттықтыруға болады, бұл ортаның сезімдік түрткілерін жіті айырып танудың негізін құрады. Шартты тежегіш.. Егер небір қосымша әсермен ұштастырылған тітіркендіру нығайтылмаса, ал жеке қолданған шартты сигнал әрдайым нықталса, жүйке орталықтарында шартты тежелу пайда болады. Көп кешікпей қосымша әсермен қиыстырылған үйренген тітркендіргіш іштей тежелу салдарынан шартты әсерленіс шығаруды тоқтатады. Сол шартты сигналдың әсерінен өтіп жатқан әрекетті тежеуге қабілеті бар қосымша тітіркендіргіш шартты тежегіш деп аталады (мәселен, мектепте соғылатын қоңырау). Шартты тежегіштердің негізгі қасиеттері: 1) ол әлсіз тітіркегішке (мысалы, жарыққа) қосымша күшті тітіркендіру (қоңырау) қосылса оңай қалыптасады; 2) бұрынғы қолданылған күшті тітіркендірудің іздері қосымша түрткі ретінде әсер ете алады; 3) егер қосымша тіткендіріс әлсіз болса, ол екінші ретті рефлекстің түрткісі бола алады; 4) егер қосымша тітркендіргіш шартты тежегіш мәнін иемденсе, ол басқа да ұқсас шартты бейнелістерді тежейді; 5) қосымша тітркендіргіш бірнеше рет жағымды сигналмен бірге берілгенде, ол бағдарлау рефлексін тудырады. Қосымша тітіркендіргіш күшті болған сацын, шартты тежегіш тез қалыптасады. Организм мен сыртқы ортаның өзара қатынасында шартты тежегіштің биологиялық маңызы зор. Кешіктіретін тежелу. Кешіктіретін шартты рефлекстер бірден құрылмайды, тек нығайтудың басталуы біртіндеп ұзартылғанда барып жасалады. Осы шартты тітіркендіргіштің жекеленген әсерімен бастапқы кезде жүйке нейрондарының әрекеті тежеледі. Кешіктіретін тежелу шартсыз рефлекстің күшінен тәуелді, егер ол күшті болса, бұл тежелудің пайда болуы қиынға соғады. Бұл тежелу арқылы әр уақытта шартты рефлекстің әсерленіс дер кезінде іске қосылады. Кешіктіретін тежелудің негізгі қасиеттері: 1) шартты тітіркендіргіш неғұрлым күшті болса, бұл тежелу соғұрлым қиын жасалады; 2) нығайтушы түрткі күшті болса, шартты рефлексті кешіктіру қиынға соғады; 3) тәжірибелерді қайталау кезінде оқшауланған шартты тітркендіру біртіндеп баяулап ұзартылса, кешіктіру оңай болады. Тітіркендірулердің арасы 2-3 минут болған жағдайда кешіктіретін тежелу қалыптаспайды; 4) шартты рефлекстің бірге берілуі көбірек нығайтылса немесе қысқа уақытқа кешіктірілсе тежелуді ұзартуға кедергі жасайды. Шартты тежелу, уақыттық түрткінің кірісуіне байланысты басқа түрлерінен ерекшк ьолады. Шартты тежелудің тағы бір ерекше, «нығайтылса да өшетін» түрі болады. Ол жағымды шартты стимул ұзағынан бір ырғақта немесе бір сарында нығайтқышпен қоса әсер еткен жағдайда пайда болады. И.П. Павлов ішкі тежелудің түрлерін әрекетіне және қалыптастыру тәсілдеріне қарай жіктеумен бірге, тежелу қасиеттерінің айырмашылығы олардың күшіне байланысты болатындығын атап көрсетті. Ол шартты тежелудің жергілікті және ми құрылымында жалпылама түрде кездесетініне ерекше көңіл аударды. Сөйтіп шартты тежелу ағзаның бейімделу іс-әрекетін реттеп отырады. Егер шартты тежелу қалыптаспаса, ағзада табиғи қажетсіз, қолайсыз әскрленістер көп болар еді. Шартты тежелу өте нәзік, төзімсіз келеді. Әртүрлі аурулар, қажу, зорлану бұл тежелуді әлсіретеді. Организмнің сыртқы ортаға жете бейімделуі, оның әсерленісінің сыртқы жағдайларға өте сәйкес келуі тежелу процесіне байланысты болады. Негізгі жүйке процестері – қозу мен тежелудің көрсеткіштері, олардың өзара әсері ағзаға көптеген тітіркендіруді талдап және синтездеп, өзін әртүрлі жағдайда бағдарлауына мүмкіндік туғызады. И.П. Павловтың көзқарасы бойынша, шартты тежелу тек ми қыртысында болатын құбылыс. Қалай болғанда да, тежелу процесінің ми қыртысындағы орналасуы үш түрлі болуы мүмкін. Біріншіден, шартты сигналдық ми қыртысы проекциясында, екіншіден, шартсыз рефлекстің ми қыртысы проекциясында, үшіншіден, уақытша байланыстың өз құрылымында қалыптасады. Соңғы жылдары көптеген зерттеушілер, шартты тежелу әуелі мидың қыртысасты құрылымдарында немесе олардың белсенді қатысуымен пайда болып, үлкен ми сыңары қыртысына жоғары көтеріледі деп санайды. Шартты тежелудің шығу жағдайы, көптеген деректерге сәйкес арнайы тежегіш құрылымдарға байланысты болады. Бұларға тежегіш түйіндер, тежегіш интернейрондар жатады. Демек, олардың белсенді әсерленісі арнайы тежегіш рефлексін жасайды. Сөйтіп, ми қыртысындағы тежелу міндетті түрде арнайы тежегіш жүйесін құрайтын мамандандырылған тежегіш нейрондар арқылы жүзеге асырылады. Көптеген нейрофизиологтардың ойынша, жоғары жүйке іс-әрекетінің тежелу құбылыстарында әртүрлі қыртысасты құрылымдар өте маңызды рөл атқарады. Дегенмен, соңғы жылдары М.Н. Ливановтың зертханасында жүргізілген тәжірибелер ішкі тежелудің гиперполяризациялық (әсіреүйектеліс) болжамын дәлелдеді. Ішкі тежелу қалыптасқанда, гиперполяризациялық құбылыстардың біршама өсетіндігі анықталды. Ол үйрету кезінде теріс стимулдың әсерінде мидың тежегіш жүйесінің әсерленгіш қабілеті жоғарылайтынын растайды. Оған нейрондардың сатылық және бедерсіз белсенділігінің, қоздырылған потенциал мен биік шайқалатын баяу тербеліс шамасының күшеюі сәйкес келеді. Сонымен ішкі тежелу ми қыртысы деңгейінде орталық қозу ретінде пайда болып, рефлекстік жауапты жүзеге асыратын қыртысасты механизмдердің бағынышты (субординациялық) тежелуін белгілейді. Әсіресе мінездің ұйымдастырылу және реттелу істерінде мидың маңдай алаңы маңызды рөл атқарады. Ол қыртысасты бөліктері арқылы ми бағанының белсендіргіш жүйесіне тікелей немесе жанама түрде ықпал жасайды. Сөйтіп, мұндағы тежелу құбылыстары бейімдендіру мәніне қарай, мидың медиаторлық жүйесін іріктеп еліктіру арқасында жүзеге асырылады Кесте. Организмнің толық дамуына қажетті бір тәуліктегі ұйқының мөлшері. Баланың жасы. Ұйқының уақыты, сағат. Баланың жасы. Ұйықтау уақыты, сағат. Жаңа туған сәби. 1-3 ай. 6 ай-1 жас. 2-3 жас. 4-5 жас. 21-22 18-20 14-16 13-14 11-12 5-6 8-10 13-14 16-17 Ересек адам. 10-11 9-10 8-9 7-8 6-8 В) Түс көру. Түс көру – бұл адамның қоршаған ортамен қатысынан қалыптасатын күрделі психикалық құбылыс. Керең-мылқаулар айтарлықтай толық тұс көрмейді. Бұл түс көрудің ми қыртысы арқылы болатындығын дәлелдейді. Түс көрудің ең көп тараған түсініктерінің бірі – жүйкелік іздер теориясы. Егер М.И. Сеченов түс көруді «үйреншікті әсерлердің әдетте болмаған қисындауы» деп есептесе, И.П. Павлов бойынша, «түс көру көбінесе ескі тітіркендірулерден қалған ізден туады». К. Юнгтың айтуынша, «түс көру – ұйқы кезіндегі психикалық әрекеттің қалдығы және өткен күннің ой әсері мен көңіл-күйі». Түс көру барлық адамдарда болады, тек кейбіреулерде сирек байқалады. Ауырған кездерде, жағымсыз жағдайларда, неврозда түс көру жиілейді. Әйелдер жалпы жиі түс көреді. Жылдам ұйқы және онымен байланысты түс көру ортаға психикалық бейімделуде өте маңызды рөл атқарады. Ұйқының породоксальды фазасы бір жағынан мидың жоғары белсенділігін жүзкгк асырады, ал екінші жағынан оның бедерсіз күйінде басқа да мотивацмялық процестер тудырады. Физиологиялық көзқарас бойынша, түс көрудің себептері – сергектік жағдайдғы психикалық іс-әрекетті іске қосатын материялық құбылыстар. Ал З. Фрейдтің психоанализ қағидасы бойынша, түс көрудің себебі адам психикасының шаласаналық жүйсінің жеңе алмайтын инстинкті (ырықсыз сезімді) іс-әрекетінен туады. Адамның түстеріне жасалған талдау түс көрудің негізінде зерде іздерінің, эмоциялы өңделген оқиғалардың сөзсіз мәні барлығын дәлелдейді. Гионопедия (түсінде үйрету). Адам өзінің онсыз да қысқа өмірінің үштен бірін ұйқыда өткізеді. Сондықтан бір кезде уақытты ұтымды пайдалану үшін, ұйқы кезінде оқыту кеңінен тарады. Алайда, арнайы зерттеулер жаңа материалды ұғыну қабілеті және оны кейін еске түсіру тек сергек ұйқының немесе мүлгудің кезінде мүмкін екенін көрсетті. Демек, нәтижелі гипнопедия ұйқы кезінде кезінде емес, шындығында сергектік күйде, не қалғу кезінде болады. Ал терең ұйқы жағдайында ешқандай үйрету мүмкін емес. Өйткені ұйқының негізгі бір мақсаты – сергектік жағдайда қабылданған мәліметті өңдеу. Егер ұйқы небір материалды оқығаннан соң келсе, ол есте сақталады. Жаңа материалды жаттағаннан кейін 8 сағат жарамды ұйқы болса, оны еске түсіру толық және анық болады. Түсінде оқыту кезінде ұйқы шала, сергек болғандықтан адам жиі оянуға мәжбүр болады. Демек, бұл пайдалы болмайды, өйткені қалыпты ұйқы адамның жұмысқа қабілеттілігі бұрынғы жағдайына келуі үшін қажет. Сондықтан қазіргі кезде гипнопедия жиі қолданылмайды. Г) Гипноз және иландыру. Гипноз дегеніміз иландыру арқылы жасанды түрде туатын адамның ерекше рухани күйі. Оның мәнісі жағынан әдеттегі ұйқыдан өте көп айырмашылығы бар. Гипнозды үш сатыға бөледі. Сомнелеция (ұйқышылдық) – адам ауызша иландыруға әлі де қарсылық етуі және көзін ашуы мүмкін. Гипнотакция немесе жеңіл ұйқы (транс) – қол-аяғы қозғалмайды – каталепция, көзін аша алмайды, илануға бейім, бірақ гипноздан шыққанда амнезия (ұмыту) байқалмайды. Сомнабулизм (терең ұйқы) – гипноз жасаушыға толық бағынумен сипатталады және оянғаннан кейін адамдар бәрін ұмытып қалады. Сонымен гипноз құбылысының ұйқы мен сергектіктен өзгешелігі онда қабылданған мәліметтер іріктеліп барып өңделеді. В.М. Бехтеревтің айтуынша, гипноз – санаға ену немесе оған, әдетте, қабылдаушы кісінің еркінсіз және ықыласыңсыз, әрі көбінесе иландыруға ұғымсыз көрінетін бөтен ойды дарыту. И.П. Павловтың пікірі бойынша, гипноз кезінде сөз ми қыртысына, оның тежелуі мен тонусы төмендеген жағдайда әсер етеді. Бұл жағдайда ми қыртысыда пайда болатын қозу толқыны теріс индукция арқылы мидың көрші жерлерінде тежелу құбылысын тереңдетеді. Сондықтан сөз гипноз кезінде сыналатын адамға әдетте тыс күшті ықпал жасайды да, ұзақ із сақтайды, себепті гипноздық иландырудың емлеу нәтижесін қамтамасыз етеді. Иландыру – адамдардың өзара бір-біріне ықпалы, адамдардың өзара қатынасының нормасы – ол адамды бала кезден иландыратын ақиқаттар. Адамзат қоғамында әрбір сөз, ой, пікір, сана кеңінен тарайды және иландыру кезінде көптеген адамдарға дайын рухани байлықтарды пайдалануға мүмкіндік туғызады. Әртүрлі иландырудан басқа, өзін-өзі иландыру болады. Мұнда санаға тек бір жағдай емес, сонымен бірге шартты түрде эмоциялық әсерленушілік енеді. Жалпы барлық адамдардың гипноз ықпалына 20% - оңай, 55% - орташа, ал 25% - қиын көнеді. Гипнозға қабілеттілікке жоғары жүйке іс-әрекетінің типтік ерекшеліктері ықпал жасайды. Мәселен холериктер, меланхолик және флегматиктер. Ауызша иландыру арқылы жоғары жүйке қызметін өзгертуге болады. Гипноз кезінде иіс, дәм сезудің, көрудің сапасы, қарқыны мен мерзімі өзгеруі мүмкін. Сондықтан дәрігерлер гипнозбен иландыруды науқастарды емдеу шаралары ретінде жиі қолданылады. Сонымен қатар әртүрлі эмоциялық жағымды немесе жағымсыз, парасаттық өнегелі немесе әсемдік (эстетикалық) сезімдерге иландыруға болады. Гипноздық жағдайда адамның қимыл әрекеті және ойлау қабілеті өзгереді. Алайда ол бұл жағдайда «бұйырғанмен» жөнсіз немесе өнегесіз қылық жасамайды. Бүгінге дейін гипноз бен иландыру тетігі толық ашылған жоқ. П.В. Симоновтың пікірі бойынша, гипноз ұйқылы тежелу немесе ұйқы мен сергектік арасындағы күй емес, бұл сергкетіктің бір түрі. Жалпы алғанда, гипноз бен сергектіктің айырмашылығы – ми құрылымдары арасында өзге әрекеттік байланыстардың пайда болуында. Басқа әрекеттік байланысты ауыстырып қосу, ми аймақтары қызметінің салыстырмалы қарым-қатынасы үзілу арқылы жүзеге асырылады. Сөйтіп, сергектік күйден гипнозға ауысу ұйқының жеңіл сатысында (сомнолеция) ми құрылымдарының қарым-қатынасын үзіп, сергектіктің әрекеттік себептестік байланыстарын әлсіретеді. Бұл кейбір (шамасы лимбияда) жүргізгіш (тригерлік) тетіктер қозуынан мидың өзара бірігіп әрекеттесуін қайта ұйымдастыруға әкеліп соғады. Гипнозды көбінесе адам психикасының жұмбақты құбылыстарына жатқызады. Оған парапсихологтар зерттейтін әртүрлі экстрасенстік түйсіктер, телепатия, сәуегейлік, проскопия (зерделік), болжампаздық (біреудің болашақ ойын немесе оқиғаларын сезу), психокинез («ой күшімен заттарды орнынан қозғалту» қабілеті), парадиагностика тағы басқалар қосылады.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Биология / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007. - 1028 б. ISBN 9965-08-286-3</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Адам қасиеттері]] 22sl1bl6kyucsvxb22aq8rug6g2g8cy Археология 0 22006 3690524 3527751 2026-11-03T06:17:04Z Мухаметқали 187935 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 3690524 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Kazakh archeologists on Bozoq II.jpg|нобай|300px|Қазақ археологтары]] '''Археология''' — [[тарих]] ғылымының ежелгі дәуір мен орта ғасырдағы адамзат қоғамы дамуының заңдылықтары мен негізгі кезеңдерін зерттейтін саласы. Басты зерттеу нысаны алғашқы қауымнан, ерте заман мен орта ғасырлардан қалған материалдық ескерткіштер: еңбек құралдары, қару-жарақ түрлері, мекен-жай, қоныстардың, керуен сарайлар мен әскери бекіністердің жұрты, үй-іші заттары, зираттар, обалар, т.б. Бұл заттар ғылымда археологиялық ескерткіштер деп аталады. Олар топыраққа көміліп, жер астында қалып, қалалар мен бекіністердің қираған орындарында бірнеше қабаттардан тұратын төбелер пайда болады. Мұндай қатпарлар археологияда мәдени қабаттар деп аталады. Қазақстан жеріндегі ең үлкен қала болып есептелетін Отырардың мәдени қабатының биіктігі 18 м. Кейбір обалардың биіктігі 20 м-ге, аумағы 100 м2-ге дейін жетеді. Қазба жұмыстары кезінде табылған материалдық деректерге ғылыми түсініктеме беру үшін археологияда антропология, этнология, геология, ботаника, зоология, палеонтология, физика, химия, топырақтану ғылымдарының зерттеу әдістері кеңінен пайдаланылады. '''Археология ''' (ол гректің ''archaіos'' – ескі, ''logos'' – ғылым деген сөздерінің қосылуынан шыққан) термині біздің заманымыздан бұрынғы 4 ғасырда көне заманды зерттейтін ғылым ретінде ([[Платон]]) қолданыла бастағанымен, ғылыми археологиялық зерттеулер Еуропада қайта өркендеу дәуірінде ғана жүргізілді. 15 – 16 ғасырларда Италияда ежелгі сәулет өнерінің мұраларын іздеуге, 18 – 19 ғасырларда Қосөзен бойында көне мәдени мұраларды зерттеуге бағытталған қазба жұмыстары жүзеге асырылды. 19 ғасырдың 1-жартысында Ресейде [[Қара теңіз]] жағалауындағы көне грек қалаларының қалдықтары мен скиф обаларын жүйелі түрде зерттеу басталды. Қазақстан мен Орта Азияда археологиялық зерттеулер 19 ғасырдың 70-жылдарында бастау алды және олар Василий Радлов, Николай Веселовский, Петр Лерх, Василий Бартольд есімдерімен байланысты. 1920 – 30 ж. Әлкей Марғұлан, Сергей Руденко, Александр Бернштам, т. б. басқарған экспедициялар Қазақстан жерінде күрделі археологиялық барлау, қазба жұмыстарын жүргізді. [[Сурет:Zhetyasar.jpg|нобай|солға|220px|]] 1946 ж. [[Қазақстан ғылым академиясы]]ның құрамында Тарих, археологиялық және этнографиялық институты, ал 1991 ж. археология бөлімі негізінде жеке Археология институты (1973 жылдан [[археология мұражайы]] жұмыс істеді) құрылды. Ол республикадағы археологиялық зерттеулердің орталығына айналды. Орталық Қазақстанда қола дәуіріне жататын Беғазы, Ұлытау, Беласар зираттары, Атасу, Бұғылы, т.б. қоныстар зерттелді. Жетісуда Бесшатыр, Кеген маңында табылған обалар сақ-скиф мәдениеті жөнінде көптеген мағлұматтар берді және олардың Алтай мен Днепр бойында кездескен скиф обаларымен «туыстас» екендігі дәлелденді. Оңтүстік Қазақстанда палеолит қоныстары тыңғылықты зерттеліп, оның Андронов мәдениетінің негізгі аймақтарының бірі болғандығына ғылыми тұжырым жасалды. Солтүстік Қазақстанның қола дәуірінің хронологиялық классификациясы жасалды. 1970 жылдан Қазақстан мен Орта Азияның мәдени орталықтарының бірі болған Отырар алқабының ескерткіштерін зерттеу қолға алынды. Шығыс Қазақстандағы Шелекті сақ обаларындағы, Жетісудағы Есік қорғанында, қала мәдениеті жөнінде мол мағлұмат берген Отырар мен Құйрықтөбеде жүргізілген қазба жұмыстары қазақ халқының көне және орта ғасыр кезіндегі тарихы, тайпалар мен ұлыстардың материалдық мәдениетінің сабақтастығы жөнінде дәйекті ғылыми тұжырымдар жасауға негіз қалады.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Ғылымтану. Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын- Павлодар: ҒӨФ «ЭКО», 2006 жыл. - 430 б. ISBN 9965-808-78-3</ref> == Дереккөздер== <references/> == Сілтемелер== *[http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/ARHEOLOGIYA.html АРХЕОЛОГИЯ | Онлайн Энциклопедия Кругосвет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110519100359/http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/ARHEOLOGIYA.html |date=2011-05-19 }} [[Санат:Археология]] fu2jkepysoa2f42ucaucvv96sbohqtk 3690544 3690524 2026-11-03T06:38:03Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Мухаметқали|Мухаметқали]] ([[User talk:Мухаметқали|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды 3527751 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Kazakh archeologists on Bozoq II.jpg|нобай|300px|Қазақ археологтары]] '''Археология''' — [[тарих]] ғылымының ежелгі дәуір мен орта ғасырдағы адамзат қоғамы дамуының заңдылықтары мен негізгі кезеңдерін зерттейтін саласы. Басты зерттеу нысаны алғашқы қауымнан, ерте заман мен орта ғасырлардан қалған материалдық ескерткіштер: еңбек құралдары, қару-жарақ түрлері, мекен-жай, қоныстардың, керуен сарайлар мен әскери бекіністердің жұрты, үй-іші заттары, зираттар, обалар, т.б. Бұл заттар ғылымда археологиялық ескерткіштер деп аталады. Олар топыраққа көміліп, жер астында қалып, қалалар мен бекіністердің қираған орындарында бірнеше қабаттардан тұратын төбелер пайда болады. Мұндай қатпарлар археологияда мәдени қабаттар деп аталады. Қазақстан жеріндегі ең үлкен қала болып есептелетін Отырардың мәдени қабатының биіктігі 18 м. Кейбір обалардың биіктігі 20 м-ге, аумағы 100 м2-ге дейін жетеді. Қазба жұмыстары кезінде табылған материалдық деректерге ғылыми түсініктеме беру үшін археологияда антропология, этнология, геология, ботаника, зоология, палеонтология, физика, химия, топырақтану ғылымдарының зерттеу әдістері кеңінен пайдаланылады. '''Археология ''' (ол гректің ''archaіos'' – ескі, ''logos'' – ғылым деген сөздерінің қосылуынан шыққан) термині біздің заманымыздан бұрынғы 4 ғасырда көне заманды зерттейтін ғылым ретінде ([[Платон]]) қолданыла бастағанымен, ғылыми археологиялық зерттеулер Еуропада қайта өркендеу дәуірінде ғана жүргізілді. 15 – 16 ғасырларда Италияда ежелгі сәулет өнерінің мұраларын іздеуге, 18 – 19 ғасырларда Қосөзен бойында көне мәдени мұраларды зерттеуге бағытталған қазба жұмыстары жүзеге асырылды. 19 ғасырдың 1-жартысында Ресейде Қара теңіз жағалауындағы көне грек қалаларының қалдықтары мен скиф обаларын жүйелі түрде зерттеу басталды. Қазақстан мен Орта Азияда археологиялық зерттеулер 19 ғасырдың 70-жылдарында бастау алды және олар Василий Радлов, Николай Веселовский, Петр Лерх, Василий Бартольд есімдерімен байланысты. 1920 – 30 ж. Әлкей Марғұлан, Сергей Руденко, Александр Бернштам, т. б. басқарған экспедициялар Қазақстан жерінде күрделі археологиялық барлау, қазба жұмыстарын жүргізді. [[Сурет:Zhetyasar.jpg|нобай|солға|220px|]] 1946 ж. [[Қазақстан ғылым академиясы]]ның құрамында Тарих, археологиялық және этнографиялық институты, ал 1991 ж. археология бөлімі негізінде жеке Археология институты (1973 жылдан археология мұражайы жұмыс істеді) құрылды. Ол республикадағы археологиялық зерттеулердің орталығына айналды. Орталық Қазақстанда қола дәуіріне жататын Беғазы, Ұлытау, Беласар зираттары, Атасу, Бұғылы, т.б. қоныстар зерттелді. Жетісуда Бесшатыр, Кеген маңында табылған обалар сақ-скиф мәдениеті жөнінде көптеген мағлұматтар берді және олардың Алтай мен Днепр бойында кездескен скиф обаларымен «туыстас» екендігі дәлелденді. Оңтүстік Қазақстанда палеолит қоныстары тыңғылықты зерттеліп, оның Андронов мәдениетінің негізгі аймақтарының бірі болғандығына ғылыми тұжырым жасалды. Солтүстік Қазақстанның қола дәуірінің хронологиялық классификациясы жасалды. 1970 жылдан Қазақстан мен Орта Азияның мәдени орталықтарының бірі болған Отырар алқабының ескерткіштерін зерттеу қолға алынды. Шығыс Қазақстандағы Шелекті сақ обаларындағы, Жетісудағы Есік қорғанында, қала мәдениеті жөнінде мол мағлұмат берген Отырар мен Құйрықтөбеде жүргізілген қазба жұмыстары қазақ халқының көне және орта ғасыр кезіндегі тарихы, тайпалар мен ұлыстардың материалдық мәдениетінің сабақтастығы жөнінде дәйекті ғылыми тұжырымдар жасауға негіз қалады.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Ғылымтану. Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын- Павлодар: ҒӨФ «ЭКО», 2006 жыл. - 430 б. ISBN 9965-808-78-3</ref> == Дереккөздер== <references/> == Сілтемелер== *[http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/ARHEOLOGIYA.html АРХЕОЛОГИЯ | Онлайн Энциклопедия Кругосвет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110519100359/http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/ARHEOLOGIYA.html |date=2011-05-19 }} [[Санат:Археология]] t0kl82vd81a78l9bg9q6ez01nex6axh Еңлік-Кебек 0 22122 3690531 3221124 2026-11-03T06:25:05Z Қайнар орталықтандырылған кітапхана 184285 қателер өзгертілді 3690531 wikitext text/x-wiki [[Сурет:"Еңлік - Кебек.jpg|thumb|right|"Еңлік - Кебек" трагедиясын Абай ауылының өнерпаздары ойнауда]] '''«Еңлік-Кебек»''' – екі жастың махаббатын жыр ететін шығарма. Еңлік пен Кебек туралы хикаялар оқиға болған XVIII ғасырдан бастап ел арасына кең тараған. Алғашқы жазба дерек 1892 жылы «[[Дала уалаяты]]» газетінің отыз бірінші және отыз тоғызыншы сандарында жарияланған «Қазақтардың естерінен кетпей жүрген бір сөз» деген мақалада келтіріледі. Бүгінгі күнде жыр түрінде жеткен «Еңлік – Кебек» дастанының екі нұсқасы белгілі. Оның біріншісі – 1912 жылы Семейдегі «Жәрдем» баспасынан жеке кітап болып жарық көрген. [[Абай]] ұсынған тақырып бойынша [[Шәкәрім]] жазған «Жолсыз жаза яки кез болған іс» деген шығарма да, екіншісі – [[Мағауия Абайұлы]] жазған «Еңлік – Кебек» дастаны. Шәкәрім нұсқасы 1988 жылы қайта жарық көрді. Бұл поэма 652 жолдан тұрады. [[Мұхтар Әуезов]]тің жеке кітапханасында сақталған Мағауия Абайұлы дастанын 1941 жылы Қайым Мұқаметханов баспаға әзірлеген. Бұл қолжазба тек 1960 жылы баспадан шығарылған «Дастандар» деген жинақта алғаш рет жарияланды. Жазушы Әуезов осы дастанның арқауымен осы аттас трагедия жазды. Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданында дастан кейіпкерлері Еңлік пен Кебекке ескерткіш орнатылған. Құрылысқа жергілікті халық шеберлері өңдеген қызыл, күрең және ақшыл сұр түсті [[гранит]], [[цемент]], [[құм]], [[алебастр]], [[әк]], [[жоса]] пайдаланылған. Ескерткіш қойылған тау басындағы ескі зираттың үсті тегістеліп, алаң айналасы жалпақ тақтатастармен көмкеріліп, ал оның үстіне әр жерден орнатылған аласа сынтастар арасына жуан шынжыр арқанды бостау кермелеп қоршау жасалған. Төрткіл алаңның ортасынан 4 қабырғалы күмбез-тұғыр соғылып, оның үстіне орнатқан биіктігі 6 метрлік мұнара мен күмбез түйісетін дөдегені керегекөз өрнекпен әшекейлеген. Күмбездің 4 жағында шығыстық мәнермен ойып шығарылған 4 арка бар. Олардың маңдайшасында “Еңлік — Кебек” деген егіз есім әсемдеп жазылған. Ескерткіштен батысқа қарай 8 —9 км жерде 1917 жылы 7 маусымда М.Әуезовтің “''Еңлік — Кебек'' пьесасы осы арада алғаш рет киіз үй сахнасында қойылды” деп жазылған тағы бір ескерткіш бар.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Stub: Қазақ мәдениеті}} {{wikify}} [[Санат:Лирикалық жырлар]] [[Санат:Қазақ ғашықтары]] 5sghr6wbl1nigls8bpzo8m0g4ozsr3o Ағыбай Қоңырбайұлы 0 22650 3690316 3635303 2026-11-02T15:41:24Z Mheidegger 1111 /* Қысқаша өмірбаяны */ сурет 3690316 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Ағыбай Қоңырбайұлы |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = Ағыбай батырдың ескерткіші |Сурет атауы = |Туылған кездегі есімі = |Туған күні = 1802 |Туған жері = [[Ұлытау]] аймағы |Мансабы = [[батыр]] |Азаматтығы = |Ұлты =Қазақ, руы [[Арғын]]-[[Шұбыртпалы ]]-[[Күйелі]] |Қайтыс болған күні = 1885 |Қайтыс болған жері = Тасарал қамалы |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Ағыбай Қоңырбайұлы''', '''Ағыбай батыр''' (1802-1885) — [[қазақ]] халқының тәуелсіздігі үшін күрескен әйгілі [[батыр]], қолбасшы. Қазақ ханы [[Кенесары Қасымұлы]]ның [[Ресей]] отаршылдығына қарсы жүргізген [[көтеріліс]] кезіндегі қазақ әскерінің қолбасшысы. Ағыбай батыр [[Ұлытау таулары|Ұлытау]] тауының етегіндегі ауылда дүниеге келген. Орта жүз құрамындағы [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек-шұбыртпалы]] – [[арғын]] руынан шыққан. == Қысқаша өмірбаяны == [[Сурет:Agybay Batyr Mausoleum.jpg|thumb|300px|left|Ағыбай батыр кесенесі]] Ағыбай батыр жорықта жолы болғыштығы үшін «Ақжолтай батыр» атанған. Сарбаздары Абылай есімімен қатар Ағыбай батырды да ұранға айналдырған. Ағыбай батыр 1824 жылы [[Қарқаралы]] аймағында [[Ресей империясы]]ның отаршылдық саясатына қарсы көтеріліске белсене араласты. 1826–1849 жылы аралығында Ресей империясының Қарқаралы, [[Ақтау бекінісі|Ақтау]], Ақмола бекіністеріне шабуыл жасап, патша әскерлерін [[Ырғыз]], [[Тобыл]] өзендері бойындағы ұрыстарда, Қызылжар, [[Көкшетау]] шайқастарында ойсырата жеңген. Қазақ батыры Орманға қарсы соғыстарда ерекше ерлік көрсеткен. 1847 жылы Кенесары ханның Кекілік тауындағы қырғыздармен ұрысында [[Наурызбай батыр]]мен бірге дұшпан шебін бұзып еткен. Кенесары өлгеннен кейін де Ресей өктемдігіне қарсылығын тоқтатпай, Сыздық төре қолы құрамында соғыс жүргізген. Ағыбай батырдың мазары [[Сарыарқа]] мен [[Бетпақдала]]ның шектескен Тайатқан-Шұнақ деген жерінде, сонда жерленген. == Ағыбай батыр қазақ әдебиетінде == Кенесарының бас батыры Ағыбай батырдың өмір жолы қазақ тарихшылары мен қаламгерлерінің шығармаларына арқау болған. 19-шы ғасырдың аяғында «Ағыбай батыр» киссасы шықты. Ағыбай [[Нысанбай Жаманқұлұлы|Нысанбай жыраудың]] «Наурызбай-Қаншайым» жырының, Iлияс Есенберлиннің «Қаһар» романының бас кейіпкері.<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref> 1914 жылы Есім төренің көмегімен [[Әлихан Бөкейханов]] [[Қазан (қала)|Қазан]] қаласынан «Қызыл қайнар Тектұрмас» деген кітабын шығарды. [[Сәкен Сейфуллин]] ''«Ақжолтай батыр»'' деген роман жазған. 1992 жылы Айыртау-Сопыда батырдың туғанына 190 жыл толуына байланысты республика дәрежесінде үлкен той етті. Ұрпақтары Ағыбайға үлкен кесене салды. Ол 1980 жылы күрделі жөндеуден өтіп, басына құлпытас қойылды.<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.zox.kz/load/aza_khandary_bileri_batyrlary/a_ybaj_batyr_o_yrbaj_ly/17-1-0-366/ Ағыбай батыр Қоңырбайұлы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121122091504/http://www.zox.kz/load/aza_khandary_bileri_batyrlary/a_ybaj_batyr_o_yrbaj_ly/17-1-0-366 |date=2012-11-22 }} * [http://mukhanov.ucoz.kz/publ/aybaj_batyr_oyrbajly_shbyrtpaly_aybaj_1802_1885/9-1-0-190/ Ағыбай батыр] [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:Шет ауданында жерленгендер]] aias72ogid6im7bkvdg7i6lrw2zezc5 Арпаөзен таңбалы тастары 0 23514 3690421 3475327 2026-11-03T04:18:26Z Sewrax 187823 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|2|0 */ 3690421 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Арпаөзен. Әртүрлі уақыттағы жануарлар бейнелері мен таңбалар композициясы.jpg|thumb|right|300px|Арпаөзен. Әртүрлі уақыттағы жануарлар бейнелері мен таңбалар композициясы.]] '''Арпаөзен таңбалы тастары''' немесе '''Арпаөзен петроглифтері''' – қола дәуірінен сақталған құнды ескерткіштер, жартасқа таңбаланған суреттер. == Орналасқан жері == [[Түркістан облысы]] [[Созақ ауданы]] [[Абай (Созақ ауданы)|Абай қыстағының]] оңтүстік-батысында 7 км жерде, [[Қаратау жотасы (Тянь-Шань)|Қаратаудың]] [[Келіншектау]] деген жотасынан бастау алатын кішірек [[Арпаөзен]] бойында орналасқан. == Зерттелуі және таңбалар топтары == [[1970 жыл|1970]]-[[1973 жыл|1973]] жылдары археологтар М. Қ. Қадырбаев пен А. Н. Марьяшев ескерткішті ашып, алғаш рет зерттеді. Бүгінгі күнде зерттеуді А. Е. Рогожинский мен А. Н. Марьяшев жалғастырып келеді, және оларды әлемдік мәдени мұра нысаны ретінде сақтауға бағыттады.<br> Суреттердің жалпы саны 3,5 мың. Негізгі сюжеттері аңшылыққа, жаугершілік тақырыпқа және жан-жануарлар тіршілігіне арналған. Қос аяқты ат, өгіз және түйе жеккен соғыс және шаруашылық арбалары кездеседі. Жартасқа салынған қос атты жауынгерлік арбалар белгілі бір этникалық топтардың, дәлірек айтқанда, үндіарийлықтардың мифтік және діни әдет-ғұрыптарының біршама әсер еткендігін және миграциялық қозғалыстың бағыттары осы аумақ арқылы өткендігін дәлелдейді. Сақ заманының петроглифтерінде жабайы аңдардың, жануарлардың бір-бірімен айқасқан қимылдары арқылы заманның шым-шытырық оқиғаларын зооморфтық ерекше кодтар арқылы көрсеткен. Жартастағы суреттерде жыл мезгілдерінің ауысуы сияқты табиғи құбылыстар айқын аңғарылады. Мұндай көріністер металдан, ағаштан, теріден жасалған күнделікті тұрмысқа қажетті заттарға да салынған. Ескерткіш біздің замаңыздан бұрын 1–2-мыңжылдыққа жатады.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref><ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> == Петроглифтер кезеңдері мен сипаты == Қаратаудың шығыс баурайы өте тіп-тік және жартасты, тау етегінен қарағанда бұл шыңдар ерекше көркем көрінеді. Қыраттың етегіндегі терең шатқал-арналар біртіндеп тегіс жазықтыққа ауысатын аласа төбешіктерімен және кең сайларымен ұсақ шоқылы бедермен алмасады. Тау бөктерінің экологиялық ортасы мыңдаған жылдар бойы егіншілер мен малшылар, аңшылар мен терімшілер тіршілігіне қолайлы болған. Бұл өңірдің оңтүстік бөлігінде, Арпаөзен мен Сарымсақты өзендері аралығында, керемет петроглифтерімен, басқа да ескерткіштерімен, Арпаөзен кешені ретінде танымал болған Шайхислам шатқалы бар.<br> Арпаөзен орта ағыстағы эрозиялық алқапты біріктіретін екі қысқа жартаста орналасқан. Шатқалдың бас сағасы мен алқаптардың жоғарғы жағынан [[қола дәуірі]] мен кейінгі кезеңдердің мекендері табылған. Дәл соларға жақын жерде қоршап тұрған жартастарда бірін-бірі жиі көлеңкелеп, одан да ежелгі композициялармен толықтыратын түрлі дәуірлердің петроглифтері топтасқан. Шатқалдың басқа жерлерінде де петроглифтер жетерлік, алайда олардың ең көнелері қола дәуірі мен ерте темір дәуіріне жататындары, әдетте, ең кең әрі тегіс, сурет салуға едәуір қолайлы жақпартастарды алып жатыр. Сондай-ақ тік беткейлер де, еңіс беткейлер де сурет салуға пайдаланылған.<br> Барлық кезеңнің Арпаөзен петроглифтері репертуарында Оңтүстік Қазақстанның ежелгі оазистерінде орналасқан басқа да Қаратау ескерткіштеріне тән айыр өркешті түйе бейнелері басым. Алайда, жалпы алғанда түрлі дәуірлердің петроглифтері ежелгі мәдени ландшафтта мазмұны, стилі, иконографиясы мен орналасқан жері жағынан едәуір өзгешеленеді.<br> === Қола дәуірі таңбалары === [[Сурет:Арпаөзен. Қарулы және аса таяқты адамдар бейнелері. Қола дәуірі.jpg|thumb|right|250px|Қарулы және аса таяқты адамдар бейнелері. Қола дәуірі.]] [[Сурет:Арпаөзен. Түйе бейнелері. Қола дәуірі.jpg|thumb|right|250px|Түйе бейнелері. Қола дәуірі.]] [[Сурет:Арпаөзен. Бұғылар мүсіндерінің композициясы.jpg|thumb|right|250px|Қола дәуірі суреттері мен ерте темір дәуірі бұғылары мүсіндерінің композициясы.]] Арпаөзен жартастарында қола дәуірінің жартас суреттері кем дегенде үш серияға бөлінеді. * Олардың ең айқыны бірнеше бейнелермен берілген, олар шатқалдың бірқатар басқа жерлері мен мекенінен таяу жерлерде кездеседі. Әдетте, олар ең ыңғайлы, жартастардың көзге түсетін жерлерінде жатады. Ерте кезең шеберлері әлі бүліне қоймаған ландшафтан өз шығармашылығына керекті жерлерді еркін таңдап алатын болған, ал кейінгі дәуір суретшілері осымен санасып, ертерек салынған суреттерді толықтырып отырған. Маңайында көлемі жағынан ұсақ бейнелер топтасқан өте ірі, бір жарым метрге дейінгі жануарлар (түйе, құлан) бейнелерінің композициясы ежелгі кезеңдерге тән. Олардың тақырыбы алуан түрлі. Жылқы, бұғы, арқар, тауешкі, ит, ұзын аяқты құс (тырна) және құс пен құлан аулаушылар, айбалталы, садақты және асатаяқты антропоморфты кейіпкерлер секілді көптеген бейнелерден тұрады. Сондай-ақ ат пен түйе жегілген төрт доңғалақты арбалар, айналар, "лабиринттер" мен таңбалар кездеседі. Суреттерді тастың беткі қабатын 1 мм дейін өте мұқият қашап салған. Бейнелердің тұрпатын аяқтағанда құралдармен өңдеген, бұдан сурет толық аяқталған ерекше түрге ие болған. Бұл суреттердің айналасында, әдетте, кездейсоқ қашау ізі білінбейді. Мұндай суреттердің жалпы саны 100 аспайды, кейбіреулерінің аса сирек кездесетін нағыз жауһар екендігі даусыз. Арпаөзен ежелгі петроглифтері иконографиясының ерекшелігі оларды Орта Азия көне мәдениетінің көркем пластикалық заттарына жақындатады. Арпаөзеннің ерте петроглифтері Қойбағардағы және Қаратау шатқалындағы, сондай-ақ Қызылқұмдағы Бөкентау мен Зарафшан алқабындағы (Өзбекстан), Сармышсай шатқалындағы жартас сурет өнерінің танымал ескерткіштерімен толық ұқсастық табады. Арпаөзендегі жартас суреттері ежелгі Бактрия мен Маргиананың құйма мүсіндері мен қолдан жасалған заттарына да қатты ұқсайды. Ерекше көркемдік құндылығы жағынан Қаратау петроглифтері б. з. д. II мыңжылдықтың бірінші жартысындағы ежелгі егіншілік мәдениет пен Қазақстанның далалық тайпаларының өзара белсенді әрекетінің ерте дәуірін бейнелейтіні сөзсіз. * Арпаөзен петроглифтерінің екінші ежелгі сериясы неғұрлым көбірек. Олар шатқал аузындағы жартастарда шоғырланған, басқа жерлерде шағын топтары кездеседі. Сондай-ақ суреттер де қола дәуіріне жатады, алайда ертедегі суреттерден едәуір ерекшеленеді. Бейнелер қырынан салынып, нақты дәл көрсетілген: адамдар – бір аяқты және артында салбыраған құйрығы бар, ал жануарлар – бірдей қалыптағы қос аяқты әсем сұлбалы. Бұл бейнелер Байқоңыр мен Теректі әулие петроглифтері арасындағы ұқсастықты көрсетеді және б. з. д. II мыңжылдықтың ортасындағы андронов мәдениеті тайпаларының Орталық Қазақстаннан оңтүстікке, Орта Азия оазистеріне қарай жылжығанын бейнелейді. * Суреттердің тағы да бір сериясы Жетісуда [[Таңбалы археологиялық ландшафтының петроглифтері|Таңбалы]], [[Құлжабасы жазуы|Құлжабасы]], [[Ешкіөлмес петроглифтері|Ешкіөлмес]] және тағы да басқа қола дәуірінің петроглифтеріне ұқсас. Арпаөзен мен Қаратаудың оңтүстігіндегі ескерткіштерде олар ертедегі палимпсесттерде кездеседі және одан бұрынғы петроглифтерді жиі жауып отырады, б. з. д. II мыңжылдықтың аяғындағы қандай да бір келімсектердің салған жаңа суреттері одан ертеректегі петроглифтердің үстіне салынған, мұның өзі жаңа суретпен арада сабақтастық жоқтығын дәлелдейді. === Ерте темір дәуірі таңбалары === Арпаөзенде салыстырмалы түрде алғанда ерте темір ғасырының петроглифтері аз, алайда сақтардың аң стилінде бейнеленген бұғы, қабан, аюлардың ірі суреттерінің (1 м дейін) бірнеше композициясының сапасы өте жоғары. Олардың кейбіреулері б. з. д. VII-VI ғасырларда Памир мен Арал маңы сақ қорымдарының қолданбалы өнер заттарының зооморфты бейнелеріне ұқсайды. === Ортағасырлық таңбалары === [[Сурет:Арпаөзен. Арқар жазуы мен аңшылық көрінісі.jpg|thumb|right|250px|Арқар жазуы және аңшылық көрінісі. ХІХ-ХХ ғасырдың басы.]] Арпаөзен ортағасырлық петроглифтерінде ежелгі композицияларды жиі толықтыратын түйелер мен салт аттылардың бейнелері жеткілікті. Мұнда соғыс сюжетті суреттің жоқ екендігін, сондай-ақ басқа аумақтардағы жартасқа салынған сурет өнеріне тән салт атты ту ұстаушылар бейнелерінің көптігін атап өту қажет.<br> Арпаөзен мен Қаратау ескерткіштері көпшілігінің ерекше белгісі XVII-XIX ғасырлардағы салт аттылардың батырлығы, мал бағу мен барымта, аңшылық тақырыбы басым қазақ петроглифтерінің молдығы болып табылады. Сонымен қатар тек қана оқ-дәрімен атылатын қарумен көрсетілген.<br> Көші-қонды немесе керуенді бейнелейтін түйелер суреті халықаралық тауар қатынасының маңызды тұсында орналасқан Оңтүстік Қазақстан жартас сурет өнерінің ерекшелігін көрсетеді. Арпаөзен жартастарындағы маңғаз қос өркешті түйелермен қатар кейінгі кезеңдерде Үстірт пен Қызылқұм көшпенділерінің мәдениеті мен жартастағы шығармашылығына тән нардың суреті пайда болады.<br> XIX ғасыр аяғы мен ХХ ғасыр басындағы петроглифтердің тағы бір ерекшелігі олардың "автографиялығы", яғни суреттердің жанында араб әрпімен жазылған мезгілі көрсетілгендігі. Әдетте, мұндай атаулы жазбалар қыстау маңындағы жартастарда жазылып, сол жерді иелену құқығын білдірген. Күнтізбелік уақыты XX ғасыр белгіленген Шайхислам шатқалында осындай жазулар бар. Ол кезде Арпаөзен [[Кіші жүз]] [[тама]] руының [[Шымкент уезі]] Күрші болысы қазақтары қыстауларының орны болған. Мысалы, Жетісуда XIX ғасыр аяғында жайылымның жетіспеушілігі қатты сезіліп, иелік құқығын бекітудің кең тараған түрі жартастарға ру таңбаларын салу болды.<br> Жалпы, Арпаөзендегі жаңа заман петроглифтерінің көпшілік бөлігі XVII-XX ғасырлардағы Қаратау қазақтары мәдениетіндегі жартаста бейнелеу шығармашылығы дәстүрінің тұрақты сақталғанын көрсетеді.<ref>АЛТАЙДАН КАСПИЙГЕ ДЕЙІН. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ТАБИҒИ,ТАРИХИ ЖӘНЕ МӘДЕНИ ЕСКЕРТКІШТЕРІ МЕН КӨРНЕКТІ ОРЫНДАРЫНЫҢ АТЛАСЫ. 3 томдық. Алматы. 2011. 1 т.–584 б., карталар, суреттер. ISBN 978-601-280-215-3, ISBN 978-601-280-216-0 </ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:Қазақстан петроглифтері]] [[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]] bvnmkyhfxu9kmwin3zh71ajhahc8dav Ауа 0 25731 3690568 3544832 2026-11-03T07:07:02Z Султанова Айжан 187428 3690568 wikitext text/x-wiki '''Ауа''' — жер [[атмосфера]]<nowiki/>сын құрайтын табиғи газдар қоспасы: [[азот]] (78,09%), [[Оттегі|оттек]] (20,95%), [[инертті газдар]] (0,94%), [[көмірқышқыл газ]] (0,03%). Тығыздығы 1,2928 г/л, суда ерігіштігі 29,18 см3/л аргон және басқа инертті газдар шамамен 0,93 % . Ауа – адамның, жануар мен өсімдіктер әлемінің тіршілік ететін ортасы.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Химия. Н.Нұрахметов, А.Ниязбаева, Р.Рысқалиева, Н.Далабаева. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007 жыл. — 336 бет. ISBN 9965-36-416-8</ref> Ауаның құрамында басқа [[инертті газ]]дардың, сутектің, [[азот оксиді|азот оксидтерінің]], [[көміртек оксиді|көміртек оксидтерінің]], [[аммиак]]тың, [[метан]]ның, күкіртті газдың және тағы да басқалары мөлшері бар. Жердің ендігіне байланысты ауадағы су буының орташа мөлшері 0,2-ден 2,6%-ға дейін барады. Ауа массасының 4/5-іне жуығы тропосферада шоғырланады; атмосфераның жоғары қабаттарында [[гелий]] мен [[сутек]] басым болады.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: География және геодезия. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007 жыл. — 264 бет. ISBN 9965-36-367-6</ref> ==Ауаның құрамы== <nowiki/>Ауаның құрамында оттегі бар екендігін [[1774]] жылы француз ғалымы А. Лавузье анықтаған. [[Сурет:Aya kuram.PNG|right|300px|thumb]] {| class="wikitable" !Газдар аты !Көлем бойынша, % !Салмақ бойынша, % |- |Азот |78,10 |75,51 |- |Оттек |20,93 |23,15 |- |Аргон |0,933 |1,286 |- |Көмірқышқыл газ |0,03 |0,04 |- |Гелий |5 ∙ 10-4 |7 ∙ 10-5 |- |Неон |1,8 ∙ 10-3 |1,2 ∙ 10-3 |- |Криптон |1 ∙ 10-4 |3∙10-4 |- |Ксенон |9 ∙ 10-6 |4 ∙ 10-5 |- |Озон |1 ∙ 10-6 |- |Радон |6 ∙ 10-18 |- |Сутек |5 ∙ 10-5 |3 ∙ 10-6 |- |} Ауаның сапалық құрамын анықтау үшін мынадай тәжірибе жасайық. Кристалдандырғышқа су құйып алып, судың бетінде қалқып жүретін пенопластка жіңішке шырақ (парафиннен жасалған) орнатып, оны жағып суға саламыз да, шырақты сыртында 5 бөлікке бөлінген белгісі бар, цилиндрмен жабамыз. Біраздан кейін су цилиндр бойымен оның көлемінің 1/5 бөлігіне көтерілгенін байқаймыз. Бұдан шығатын қорытынды - ауаның көлемі бойынша 20%-ы оттегі, ол шырақтың жануына жұмсалды (13- сурет). Ауада [[оттегі]]ден басқа жануды қолдамайтын [[азот]] ~78%, ~1 % бекзат газдар ([[неон]], [[гелий]], [[аргон]], т. б.) және ~ 1% басқа айнымалы ластаушы газдар бар. Мr(O<sub>2</sub>) = 32 г/моль, Mr(N<sub>2</sub>) = 28 г/моль болса, Мауа= 32 • 22% + 28 • 78% ≈ 29. Ауадағы оттегінің мөлшері техногендік факторлардың әсерінен азайып отырады, ол механикалық және химиялық жолмен жүреді. Механикалық әсерлер: газ, шаң күйіндегі химиялық заттар. Химиялық өндіріс орындары шоғырланған аймақтарда ([[Өскемен]], [[Тараз]], [[Шымкент]], [[Қарағанды]], [[Хромтау]], [[Текелі]], [[Павлодар]], т.б.) экологиялық мәселелер ушығып отыр, ал үлкен қалаларда бұл мәселе автокөліктер әсерінен шиеленісуде. Жергілікті жерлерде өндірістік әсерлердің, әр түрлі болғандығынан ластаушы газдардың құрамы әр түрлі болады (жылу электр станциялары (ЖЭС), зауыттардың, автокөліктердің газдары). Олардың шамасы біразға дейін қоршаған ортаға зиян тигізе қоймайды, заттардың осы мөлшері зиянсыз шамасының шегі (ЗШШ) деп аталады. ==Жану және баяу тотығу== Кейбір заттар оттегімен баяу әрекеттеседі, реакция барысында жарық бөлінбейді, жылу біртіндеп бөлінеді. Мұндай үдеріс баяу тотығу деп аталады. Мысалы, қордаланған көңнің шіруі, темір бұйымның тоттануы, қоймадағы астық өнімдерінің қызуы, т.б. Жану үдерістері халық шаруашылығында жылу энергиясын өндіру үшін пайдаланылады. Жану басталу үшін мынадай жағдайлар жасау керек: #Жанатын затты тұтану температурасына дейін қыздыру. #Оттегінің ағысы үнемі келіп тұруы. Ал жанудың аяқталу шарттары бұған керісінше: #Жану температурасын төмендету, яғни салқындату (су бүрку, топырақ немесе құм шашу). #Оттегінің ағынын тоқтату. Жанып жатқан отты ауыр заттармен жабу. Өз бетімен басқаруға көнбей жүретін жану өрт деп аталады. Оның орманға тигізетін зияны өте үлкен, экономикалық зияны да бар.<ref>Химия: Жалпы білім беретін мектептің сыныбына арналған оқулық. Усманова М.Б., Сақариянова Қ.Н. –Алматы: Атамұра, 2009. - 216 бет. ISBN9965-34-887</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Газдар]] [[Санат:Жер атмосферасы]] [[Санат:Ауа]] 7gad0mh1h6f7hvsixi5vsk9lzncdg18 3690600 3690568 2026-11-03T08:00:54Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Султанова Айжан|Султанова Айжан]] ([[User talk:Султанова Айжан|т]]) өңдемелерінен [[User:Department of Ecology and Agricultural Sciences|Department of Ecology and Agricultural Sciences]] соңғы нұсқасына қайтарды 3544832 wikitext text/x-wiki '''Ауа''' — жер [[атмосфера]]<nowiki/>сын құрайтын табиғи газдар қоспасы: [[азот]] (78,09%), [[Оттегі|оттек]] (20,95%), [[инертті газдар]] (0,94%), [[көмірқышқыл газ]] (0,03%). Тығыздығы 1,2928 г/л, суда ерігіштігі 29,18 см3/л. Ауа – адамның, жануар мен өсімдіктер әлемінің тіршілік ететін ортасы.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Химия. Н.Нұрахметов, А.Ниязбаева, Р.Рысқалиева, Н.Далабаева. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007 жыл. — 336 бет. ISBN 9965-36-416-8</ref> Ауаның құрамында басқа [[инертті газ]]дардың, сутектің, [[азот оксиді|азот оксидтерінің]], [[көміртек оксиді|көміртек оксидтерінің]], [[аммиак]]тың, [[метан]]ның, күкіртті газдың және тағы да басқалары мөлшері бар. Жердің ендігіне байланысты ауадағы су буының орташа мөлшері 0,2-ден 2,6%-ға дейін барады. Ауа массасының 4/5-іне жуығы тропосферада шоғырланады; атмосфераның жоғары қабаттарында [[гелий]] мен [[сутек]] басым болады.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: География және геодезия. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007 жыл. — 264 бет. ISBN 9965-36-367-6</ref> ==Ауаның құрамы== Ауаның құрамында оттегі бар екендігін [[1774]] жылы француз ғалымы А. Лавузье анықтаған. [[Сурет:Aya kuram.PNG|right|300px|thumb]] {| class="wikitable" !Газдар аты !Көлем бойынша, % !Салмақ бойынша, % |- |Азот |78,10 |75,51 |- |Оттек |20,93 |23,15 |- |Аргон |0,933 |1,286 |- |Көмірқышқыл газ |0,03 |0,04 |- |Гелий |5 ∙ 10-4 |7 ∙ 10-5 |- |Неон |1,8 ∙ 10-3 |1,2 ∙ 10-3 |- |Криптон |1 ∙ 10-4 |3∙10-4 |- |Ксенон |9 ∙ 10-6 |4 ∙ 10-5 |- |Озон |1 ∙ 10-6 |- |Радон |6 ∙ 10-18 |- |Сутек |5 ∙ 10-5 |3 ∙ 10-6 |- |} Ауаның сапалық құрамын анықтау үшін мынадай тәжірибе жасайық. Кристалдандырғышқа су құйып алып, судың бетінде қалқып жүретін пенопластка жіңішке шырақ (парафиннен жасалған) орнатып, оны жағып суға саламыз да, шырақты сыртында 5 бөлікке бөлінген белгісі бар, цилиндрмен жабамыз. Біраздан кейін су цилиндр бойымен оның көлемінің 1/5 бөлігіне көтерілгенін байқаймыз. Бұдан шығатын қорытынды - ауаның көлемі бойынша 20%-ы оттегі, ол шырақтың жануына жұмсалды (13- сурет). Ауада [[оттегі]]ден басқа жануды қолдамайтын [[азот]] ~78%, ~1 % бекзат газдар ([[неон]], [[гелий]], [[аргон]], т. б.) және ~ 1% басқа айнымалы ластаушы газдар бар. Мr(O<sub>2</sub>) = 32 г/моль, Mr(N<sub>2</sub>) = 28 г/моль болса, Мауа= 32 • 22% + 28 • 78% ≈ 29. Ауадағы оттегінің мөлшері техногендік факторлардың әсерінен азайып отырады, ол механикалық және химиялық жолмен жүреді. Механикалық әсерлер: газ, шаң күйіндегі химиялық заттар. Химиялық өндіріс орындары шоғырланған аймақтарда ([[Өскемен]], [[Тараз]], [[Шымкент]], [[Қарағанды]], [[Хромтау]], [[Текелі]], [[Павлодар]], т.б.) экологиялық мәселелер ушығып отыр, ал үлкен қалаларда бұл мәселе автокөліктер әсерінен шиеленісуде. Жергілікті жерлерде өндірістік әсерлердің, әр түрлі болғандығынан ластаушы газдардың құрамы әр түрлі болады (жылу электр станциялары (ЖЭС), зауыттардың, автокөліктердің газдары). Олардың шамасы біразға дейін қоршаған ортаға зиян тигізе қоймайды, заттардың осы мөлшері зиянсыз шамасының шегі (ЗШШ) деп аталады. ==Жану және баяу тотығу== Кейбір заттар оттегімен баяу әрекеттеседі, реакция барысында жарық бөлінбейді, жылу біртіндеп бөлінеді. Мұндай үдеріс баяу тотығу деп аталады. Мысалы, қордаланған көңнің шіруі, темір бұйымның тоттануы, қоймадағы астық өнімдерінің қызуы, т.б. Жану үдерістері халық шаруашылығында жылу энергиясын өндіру үшін пайдаланылады. Жану басталу үшін мынадай жағдайлар жасау керек: #Жанатын затты тұтану температурасына дейін қыздыру. #Оттегінің ағысы үнемі келіп тұруы. Ал жанудың аяқталу шарттары бұған керісінше: #Жану температурасын төмендету, яғни салқындату (су бүрку, топырақ немесе құм шашу). #Оттегінің ағынын тоқтату. Жанып жатқан отты ауыр заттармен жабу. Өз бетімен басқаруға көнбей жүретін жану өрт деп аталады. Оның орманға тигізетін зияны өте үлкен, экономикалық зияны да бар.<ref>Химия: Жалпы білім беретін мектептің сыныбына арналған оқулық. Усманова М.Б., Сақариянова Қ.Н. –Алматы: Атамұра, 2009. - 216 бет. ISBN9965-34-887</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Газдар]] [[Санат:Жер атмосферасы]] [[Санат:Ауа]] p3240pxxbcgobjx6fuddrrjyes2kz4l Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университеті 0 26235 3690441 3648432 2026-11-03T04:35:02Z Sewrax 187823 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|2|0 */ 3690441 wikitext text/x-wiki {{Университет|Аты=Жәңгір хан атындағы Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университеті <br> (БҚАТУ)|Бұрынғы атауы=Батыс Қазақстан ауыл шаруашылығы институты|Құрылған жылы=1963|Оқу тілі=Қазақ, орыс, ағылшын|Орналасқан жері={{байрақ|Қазақстан}}, [[Орал]] қаласы|Мекенжайы=[[Зашаған]] кенті, Жәңгір хан көшесі, 51|Ректоры=[[Наметов Асқар Мырзахметұлы|Наметов Асқар Мырзахметұлы]]|Сайты=https://wkau.edu.kz/|Эмблемасы=[[File:Zhangir khan University 2.jpg|300px]]|lat_deg=43.2555|lat_min=14|lat_sec=11|lat_dir=N|lon_deg=76.943|lon_min=55|lon_sec=54|lon_dir=E|Басшы лауазымы=Ректор|Оқытушылар=300 үстінде|CoordScale=5000}}[[Сурет:ZHANGIR KHAN UNIVERSITY.jpg|нобай]] '''Жәңгір хан атындағы Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университеті (БҚАТУ)''' — [[Батыс Қазақстан облысы|Батыс Қазақстан облысының]] ауыл шаруашылығы, техника, экономика және педагогика саласынан мамандар даярлайтын жоғары оқу орны. == Тарихы == Жәңгір хан атындағы Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университеті 1963 жылы құрылған жоғары оқу орны. Өзінің 60 жылдан астам тарихында университет жоғары білім және ғылым саласындағы жетекші оқу орны ретінде қазіргі заманғы сын-қатерлермен тиімді күресуге қабілетті білікті мамандардың ұстаханасына айналды. Бүгінгі таңда ЖОО мықты позицияға ие және елдің батыс аймағының экономикалық және әлеуметтік дамуына сүбелі үлес қосуда. Жәңгір хан университеті кәсіпкерлік ЖОО ретінде танымал, оның қызметі мемлекетпен және аграрлық-техникалық бейіндегі бизнес индустриясының өкілдерімен өзара іс-қимылға негізделген, университетті дамытудың негізгі бағыттары агроөнеркәсіптік кешен саласындағы инновациялық зерттеулер және білім мен ғылымдағы заманауи ақпараттық технологиялар болып табылады. Университеттің академиялық саясаты мен кадрларды даярлау формасы да түбегейлі өзгерді. Білім беру бағдарламалары еңбек нарығының талаптары мен қажеттіліктерін ескере отырып әзірленді. Білім беру бағдарламалары бойынша мамандандыру ұйымдастырылып, ерте жұмысқа орналастыру тетігі енгізілді. Қосымша білім беру – бұл практикалық дайындықтың өсуін, еңбек нарығын таңдауды, кәсіпкерліктің өрлеуін, студенттерге бағытталған тәсілді және оқуға құштарлығын арттыруға, түлектерді жұмысқа орналастырудың бірізділігін және қолайлы білім беру бағдарламаларын әзірлеуді қамтамасыз етуге мүмкіндік берді. Университетте «Цифрлық экономика және тұрақты даму», «Ветеринария және агротехнология», «Индустриалды-технологиялық» және «Политехникалық» институттар мен «Гуманитарлық, спорттық және әскери дайындық» факультеті жұмыс істейді. == Ректорлар == * Дзержинский, Александр Яковлевич (1963–1964) * Иконников, Валентин Константинович (1964–1975) * Шах, Борис Петрович (1975–1986) * Шрамко, Николай Васильевич (1986–1989) * Джубаев, Сергей Шугаевич (1989–2000) * Дамитов, Базар Кабдошевич (2000–2002) * Бозымов, Казыбай Караевич (2002–2014) * Сергалиев, Нурлан Хабибуллаевич (2014–2017) * Наметов, Аскар Мырзахметович (2017 – қазірге дейін)<ref>[https://wkau.edu.kz/tarikh/ Тарихи анықтама] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251115033157/https://wkau.edu.kz/tarikh/ |date=2025-11-15 }}</ref> == Құрылым == Университетте «Политехникалық», «Экономика, ақпараттық технологиялар және кәсіптік білім беру», «Индустриалды-технологиялық», «Агротехнология», «Ветеринарлық медицина және мал шаруашылығы» институттары жұмыс істейді. Университеттің 17 жоғары және 19 жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламалары, оның ішінде 14 магистратура және 5 докторантура бағдарламалары бойынша білім беру қызметін жүргізуге лицензиялары бар. Білім беру бағдарламаларының тізілімінде 48 жоғары және 45 жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламалары тіркелген. Бүгінгі таңда университетте 344 профессор-оқытушы жұмыс атқаруда, оның ішінде: 12 профессор, 15 ғылым докторы, 25 доцент, 70 ғылым кандидаты, 47 PhD және 400-ге жуық қызметкер бар. 2011 жылы жаңа үлгідегі тоғыз қабатты Студенттер үйі пайдалануға берілді. Университет аумағында 2140 орындық төрт студенттік үй, алты оқу ғимараты,  «Жәңгір хан» спорт кешені, мәжіліс залы, «Ихтиология және аквакультура» зертханасы, «Парасат» ақпараттық білім беру орталығы, оқу-әдістемелік құралдар шығаратын баспа бөлімі жұмыс істейді. == Институт және орталықтар == === Цифрлық экономика және тұрақты даму институты === «Цифрлық экономика және тұрақты даму» институты – экономика, басқару, ақпараттық технологиялар және экология салаларында бакалавриат, магистратура және іскерлік білім беру бағдарламалары бойынша мамандар даярлауды жүзеге асыратын университеттің құрылымдық бөлімшесі болып табылады. Қазіргі уақытта институтта бакалавриаттың білім беру бағдарламалары келесі бағыттар бойынша жүзеге асырылуда:  «Қаржы, экономика, банк және сақтандыру ісі»; «Аудит және салық салу»; «Ақпараттық технологиялар»; «Менеджмент және басқару». 2025–2026 оқу жылынан бастап институт құрылымында қоршаған ортаны қорғау, табиғи ресурстарды ұтымды пайдалану және өнеркәсіптік жүйелердің тұрақты даму саласында мамандар даярлауға бағытталған «Өнеркәсіптік экология» бакалавриат және магистратура білім беру бағдарламасы іске қосылды. Магистратура деңгейінде институт келесі бағыттар бойынша білім беру бағдарламаларын жүзеге асырады: «Менеджмент»; «Мемлекеттік және жергілікті басқару»; «Ақпараттық технологиялар»; «Экономика»; «Өнеркәсіптік экология». Сондай-ақ 2025–2026 оқу жылынан бастап институтта жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламалары бойынша қабылдау ашылды: 7М04102 – Бизнес-менеджмент (MBA); 7М04103 –  Спорттық менеджмент (EMBA). Тұрақты дамудың стратегиялық бағыттарын іске асыру аясында институттың профессор-оқытушылар құрамынан Тұрақты даму мақсаттары (ТДМ) бойынша жұмыс тобы құрылды. Кейіннен бұл бастама институционалдық деңгейде дамып, қазіргі уақытта университет жанында ғылыми-білім беру, талдамалық және ағартушылық қызметті жүзеге асыратын тұрақты  даму орталығы ретінде қызмет атқаруда. === Ветеринария және агротехнология институты === 2024 жылы оңтайландыруға байланысты «Ветеринарлық медицина және мал шаруашылығы» мен «Агротехнология» институттары біріктіріліп «Ветеринария және агротехнология» институты болып қайта құрылды. «Ветеринария и агротехнология» институтының құрамына профессор-оқытушылар құрамы, «Жәрдем-Вет» ғылыми-өндірістік орталығы, «BIOTECH» инновациялық ғылыми-өндірістік орталығы, «Ихтиология және аквакультура» зертханасы, «Топырақтану» орталығы кіреді. Бүгінгі таңда институтта 93 оқытушы жұмыс істейді, оның ішінде 9 ғылым докторы, 24 ғылым кандидаты, 33 PhD докторы бар. Институт үздіксіз үш сатылы (бакалавриат-магистратура-докторантура) оқыту түріндегі келесі білім беру бағдарламалары бойынша кадрлар даярлайды: 6В09100/7М09100/8D09100 – Ветеринария; 7М05100 – Биотехнология; 6В08200/7М08200/8D08200 – Мал шаруашылығы өнімдерін өндіру технологиясы; 6В08400/7М08400 – Акваөсіру және су биоресурстары; 6В05200/7М05200 – Өнеркәсіптік экология; 6В08100/7М08100/8D08100 – Агрономия; 6В08101/ 7М08101/ 8D08800 Топырақтану және агрохимия; 6В08102  Өсімдіктерді қорғау және карантин; 6В08300 – Орман ресурстары және орман шаруашылығы, Ландшафтық дизайн; 6В07200/7М07200 – Тағам өнімдерін өндіру; 6В07203 – Тағам қауіпсіздігі; 6В07201 – Қайта өңдеу өндірісінің технологиясы. === Индустриалды-технологиялық институты === Индустриалды-технологиялық институтында даярланатын білім беру бағдарламалары: Бакалавриат бойынша: 6В07100 – «Химиялық инженерия және процестер» 6В07202 – «Мұнай-газ ісі» 6В07204 – «Пайдалы қазбалар кен орындарының геологиясы және оларды барлау» 6В07205 – «Пайдалы қазбаларды өндіруге арналған жабдықтарға сервистік қызмет көрсету» 6В07206 – «Пайдалы қазбалар кен орындарын игеру және пайдалану» 6В07207 – «Мұнай өндіру объектілерін пайдалану және қызмет көрсету» 6В07300 – «Құрылыс  инженериясы» 6В07301 – «Құрылыс материалдарын өндіру» 6В07302 – «Жерге орналастыру» 6В07303 – «Кадастр» 6В07304 – «Гидромелиорация» 6В07305 – «Сәулет» Магистратура бойынша: 7М07100 – «Химиялық инженерия және процестер» 7М07202 – «Мұнай-газ ісі» 7М07300 – «Құрылыс инженериясы» 7М07301 – «Құрылыс материалдарын өндіру» 7М07302 – «Жерге орналастыру» Докторантура бойынша: 8D07301 – «Құрылыс материалдарын өндіру» Сонымен қатар Индустриалды-технологиялық институтта бірнеше практикалық-зертханалық аудиториялар жасақталған: «Мұнай бергіштікті арттыру және сүзбелену үдерісін модельдеу», «Бетон технологиясы», «Мұнай және газ ұңғымаларын бұрғылау технологиясы тренажерлық зертханасы», «Бейорганикалық химия», «Аналитикалық химия», «Физикалық және коллоидты химия», «Көмірсутек шикізат», «[[Органикалық химия]]<nowiki/>», «Мұнай-газ өңдеу», «Құрылыс материалдарын өндіру», «Жер кадастры», «Құрылыс өндірісінің технологиясы», «Елді мекендерді жоспарлау мен дамытудың негізгі элементтері», «Жер құқығы», «Инженерлік жүйелер», «Құрылыс материалдар», «Құрылыс машиналары және процестер мен аппараттар», «Іргетас негіздері», «Құрылыс материалдарын зерттеу», «Жерге орналастыру және кеңістіктік жоспарлау», «Мультимедиялық дәріс залы», «Студенттік конструкторлық технологиялық бюро», «Оқу өндірістік орталығы». Институт құрамында «Инжиниринг және ресурс үнемдеу» ғылыми-зерттеу институтының оқу-ғылыми-өндірістік орталығы; «Гидротехника және мелиорация»ғылыми-білім беру орталығы, Уфа мемлекеттік мұнай техникалық университетінің өкілдігі, Геология мұражайы жұмыс жасайды. === Политехникалық институты === Заманауи инженерлік білім мен инновация орталығына айналған Политехникалық институт инженерлік, техникалық және аграрлық салалар бойынша жоғары білікті мамандар даярлайды. Институтта білім беру үдерісі заманауи талаптарға сай ұйымдастырылып, теория мен тәжірибені ұштастыруға ерекше мән беріледі. Студенттер оқу барысында нақты өндірістік жағдайларға жақын зертханаларда білім алып, болашақ кәсіби қызметіне қажетті практикалық дағдыларды меңгереді. Институтта бакалавриат, магистратура және докторантура деңгейлері бойынша сұранысқа ие білім беру бағдарламалары жүзеге асырылады. Бакалавриатта аграрлық техника және технологиялар, машина жасау, электрмен жабдықтау, автоматтандыру және басқару, мехатроника, робототехникалық жүйелер, көлік техникасы, өндірістегі тіршілік қауіпсіздігі, стандарттау және метрология сияқты инженерлік бағыттар қамтылған. Магистратурада студенттер ғылыми-зерттеу және жобалау қызметіне терең бейімделіп, агроинженерия, автокөлік техникасы, энергетика және өндірістік қауіпсіздік салаларында кәсіби құзыреттерін дамытады. Докторантура деңгейінде аграрлық техника және технологиялар бағыты бойынша ғылыми кадрлар даярланып, қолданбалы және іргелі зерттеулер жүргізіледі. Политехникалық институттың материалдық-техникалық базасы жоғары деңгейде жабдықталған және келесі негізгі зертханаларды қамтиды: '''Материалдар кедергісі зертханасы. Мұнда''' металдар мен құрылыс материалдарының беріктік қасиеттері зерттеліп, созылу, сығылу, иілу және бұралу сынақтары жүргізіледі. Зертхана инженерлік есептеулер жүргізу арқылы студенттердің техникалық ойлау қабілетін қалыптастырады. '''Механикаландыру және автоматтандыру зертханасы а'''уыл шаруашылығы және өндірістік машиналардың құрылымы мен жұмыс принциптерін тәжірибе жүзінде меңгеруге арналған. Студенттер тракторлармен, агрегаттармен жұмыс істеп, техникалық қызмет көрсету және тиімділікті арттыру әдістерін үйренеді. '''Автоматтандыру зертханасы''' өндірістік процестерді цифрландыруға бағытталған. Мұнда автоматты басқару жүйелері, контроллерлер, датчиктер, мехатрондық құрылғылар және робот техникасының элементтері қолданылады. '''Өндірістегі тіршілік қауіпсіздігі зертханасы''' еңбек қауіпсіздігі, өрт қауіпсіздігі, санитариялық-гигиеналық талаптар мен төтенше жағдайлардағы әрекеттерді үйретуге арналған. Бұл бағыт студенттердің жауапкершілігін және қауіпсіздік мәдениетін қалыптастырады. '''Электротехника және энергетика зертханасында э'''лектр машиналары, трансформаторлар, энергиямен жабдықтау жүйелері, энергия үнемдеу және жаңартылатын энергия көздері бойынша практикалық сабақтар өткізіледі. '''Физика зертханасында м'''еханика, электрмагнетизм, жылуфизика және оптика салаларындағы тәжірибелер арқылы инженерлік пәндердің теориялық негізі бекітіледі. '''Мехатроника және робототехника зертханасы''' – институттың инновациялық бағытының өзегі. Мұнда өндірістік автоматтандыру, роботтық жүйелер, интеллектуалды басқару, сенсорлық жүйелер, компьютерлік көру және машиналық үйрену технологиялары қолданылады. Студенттер нақты жобаларға қатысып, автономды және жартылай автономды құрылғыларды әзірлеу мүмкіндігіне ие. Политехникалық институтта ғылыми-зерттеу жұмыстарының жоғары деңгейде жүргізілетінін дәлелдейтін бірқатар жеңіп алынған '''іргелі ғылыми гранттар''' бар. Бұл институт ғалымдарының кәсіби шеберлігін, инженерлік ойлаудың тереңдігін және ауыл шаруашылығы мен техникалық салалардағы инновациялық шешімдерге деген ұмтылысын көрсетеді. Институт ұжымы төмендегідей көрсетілген маңызды жобаларды сәтті іске асырып келеді: -         '''AP23487758''' – минералды тыңайтқыштарды бір мезгілде енгізе отырып, әртүрлі дақылдарды жолақты себудің автоматтандырылған жүйесі бар нөлдік егіншілік сепкішін әзірлеу. -         '''AP23487474''' – тыңайтқыштарды енгізудің автоматтандырылған жүйесі бар бақша және орман дақылдарына арналған әмбебап отырғызу кешенін жасау. -         '''AP23486643''' – негізгі топырақ өңдеу кезінде қалқанды соқалардың жұмыс тиімділігін арттыру. -         '''AP26198903''' – жел агрегатының диафрагмалық сорғысы арқылы суды көтеретін қондырғыны жобалау және дайындауға арналған конструкторлық-технологиялық құжаттама әзірлеу. Бұл жобалар – институт ғалымдарының нақты өндірістік міндеттерді шеше алатын, ауыл шаруашылығы техникасын жетілдіруге бағытталған жоғары деңгейдегі ғылыми әлеуеттің айқын дәлелі. === Гуманитарлық, спорттық және әскери дайындық факультеті === Университеттің даму стратегиясындағы болашақ мамандарды даярлаудың басым бағыттарының бірі – кәсіби бағдарлау жұмысын ұтымды ұйымдастыру, зерттеу дағдыларын дамыту, кәсіби қызметте сапалы инновациялық білім беру құралдарын жасауға дайындықты қалыптастыру арқылы дарынды, шығармашыл білім алушылардың қатарын көбейту. Осы стратегиялық бағыттарды жүзеге асыру мақсатында құрылымдық бөлімшелерді қайта ұйымдастыру арқылы құрылған «Гуманитарлық, спорттық және әскери дайындық» факультетінің профессор-оқытушылар құрамы жоғары оқу орнының дамуына өз үлестерін қосып келеді. Факультет құрамына Гуманитарлық және спорттық пәндерді оқыту орталығы, Тілдерді дамыту орталығы, Әскери кафедра кіреді. Бүгінгі таңда факультеттің профессор-оқытушылар құрамында 1 философия ғылымдарының докторы, профессор, 7 ғылым кандидаты (доцент), 2 PhD докторы, 1 ғылым кандидаты, 38 аға оқытушы жемісті еңбек етуде. Факультетте «Бастапқы әскери дайындық және дене шынықтыру», «Дене шынықтыру және спорт», «Визуалды өнер, көркем еңбек және графика», «Еңбек технологиясы және кәсіби бағдар», «Бастапқы әскери дайындық» білім беру бағдарламалары бойынша мамандар даярланады. Факультет жанында «Рух», «Дін», «Фатима», «Саналы ұрпақ», «Жас саясаткер», «Жас зерттеуші», «Мерген», «Визуалды өнер», «Қазақ тілінің жаңа көкжиегі», «Культура речи», Еnglish – speaking Club секілді үйірме, клубтар жұмыс жасайды.  Екі жыл бұрын БҚО дизайнерлер қауымдастығымен әлеуметтік серіктестік негізінде ашылған оқу-өндірістік шеберханасында «Визуалды өнер, көркем еңбек және графика», «Еңбек технологиясы және кәсіби бағдар» білім беру бағдарламаларының студенттері үшін практикалық сабақтар өткізіледі. Сонымен бірге білім алушылар мен қызметкерлерге, қала тұрғындарына әлеуметтік-психологиялық қолдау көрсететін жеке психологиялық кеңес, тренинг кабинеттері жұмыс істейді. Студенттердің әскери дайындығы қосымша білім беру түрінде жүргізіледі. Әскери кафедрада саптық алаң, тактикалық алаң, оқ ату және инженерлік, спорттық алаңдар, электрондық интерактивті тир, әскери техника, жабдықталған класстар, ауыр ұрыс техникасы, әскери-техникалық құрал-жабдықтар мен кітапхана қоры бар. Факультет білім алушыларының арасында 57 студент – спорт шеберіне үміткер, 14 студент – ҚР спорт шебері, ал 1 студент Мария Бровкова – байдарка мен каноэ есуден халықаралық дәрежедегі спорт шебері. Факультетте білім алушылар контингенті де жыл санап артып, жоғары жетістіктері бар студенттермен толығуда. Биылғы оқу жылының өзінде 300-ге жуық студент оқуға қабылданды. Соның 46-сы – спорт шеберіне үміткер, бесеуі – ҚР спорт шебері, біреуі волейболдан халықаралық дәрежедегі спорт шебері.  Ел намысын үлкен спорттық додаларда қорғап жүрген спортшылар дайындаған танымал педагог-ғалым, гір спортынан Азия Чемпионатының екі дүркін чемпионы Николай Коломоец пен КСРО спорт шебері, аға оқытушы Қибатолла Әбішев пен Қазақстанның еңбек сіңірген жаттықтырушысы Нұрхат Нысановты атап өтуге болады. Заманауи спорттық ғимараттармен жабдықталған «Жәңгір хан» спорт кешенінде студенттерге спорттың 12  түрімен айналысуына мүмкіндік жасалған. Әлеуметтік-гуманитарлық ғылымның қоғамдағы мәселелерін шешуге үлес қосып жатқан профессор-оқытушылардың бейіндік ғылым салалары бойынша зерттеу нәтижелері халықаралық, республикалық ғылыми басылымдарда жарияланып жүр. === Уфа университетімен ынтымақтастық жолға қойылған === Жәңгір хан атындағы БҚАТУ Уфа мемлекеттік мұнай техникалық университетімен 2010 жылдан бастап өзара тығыз байланыста. 2022 жылы БҚАТУ-да екіжақты меморандум негізінде Уфа университетінің өкілділігі ашылды. Өкілділікті ашудағы мақсат Ресей Федерациясындағы мұнайхимиясы бағытындағы жетекші техникалық университетімен еліміздің аталған саласын дамытуға білікті мамандар дайындау, сонымен қатар бірлескен өзара тиімді академиялық бағдарламалар мен курстарды әзірлеу мүмкіндігі, академиялық ұтқырлық бағдарламасы шеңберінде студенттер мен профессорлық - оқытушылық құраммен алмасу, бірлескен ғылыми зерттеулер жүргізу. Тағы бір өзекті мәселе – қос дипломдық бағдарламаны іске асыру жастардың елден кетуін азайтуға бағытталады, атап айтқанда, қазақстандық жастарға елден тыс жерлерге шықпай-ақ халықаралық білім алуға мүмкіндік туғызады. Осыған байланысты 2022-2023 оқу жылында магистратура бойынша қос дипломды білім берудің 7M07204 – «Табиғи көмірсутектер кен орындарын игеру және пайдалану» білім беру бағдарламасы әзірленді, ол жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім берудің білім беру бағдарламаларының тізіміне (реестр) енгізіліп, мақұлданды. ==== 2022 жылдан бастап Уфа мемлекеттік мұнай техникалық университетінің ұйымдастыруымен Уфа қаласында жыл сайын өткізілетін  «Газ. Мұнай. Технология» халықаралық мамандандырылған көрме-форумының жұмысына Индустриалды-технологиялық институтының профессор-оқытушылар құрамы қатысып келеді.  Сондай-ақ Уфа университетінің «Oiledu» жаппай ашық курстар платформасында Индустриалды-технологиялық институтының ПОҚ біліктілікті арттыру курстарынан өтіп отырады. ====   2024-2025 оқу жылында екі қос дипломды білім беру бағдарламасы (6В07207 – «Мұнай өндіру нысандарын пайдалану және қызмет көрсету», 6В07204 – «Пайдалы қазбалар кенорындарының геологиясы және оларды барлау») дайындалып, республикалық білім беру реестріне енгізілді.            Уфа мемлекеттік мұнай техникалық университетімен халықаралық ынтымақтастық аясында осы уақытқа дейін Индустриалды технологиялық университетінің ПОҚ тағылымдамадан және 6В07204 – «Пайдалы қазбалар кен орындарының геологиясы және оларды барлау», 6В07202 – «Мұнай газ ісі», 6В07206 – «Пайдалы қазба кен орындарын игеру және пайдалану» білім беру бағдарламаларының білім алушылары халықаралық академиялық оралымдылық бағдарламасы бойынша Уфа университетінің «СОЛУНИ» оқу-ғылыми-өндірістік полигонында технологиялық және геологиялық тәжірибеден өтіп жүр. === Университет түлектері кәсіби маманға айналды === Жәңгір хан университеті өз түлектерін аймақтық, ұлттық және халықаралық еңбек нарығына дайындайды, жүйелі жұмыс пен мансапқа мүмкіндік береді. Құрылған сәттен бастап БҚАТУ студенттерге таңдаған салалары бойынша білім мен дағдыларды меңгертіп, еліміздің дамуына елеулі үлес қосып келеді. Жәңгір хан университеті дайындаған кәсіби мамандардың көпшілігі Батыс Қазақстан облысында және басқа өңірлерде аграрлық-техникалық, экологиялық бағыт бойынша жұмыс істеуде. Біздің табысты түлектеріміз ауыл шаруашылығы және ветеринария саласындағы басшылық лауазымдарда,  аудандар мен ауылдардың әкімдері болып абыройлы қызмет етуде. Сонымен қатар, көптеген түлектеріміз ірі өндірістерде еңбек етіп, көпшілігі алған білімдерінің арқасында мансап сатысында ілгері жылжып, жетекші маман ретінде жоғары лауазымдарға тағайындалады. Осы жылдар ішінде университет – еліміздің түрлі салаларының дамуына қызмет етіп жүрген мыңдаған түлектердің альма-матеріне айналды. Бұл кәсіби мамандардың университетте алған білімдері мен тәжірибелері табысты мансап пен жеке өсудің іргетасына айналғаны – дәлелді қажет етпейтін көрсеткіш. Жыл өткен сайын БҚАТУ өзінің білім беру стандарттарын жақсартуға, оқытудың жаңа әдістерін енгізуге және сұранысқа ие мамандықтарды қолдауға ұмтылып келеді. Дәстүрді жалғастыра отырып, университет әлі де теорияны практикамен байланыстыратын орын ретінде маңызын жойған емес, ал студенттердің кәсіби маман ретінде дамуға мүмкіндіктері молынан. == Білім беру бағдарламалары == Университет қабырғасында бакалавриат<ref>[https://wkau.edu.kz/dajyndyk-baghyttary/ бакалвриат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260217001246/https://wkau.edu.kz/dajyndyk-baghyttary/ |date=2026-02-17 }}</ref> бойынша 47 білім беру бағдарламасы, магистратура <ref>[https://wkau.edu.kz/magistratura-bojynsha-bilim-beru-baghdarlamalarynyn-toby/ магистратура] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260216163036/https://wkau.edu.kz/magistratura-bojynsha-bilim-beru-baghdarlamalarynyn-toby/ |date=2026-02-16 }}</ref>бойынша 44 білім беру бағдарламасы және докторантура <ref>[https://wkau.edu.kz/doktorantura-bojynsha-bilim-beru-baghdarlamalary/ докторантура] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251115035749/https://wkau.edu.kz/doktorantura-bojynsha-bilim-beru-baghdarlamalary/ |date=2025-11-15 }}</ref>бойынша 6 білім беру бағдарламалары ұсынылады, толығырақ универсиеттің ресим сайтынан "Қабылдау комиссиясы<ref>[https://wkau.edu.kz/kabyldau-komissiyasy/ Қабылдау комиссиясы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251214131029/https://wkau.edu.kz/kabyldau-komissiyasy/ |date=2025-12-14 }}</ref>" немесе "Талапкер" парақшаларынан таныса аласыз == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://wkau.edu.kz/ Ресми сайты]{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Санат:Орал жоғарғы оқу орындары]] [[Санат:Қазақстан университеттері]] {{stub}} 5k3hc0n7pk161fdq6fulzu8eo12yz29 3690472 3690441 2026-11-03T05:37:17Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Sewrax|Sewrax]] ([[User talk:Sewrax|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды 3648432 wikitext text/x-wiki {{Университет|Аты=Жәңгір хан атындағы Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университеті <br> (БҚАТУ)|Бұрынғы атауы=Батыс Қазақстан ауыл шаруашылығы институты|Құрылған жылы=1963|Оқу тілі=Қазақ, орыс, ағылшын|Орналасқан жері={{байрақ|Қазақстан}}, [[Орал]] қаласы|Мекенжайы=[[Зашаған]] кенті, Жәңгір хан көшесі, 51|Ректоры=[[Наметов Асқар Мырзахметұлы|Наметов Асқар Мырзахметұлы]]|Сайты=https://wkau.edu.kz/|Эмблемасы=[[File:Zhangir khan University 2.jpg|300px]]|lat_deg=43.2555|lat_min=14|lat_sec=11|lat_dir=N|lon_deg=76.943|lon_min=55|lon_sec=54|lon_dir=E|Басшы лауазымы=Ректор|Оқытушылар=300 үстінде|CoordScale=5000}}[[Сурет:ZHANGIR KHAN UNIVERSITY.jpg|нобай]] '''Жәңгір хан атындағы Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университеті (БҚАТУ)''' — [[Батыс Қазақстан облысы|Батыс Қазақстан облысының]] ауыл шаруашылығы, техника, экономика және педагогика саласынан мамандар даярлайтын жоғары оқу орны. == Тарихы == Жәңгір хан атындағы Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университеті 1963 жылы құрылған жоғары оқу орны. Өзінің 60 жылдан астам тарихында университет жоғары білім және ғылым саласындағы жетекші оқу орны ретінде қазіргі заманғы сын-қатерлермен тиімді күресуге қабілетті білікті мамандардың ұстаханасына айналды. Бүгінгі таңда ЖОО мықты позицияға ие және елдің батыс аймағының экономикалық және әлеуметтік дамуына сүбелі үлес қосуда. Жәңгір хан университеті кәсіпкерлік ЖОО ретінде танымал, оның қызметі мемлекетпен және аграрлық-техникалық бейіндегі бизнес индустриясының өкілдерімен өзара іс-қимылға негізделген, университетті дамытудың негізгі бағыттары агроөнеркәсіптік кешен саласындағы инновациялық зерттеулер және білім мен ғылымдағы заманауи ақпараттық технологиялар болып табылады. Университеттің академиялық саясаты мен кадрларды даярлау формасы да түбегейлі өзгерді. Білім беру бағдарламалары еңбек нарығының талаптары мен қажеттіліктерін ескере отырып әзірленді. Білім беру бағдарламалары бойынша мамандандыру ұйымдастырылып, ерте жұмысқа орналастыру тетігі енгізілді. Қосымша білім беру – бұл практикалық дайындықтың өсуін, еңбек нарығын таңдауды, кәсіпкерліктің өрлеуін, студенттерге бағытталған тәсілді және оқуға құштарлығын арттыруға, түлектерді жұмысқа орналастырудың бірізділігін және қолайлы білім беру бағдарламаларын әзірлеуді қамтамасыз етуге мүмкіндік берді. Университетте «Цифрлық экономика және тұрақты даму», «Ветеринария және агротехнология», «Индустриалды-технологиялық» және «Политехникалық» институттар мен «Гуманитарлық, спорттық және әскери дайындық» факультеті жұмыс істейді. == Ректорлар == * Дзержинский, Александр Яковлевич (1963–1964) * Иконников, Валентин Константинович (1964–1975) * Шах, Борис Петрович (1975–1986) * Шрамко, Николай Васильевич (1986–1989) * Джубаев, Сергей Шугаевич (1989–2000) * Дамитов, Базар Кабдошевич (2000–2002) * Бозымов, Казыбай Караевич (2002–2014) * Сергалиев, Нурлан Хабибуллаевич (2014–2017) * Наметов, Аскар Мырзахметович (2017 – қазірге дейін)<ref>[https://wkau.edu.kz/tarikh/ Тарихи анықтама] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251115033157/https://wkau.edu.kz/tarikh/ |date=2025-11-15 }}</ref> == Құрылым == Университетте «Политехникалық», «Экономика, ақпараттық технологиялар және кәсіптік білім беру», «Индустриалды-технологиялық», «Агротехнология», «Ветеринарлық медицина және мал шаруашылығы» институттары жұмыс істейді. Университеттің 17 жоғары және 19 жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламалары, оның ішінде 14 магистратура және 5 докторантура бағдарламалары бойынша білім беру қызметін жүргізуге лицензиялары бар. Білім беру бағдарламаларының тізілімінде 48 жоғары және 45 жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламалары тіркелген. Бүгінгі таңда университетте 344 профессор-оқытушы жұмыс атқаруда, оның ішінде: 12 профессор, 15 ғылым докторы, 25 доцент, 70 ғылым кандидаты, 47 PhD және 400-ге жуық қызметкер бар. 2011 жылы жаңа үлгідегі тоғыз қабатты Студенттер үйі пайдалануға берілді. Университет аумағында 2140 орындық төрт студенттік үй, алты оқу ғимараты,  «Жәңгір хан» спорт кешені, мәжіліс залы, «Ихтиология және аквакультура» зертханасы, «Парасат» ақпараттық білім беру орталығы, оқу-әдістемелік құралдар шығаратын баспа бөлімі жұмыс істейді. == Институт және орталықтар == === Цифрлық экономика және тұрақты даму институты === «Цифрлық экономика және тұрақты даму» институты – экономика, басқару, ақпараттық технологиялар және экология салаларында бакалавриат, магистратура және іскерлік білім беру бағдарламалары бойынша мамандар даярлауды жүзеге асыратын университеттің құрылымдық бөлімшесі болып табылады. Қазіргі уақытта институтта бакалавриаттың білім беру бағдарламалары келесі бағыттар бойынша жүзеге асырылуда:  «Қаржы, экономика, банк және сақтандыру ісі»; «Аудит және салық салу»; «Ақпараттық технологиялар»; «Менеджмент және басқару». 2025–2026 оқу жылынан бастап институт құрылымында қоршаған ортаны қорғау, табиғи ресурстарды ұтымды пайдалану және өнеркәсіптік жүйелердің тұрақты даму саласында мамандар даярлауға бағытталған «Өнеркәсіптік экология» бакалавриат және магистратура білім беру бағдарламасы іске қосылды. Магистратура деңгейінде институт келесі бағыттар бойынша білім беру бағдарламаларын жүзеге асырады: «Менеджмент»; «Мемлекеттік және жергілікті басқару»; «Ақпараттық технологиялар»; «Экономика»; «Өнеркәсіптік экология». Сондай-ақ 2025–2026 оқу жылынан бастап институтта жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламалары бойынша қабылдау ашылды: 7М04102 – Бизнес-менеджмент (MBA); 7М04103 –  Спорттық менеджмент (EMBA). Тұрақты дамудың стратегиялық бағыттарын іске асыру аясында институттың профессор-оқытушылар құрамынан Тұрақты даму мақсаттары (ТДМ) бойынша жұмыс тобы құрылды. Кейіннен бұл бастама институционалдық деңгейде дамып, қазіргі уақытта университет жанында ғылыми-білім беру, талдамалық және ағартушылық қызметті жүзеге асыратын тұрақты  даму орталығы ретінде қызмет атқаруда. === Ветеринария және агротехнология институты === 2024 жылы оңтайландыруға байланысты «Ветеринарлық медицина және мал шаруашылығы» мен «Агротехнология» институттары біріктіріліп «Ветеринария және агротехнология» институты болып қайта құрылды. «Ветеринария и агротехнология» институтының құрамына профессор-оқытушылар құрамы, «Жәрдем-Вет» ғылыми-өндірістік орталығы, «BIOTECH» инновациялық ғылыми-өндірістік орталығы, «Ихтиология және аквакультура» зертханасы, «Топырақтану» орталығы кіреді. Бүгінгі таңда институтта 93 оқытушы жұмыс істейді, оның ішінде 9 ғылым докторы, 24 ғылым кандидаты, 33 PhD докторы бар. Институт үздіксіз үш сатылы (бакалавриат-магистратура-докторантура) оқыту түріндегі келесі білім беру бағдарламалары бойынша кадрлар даярлайды: 6В09100/7М09100/8D09100 – Ветеринария; 7М05100 – Биотехнология; 6В08200/7М08200/8D08200 – Мал шаруашылығы өнімдерін өндіру технологиясы; 6В08400/7М08400 – Акваөсіру және су биоресурстары; 6В05200/7М05200 – Өнеркәсіптік экология; 6В08100/7М08100/8D08100 – Агрономия; 6В08101/ 7М08101/ 8D08800 Топырақтану және агрохимия; 6В08102  Өсімдіктерді қорғау және карантин; 6В08300 – Орман ресурстары және орман шаруашылығы, Ландшафтық дизайн; 6В07200/7М07200 – Тағам өнімдерін өндіру; 6В07203 – Тағам қауіпсіздігі; 6В07201 – Қайта өңдеу өндірісінің технологиясы. === Индустриалды-технологиялық институты === Индустриалды-технологиялық институтында даярланатын білім беру бағдарламалары: Бакалавриат бойынша: 6В07100 – «Химиялық инженерия және процестер» 6В07202 – «Мұнай-газ ісі» 6В07204 – «Пайдалы қазбалар кен орындарының геологиясы және оларды барлау» 6В07205 – «Пайдалы қазбаларды өндіруге арналған жабдықтарға сервистік қызмет көрсету» 6В07206 – «Пайдалы қазбалар кен орындарын игеру және пайдалану» 6В07207 – «Мұнай өндіру объектілерін пайдалану және қызмет көрсету» 6В07300 – «Құрылыс  инженериясы» 6В07301 – «Құрылыс материалдарын өндіру» 6В07302 – «Жерге орналастыру» 6В07303 – «Кадастр» 6В07304 – «Гидромелиорация» 6В07305 – «Сәулет» Магистратура бойынша: 7М07100 – «Химиялық инженерия және процестер» 7М07202 – «Мұнай-газ ісі» 7М07300 – «Құрылыс инженериясы» 7М07301 – «Құрылыс материалдарын өндіру» 7М07302 – «Жерге орналастыру» Докторантура бойынша: 8D07301 – «Құрылыс материалдарын өндіру» Сонымен қатар Индустриалды-технологиялық институтта бірнеше практикалық-зертханалық аудиториялар жасақталған: «Мұнай бергіштікті арттыру және сүзбелену үдерісін модельдеу», «Бетон технологиясы», «Мұнай және газ ұңғымаларын бұрғылау технологиясы тренажерлық зертханасы», «Бейорганикалық химия», «Аналитикалық химия», «Физикалық және коллоидты химия», «Көмірсутек шикізат», «Органикалық химия», «Мұнай-газ өңдеу», «Құрылыс материалдарын өндіру», «Жер кадастры», «Құрылыс өндірісінің технологиясы», «Елді мекендерді жоспарлау мен дамытудың негізгі элементтері», «Жер құқығы», «Инженерлік жүйелер», «Құрылыс материалдар», «Құрылыс машиналары және процестер мен аппараттар», «Іргетас негіздері», «Құрылыс материалдарын зерттеу», «Жерге орналастыру және кеңістіктік жоспарлау», «Мультимедиялық дәріс залы», «Студенттік конструкторлық технологиялық бюро», «Оқу өндірістік орталығы». Институт құрамында «Инжиниринг және ресурс үнемдеу» ғылыми-зерттеу институтының оқу-ғылыми-өндірістік орталығы; «Гидротехника және мелиорация»ғылыми-білім беру орталығы, Уфа мемлекеттік мұнай техникалық университетінің өкілдігі, Геология мұражайы жұмыс жасайды. === Политехникалық институты === Заманауи инженерлік білім мен инновация орталығына айналған Политехникалық институт инженерлік, техникалық және аграрлық салалар бойынша жоғары білікті мамандар даярлайды. Институтта білім беру үдерісі заманауи талаптарға сай ұйымдастырылып, теория мен тәжірибені ұштастыруға ерекше мән беріледі. Студенттер оқу барысында нақты өндірістік жағдайларға жақын зертханаларда білім алып, болашақ кәсіби қызметіне қажетті практикалық дағдыларды меңгереді. Институтта бакалавриат, магистратура және докторантура деңгейлері бойынша сұранысқа ие білім беру бағдарламалары жүзеге асырылады. Бакалавриатта аграрлық техника және технологиялар, машина жасау, электрмен жабдықтау, автоматтандыру және басқару, мехатроника, робототехникалық жүйелер, көлік техникасы, өндірістегі тіршілік қауіпсіздігі, стандарттау және метрология сияқты инженерлік бағыттар қамтылған. Магистратурада студенттер ғылыми-зерттеу және жобалау қызметіне терең бейімделіп, агроинженерия, автокөлік техникасы, энергетика және өндірістік қауіпсіздік салаларында кәсіби құзыреттерін дамытады. Докторантура деңгейінде аграрлық техника және технологиялар бағыты бойынша ғылыми кадрлар даярланып, қолданбалы және іргелі зерттеулер жүргізіледі. Политехникалық институттың материалдық-техникалық базасы жоғары деңгейде жабдықталған және келесі негізгі зертханаларды қамтиды: '''Материалдар кедергісі зертханасы. Мұнда''' металдар мен құрылыс материалдарының беріктік қасиеттері зерттеліп, созылу, сығылу, иілу және бұралу сынақтары жүргізіледі. Зертхана инженерлік есептеулер жүргізу арқылы студенттердің техникалық ойлау қабілетін қалыптастырады. '''Механикаландыру және автоматтандыру зертханасы а'''уыл шаруашылығы және өндірістік машиналардың құрылымы мен жұмыс принциптерін тәжірибе жүзінде меңгеруге арналған. Студенттер тракторлармен, агрегаттармен жұмыс істеп, техникалық қызмет көрсету және тиімділікті арттыру әдістерін үйренеді. '''Автоматтандыру зертханасы''' өндірістік процестерді цифрландыруға бағытталған. Мұнда автоматты басқару жүйелері, контроллерлер, датчиктер, мехатрондық құрылғылар және робот техникасының элементтері қолданылады. '''Өндірістегі тіршілік қауіпсіздігі зертханасы''' еңбек қауіпсіздігі, өрт қауіпсіздігі, санитариялық-гигиеналық талаптар мен төтенше жағдайлардағы әрекеттерді үйретуге арналған. Бұл бағыт студенттердің жауапкершілігін және қауіпсіздік мәдениетін қалыптастырады. '''Электротехника және энергетика зертханасында э'''лектр машиналары, трансформаторлар, энергиямен жабдықтау жүйелері, энергия үнемдеу және жаңартылатын энергия көздері бойынша практикалық сабақтар өткізіледі. '''Физика зертханасында м'''еханика, электрмагнетизм, жылуфизика және оптика салаларындағы тәжірибелер арқылы инженерлік пәндердің теориялық негізі бекітіледі. '''Мехатроника және робототехника зертханасы''' – институттың инновациялық бағытының өзегі. Мұнда өндірістік автоматтандыру, роботтық жүйелер, интеллектуалды басқару, сенсорлық жүйелер, компьютерлік көру және машиналық үйрену технологиялары қолданылады. Студенттер нақты жобаларға қатысып, автономды және жартылай автономды құрылғыларды әзірлеу мүмкіндігіне ие. Политехникалық институтта ғылыми-зерттеу жұмыстарының жоғары деңгейде жүргізілетінін дәлелдейтін бірқатар жеңіп алынған '''іргелі ғылыми гранттар''' бар. Бұл институт ғалымдарының кәсіби шеберлігін, инженерлік ойлаудың тереңдігін және ауыл шаруашылығы мен техникалық салалардағы инновациялық шешімдерге деген ұмтылысын көрсетеді. Институт ұжымы төмендегідей көрсетілген маңызды жобаларды сәтті іске асырып келеді: -         '''AP23487758''' – минералды тыңайтқыштарды бір мезгілде енгізе отырып, әртүрлі дақылдарды жолақты себудің автоматтандырылған жүйесі бар нөлдік егіншілік сепкішін әзірлеу. -         '''AP23487474''' – тыңайтқыштарды енгізудің автоматтандырылған жүйесі бар бақша және орман дақылдарына арналған әмбебап отырғызу кешенін жасау. -         '''AP23486643''' – негізгі топырақ өңдеу кезінде қалқанды соқалардың жұмыс тиімділігін арттыру. -         '''AP26198903''' – жел агрегатының диафрагмалық сорғысы арқылы суды көтеретін қондырғыны жобалау және дайындауға арналған конструкторлық-технологиялық құжаттама әзірлеу. Бұл жобалар – институт ғалымдарының нақты өндірістік міндеттерді шеше алатын, ауыл шаруашылығы техникасын жетілдіруге бағытталған жоғары деңгейдегі ғылыми әлеуеттің айқын дәлелі. === Гуманитарлық, спорттық және әскери дайындық факультеті === Университеттің даму стратегиясындағы болашақ мамандарды даярлаудың басым бағыттарының бірі – кәсіби бағдарлау жұмысын ұтымды ұйымдастыру, зерттеу дағдыларын дамыту, кәсіби қызметте сапалы инновациялық білім беру құралдарын жасауға дайындықты қалыптастыру арқылы дарынды, шығармашыл білім алушылардың қатарын көбейту. Осы стратегиялық бағыттарды жүзеге асыру мақсатында құрылымдық бөлімшелерді қайта ұйымдастыру арқылы құрылған «Гуманитарлық, спорттық және әскери дайындық» факультетінің профессор-оқытушылар құрамы жоғары оқу орнының дамуына өз үлестерін қосып келеді. Факультет құрамына Гуманитарлық және спорттық пәндерді оқыту орталығы, Тілдерді дамыту орталығы, Әскери кафедра кіреді. Бүгінгі таңда факультеттің профессор-оқытушылар құрамында 1 философия ғылымдарының докторы, профессор, 7 ғылым кандидаты (доцент), 2 PhD докторы, 1 ғылым кандидаты, 38 аға оқытушы жемісті еңбек етуде. Факультетте «Бастапқы әскери дайындық және дене шынықтыру», «Дене шынықтыру және спорт», «Визуалды өнер, көркем еңбек және графика», «Еңбек технологиясы және кәсіби бағдар», «Бастапқы әскери дайындық» білім беру бағдарламалары бойынша мамандар даярланады. Факультет жанында «Рух», «Дін», «Фатима», «Саналы ұрпақ», «Жас саясаткер», «Жас зерттеуші», «Мерген», «Визуалды өнер», «Қазақ тілінің жаңа көкжиегі», «Культура речи», Еnglish – speaking Club секілді үйірме, клубтар жұмыс жасайды.  Екі жыл бұрын БҚО дизайнерлер қауымдастығымен әлеуметтік серіктестік негізінде ашылған оқу-өндірістік шеберханасында «Визуалды өнер, көркем еңбек және графика», «Еңбек технологиясы және кәсіби бағдар» білім беру бағдарламаларының студенттері үшін практикалық сабақтар өткізіледі. Сонымен бірге білім алушылар мен қызметкерлерге, қала тұрғындарына әлеуметтік-психологиялық қолдау көрсететін жеке психологиялық кеңес, тренинг кабинеттері жұмыс істейді. Студенттердің әскери дайындығы қосымша білім беру түрінде жүргізіледі. Әскери кафедрада саптық алаң, тактикалық алаң, оқ ату және инженерлік, спорттық алаңдар, электрондық интерактивті тир, әскери техника, жабдықталған класстар, ауыр ұрыс техникасы, әскери-техникалық құрал-жабдықтар мен кітапхана қоры бар. Факультет білім алушыларының арасында 57 студент – спорт шеберіне үміткер, 14 студент – ҚР спорт шебері, ал 1 студент Мария Бровкова – байдарка мен каноэ есуден халықаралық дәрежедегі спорт шебері. Факультетте білім алушылар контингенті де жыл санап артып, жоғары жетістіктері бар студенттермен толығуда. Биылғы оқу жылының өзінде 300-ге жуық студент оқуға қабылданды. Соның 46-сы – спорт шеберіне үміткер, бесеуі – ҚР спорт шебері, біреуі волейболдан халықаралық дәрежедегі спорт шебері.  Ел намысын үлкен спорттық додаларда қорғап жүрген спортшылар дайындаған танымал педагог-ғалым, гір спортынан Азия Чемпионатының екі дүркін чемпионы Николай Коломоец пен КСРО спорт шебері, аға оқытушы Қибатолла Әбішев пен Қазақстанның еңбек сіңірген жаттықтырушысы Нұрхат Нысановты атап өтуге болады. Заманауи спорттық ғимараттармен жабдықталған «Жәңгір хан» спорт кешенінде студенттерге спорттың 12  түрімен айналысуына мүмкіндік жасалған. Әлеуметтік-гуманитарлық ғылымның қоғамдағы мәселелерін шешуге үлес қосып жатқан профессор-оқытушылардың бейіндік ғылым салалары бойынша зерттеу нәтижелері халықаралық, республикалық ғылыми басылымдарда жарияланып жүр. === Уфа университетімен ынтымақтастық жолға қойылған === Жәңгір хан атындағы БҚАТУ Уфа мемлекеттік мұнай техникалық университетімен 2010 жылдан бастап өзара тығыз байланыста. 2022 жылы БҚАТУ-да екіжақты меморандум негізінде Уфа университетінің өкілділігі ашылды. Өкілділікті ашудағы мақсат Ресей Федерациясындағы мұнайхимиясы бағытындағы жетекші техникалық университетімен еліміздің аталған саласын дамытуға білікті мамандар дайындау, сонымен қатар бірлескен өзара тиімді академиялық бағдарламалар мен курстарды әзірлеу мүмкіндігі, академиялық ұтқырлық бағдарламасы шеңберінде студенттер мен профессорлық - оқытушылық құраммен алмасу, бірлескен ғылыми зерттеулер жүргізу. Тағы бір өзекті мәселе – қос дипломдық бағдарламаны іске асыру жастардың елден кетуін азайтуға бағытталады, атап айтқанда, қазақстандық жастарға елден тыс жерлерге шықпай-ақ халықаралық білім алуға мүмкіндік туғызады. Осыған байланысты 2022-2023 оқу жылында магистратура бойынша қос дипломды білім берудің 7M07204 – «Табиғи көмірсутектер кен орындарын игеру және пайдалану» білім беру бағдарламасы әзірленді, ол жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім берудің білім беру бағдарламаларының тізіміне (реестр) енгізіліп, мақұлданды. ==== 2022 жылдан бастап Уфа мемлекеттік мұнай техникалық университетінің ұйымдастыруымен Уфа қаласында жыл сайын өткізілетін  «Газ. Мұнай. Технология» халықаралық мамандандырылған көрме-форумының жұмысына Индустриалды-технологиялық институтының профессор-оқытушылар құрамы қатысып келеді.  Сондай-ақ Уфа университетінің «Oiledu» жаппай ашық курстар платформасында Индустриалды-технологиялық институтының ПОҚ біліктілікті арттыру курстарынан өтіп отырады. ====   2024-2025 оқу жылында екі қос дипломды білім беру бағдарламасы (6В07207 – «Мұнай өндіру нысандарын пайдалану және қызмет көрсету», 6В07204 – «Пайдалы қазбалар кенорындарының геологиясы және оларды барлау») дайындалып, республикалық білім беру реестріне енгізілді.            Уфа мемлекеттік мұнай техникалық университетімен халықаралық ынтымақтастық аясында осы уақытқа дейін Индустриалды технологиялық университетінің ПОҚ тағылымдамадан және 6В07204 – «Пайдалы қазбалар кен орындарының геологиясы және оларды барлау», 6В07202 – «Мұнай газ ісі», 6В07206 – «Пайдалы қазба кен орындарын игеру және пайдалану» білім беру бағдарламаларының білім алушылары халықаралық академиялық оралымдылық бағдарламасы бойынша Уфа университетінің «СОЛУНИ» оқу-ғылыми-өндірістік полигонында технологиялық және геологиялық тәжірибеден өтіп жүр. === Университет түлектері кәсіби маманға айналды === Жәңгір хан университеті өз түлектерін аймақтық, ұлттық және халықаралық еңбек нарығына дайындайды, жүйелі жұмыс пен мансапқа мүмкіндік береді. Құрылған сәттен бастап БҚАТУ студенттерге таңдаған салалары бойынша білім мен дағдыларды меңгертіп, еліміздің дамуына елеулі үлес қосып келеді. Жәңгір хан университеті дайындаған кәсіби мамандардың көпшілігі Батыс Қазақстан облысында және басқа өңірлерде аграрлық-техникалық, экологиялық бағыт бойынша жұмыс істеуде. Біздің табысты түлектеріміз ауыл шаруашылығы және ветеринария саласындағы басшылық лауазымдарда,  аудандар мен ауылдардың әкімдері болып абыройлы қызмет етуде. Сонымен қатар, көптеген түлектеріміз ірі өндірістерде еңбек етіп, көпшілігі алған білімдерінің арқасында мансап сатысында ілгері жылжып, жетекші маман ретінде жоғары лауазымдарға тағайындалады. Осы жылдар ішінде университет – еліміздің түрлі салаларының дамуына қызмет етіп жүрген мыңдаған түлектердің альма-матеріне айналды. Бұл кәсіби мамандардың университетте алған білімдері мен тәжірибелері табысты мансап пен жеке өсудің іргетасына айналғаны – дәлелді қажет етпейтін көрсеткіш. Жыл өткен сайын БҚАТУ өзінің білім беру стандарттарын жақсартуға, оқытудың жаңа әдістерін енгізуге және сұранысқа ие мамандықтарды қолдауға ұмтылып келеді. Дәстүрді жалғастыра отырып, университет әлі де теорияны практикамен байланыстыратын орын ретінде маңызын жойған емес, ал студенттердің кәсіби маман ретінде дамуға мүмкіндіктері молынан. == Білім беру бағдарламалары == Университет қабырғасында бакалавриат<ref>[https://wkau.edu.kz/dajyndyk-baghyttary/ бакалвриат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260217001246/https://wkau.edu.kz/dajyndyk-baghyttary/ |date=2026-02-17 }}</ref> бойынша 47 білім беру бағдарламасы, магистратура <ref>[https://wkau.edu.kz/magistratura-bojynsha-bilim-beru-baghdarlamalarynyn-toby/ магистратура] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260216163036/https://wkau.edu.kz/magistratura-bojynsha-bilim-beru-baghdarlamalarynyn-toby/ |date=2026-02-16 }}</ref>бойынша 44 білім беру бағдарламасы және докторантура <ref>[https://wkau.edu.kz/doktorantura-bojynsha-bilim-beru-baghdarlamalary/ докторантура] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251115035749/https://wkau.edu.kz/doktorantura-bojynsha-bilim-beru-baghdarlamalary/ |date=2025-11-15 }}</ref>бойынша 6 білім беру бағдарламалары ұсынылады, толығырақ универсиеттің ресим сайтынан "Қабылдау комиссиясы<ref>[https://wkau.edu.kz/kabyldau-komissiyasy/ Қабылдау комиссиясы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251214131029/https://wkau.edu.kz/kabyldau-komissiyasy/ |date=2025-12-14 }}</ref>" немесе "Талапкер" парақшаларынан таныса аласыз == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://wkau.edu.kz/ Ресми сайты]{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Санат:Орал жоғарғы оқу орындары]] [[Санат:Қазақстан университеттері]] {{stub}} dw0dkccbynvb3fhzsu42twtrudp2odf Бірінші орыс төңкерісі 0 26644 3690428 3252227 2026-11-03T04:24:24Z Sewrax 187823 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|2|0 */ 3690428 wikitext text/x-wiki '''Бірінші орыс төңкерісі''' – [[Ресей империя]]сында экономикалық және саяси дағдарыстың салдарынан 1905-07 ж. болған революция. 1905 ж. 9 қаңтарда [[Санкт-Петербург]]тегі "Қанды жексенбі" оқиғасынан бастау алған Б. о. р. кезінде елде демокр. республика орнату, помещиктердің жерін тәркілеу, 8 сағаттық жұмыс күнін енгізу, ұлттық теңдікті қамтамасыз ету туралы ұрандар көтерілді. Төңкеріс жылдарында 24 мыңнан аса жұмысшылар ереуілдері, 18 мыңға жуық шаруалар көтерілісі болды. Оған 270 әскери гарнизондардың солдаттары мен матростары қатысты. Санкт-Петербург, Мәскеу, Киев, Одесса секілді, т.б ірі қалаларда жұмысшылар кеңестері құрылды. Төңкерістің өрши түсуі Ресей патшасын 1905 ж. 17 қазанда манифест жариялауға мәжбүр етті. "Бостандық манифесі" атанған бұл құжат конституциялық монархияны заңды түрде бекітті, соның нәтижесінде біршама демокр. бостандық негіздері жүзеге асырылды. Мемлекеттік дума шақырылды. (қ. Бірінші [[Мемлекеттік дума|Мемлекеттік Дума]], Екінші Мемлекеттік Дума). Б. о. р. қазақ халқының ұлт азаттық қозғалысының өрлеу, жаңа сатыға көтерілу кезеңін бастап берді, ал саяси күрес болса, ең алдымен патшаға, отарлық билікке петиция (арыз-тілек) жазып тапсыру түрінде көрінді. Отарлық тәуелділіктегі Қазақ елінің мұқтажын білдірген арыз-тілектер Оралдан, Қарқаралыдан, Жетісудан, т.б. жерлерден келіп түсті. Жетісу облысының Лепсі у. қазақтары дайындаған петицияға 1000 адам, арнайы делегация арқылы Санкт-Петербургтегі үкімет орындарына тапсырылған Орал және Торғай облыстары қазақтары жазған петицияға 44 адам, ал Қоянды жәрмеңкесінде өмірге келген Қарқаралы петициясына 14,5 мың адам қол қойған еді. Қазақ зиялыларының тікелей арласуы нәтижесінде жазылған бұл петицияларда сол кездегі қазақ қоғамының өмірлік мүддесінен туындаған жалпы демокр. сипаттағы талап-тілектер баяндалады; қазақ халқының ұлт-азаттық қозғалысының идеологиясы тұңғыш рет тұжырымдалды. Осы жылдары қазақ зиялылары патша өкіметіне оппозицияда болған кадеттер партиясының тұғырнамасын жақтап, 1905 ж. желтоқсанда Орал қаласында "Қазақ конституциялық- демократиялық партиясын" құрды. Б. о. р. тұсында Ә. Бөкейханов, Б. Қаратаев, С. Жантөрин кадеттер партиясы құрамына кірді. Сондай- ақ, осы кезеңде "Автономияшылдар одағы" және "Ресей мұсылмандар одағы" атты ұйымдар құрылған болатын. Бұл ұйымдардың да қызметіне қазақ зиялылары атсалысты. [[Санат:Ресей империясы]] e8wop1sklqb8gpk0uydqjfhd3pgxwm3 Жылжымайтын мүлік 0 27992 3690529 3420661 2026-11-03T06:22:49Z Aldogarov 95591 «[[Санат:Азаматтық құқық|Азаматтық құқық]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3690529 wikitext text/x-wiki '''Жылжымайтын мүлік''' — азаматтық актіде [[жеке тұлға]] не [[заңды тұлға]]ның иелігіндегі жер және басқа жер-сулар, сол жердегі қозғалмайтын [[мүлік]]тер (ғимараттар, заводтар және т.б.)<ref>Қазақ тілі терминдер сөздігі I том</ref><ref>Қаржы-экономика сөздігі. — Алматы: ҚР Білім және ғылым министрлігінің Экономика институты, «Зияткер» ЖШС, 2007. ISBN 978-601-215-003-2</ref> ==Түрлі елдерде== '''Чехиядағы''' жылжымайтын мүлік Чехияның жер қызметі мен кадастрлық басқармасы басқаратын жылжымайтын мүлік кадастрында тіркелген.<ref>{{Cite web|title=Registration into the Cadastre of Real Estate|url=https://www.cuzk.cz/English/Cadastre-of-Real-Estate/Registration-into-the-Cadastre-of-Real-Estate/Registration-into-the-Cadastre-of-Real-Estate.aspx|accessdate=2022-11-23|work=cuzk.cz}}</ref> Жылжымайтын мүлік кадастры жалпыға қолжетімді тізім болып табылады және оған енгізілген дереттер дұрыс деп саналады - нақты жағдайға сәйкес (материалдың жариялылық принципі). Жылжымайтын мүлікпен құқықтық қатынастардың барлық өзгерістері (меншік құқығының ауысуы, ауыртпалықтар, кепіл құқықтары, атқару парақтары) әрқашан өзгерісті рәсімдейтін тиісті кадастрлық органға ұсынылуы тиіс. '''Ресейде''' құқықтарды мемлекеттік тіркеу жылжымайтын мүліктің бірыңғай мемлекеттік тізіліміне жылжымайтын мүлікке құқық туралы жазбаны енгізу арқылы жүзеге асырылады, ол туралы ақпарат Жылжымайтын мүліктің бірыңғай мемлекеттік тізіліміне (ЖБМТ) енгізілген.<ref>{{Cite web|title=Когда квартира становится собственностью?|url=https://gorodkvadratov.ru/vopros-otvet/kogda-kvartira-stanovitsa-sobstvennostu|accessdate=2022-11-23|work=gorodkvadratov.ru}}</ref> Жылжымайтын мүлікпен жасалатын мәмілелер, егер заңда мәмілелерді мемлекеттік тіркеу көзделген жағдайларда, міндетті мемлекеттік тіркеуге жатады. Шарт бойынша меншік құқығының ауысуы мемлекеттік тіркеуге жатады. Ресейде жылжымайтын мүлікпен мәмілелерді тіркеуді Арнайы мемлекеттік орган — федералдық мемлекеттік тіркеу, кадастр және картография қызметі жүзеге асырады. Мәмілелер жасаудың екі түрі бар — бірдей заңды күшке ие нотариаттық және қарапайым жазбаша. '''Беларусь Республикасында''' мемлекеттік тіркеу саласындағы мемлекеттік ұйымдар жүйесін: Беларусь Республикасының Үкіметіне ( Мемлекеттік мүлік) бағынысты, мемлекеттік тіркеу саласындағы Беларусь Республикасының Мемлекеттік басқарудың арнайы уәкілетті органы,<ref>{{Cite web|title=Overview of the main changes in legislation in the real estate, construction and energy sectors in Belarus|url=https://www.sorainen.com/publications/overview-of-the-main-changes-in-legislation-in-the-real-estate-construction-and-energy-sectors-in-belarus/|accessdate=2022-11-23|work=sorainen.com}}</ref> республикалық мемлекеттік тіркеу ұйымы ("Ұлттық кадастрлық агенттік" МБК), аумақтық мемлекеттік тіркеу ұйымдары құрайды. Мемлекеттік тіркеу жөніндегі республикалық ұйымның тіркеушісі РБ Үкіметі белгілеген тәртіпте кәсіпорынға қатысты мүліктік кешен ретінде тіркеу іс-әрекеттерін жүзеге асырады.<ref>{{Cite web|title=О государственной регистрации недвижимого имущества, прав на него и сделок с ним|url=https://pravo.by/document/?guid=3871&p0=h10200133|accessdate=2022-11-23|work=pravo.by}}</ref> ==Тағы қараңыз== *[[Жылжымалы мүлік]] ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:Жылжымайтын мүлік]] [[Санат:Азаматтық құқық]] {{Economy-stub}} d4rln3w2m1680bii1wqmwayu95acib7 3690534 3690529 2026-11-03T06:26:27Z Aldogarov 95591 3690534 wikitext text/x-wiki '''Жылжымайтын мүлік''' — азаматтық актіде [[жеке тұлға]] не [[заңды тұлға]]ның иелігіндегі жер және басқа жер-сулар, сол жердегі қозғалмайтын [[мүлік]]тер (ғимараттар, заводтар және т.б.)<ref>Қазақ тілі терминдер сөздігі I том</ref><ref>Қаржы-экономика сөздігі. — Алматы: ҚР Білім және ғылым министрлігінің Экономика институты, «Зияткер» ЖШС, 2007. ISBN 978-601-215-003-2</ref> ҚР Азаматтық кодекстің 117 бабына сәйкес жылжымайтын мүлікке жер, үй, құрылыс және басқада заңда бекітілген мүлік жылжымайтын мүлікке жатады. ==Түрлі елдерде== '''Чехиядағы''' жылжымайтын мүлік Чехияның жер қызметі мен кадастрлық басқармасы басқаратын жылжымайтын мүлік кадастрында тіркелген.<ref>{{Cite web|title=Registration into the Cadastre of Real Estate|url=https://www.cuzk.cz/English/Cadastre-of-Real-Estate/Registration-into-the-Cadastre-of-Real-Estate/Registration-into-the-Cadastre-of-Real-Estate.aspx|accessdate=2022-11-23|work=cuzk.cz}}</ref> Жылжымайтын мүлік кадастры жалпыға қолжетімді тізім болып табылады және оған енгізілген дереттер дұрыс деп саналады - нақты жағдайға сәйкес (материалдың жариялылық принципі). Жылжымайтын мүлікпен құқықтық қатынастардың барлық өзгерістері (меншік құқығының ауысуы, ауыртпалықтар, кепіл құқықтары, атқару парақтары) әрқашан өзгерісті рәсімдейтін тиісті кадастрлық органға ұсынылуы тиіс. '''Ресейде''' құқықтарды мемлекеттік тіркеу жылжымайтын мүліктің бірыңғай мемлекеттік тізіліміне жылжымайтын мүлікке құқық туралы жазбаны енгізу арқылы жүзеге асырылады, ол туралы ақпарат Жылжымайтын мүліктің бірыңғай мемлекеттік тізіліміне (ЖБМТ) енгізілген.<ref>{{Cite web|title=Когда квартира становится собственностью?|url=https://gorodkvadratov.ru/vopros-otvet/kogda-kvartira-stanovitsa-sobstvennostu|accessdate=2022-11-23|work=gorodkvadratov.ru}}</ref> Жылжымайтын мүлікпен жасалатын мәмілелер, егер заңда мәмілелерді мемлекеттік тіркеу көзделген жағдайларда, міндетті мемлекеттік тіркеуге жатады. Шарт бойынша меншік құқығының ауысуы мемлекеттік тіркеуге жатады. Ресейде жылжымайтын мүлікпен мәмілелерді тіркеуді Арнайы мемлекеттік орган — федералдық мемлекеттік тіркеу, кадастр және картография қызметі жүзеге асырады. Мәмілелер жасаудың екі түрі бар — бірдей заңды күшке ие нотариаттық және қарапайым жазбаша. '''Беларусь Республикасында''' мемлекеттік тіркеу саласындағы мемлекеттік ұйымдар жүйесін: Беларусь Республикасының Үкіметіне ( Мемлекеттік мүлік) бағынысты, мемлекеттік тіркеу саласындағы Беларусь Республикасының Мемлекеттік басқарудың арнайы уәкілетті органы,<ref>{{Cite web|title=Overview of the main changes in legislation in the real estate, construction and energy sectors in Belarus|url=https://www.sorainen.com/publications/overview-of-the-main-changes-in-legislation-in-the-real-estate-construction-and-energy-sectors-in-belarus/|accessdate=2022-11-23|work=sorainen.com}}</ref> республикалық мемлекеттік тіркеу ұйымы ("Ұлттық кадастрлық агенттік" МБК), аумақтық мемлекеттік тіркеу ұйымдары құрайды. Мемлекеттік тіркеу жөніндегі республикалық ұйымның тіркеушісі РБ Үкіметі белгілеген тәртіпте кәсіпорынға қатысты мүліктік кешен ретінде тіркеу іс-әрекеттерін жүзеге асырады.<ref>{{Cite web|title=О государственной регистрации недвижимого имущества, прав на него и сделок с ним|url=https://pravo.by/document/?guid=3871&p0=h10200133|accessdate=2022-11-23|work=pravo.by}}</ref> ==Тағы қараңыз== *[[Жылжымалы мүлік]] ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:Жылжымайтын мүлік]] [[Санат:Азаматтық құқық]] {{Economy-stub}} 3glwgu5jq8u5mre2ncktvfog84b1gej Камал Әд-Дин Бинаи 0 28294 3690379 729599 2026-11-02T19:24:34Z Hamid Hassani 48120 + Парсы тілі 3690379 wikitext text/x-wiki '''Камал Әд-Дин Бинаи''' ({{lang-fa|کمال‌الدین بنایی}}), [[Камал әд-Дин Әли ибн Мұхаммед Сабз]] (1453 – 1512) – тәжік ақыны, тарихшы, музыкант. [[Маджму]] әл-ғараиб қасидасы, [[Бехрузу Баһром]] аталатын мәснәуи үлгісіндегі дастаны қазақ халқының 15 ғ-дағы және 16 ғ-дың басындағы тарихы жөнінде құнды мағлұматтар береді. {{Uncategorized}} qooj0mmkczbmb35l63jwsi5qonjsj0m Ономастика 0 30646 3690238 3690194 2026-11-02T12:11:14Z Zama.Dana 184488 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3690238 wikitext text/x-wiki '''Ономастика''' ([[Грек тілі|грек]] onomastіke – ат беру өнері) – тіл білімінің [[жалқы есім]]дерді зерттейтін саласы. Жалқы есімдерге кісі, жануарлар аттары, халық, ұлт, ру-тайпа атаулары, жер-су, аспан денелері жатады.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> Ономастика заттарды жекелеп атайтын жалқы есімді зерттейтін тіл білімі саласы. Ономастика термині сонымен бірге жалқы есім жиынтығын казіргі ғылымда “онимия " ретінде белгілі онимдерді (rp. unoma, unuma “есім, атау") атау үшін қолданады. Жеке ел, аймақ немесе мәтіндегі жалқы есімдердін тізбегі "ономастика " (лексикон сөзіне сай) деп аталады. XX ғасырдың 60-жылдарындағы жеке ономастикалык еңбектерде ономастика термині антропонимика, яғни адамның есімдер жиынтығы мағынасында қолданылған<ref>Мәдиева Г.Б., Иманбердиева С.Қ., Ономастика: зерттеу мәселелері - 2005. 240 бет </ref>. Ғылыми пән ретінде құрылғанға дейін ономастика үш кезеңді басынан өткізді: * ғылымға дейінгі (XIX ғ. дейін); * ономастиканың ғылым ретінде қалыптасуындағы алдыңғы кезен (ХІХ-ХХ ғ. басы); * ғылыми (XX ғ. 30-жылдарынан қазірге дейін). Қазак ономастикасы өз кезегінде әлемдік еңбектерге, соның ішінде орыс, түркі ономастикасының еңбектеріне сүйене отырып, Ғ.К. Қоңқашпаев, Е. Қойшыбаев, Т. Жанұзаков, А. Әбдірахманов. Ә.Т. Қайдаров, В.Н. Попова. О.А. Сұлтаньев жүйелі зерттеулерінің арқасында дамыды. Ономастика атаулардың шығу, қалыптасу жайын тексереді. Ол зерттеу нысанына қарай [[топонимика]], [[антропонимика]], [[этнонимика]], [[астронимика]], [[зоонимика]], [[теонимика]], [[фитонимика]] секілді түрлерге бөлінеді. Топонимика географиялық атауларды зерттесе, антропонимика кісінің аты-жөнін, тегін, лақап, бүркеншік есімдерін қарастырады. Этноним - ұлттық ру-тайпаға қатысты мәліметтер жинағы. == Мысалдар == Қазақ тіліндегі әйел есімдері [[гүл]], [[күн]], [[ай]], [[сұлулық]], [[асыл тастар]]мен байланысты болса, ерлер есімі батыр, [[бек]], [[би]], [[құл]], [[мырза]], [[хан]] сөздерімен, сан есімдермен бірлікте келуімен ерекшеленеді. Араб, парсы тілдерінен енген есімдер де (Жамал – сұлу, Абдолла – құдайдың құлы, Нәзипа – таза, пәк) кездеседі. Этнонимика ел, ру аттарын, астронимика (космонимика) аспан әлемі, жұлдыз, планета атауларын, зоонимика жануар, фитонимика өсімдік, теонимика құдай аттарын, рухтар мен мифтік түсініктерге байланысты атауларды тексереді.<ref>Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі — Алматы. «Сөздік-Словарь», 2005 жыл. ISBN 9965-409-88-9</ref><ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Ғылымтану. Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын- Павлодар: ҒӨФ «ЭКО», 2006. ISBN 9965-808-78-3</ref> Ономастика халықтың [[этнография]]сымен тығыз байланыста қаралып, басқа халықтармен жүргізген тарихи, мәдени қарым-қатынастың сыр-сипатын танытады. Ономастика қазақ тілінде ғылым ретінде соңғы 20 жыл ішінде дами бастады.<ref>Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Лингвистика]] erc8blymsab28g7dxdgpsk9jqs4iyf8 3690239 3690238 2026-11-02T12:11:38Z Zama.Dana 184488 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3690239 wikitext text/x-wiki '''Ономастика''' ([[Грек тілі|грек]] onomastіke – ат беру өнері) – тіл білімінің [[жалқы есім]]дерді зерттейтін саласы. Жалқы есімдерге кісі, жануарлар аттары, халық, ұлт, ру-тайпа атаулары, жер-су, аспан денелері жатады.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> Ономастика заттарды жекелеп атайтын жалқы есімді зерттейтін тіл білімі саласы. Ономастика термині сонымен бірге жалқы есім жиынтығын казіргі ғылымда “онимия " ретінде белгілі онимдерді (rp. unoma, unuma “есім, атау") атау үшін қолданады. Жеке ел, аймақ немесе мәтіндегі жалқы есімдердін тізбегі "ономастика " (лексикон сөзіне сай) деп аталады. XX ғасырдың 60-жылдарындағы жеке ономастикалык еңбектерде ономастика термині антропонимика, яғни адамның есімдер жиынтығы мағынасында қолданылған<ref>Мәдиева Г.Б., Иманбердиева С.Қ., Ономастика: зерттеу мәселелері - 2005. 240 бет </ref>. Ғылыми пән ретінде құрылғанға дейін ономастика үш кезеңді басынан өткізді: * ғылымға дейінгі (XIX ғ. дейін); * ономастиканың ғылым ретінде қалыптасуындағы алдыңғы кезең (ХІХ-ХХ ғ. басы); * ғылыми (XX ғ. 30-жылдарынан қазірге дейін). Қазак ономастикасы өз кезегінде әлемдік еңбектерге, соның ішінде орыс, түркі ономастикасының еңбектеріне сүйене отырып, Ғ.К. Қоңқашпаев, Е. Қойшыбаев, Т. Жанұзаков, А. Әбдірахманов. Ә.Т. Қайдаров, В.Н. Попова. О.А. Сұлтаньев жүйелі зерттеулерінің арқасында дамыды. Ономастика атаулардың шығу, қалыптасу жайын тексереді. Ол зерттеу нысанына қарай [[топонимика]], [[антропонимика]], [[этнонимика]], [[астронимика]], [[зоонимика]], [[теонимика]], [[фитонимика]] секілді түрлерге бөлінеді. Топонимика географиялық атауларды зерттесе, антропонимика кісінің аты-жөнін, тегін, лақап, бүркеншік есімдерін қарастырады. Этноним - ұлттық ру-тайпаға қатысты мәліметтер жинағы. == Мысалдар == Қазақ тіліндегі әйел есімдері [[гүл]], [[күн]], [[ай]], [[сұлулық]], [[асыл тастар]]мен байланысты болса, ерлер есімі батыр, [[бек]], [[би]], [[құл]], [[мырза]], [[хан]] сөздерімен, сан есімдермен бірлікте келуімен ерекшеленеді. Араб, парсы тілдерінен енген есімдер де (Жамал – сұлу, Абдолла – құдайдың құлы, Нәзипа – таза, пәк) кездеседі. Этнонимика ел, ру аттарын, астронимика (космонимика) аспан әлемі, жұлдыз, планета атауларын, зоонимика жануар, фитонимика өсімдік, теонимика құдай аттарын, рухтар мен мифтік түсініктерге байланысты атауларды тексереді.<ref>Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі — Алматы. «Сөздік-Словарь», 2005 жыл. ISBN 9965-409-88-9</ref><ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Ғылымтану. Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын- Павлодар: ҒӨФ «ЭКО», 2006. ISBN 9965-808-78-3</ref> Ономастика халықтың [[этнография]]сымен тығыз байланыста қаралып, басқа халықтармен жүргізген тарихи, мәдени қарым-қатынастың сыр-сипатын танытады. Ономастика қазақ тілінде ғылым ретінде соңғы 20 жыл ішінде дами бастады.<ref>Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Лингвистика]] d8qt3lomc265c3rsev8hqv90soeny4c 3690240 3690239 2026-11-02T12:11:54Z Zama.Dana 184488 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3690240 wikitext text/x-wiki '''Ономастика''' ([[Грек тілі|грек]] onomastіke – ат беру өнері) – тіл білімінің [[жалқы есім]]дерді зерттейтін саласы. Жалқы есімдерге кісі, жануарлар аттары, халық, ұлт, ру-тайпа атаулары, жер-су, аспан денелері жатады.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> Ономастика заттарды жекелеп атайтын жалқы есімді зерттейтін тіл білімі саласы. Ономастика термині сонымен бірге жалқы есім жиынтығын казіргі ғылымда “онимия " ретінде белгілі онимдерді (rp. unoma, unuma “есім, атау") атау үшін қолданады. Жеке ел, аймақ немесе мәтіндегі жалқы есімдердін тізбегі "ономастика " (лексикон сөзіне сай) деп аталады. XX ғасырдың 60-жылдарындағы жеке ономастикалык еңбектерде ономастика термині антропонимика, яғни адамның есімдер жиынтығы мағынасында қолданылған<ref>Мәдиева Г.Б., Иманбердиева С.Қ., Ономастика: зерттеу мәселелері - 2005. 240 бет </ref>. Ғылыми пән ретінде құрылғанға дейін ономастика үш кезеңді басынан өткізді: * ғылымға дейінгі (XIX ғ. дейін); * ономастиканың ғылым ретінде қалыптасуындағы алдыңғы кезең (ХІХ-ХХ ғ. басы); * ғылыми (XX ғ. 30-жылдарынан қазірге дейін). Қазақ ономастикасы өз кезегінде әлемдік еңбектерге, соның ішінде орыс, түркі ономастикасының еңбектеріне сүйене отырып, Ғ.К. Қоңқашпаев, Е. Қойшыбаев, Т. Жанұзаков, А. Әбдірахманов. Ә.Т. Қайдаров, В.Н. Попова. О.А. Сұлтаньев жүйелі зерттеулерінің арқасында дамыды. Ономастика атаулардың шығу, қалыптасу жайын тексереді. Ол зерттеу нысанына қарай [[топонимика]], [[антропонимика]], [[этнонимика]], [[астронимика]], [[зоонимика]], [[теонимика]], [[фитонимика]] секілді түрлерге бөлінеді. Топонимика географиялық атауларды зерттесе, антропонимика кісінің аты-жөнін, тегін, лақап, бүркеншік есімдерін қарастырады. Этноним - ұлттық ру-тайпаға қатысты мәліметтер жинағы. == Мысалдар == Қазақ тіліндегі әйел есімдері [[гүл]], [[күн]], [[ай]], [[сұлулық]], [[асыл тастар]]мен байланысты болса, ерлер есімі батыр, [[бек]], [[би]], [[құл]], [[мырза]], [[хан]] сөздерімен, сан есімдермен бірлікте келуімен ерекшеленеді. Араб, парсы тілдерінен енген есімдер де (Жамал – сұлу, Абдолла – құдайдың құлы, Нәзипа – таза, пәк) кездеседі. Этнонимика ел, ру аттарын, астронимика (космонимика) аспан әлемі, жұлдыз, планета атауларын, зоонимика жануар, фитонимика өсімдік, теонимика құдай аттарын, рухтар мен мифтік түсініктерге байланысты атауларды тексереді.<ref>Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі — Алматы. «Сөздік-Словарь», 2005 жыл. ISBN 9965-409-88-9</ref><ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Ғылымтану. Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын- Павлодар: ҒӨФ «ЭКО», 2006. ISBN 9965-808-78-3</ref> Ономастика халықтың [[этнография]]сымен тығыз байланыста қаралып, басқа халықтармен жүргізген тарихи, мәдени қарым-қатынастың сыр-сипатын танытады. Ономастика қазақ тілінде ғылым ретінде соңғы 20 жыл ішінде дами бастады.<ref>Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Лингвистика]] djd8s8ju5615rot4txclo4pwujonfvx 3690241 3690240 2026-11-02T12:12:33Z Zama.Dana 184488 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3690241 wikitext text/x-wiki '''Ономастика''' ([[Грек тілі|грек]] onomastіke – ат беру өнері) – тіл білімінің [[жалқы есім]]дерді зерттейтін саласы. Жалқы есімдерге кісі, жануарлар аттары, халық, ұлт, ру-тайпа атаулары, жер-су, аспан денелері жатады.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> Ономастика заттарды жекелеп атайтын жалқы есімді зерттейтін тіл білімі саласы. Ономастика термині сонымен бірге жалқы есім жиынтығын казіргі ғылымда “онимия" ретінде белгілі онимдерді (rp. unoma, unuma “есім, атау") атау үшін қолданады. Жеке ел, аймақ немесе мәтіндегі жалқы есімдердін тізбегі "ономастика " (лексикон сөзіне сай) деп аталады. XX ғасырдың 60-жылдарындағы жеке ономастикалык еңбектерде ономастика термині антропонимика, яғни адамның есімдер жиынтығы мағынасында қолданылған<ref>Мәдиева Г.Б., Иманбердиева С.Қ., Ономастика: зерттеу мәселелері - 2005. 240 бет </ref>. Ғылыми пән ретінде құрылғанға дейін ономастика үш кезеңді басынан өткізді: * ғылымға дейінгі (XIX ғ. дейін); * ономастиканың ғылым ретінде қалыптасуындағы алдыңғы кезең (ХІХ-ХХ ғ. басы); * ғылыми (XX ғ. 30-жылдарынан қазірге дейін). Қазақ ономастикасы өз кезегінде әлемдік еңбектерге, соның ішінде орыс, түркі ономастикасының еңбектеріне сүйене отырып, Ғ.К. Қоңқашпаев, Е. Қойшыбаев, Т. Жанұзаков, А. Әбдірахманов. Ә.Т. Қайдаров, В.Н. Попова. О.А. Сұлтаньев жүйелі зерттеулерінің арқасында дамыды. Ономастика атаулардың шығу, қалыптасу жайын тексереді. Ол зерттеу нысанына қарай [[топонимика]], [[антропонимика]], [[этнонимика]], [[астронимика]], [[зоонимика]], [[теонимика]], [[фитонимика]] секілді түрлерге бөлінеді. Топонимика географиялық атауларды зерттесе, антропонимика кісінің аты-жөнін, тегін, лақап, бүркеншік есімдерін қарастырады. Этноним - ұлттық ру-тайпаға қатысты мәліметтер жинағы. == Мысалдар == Қазақ тіліндегі әйел есімдері [[гүл]], [[күн]], [[ай]], [[сұлулық]], [[асыл тастар]]мен байланысты болса, ерлер есімі батыр, [[бек]], [[би]], [[құл]], [[мырза]], [[хан]] сөздерімен, сан есімдермен бірлікте келуімен ерекшеленеді. Араб, парсы тілдерінен енген есімдер де (Жамал – сұлу, Абдолла – құдайдың құлы, Нәзипа – таза, пәк) кездеседі. Этнонимика ел, ру аттарын, астронимика (космонимика) аспан әлемі, жұлдыз, планета атауларын, зоонимика жануар, фитонимика өсімдік, теонимика құдай аттарын, рухтар мен мифтік түсініктерге байланысты атауларды тексереді.<ref>Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі — Алматы. «Сөздік-Словарь», 2005 жыл. ISBN 9965-409-88-9</ref><ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Ғылымтану. Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын- Павлодар: ҒӨФ «ЭКО», 2006. ISBN 9965-808-78-3</ref> Ономастика халықтың [[этнография]]сымен тығыз байланыста қаралып, басқа халықтармен жүргізген тарихи, мәдени қарым-қатынастың сыр-сипатын танытады. Ономастика қазақ тілінде ғылым ретінде соңғы 20 жыл ішінде дами бастады.<ref>Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Лингвистика]] b9sog2v6pkimc9gij3zpmxmnccuowbo 3690242 3690241 2026-11-02T12:12:43Z Zama.Dana 184488 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3690242 wikitext text/x-wiki '''Ономастика''' ([[Грек тілі|грек]] onomastіke – ат беру өнері) – тіл білімінің [[жалқы есім]]дерді зерттейтін саласы. Жалқы есімдерге кісі, жануарлар аттары, халық, ұлт, ру-тайпа атаулары, жер-су, аспан денелері жатады.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> Ономастика заттарды жекелеп атайтын жалқы есімді зерттейтін тіл білімі саласы. Ономастика термині сонымен бірге жалқы есім жиынтығын казіргі ғылымда “онимия" ретінде белгілі онимдерді (rp. unoma, unuma “есім, атау") атау үшін қолданады. Жеке ел, аймақ немесе мәтіндегі жалқы есімдердін тізбегі "ономастика" (лексикон сөзіне сай) деп аталады. XX ғасырдың 60-жылдарындағы жеке ономастикалык еңбектерде ономастика термині антропонимика, яғни адамның есімдер жиынтығы мағынасында қолданылған<ref>Мәдиева Г.Б., Иманбердиева С.Қ., Ономастика: зерттеу мәселелері - 2005. 240 бет </ref>. Ғылыми пән ретінде құрылғанға дейін ономастика үш кезеңді басынан өткізді: * ғылымға дейінгі (XIX ғ. дейін); * ономастиканың ғылым ретінде қалыптасуындағы алдыңғы кезең (ХІХ-ХХ ғ. басы); * ғылыми (XX ғ. 30-жылдарынан қазірге дейін). Қазақ ономастикасы өз кезегінде әлемдік еңбектерге, соның ішінде орыс, түркі ономастикасының еңбектеріне сүйене отырып, Ғ.К. Қоңқашпаев, Е. Қойшыбаев, Т. Жанұзаков, А. Әбдірахманов. Ә.Т. Қайдаров, В.Н. Попова. О.А. Сұлтаньев жүйелі зерттеулерінің арқасында дамыды. Ономастика атаулардың шығу, қалыптасу жайын тексереді. Ол зерттеу нысанына қарай [[топонимика]], [[антропонимика]], [[этнонимика]], [[астронимика]], [[зоонимика]], [[теонимика]], [[фитонимика]] секілді түрлерге бөлінеді. Топонимика географиялық атауларды зерттесе, антропонимика кісінің аты-жөнін, тегін, лақап, бүркеншік есімдерін қарастырады. Этноним - ұлттық ру-тайпаға қатысты мәліметтер жинағы. == Мысалдар == Қазақ тіліндегі әйел есімдері [[гүл]], [[күн]], [[ай]], [[сұлулық]], [[асыл тастар]]мен байланысты болса, ерлер есімі батыр, [[бек]], [[би]], [[құл]], [[мырза]], [[хан]] сөздерімен, сан есімдермен бірлікте келуімен ерекшеленеді. Араб, парсы тілдерінен енген есімдер де (Жамал – сұлу, Абдолла – құдайдың құлы, Нәзипа – таза, пәк) кездеседі. Этнонимика ел, ру аттарын, астронимика (космонимика) аспан әлемі, жұлдыз, планета атауларын, зоонимика жануар, фитонимика өсімдік, теонимика құдай аттарын, рухтар мен мифтік түсініктерге байланысты атауларды тексереді.<ref>Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі — Алматы. «Сөздік-Словарь», 2005 жыл. ISBN 9965-409-88-9</ref><ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Ғылымтану. Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын- Павлодар: ҒӨФ «ЭКО», 2006. ISBN 9965-808-78-3</ref> Ономастика халықтың [[этнография]]сымен тығыз байланыста қаралып, басқа халықтармен жүргізген тарихи, мәдени қарым-қатынастың сыр-сипатын танытады. Ономастика қазақ тілінде ғылым ретінде соңғы 20 жыл ішінде дами бастады.<ref>Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Лингвистика]] d822u5fbfkobjpzkr1i196ou8xiotoj Өлке 0 30780 3690592 2989250 2026-11-03T07:57:19Z Султанова Айжан 187428 3690592 wikitext text/x-wiki '''Өлке''' – # ''Өлке'' – ел, облыс, жер, бірнеше географиялық өңірді алып жатқан аумақ. Алғашқыда мемлекет иелігіндегі жердің шекарасында орналасқан территорияны, шет аймақты, кейіннен жер көлемі едәуір кең географиялық облыстарды (Мешер өлкесін, Турухан өлкесін, Уссури өлкесін) немесе тарихи облыстарды атаған. Тар мағынада белгілі бір географиялық объектіге (қалаға, өзенге) қатысы бар, тіпті жер көлемі, аз кіші-гірім жерлер де өлке деп аталады. Қазақстанда 1960-65 жылдары 3 өлке болған;Өлкенің түрлері туған өлке,тарихи өлке,географиялық өкпе,өнеркәсіптік өлке,табиғи өлке. ## [[Батыс Қазақстан өлкесі]] (құрамына Ақтөбе, Атырау, Орал облыстары мен 3 өнеркәсіпті аудан) ## [[Тың өлкесі]] (Көкшетау, Қостанай, Павлодар, Солтүстік Қазақстан облыстары мен 1 өнеркәсіптік аудан) ## [[Оңтүстік Қазақстан өлкесі]] (Жамбыл, Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан облыстары). # ''Өлке'' – [[Ресей Федерациясы]]ның бірінші реттегі әкімшілік-аумақтық бірліктердің бірі. Мысалы, [[Алтай өлкесі]] ({{lang-ru|Алтайский край}}), [[Краснодар өлкесі]], [[Ставрополь өлкесі]], # [[Хабаровск өлкесі]] .<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> {{main|Ресей өлкелері}} == Дереккөздер == <references/> [[Санат:География]] dhz1n85ze55m37ec2t4bmfrh5t7cmo2 3690593 3690592 2026-11-03T07:58:01Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Султанова Айжан|Султанова Айжан]] ([[User talk:Султанова Айжан|т]]) өңдемелерінен [[User:Dimash Kenesbek|Dimash Kenesbek]] соңғы нұсқасына қайтарды 2989250 wikitext text/x-wiki '''Өлке''' – # ''Өлке'' – ел, облыс, жер, бірнеше географиялық өңірді алып жатқан аумақ. Алғашқыда мемлекет иелігіндегі жердің шекарасында орналасқан территорияны, шет аймақты, кейіннен жер көлемі едәуір кең географиялық облыстарды (Мешер өлкесін, Турухан өлкесін, Уссури өлкесін) немесе тарихи облыстарды атаған. Тар мағынада белгілі бір географиялық объектіге (қалаға, өзенге) қатысы бар, тіпті жер көлемі, аз кіші-гірім жерлер де өлке деп аталады. Қазақстанда 1960-65 жылдары 3 өлке болған; ## [[Батыс Қазақстан өлкесі]] (құрамына Ақтөбе, Атырау, Орал облыстары мен 3 өнеркәсіпті аудан) ## [[Тың өлкесі]] (Көкшетау, Қостанай, Павлодар, Солтүстік Қазақстан облыстары мен 1 өнеркәсіптік аудан) ## [[Оңтүстік Қазақстан өлкесі]] (Жамбыл, Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан облыстары). # ''Өлке'' – [[Ресей Федерациясы]]ның бірінші реттегі әкімшілік-аумақтық бірліктердің бірі. Мысалы, [[Алтай өлкесі]] ({{lang-ru|Алтайский край}}), [[Краснодар өлкесі]], [[Ставрополь өлкесі]], [[Хабаровск өлкесі]] .<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> {{main|Ресей өлкелері}} == Дереккөздер == <references/> [[Санат:География]] tgouye8egdywe2eh6nfljdu9vssg42r Популяция 0 30954 3690662 3394569 2026-11-03T09:57:09Z Sewrax 187823 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 3690662 wikitext text/x-wiki [[File:Lynx lynx, Luchs 05.JPG|thumb|Батыс Еуропадағы еуразиялық сілеусіндер популяциясына жойылу қауіпі төніп тұр]]'' '''Популяция''' ({{lang-la|populus}} — халық, тұрғын халық) — белгілі бір кеңістікте [[генетикалық жүйе]] түзетін, бір түрге жататын және көбею арқылы өзін-өзі жаңғыртып отыратын ағзалар тобы. Популяция экология мен биологияда маңызды концепция болып табылады, себебі ол түрдің таралуын, өсіп-өнуін, өзара әрекеттесуін және экологиялық балансын зерттеуге мүмкіндік береді. Осы топтың популяция болып есептелуі үшін: ''тарихи қалыптасқан ареалы'' және үздіксіз өзгеріп тұратын сыртқы орта жағдайында ''өзінің саны мен құрылымын сақтауға қабілетті'' болуы; сол түрдің өзге топтарынан қандай да бір ''табиғи кедергілермен ажыратылып тұруы''; ''бір немесе бірнеше экожүйенің құрамына кіріп'', олардағы ''зат алмасу, энергия тасымалдау процестеріне қатысуы тиіс''. Әр популяция өзіне ғана тән статиктикалық сипаттамалары (саны, тығыздығы, ареалы, орналасуы, жас ерекшелігі, жыныстық құрамы) және динамикалық сипаттамалары (саны мен тығыздығының уақытқа қатысты өзгеруі) бойынша ерекшеленеді. Популяцияның статиктикалық сипаттамалары популяцияның белгілі бір сәттегі күйін көрсетіп, өлшеу, санау арқылы қысқа мерзімде анықталады. Популяцияның динамикалық сипатамаларын анықтау ұзақ мерзімді (бір ұрпақ жаңаратындай) қажет етеді. Популяция санының динамикасы белгілі бір уақыт аралығындағы тірі ағзалардың өмірге келуі мен өлімі көрсеткіштерінің ара салмағы бойынша анықталады. Сондай-ақ, популяция санының өзгеруіне [[иммиграция]] және [[эмиграция]] процестері де әсер етеді. Популяция саны өсуінің біртіндеп тежелуі логистикалық теңдеу арқылы өрнектеледі. Әдетте, жануарлар мен өсімдіктер популяциясының саны біршама тұрақты болғанымен, олар әлсін-әлсін күрт өзгеріп отырады (мысалы, ''тоқалтіс тышқандар'', ''леммингтер'', т.б.). Кейбір жануарлардың (''шегіртке'',''бөкендер'', т.б.) санының немесе тығыздығының қауырт өсуі олардың қоныс аударуына әкеледі. Жануарлар популяцияларының саны мен тығыздығы күрделі мінез-құлықтық (аумағын белгілеу, қору, көші-қон), физиологиялық механизмдер арқылы (гормондар қызметі, стресс) және популяцияның генетикалық құрылымының өзгеруі арқылы реттеліп отырады. <ref>Қазақстан энциклопедиясы, VII-том</ref> Топтық бірігу ретіндегі популяция өзіне ғана тән қасиеттермен қатар әрбір жеке [[дара]]лардың өзіне тән қасиеттерге де ие. Топтық ерекшеліктер дегеніміз - бұл популяциялардың негізгі сипаты. Оған мыналар жатады: *1) жалпы есебі (сан) - бөлінген аумақтағы дарақтардың жалпы саны; *2) [[тығыздық]] - популяция мекендеген кеңістіктің ауданына немесе көлеміне келетін дарақтардың орташа саны; *3) өсімталдық - көбею нәтижесінде уақыт бірлігінде пайда болған жаңа дарақтар саны; *4) өлім-жітім - белгілі уақыттың бір бөлігінде дарақтар популяциясында өлгендердің мөлшерін көрсететін көрсеткіш; *5) [[популяция өсімі]] - туу мен өлім-жітім арасындағы айырма; өсімнің пайдалы да, пайдасыз да болуы мүмкін; *6) өсу қарқыны - уақыт бірлігіндегі орташа өсім; *7) жыныстық құрам — берілген популяциядағы еркек және әйел жынысты дарақтар арақатынасы; *8) жас құрамы - бұл дарақтарды жасы бойынша бөліп тарату.<ref>Биология: Жалпы білім беретін мектептің, 9-сыныбына арналған оқулық, 2-басылымы, өңделген/ М. Гильманов, А. Соловьева, Л. Әбшенова. - Алматы: Атамұра, 2009. ISBN 9965-34-927-4</ref> Популяция терминін 1903 ж. [[Дания]] биологы ''В.Иогансен'' (1857 — 1927) енгізді. Эволюция заңдылықтарын, түрлердің пайда болуын зерттейтін ғалымдар популяцияны микроэволюциялық процестің ең шағын бірлігі ретінде қарастырса, ал экологтар популяцияны түр аралық әсерлесу мен өнімділік тұрғысынан зерттейді. Популяцияны зерттеудегі микроэволюциялық, генетикалық, экологиялық бағыттарды біріктіретін [[биология]]ның жаңа саласы — ''популяциялық биология'' қалыптасты. Жойылып кету қаупі төнген түрлерді сақтап қалу, зиянды түрлердің санын тежеу, экожүйе құрамына жаңа түрлерді енгізуде (интродукция) популяцияны зерттеудің маңызы зор. ==Популяция туралы түсінік== Популяция туралы түсінік әрбір түр белгілі бір аумақта - ареалда тіршілік етеді. Көбіне ареалдың әр жерінде орналасқан особьтар топтары бір-бірімен байланыса да алмай, шағылыса да алмай бөлектеніп өмір сүреді. Бұл топтардың саны түрдің санына, тарихи (филогенетикалық) жасына, ареалдың аумағына және басқа да себептерге байланысты. Популяция - тіршілік циклдары, морфологиялық белгілері ұқсас, [[генефон]]дары ортақ особьтар жиынтығы. «Популяция» ұғымы лат. populus - халық деген мағынаны білдіреді. Бұл терминді алғаш рет дат генетигі В.Л.[[Иогансон Борис Владимирович|Иогансен]] қолданды. «Популяция» ұғымы биологияда негізгі ұғымдардың бірі, ал популяцияны генетикалық, эволюциялық және экологиялық тұрғыдан зерттеу жұмыстары ерекше бағытқа - популяциялық биологияға бірігеді. Популяциялық экология немесе демэкология осы бағыттың бір бөлігі болып табылады. Бір популяцияға жататын азғалар бір-біріне қоршаған ортаның факторлары немесе басқа да бірге тіршілік ететін түрлерден кем әсер етпейді. Популяцияда тұраралық қарым-қатынастың барлық формалары кездеседі. Алайда популяцияда көбіне бәсекелестік және мутуалистік (бір-біріне пайдалы) байланыстар қатты байқалады. Популяциядағы өзіндік түруші қарым қатынастары - бұл [[ұрпақ]] әкелуге қатысты байланыстар; әртүрлі жынысқа жататын особьтар арасындағы және ата-аналары мен ұрпақтары арасындағы байланыстар. Экологиялық жүйелердің, сонымен қатар популяцияның негізгі қасиеті - олар үнемі өзгерісте, қозғалыста болады. Бұл жүйенің өнімділігіне, биологиялық алуан түрлілігіне, құрылымдық - Функционалдық ерекшелігіне әсер етеді. Тірі материяның ұйымдасу жүйесінде популяциялық деңгей ерекше орын алады. Бір жағынан популяция тіршіліктің әртүрлі деңгейінде: ағза-популяция-биоценоз-биогеоценоз-биосфера Функционалдық-экологиялық қатарына кіретін биоценотикалық қарым-қатынастың элементарлық бірлігі болып табылады. Екінші жағынан популяция әртүрлі деңгейдегі таксондардың Филогенетикалық байланысын: ағза-популяция-түр-тұыстұқымдас-отряд-класс-патшалық көрсететін генетикалық- эволюциялық қатарына кіретін эволюциялық процестің элементарлық бірлігі. ==Түрдің популяциялық құрылымы== Түрдің популяциялық құрылымы әрбір түр белгілі бер территорияда (ареалда) тіршілік ете отырып сол территорияда популяциялар жүйесі ретінде көрінеді. Түр тіршілік еткен ареал неғұрлым күрделі, бөлшектенген болса популяциялар арасындағы алшақтық та соғұрлым жоғары болады. Алайда түрдің популяциялық құрылымын оның биологиялық ерекшеліктері - особьтардың қозғалу белсенділігі, табиғи кедергілерді, тосқауылдарды жеңе білуі және т.б. анықтайды. Егер түр мүшелері үлкен кеңістікте үнемі қозғалып, араласып жатса мұндай түр аз ғана ірі-ірі популяциялардан тұратын түр болып сипатталады. Көшіп-қону (миграция) қабілеттілігімен әдетте солтүстік бұғылары, Африка саванналарындағы тұяқты жануарлар ерекшеленеді. Олар маусымдық көшіп-қону кезінде жүздеген шақырым жерлерді артқа тастайды. Мұндай түрге жататын популяциялардың шекаралары әдетте, үлкен географиялық тосқауыл, бөгеттер - үлкен өзендер, тау жоталары т.б. бойынша өтеді. Қозғалуға белсенділігі төмен жағдайда түрдің құрамында ландшафттың мозайкалығын білдіретін көптеген майда популяциялар құрылады. Мозайкалық - қауымдастықтың кеңістікте көлденең таралуы. Өсімдіктер мен аз және баяу қозғалатын жануарларда популяция саны ортаның әртүрлілігіне тікелей байланыста болады. Мысалы, мұндай түрлердің таулы аудандарда жазық жерлермен салыстырғанда территория бойынша бір-бірінен алыстап, бөлінуі жоғары. Кейде түрдің кішкентай ареалда тіршілік етуі ортаның әртүрлілігіне емес, ағзаның мінез-құлқына да байланысты. Мысалы, аюлар өздері тіршілік етіп жатқан жерге бауыр басып қалатындықтан ол жерді тастап кетпейді, сондықтан үлкен ареалда бір-бірінен кейбір қасиеттері бойынша өзгешеліктері бар көптеген майда топтар болып тіршілік етеді. Көршілес популяциялардың бір-бірінен алшақ өмір сүру ерекшеліктері әртүрлі. Кей жағдайда олар тіршілік етуге қолайсыз жерлермен бір-бірінен оқшауланса, кейде тіршілікке қолайлы ортада (шөлді жердегі өзен аңғарлары мен оазистерде) бір жерге көптеп шоғырланған. Бір түрге жататын популяциялардың ішінде шекаралары жақсы байқалатын және керісінше, анық байқалмайтын ареалда тіршілік ететін популяциялар да болуы мүмкін. Көпшілікке белгілі, астық тұқымдастардың зиянкесі тасбақалы қандала жұмыртқаны жарып шыққан сон 2,5-3 айдан кейін дәнді алқаптардан ондаған, жүздеген шақырым жердегі тау етегіндегі ормандарға ұшып, қоныс аудару басталады. Ол жерде олар келесі көктемге дейін ағаштардан түскен жапырақтар арасында қыстап шығады. Ұшу ұзақтығы особьтардың қоңдылығына байланысты. Нәтижесінде қыстап шығатын бір жерде әртүрлі жерлерден ұшып келетін қандалалар араласып кетеді. Ал көктемгі ұшу бағыты желдің бағытына байланысты болады. Осыған байланысты үлкен кеңістікте особьтардың үнемі қозғалуы және бір-бірімен араласуы болып жатады да жекелеген популяциялардың шекаралары бола бермейді. Сондықтан түр ішінде популяциялар әртүрлі көлемдегі топтар ретінде кездесуі мүмкін. Популяциялар арасында жекелеген особьтардың алмасуы ұдайы немесе ара-тұра болып жатады. Қарғалардың маусымдық көшуі кезінде жас құстардың бір бөлігі қыстайтын жерінде сол жердегі басқа особьтармен жұп түзіп қалып қояды. Жекелеген особьтар арасындағы байланыстар бір нәтижеге, популяция арасындағы байланыстар басқаша нәтижелерге алып келеді. Мысалы, белгілі бір паразиттің ұзақ уақыт бойы әсер етуі иесінің физиологиялық жағдайының, ұрпақ шығаруының, өмір сүру ұзақтығының өзгеруіне байланысты болуы мүмкін. Осы түрге жататын популяциялар арасындағы қарым-қатынастар олардың топтық сипаттарының - санының, жастық құрамының, өлуі мен популяцияның өсу қарқындылығьшың өзгеруіне алып келеді. Популяциялар арасындағы байланыстар оларды бүтін бір түр ретінде ұстап тұруға көмектеседі. Популяциялар арасындағы ұзақ және толық оқшаулану әдетте жаңа түрлердің пайда болуына алып келеді. Кейбір популяциялар арасындағы өзгешеліктер әртүрлі деңгейде болады. Ол өзгешеліктер олардың тек топтық сипатына ғана емес, жеке особьтарының мінез-құлық, морфологиялық және Физиологиялық ерекшеліктеріне де қатысты болуы мүмкін. Ареалдың әртүрлі бөлігіндегі ақ қояндар бір-бірімен түсі, дене мөлшері, ас қорыту жүйесінің құрылысы бойынша айырмашылықтары болады. Мысалы, [[Ямал түбегі]]ндегі ақ қояндардың аш ішектерінің ұзындығы Орал тауының орманды далаларындағы өкілдеріне қарағанда 2 есе ұзын. Бұл қоректену ерекшеліктеріне, қорек құрамындағы қатты азықтардың мөлшеріне байланысты. Тіршілік орталарының айырмашылықтары неғұрлым көп және особьтар арасындағы алмасу нашар болса, соғұрлым популяциялардың бір-бірінен өзгешеліктері көп болады. Генетикалық біртұтастығына және көбею түріне байланысты популяциялар: панмиктикалық (айқас ұрықтану), клонды және клонды-панмиктикалық (мысалы, шіркейлерде партеногенетикалық ұрпақ жынысгы ұрпақпен алмасады) болып бөлінеді. ==Популяциялар құрылымы== '''Популяциялар құрылымы''' - бір жағынан түрдің биологиялық қасиеттеріне негізделіп, екінші жағынан - ортаның абиотикалық факторлары мен басқа түрлердің популяциялары әсерінен қалыптасып құрылады. Популяциялар құрылымы тұрақты болмайды. Территориядағы особьтардың таралуы топтардың жынысы, жасы, морфологиялық, физиологиялық, мінез-құлықтары және генетикалық ерекшеліктері бойынша ара қатынастары популяцияның құрылымын көрсетеді. Популяцияның кеңістіктегі құрылымы - популяция особьтарының кеңістікте орналасу ерекшеліктері. Ол тіршілік ортасының және түрдің биологиялық ерекшелігіне байланысты. Жылдың маусымы, популяцияның сандық мөлшері уақыт бойынша өзгеруі мүмкін. Сондықтан популяция особьтары кеңістікте бірқалыпты, кездейсоқ және топтанып орналасады. Табиғатта особьтардың бірқалыпты орналасуы сирек кездеседі. Кездейсоқ (диффузиялық) орналасу көптеген өсімдіктерде, ясануарларда кездеседі. Топтанып орналасуда (мозайкалық) особьтар топ-топ болып кездеседі, мысалы, [[сүтқоректілер]] табыны, құстар колониясы. Топтанып орналасу популяция үшін қолайсыз жағдайларда үлкен тұрақтылық береді. Жануарлардың ортаның қолайсыз жағдайларына немесе олардың даму циклдарына байланысты жылжып қозғалуын [[миграция]] деп атайды. Олар жүйелі (тәуліктік немесе маусымдық) ясәне жүйесіз (қуаңшылық, су тасқыны, өрт, және т.б.) болуы мүмкін. Мысалы, құстардың жылы жаққа ұшуы маусымдық миграцияжатады. Ценопопуляциядағы өсімдіктер әрқалай, кейде топтанып, кейде бір-бірінен оқшауланып орналасып микроценопопуляциялар, субпопуляциялар түзеді. Мұндай топтанып орналасуда особьтардың саны, тығыздығы, жастық құрылымы бойынша айырмашылықтар болады. Жануарлардың қозғалуына байланысты территорияда орналасуы әр текті болады. Тіпті субстратқа бекініп тіршілік ететін түрлерінің өзінде кеңістікті үнемді пайдалануға икемділігі болады. Асцидияларда (су түбіне бекініп тіршілік ететін омыртқасыз жануар) өсіп келе жатқан колонияларының шеті басқа түрдің колонияларына жанасқан соң олардың үстін орай өсіп, оны көміп тастайды. Егер бір түрге жататын колониялар кездессе, оның әрқайсысы көршісінің өсуін тоқтатып басқа бағытқа қарай өсе бастайды. Популяциядағы жекелеген особьтардың кеңістікте орналасуына қолдау жасайтын инстинктер құстарда, сүт қоректілерде, кейбір балықтарда және амфибияларда, сондай-ақ жүйке жүйесінің құрылысы күрделі кейбір жәндіктерде, өрмекшілерде, сегізаяқтарда және т.б. кездеседі. Кеңістікті пайдалануына байланысты қозғалатын барлық жануарларды екі топқа бөледі: бір орнында тіршілік ететін және көшіп-қонып жүретіндер. Бір орнында тіршілік ететін ағзаларда өмірінің барлық кезеңі немесе негізгі кезеңдері ортаның белгілі бір бөлігінде ғана етеді. Мұндай жануарлар өзінің тіршілік етіп жатқан жерін тастап кетпейді. Егер қандай да бір жағдайлармен сол жерді тастап кетуге мәжбүр болса, кейінірек сол жерге қайтып оралады. Көптеген түрлер ұзақ та алые миграциялардан кейін өздері көбейетін жерге қайтып келеді. Мұны экологияда «хоминг» (ағылш. home -үй) деп атайды. Мысалы, қараторғайлардың бір жұбы жыл сайын өзінің ұясына келіп қонатыны белгілі. Ал көгершіндерді іс жүзінде - хат тасу үшін пайдаланғаны бәрімізге белгілі. Популяцияның жыныстық құрылымы - особьтардың жыныстары бойынша ара қатынасы. Популяциядағы жыныстардың ара қатынасы генетикалық зандар бойынша анықталады және оларға орта әсер етеді. Көптеген түрлерде болашақ особьтың жынысы ұрықтану кезінде хромосомдардың комбинацияларының өзгеруі нәтижесінде анықталады. Жыныстық белгілері көбіне аталықтары мен аналықтарының морфологиялық (өлшемі, түсі), физиологиялық (өсу қарқыны жыныстық жетілу кезеңі), экологиялық және мінез-құлықтық айырмашылықтарын анықтайды. Мысалы, қан сорғыш масалар (Culicidae) тұқымдасына жататын масалардың аталық особьтары имаго кезеңінде (жәндіктер мен кейбір буын аяқтылардың жеке даму кезеңіндегі ересек стадиясы) аналық особьтары сияқты қанмен емес, тек өсімдіктердегі шықтарды жалаумен, өсімдіктер шырынымен қоректенеді немесе тіпті қоректенбейді де. Табиғатта аналық особьтары көп өлетін түрлер де (мысалы, ондатра, пингвин, жарқанат) және керісінше аталық особьтары көп өлетін түрлерде де (көптеген кемірушілер, қырғауылдар) кездеседі. Кейбір жарқанаттарда қысқы ұйқыдан сон аналық особьтардың үлесі популяцияның тек 20%-ын ғана құрайды. Сондай-ақ популяциядагы жыныстар ара қатынасына орта жағдайлары да әсер етеді. Кейбір түрлерде жыныс генетикалық факторларға емес, экологиялықщ факторларға байланысты. Мысалы, Arisaema japonica өсімдігінің жынысы түйнектеріндегі қоректік заттар қорының жиналуына байланысты. Үлкен түйнектерінен аналық гүлдері бар особьтар, майда түйнектерінен аталық особьтары өсіп шығады. Сары орман құмырсқаларында (Formica rula] + 20°С төмен температурадағы салған жұмыртқалардан аталық особьтары, ал жоғары температурада - аналық особьтары Дамиды. Бұл құбылыс ұрық сақталатын ұрық қабылдағыштын бұлшық еттеріне байланысты, өйткені олар тек жоғары температурада ғана белсенді болып, жұмыртқалардың ұрықтануын қамтамасыз етеді. Ал ұрықтанбаған жұмыртқалардан жарғақ қанаттыларда тек аталық особьтар дамиды. Әсіресе популяцияның жыныстық құрылымына ортаның жынысты және партеногенетикалық (жынысты көбеюдің бір түрі - аналық ұрық клеткалары ұрықтанбай дами бастайды, эволюция барысында жеке жынысты және гермафродит формаларда пайда болған бір жынысты көбею) ұрпақтары кезектесіп отыратын түрлерде жақсы байқалады. Дафнияларда (Daphnia magna) қолайлы температурада партеногенетикалық жолмен аналық особьтар, ал жоғары немесе томен температурада популяцияларда аталық особьтар пайда болады. Ал шіркейлерде қос жынысты ұрпақтың пайда болуына күн ұзақтығы, температура, особьтар тығыздығының артуы және т.б. әсер етеді. Популяцияның генетикалық құрылымы - особьтардың әртүрлі дәрежедегі генетикалық әр түрлілігімен сипатталады. Популяция особьтарындағы гендердің жиынтығын генефонд деп, ал бір ағзаның хромосомасындағы бүкіл гендердің жиынтығын генотип деп атайды. [[Генетика]] тұрғысынан, популяция - генотиптер жиынтығы. Генотип орта жағдайларымен өз ара әрекеттесіп фенотип түзеді- Фенотип - генотиптің орта жағдайларымен әрекетгесуі арқылы құрылатын особьтардың барлық белгілерімен қасиеттерінің (морфологиялық, физиологиялық және мінез- құлықтық) жиынтығы. Вирустар мен микроағзалардан бастап жоғары сатыдағы өсімдіктер мен жануарларға дейінгі тірі ағзалардың бәріне тән қасиет - мутацияға ұшырау мүмкіндігі. [[Мутация]] - табиғи немесе жасанды жолмен тұқым қуалайтын генетикалық материалдың өзгеруі нәтижесінде ағзаның кейбір белгілерінің өзгеруі. Популяцияның жастық құрылымы особьтардың барлық жас топтарын, оның ішінде ағзаның барлық даму стадиялары мен фазаларын қамтиды (мысалы, жәндіктердің қуыршақтары мен личинкалары, өсімдіктер өскіндері). Жануарлар популяциясында үш экологиялық жасты бөледі: # репродуктив алды (өндіруге дейінгі) # репродуктивті (өндіруші) # репродуктив соңы (өндіруден кейін) Жалпы өмірінің ұзақтығына қатысты әрбір жастың ұзақтығы әр түрде әрқалай болады. Адамдарда әрбір жас тобына бүкіл өмірінің үштен бір бөлігі келеді. Ал көптеген өсімдіктер мен жануарларда алғашқы Жас тобы ұзақ болып келеді. Өсімдіктердің тіршілік циклын 4 кезеңге біріккен 11 жастық күйге бөледі == Тұқымды өсімдіктердің жастық кезеңдері мен күйлері == '''Особьтың жастық күйі''' — ортамен белгілі бір қарым-қатынаста болатын онтогенездегі этаптары. Мысалы: өскіндер тұқымдағы қорлық заттармен және фотосинтез әсерінен аралас қоректенеді; ювенильдік өсімдіктер өздігінен дербес қоректенеді, оларда тұқым жарнақтары болмайды; имматурлық өсімдіктердің өркендері түптене бастайды; өсімдіктің генеративті кезеңге ауысуымен тек гүлдер мен жемістер пайда болмайды, ағзада ішкі биохимиялық және физиологиялық өзгерістер жүреді. Осы күйдегі популяциядағы особьтар ара қатынасын популяцияның жастық спектрі деп атайды. Жастық спектр ағзалардың өлу және туылу белсенділігімен байланысты. Популяцияның жастық құрылымы сыртқы факторлар әсерінен өзгеруі мүмкін. Өйткені сыртқы факторлар туылу және өлу процестерін қадағалап отырады. Егер популяцияда барлық жастағы особьтар біркелкі мөлшерде болса соғұрлым өміршең болады. Мұндай популяцияларды қалыпты деп атайды. Егер популяцияларда кәрі особьтар көп болса оны регрессивті немесе өліп бара жатқан популяциялар деп, ал жас особьтар саны көп популяцияларды инвазиялық немесе өсіп келе жатқан популяциялар деп атайды. Популяциядағы әр жастағы особьтардың сандық мөлшерін салыстыру үшін жастық құрылымының гистограммасы құрастырылады. Жастық құрылымға талдау жасау жақын арада популяцияның бірнеше ұрпақтарының сандық мөлшерін білуге көмектеседі. Мұндай талдаулар ауланатын балықтардың шамасын білу үшін балық шаруашылығында жиі қолданылады. Егер таңдап алынған табиғи популяцияның жастық құрылымының көрсеткіштеріне ортаның әсері дәл анықталып алынған болса, алдағы бес жылда аулауға болатын балықтардың мөлшері туралы дәлдігі жоғары болжамдар алуға болады. Популяцияның этологиялық (мінез-құлық) құрылымы - Жануарлар мінез-құлқы ерекшеліктерін этология ғылымы зерттейді, яғни, бір популяциядагы особьтардың бір-бірімен қарым-қатынасын популяцияның этологиялық немесе мінез-құлық құрылымы деп атайды. Популяциядағы жануарлардың мінез-құлқы түрдің қалай: жеке тіршілік ете ме, әлде топтаньш тіршілік ете ме - соған байланысты. Жеке тіршілік ету көптеген түрлерде, бірақ тіршілік циклының кейбір стадияларында ғана кездеседі. Түрдің өмір бойы жеке тіршілік етуі табиғатта кездеспейді. Өйткені онда негізгі функция - көбею болмайтын еді. Алайда кейбір бірге тіршілік ететін түрлерде өте әлсіз, сирек байланыс болады. Бұған мысал ретінде кейбір су жануарларын айтуға болады. Оларда ұрықтану сырттай жүреді (сегізаяқ). Ал кейбір іштей ұрықтанатын түрлерде де аталық және аналық особьтардың байланысы өте қысқа, тек [[копуляция]] (шағылысу) кезінде ғана болады (хан қызы, кейбір қоңыздарда, т.б.). Жеке тіршілік ететін түрлерде особьтардың шоғырланып жиналуы уақытша - көбею алдында, қысқы суықтан пана іздеген кезде байқалады (мысалы, кейбір көбелектер күзде көптеп үйдің шатырының астында немесе басқа бір паналайтын жерлерде, жайындар мен шортан балықтар су түбіндегі шұңқырларда). Популяция ішінде особьтар арасындағы қатынастардың күрделенуі екі багытта жүреді: особьтар арасында жыныстық байланыстың күшеюі және ата-аналары мен ұрпақтары арасындағы байланыстардың пайда болуы. Осының негізінде популяциялар ішінде құрамы және бірге болу ұзақтығы әртүрлі семьялар құрыла бастайды. Ата-аналық жұптардың құрылуы қысқа да, ұзақ та уақытқа, кейде тіпті өмір бойына құрылады. Мысалы, полигамды бұлдырық, саңырау құр аталықтары көптеген аналықтармен шағылысады да, бірақ тұрақты жұп түзбейді. Кейбір үйректерде (бізқұйрық) қыс кезінде немесе миграция кезінде жүптар түзіп, аналықтары ұяларына орналасқан соң аталықтары оларды тастап кетеді. Көптеген торғайларда жұптары балапандарының қанаттары қатайғанша бірге болады. Аққу, тырна, көгершіндерде жұптар көптеген жылдар бойы, кейде өмір бойы бірге болады. Жануарларда жұбын іздеу көбею алдында күрделі болып, Мінез-құлықтары да өзгереді (мысалы, шалғыншы қоңыздарда жүп құру алдында аталық особьтардың «билеуі», кейбір өрмекшілерде (қарақұрт) шағылысқан соң аталықтарының аналықтарына қорек болуы, құстарда ұя салу және т.б.). Жұптарын іздеген кезде жануарлар арасында бәсекелестік күшейе түседі. Аталықтары арасында төбелестер, ритуалды қимыл-қозғалыстар күрделеніп жиілейді. Сөйтіп, көбею алдында жануалар популяциясында особьтар арасындағы байланыстар күшеиіп - жұбын іздеу белсенділігі арта түседі. Семьялық тіршілік етуде ата-аналары мен ұрпақтары арасындағы байланыстар күшті болады (мысалы, ата-анасының біреуінің жұмыртқасын басып шығару, жауларынан бірлесіп қорғану және т.б.). Құстарда балапандары үлкейгенше, аю, жолбарыс популяцияларында балалары бірнеше жыл ата- аналарының жанында, жыныстық жасқа жеткенше тәрбиеленеді. Ұрпақтарын ата-анасының қайсысы күтуіне байланысты аталық, аналық және аралас типтері болады. Семьялық тіршілік етуде жануарлардың территориялдық мінез-құлқы анық байқалады: әртүрлі белгілер, өз территориясын белгілеу, т.б. Жануарлардың мұнан да үлкен бірлесіп тіршілік етуі - колониялар, үйірлер, табындар. Олардың негізінде популяциядагы байланыстардың күрделене түсуі жатыр. '''Колония''' - жануарлардың бір жерде топтасып тіршілік етуі. Олар ұзақ уақыт бойы немесе уақытша көбею кезінде ғана болуы мүмкін (мысалы, шағала, гагар, тупиктерде уақытша). '''Колонияның күрделі түрі''' - особьтар арасында қызметтердің бөлінуі. Бұл кейбір особьтардың тіршілігін сақтап қалуға әсер етеді. Мысалы, бір-бірін әртүрлі белгілер беріп сақтандыру және жауларынан бірігіп қорғану. Кейбір қаздар, шагала, қарлығаштар шулап жауларынан үяларын, балапандарын қорғап қалады. Ең күрделі колониялар кейбір жәндіктерде - термиттерде, араларда, құмырсқаларда кездеседі (көбею, қорғану, ұя салу). Мұнда тіпті еңбекті бөлісу де байқалады. '''Үйір''' - жануарлардың уақытша бірігіп тіршілігін жеңілдетуі (жауларынан қорғану, қорегін табу, миграция). Мұндай бірігу құстарда, балықтарда, иттерде көп кездеседі. Қимыл-қозғалыстарын үйлестіру бойынша үйірлер 2 топқа бөлінеді: Эквипотенциалды, яғни, үйір мүшелерінде айқын доминанттар болмайды (балықтарда, кейбір құстарда). Көсемдері бар үйірлер (ірі құстарда, сүт қоректілерде). '''Табын''' - үйірлерге қарағанда біршама үзақ, түрақты тіршілік етеді. Мұндай топтардың негізін доминант-багыныштылық қатынастар құрайды. Табындардың бір түрі - уақытша немесе біршама уақытта түрақты көсемдері бар топтар. Көсем - бұл тәжірибелі топ мүшесі. Табынның миграциясын, қоректенетін жерді және т.б. қасиеттерін көсемдері анықтайды. '''Көсемдіктің биологиялық маңызы''' - жеке особьтардын тәжірибесі бүкіл топқа пайдалы болуында. '''Топ эффекті''' - бірге тіршілік ету барысында особьтарда физиологиялық процестердің қалыпты жүріп, өміршеңдігінің артуы. Топта тіршілік ету жүйке және гормоналдық жүйелер бойынша жануарлар ағзасындағы көптеген физиологиялық процестерге әсер етеді. Особьтарды жеке үстаган кезде (әдетте топта тіршілік ететін) [[зат алмасу]] процестері өзгеріп, өміршеңдігі нашарлай түседі. Мысалы, қойлар отардан жеке қалғанда жүрек соғуы, тыныс алуы жиілей түседі де, отарға қосылғанда қалпына келеді. Жарқанаттарда колониядан жеке қыстап шыққанда зат алмасу процесі тез жүріп, энергияның көп бөлінуіне алып келеді. Әдетте мұндайда жарқанаттар көбіне өліп қалады. Топ эффекті жеке тіршілік ететін түрлерде байқалмайды. Егер мұндай түрлерді жасанды түрде басқа түрлермен қосса, оларда тпіркену, бір-бірімен соғысу жиілеп көптеген физиологиялық көрсеткіштері оптимумнан ауытқи бастайды. Мысалы, құлақты кірпілер жеке .тіршілік еткен кезбен салыстырғанда топта оттегіні 134% -ға көп паидаланады. ==Популяция динамикасы== '''Популяция динамикасы''' - популяциядағы даралардың сандық мөлшерін және оларды реттеудің механизмдерін зерттейтін популяциялық экологияның бөлімі. Популяция динамикасының негізгі белгілеріне жататындар:<br /> *'''Популяцияның сандық мөлшері''' - белгілі бір аумақтағы немесе көлемдегі даралардың жалпы саны;<br /> *'''Популяция тығыздығы''' - белгілі бір жер аумағындағы немесе көлемдегі даралардың орташа саны;<br /> *'''Популяциядағы туылу саны''' - белгілі бір уақыт ішінде көбею нәтижесінде популяцияда пайда болған жаңа даралардың саны;<br /> *'''Популяциядағы өлу саны''' - белгілі бір кезеңдегі популяциядағы өлген даралар саны;<br /> *'''Популяция өсімі''' - популяциядағы даралардың туылуы мен өлуі арасындағы сандық айырмашылық;<br /> *'''Өсу қарқыны''' - белгілі бір уақыт ішіндегі популяциядағы орташа өсім.<br /> Мұндай демографиялық белгілерді зерттеу популяция тіршілігінің заңдылықтарын, сәйкесінше жалпы экожүйедегі тұрақтылық негіздерін анықтауға мүмкіндік береді. Популяцияның сандық мөлшері мен тығыздығы - популяцияның сандық сипаттамасын көрсететін негізгі көрсеткіштер. Әрбір популяцияға биотикалық потенциал тән, яғни, белгілі бір уақыт аралығылда популяциядағы даралардың сандық мөлшерінің көбеюіне қабілеттілігі. Әртүрлі ағзаларда биотикалық потенциал әрқалай. Көбеюдің жоғары потенциалы бар ағзаларға, мысалы, кейбір бактерияларды жатқызуға болады. Әрбір 20 минут сайын жай бөліну арқылы көбейетін Bacillus coli бактериялары қолайлы жағдайларда бүкіл жер шарын 36 сағатта игеретін еді. Ал 7,5 млрд-қа дейін спора түзетін жауын саңырауқұлағы екінші ұрпағында бүкіл Жер бетін басып қалатьн еді. Биотикалық потенциалдың мөлшері әр түрлі түрлерде әрқалай. Мысалы, еліктің аналығы бүкіл өмірінде 10-15 лақты дүниеге алып келеді, нематод трихина (Trichinella spiralis) - 1.8 мың жұмыртқа салса, бал арасыньщ аналығы - 50 мың жұмыртқа, ал ай-балық (Mola mola) 3 млрд. уылдырық шашады. Бұл түрлердің биоткалық потенциалы мұнан да жоғары, өйткені дамып келе жатқан жұмыртқалар мен ұрықтардың көпшілігі туылмай жатып өліп кетеді. График бойынша популяцияның осылай өсуін көрсететін қисық сызықты экспоненциалды деп атайды. Сонымен, қолайлы жағдайларда әрбір түрдің сандық мөлшері экспоненциалды (логарифмдік) қисық бойынша өсуге қабілетті. Сандық мөлшердің геометриялық өсу қарқынын экспоненциалды өсу деп атайды. ==Популяция гомеостазы== Популяция гомеостазы Популяциялардын ішкі тұрақтылығын өз механизмдері арқылы реттеуін гомеостаз, ал популяцияның сандық, мөлшерінің орташа шамадан ауытқуын олардьщ динамикалық тепе-теңдігі дen, яғни, белгілі бір жағдайдағы популяциялық өз санын бір қалыпты ұстап тұруын атайды. Әрбір жүйенің тіршілік етуі - оның құрамы мен құрылымы, ішкі байланыстары және уақыт пен кеңістіктегі өзгерісі өзін-өзі реттеу арқылы жүзеге асып отырады. Өзін-өзі реттеу - ағзалардың үнемі өзгеріп отыратын орта жағдайларында тіршіліктерін сақтап қалу үшін бейімделуі, ыңғайлануы. Популяцияның өзін-өзі реттеуі табиғатта тең екі күш арқылы жүзеге асып отырады. Бір жағынан, бұл популяция санының өсуіне алып келетін барлық факторлардың жиынтығын құрайтын биотикалық потенциал (туылу, жаңа жерлерге қоныстану, қорғаныс механизмдері, т.б.), ал екінші жағынан - популяция санын азайтатын факторлар жиынтығы (судың, қоректің тапшылығы, ауа-райының қолайсыз жағдайлары, жыртқыштар, паразиттер, бәсекелестер, аурулар). Сонымен популяция санының өсуі, азаюы немесе бір қалыпты болуы биотикалық потенциал мен орта салмағының ара салмағына байланысты. Түр популяциясы санының өзгеруі — оның биотикалық потенциалы мен қоршаған орта жағдайлары арасындағы тепе-теңдіктің бғзылуының нәтижесі. Реттеуші факторлар әсерін ағзалардың түраралық және түріші қарым-қатынастары деңгейінде қарастыруға болады. Гомеостаздың тұраралық механизміне жыртқыш-жемтік, иесі- паразит, бәсекелестік қарым-қатынастары жатады. Бәсекелестік популяция іші гомеостазының негізінде жатыр. Ол қатты және жұмсақ формада болуы мүмкін. Қатты формасы особьтардың өліміне алып келеді. Мысалы, орман қауымдастықтарында өскін кезінде 1 га жерде ағашты өсімдіктердің бірнеше жүз мың особы кездеседі. Қылқан жапырақты ағапггардың саны 100-120 жылдан кеиің, жапырақты ағаштар саны 50-70 жылдан соң 1 га жерде әдетте 1000 особьтан, көбіне бірнеше жүзден аспайды. Көпшілігі бәсекелестік әсерінен өледі. Жануарлар әлемінде тірішілік күресі [[каннибализм]] (өзі сияқтыларды жеу) арқылы көрініс береді. Мысалы, каннибализм құбылысы кейбір кемірушілерге, жәндіктер личинкаларына, алабұға, шортан балықтарына тән. Тығыз популяцияларда сандық мөлшердің реттелуінің басты механизмі стресс-реакция болып табылады. Егер популяция ға күшті тітіргендіргіш әсер етсе, популяция оған стресс-реакциямен жауап береді. Табиғатта стресстіц көптеген түрлері бар:антропикалық, жүйкелік-психологиялық, шуыл әсері және т.б.<ref>Қазақ энциклопедиясы</ref> == Популяцияға әсер етуші факторлар == Популяцияның өсіп - өлуі белгілі бір заңдарға сүйенеді. Ауқымның үлкендігі репредуктитвті потенциалмен өлшенеді. Репредуктивті потенциал - шексіз бітпес ресурстардан тұратын теориялық жылдамдық. Популяция температура, климат, тамақтың болуы секілді факторларды қарастырады. Кейде олар қарқынды жүреді. Мұндай кезді - айналым деп атайды. Популяцияның ауқымы дүниеге келу мен өлім факторлары арқылы жүреді. * Территориялар Кейбір жануарлар белгіленген территориясын меншік етіп бөліп алады. Сырттан бөгде біреу келсе, белгі беріп, территорияның меншікті екенін білдіреді. Солайша, популяция саны артып, территория азая бастайды. Мұндай кезде туу азая бастайды, ол жануардың санының азаюына әкеліп соғады. * Қайтақоныстану Тууға әсер етуші фактор. Тығыздығы көп жануарларда тамақ саны күрт артып кетсе, жануарлар санының азаюына әкеліп соғады. * Эмиграция Белгілі бір түрдің қонысын аударуы- популяцияға әсер етуші фактор болып есептеледі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Көбею жүйесі]] tm0qj3zqdqei39rvrc27z2svlxm2tg1 Сандық 0 31152 3690257 3668763 2026-11-02T12:34:05Z Султанова Айжан 187428 3690257 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Chest Russia XVIII century 0.jpg|thumb|upright|Сандық (Ресей, XVIII ғ.)]] [[Сурет:Сундук Нидерланды.jpg|thumb|upright|Сандық, Нидерланд]] [[Сурет:Сундук в соборе Харлема Нидерланды.jpg|thumb|upright|Харлемдегі Әулие Бавон шіркеуіндегі сандық (Нидерланд)]] '''Сандық''' — [[киіз үй]]дің [[ағаш]] [[жиһаз]]дарының бірі. Оған [http://киім-кешек киім-кешек]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, асыл бұйымдар салынады. Қазақ шеберлері сандықты қайың, қара тал ағаштарының сүрегінен жасаған. Сыртынан көркем етіп [[темір]], [[мыс]] жапсырмамен, қатырма [[Ою-өрнек|ою-өрнектермен]] безендіріледі. Сандықтардың тұрмыста қолданылуына қарай көлемі де әр түрлі. Кіші сандықтар 30-60 сантиметр болса, үлкендері 60-120 сантиметрге дейін жетеді. Сандықтар кілттенеді не сыртынан құлып салынатын етіп жасалады. '''Сандық''' — киім-кешек, тағы басқа да заттарды салуға арналған, ағаштан жасалған бұйым. Сандық — халықтар тұрмысында ерте кездей пайдаланылып келе жатқан ең ежелгі жиһаздың бірі. Көшпенді халықтар үшін ол өте қолайлы болған. Сандықтың аузына көбінесе ішкі құлып, кейде аспа құлып орнатылады. Сандықты жерге қойғанда түбі дым тартпау үшін, оның астыңғы төрт бұрышымен үйлестіре тақтайдан бұрыштан аяқ орнатады. Сандықтың беті әр түрлі бояумен сырланып, өрнектеледі не айшықты қаңылтырмен, кейде өрнекті сүйекпен қапталады. Сандықтың екі бүйіріне тұтқа орнатылады.<ref>Қазақ Энциклопедиясы, 7 том</ref><ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref><ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> Сандықтардың құрылымы мен көркемделуі жағынан мынадай түрлерге бөлуге болады: * көлемі айтарлықтай үлкен, екі қапталында қосалқы қоржындары, төменгі жағында өрнектеп шапқан аяғы бар, алдыңғы беті қағылтыр тіліктерімен әшекейленген сандықтар; * көлемі шағындау, ықшам, ұқсатылуы қарапайым, беті мен екі қапталы симметриялы ою-өрнекпен әшекейленген, оймыштың 2-3 түрі қолданылған сандықтар; * көлемдерінде айтарлықтай алшақтық байқалмайтын, құрастырылуы қарапайым, астына жіңішке түзу тақтайлар көлденең қағылған, өн бойы сүйек кесінділерімен безендірілген, кілтпен ашылып-жабылатын сандықтар.<ref>Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. 5-том. 154-бет. «Азия Арна» баспасы. Алматы, 2014</ref> '''Қазақтың дәстүрлі сандық түрлері:''' * Ағаш сандық * Жасау сандығы * Жүкаяқ сандық * Кебеже * Әбдіре * Кіші сандық * Аяққап сандық == Тағы қараңыз == * [[Қобди]] * [[Әбдіре]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Қолөнер]] [[Санат:Жиһаз]] oz576rvyjomxudos4w3cqfojyu7jkzf 3690263 3690257 2026-11-02T12:45:39Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Султанова Айжан|Султанова Айжан]] ([[User talk:Султанова Айжан|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды 3615546 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Chest Russia XVIII century 0.jpg|thumb|upright|Сандық (Ресей, XVIII ғ.)]] [[Сурет:Сундук Нидерланды.jpg|thumb|upright|Сандық, Нидерланд]] [[Сурет:Сундук в соборе Харлема Нидерланды.jpg|thumb|upright|Харлемдегі Әулие Бавон шіркеуіндегі сандық (Нидерланд)]] '''Сандық''' — [[киіз үй]]дің [[ағаш]] [[жиһаз]]дарының бірі. Оған [http://киім-кешек киім-кешек]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, асыл бұйымдар салынады. Қазақ шеберлері сандықты қайың, қара тал ағаштарының сүрегінен жасаған. Сыртынан көркем етіп [[темір]], [[мыс]] жапсырмамен, қатырма [[Ою-өрнек|ою-өрнектермен]] безендіріледі. Сандықтардың тұрмыста қолданылуына қарай көлемі де әр түрлі. Кіші сандықтар 30-60 сантиметр болса, үлкендері 60-120 сантиметрге дейін жетеді. Сандықтар кілттенеді не сыртынан құлып салынатын етіп жасалады. '''Сандық''' — киім-кешек, тағы басқа да заттарды салуға арналған, ағаштан жасалған бұйым. Сандық — халықтар тұрмысында ерте кездей пайдаланылып келе жатқан ең ежелгі жиһаздың бірі. Көшпенді халықтар үшін ол өте қолайлы болған. Сандықтың аузына көбінесе ішкі құлып, кейде аспа құлып орнатылады. Сандықты жерге қойғанда түбі дым тартпау үшін, оның астыңғы төрт бұрышымен үйлестіре тақтайдан бұрыштан аяқ орнатады. Сандықтың беті әр түрлі бояумен сырланып, өрнектеледі не айшықты қаңылтырмен, кейде өрнекті сүйекпен қапталады. Сандықтың екі бүйіріне тұтқа орнатылады.<ref>Қазақ Энциклопедиясы, 7 том</ref><ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref><ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> Сандықтардың құрылымы мен көркемделуі жағынан мынадай түрлерге бөлуге болады: * көлемі айтарлықтай үлкен, екі қапталында қосалқы қоржындары, төменгі жағында өрнектеп шапқан аяғы бар, алдыңғы беті қағылтыр тіліктерімен әшекейленген сандықтар; * көлемі шағындау, ықшам, ұқсатылуы қарапайым, беті мен екі қапталы симметриялы ою-өрнекпен әшекейленген, оймыштың 2-3 түрі қолданылған сандықтар; * көлемдерінде айтарлықтай алшақтық байқалмайтын, құрастырылуы қарапайым, астына жіңішке түзу тақтайлар көлденең қағылған, өн бойы сүйек кесінділерімен безендірілген, кілтпен ашылып-жабылатын сандықтар.<ref>Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. 5-том. 154-бет. «Азия Арна» баспасы. Алматы, 2014</ref> == Тағы қараңыз == * [[Қобди]] * [[Әбдіре]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Қолөнер]] [[Санат:Жиһаз]] havsh8dpi1vxi858twfp4yyd0lhgow6 Сырмақ 0 31417 3690580 2982750 2026-11-03T07:19:24Z Қайнар орталықтандырылған кітапхана 184285 қатесі тексеріліп, бөлімдер енгізілді 3690580 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Сырмақ — киізден жасалып өрнектелетін төсеніш.jpg|thumb|right|150px|Сырмақ — киізден жасалып өрнектелетін төсеніш.]] '''Сырмақ''' ({{lang-ky|Шырдак}}) — [[киіз]]ден жасалып, [[Өрнектеу|өрнектелген]] [[Қазақтар|қазақ]] төсеніштері. Көбіне үйдің қабырғалары мен еденін сәндеу үшін қолданылатын қолдан жасалған, арнайы тоқу технологиялары бар бұйымдар.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref><ref name="БСЭ">{{cite web |url = http://slovari.yandex.ru/Сырмак/значение/ |title = Сырмак |author = |date = |work = |publisher = Большая Советская Энциклопедия |accessdate = 2012-04-16 |lang = ru }}</ref> '''Сырмақ''' — <mark>қазақ халқының тұрмысында кеңінен қолданылатын, ою-өрнекпен безендірілген, текеметке қарағанда тығыз әрі төзімді киіз төсеніш</mark>. Ол үйдің сәнін келтіріп қана қоймай, суықтан қорғайтын жылулық қасиетімен де ерекшеленеді. 2011 жылы қазақтың сырмақ өнері ЮНЕСКО-ның материалдық емес мәдени мұралар тізіміне енгізілген.<ref>бөлім енгізілді</ref> == Атауы == «Сыр­мақ» атауы оны дайындау әдісінен алынған. [[Қазақтар|Қазақта]] «сыру» деген сөз арасын жиі етіп тігетін тігістің түрі, жиі етіп бастырып тігу дегенді білдіреді.<ref name="dmk.kz">{{cite web |url = http://dmk.kz/aksham/syirmak.html |title = Сырмақ |author = Күләйхан Төлеубекова |date = 2010-10-02 |work = Дала мен қала |publisher = www.dmk.kz |accessdate = 2012-04-16 |lang = }}</ref> == Тарихы == Алғашқы сырмақ пішінінің қалыптасуына қазақ елінің ежелгі тұр­мысында кездесетін қарапайым жағдайлар себеп болған. Мысалы, кө­нерген киіздерді қа­баттап төсеу, одан соң оны қобырай бермеу үшін қабаттап көктеу. Осындай жағдайдан бара-бара қабаттауды белгілі бір пішінге келтіріп, ық­шамдап төсеп, көктеуді де бірте-бірте жиі ті­гістерге ауыстырып, одан әрі сыруға көшкен деп санауға болатын сияқты. Бұдан әрі басылған кесек киіздерден қалаған мөлшерде кесіп алып, оны қабаттап сырып, шағын төсеніштер жасала бастаған.<ref name="dmk.kz" /> [[Киіз үй]]дің негізгі бөлшектерінің бірі боп табылады.<ref name="БСЭ" /> == Тоқу технологиясы == Арнайы басылған [[киіз]]ге басқа түсті киізден, [[мата]]дан қиып дайындалған ою-өрнекті сырып тігу арқылы жасалады.<ref name="dmk.kz" /> === Сырып тігудің тәсілдері === Сырмақ сырудың, яғни сырып тігудің негізгі үш тәсілі кеңінен тараған. Олар: ''қайып сыру'', ''тепшіп сыру'', ''қабып сыру''. Бұларды негізінен ''жіп салып сыру'' және ''жіп салмай сыру'' деп екі түрге топтастырады.<ref name="dmk.kz" /> Сырмақ бес түрлі бөліктен, яғни екі басы, екі жаны және орта деп аталатын бөліктерден тұрады. Әдетте сырмақ жасауға арналған киізді қойдың күзде қырқыған күзем жүнінен басқан.<ref>Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. 5-том. 302-бет. «Азия Арна» баспасы. Алматы, 2014. ISBN 978-601-7299-18-7</ref> == Тағы қараңыз == * [[Тұс киіз]] * [[Киіз үй]] * «[[Сырмақ қып астына]]» == Кітаптар == * {{кітап |авторы = |бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Сырмақ өнері. Искусство сырмака |шынайы атауы = |сілтеме = http://almatykitap.kz/goods/2467.jsp |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Алматы |баспасы = Алматыкiтап баспасы |жыл = 2007 |томы = |беттері = |барлық беті = 232 |сериясы = |isbn = ISBN 9965-24-812-5 |тиражы = }} == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Қазақстан мәдениеті]] [[Санат:Киіз кілемдері]] [[Санат:Тұрмыстық бұйымдар]] 6azv6h6dtzn0bkqvabvfa95b4mi05e3 Алакөл (Ақмола облысы, Астрахан ауданы) 0 34900 3690308 3398240 2026-11-02T15:10:36Z Wikuiser 172895 /* Гидрографикасы */ 3690308 wikitext text/x-wiki {{Көл |Атауы = Алакөл |Төл атауы = |Сурет = Alakol 2018-07-12-23 59 Sentinel-2 L2A (2).jpg |Сурет тақырыбы = |Координаттары = 51/12/8/N/69/42/5/E |CoordScale = |Теңiз деңгейiнен биіктігі = 311 |Ұзындығы = 12 |Ені = 4,5 |Ауданы = 40 |Көлемі = 12,3 |Жағалау сызығының ұзындығы = 35,8 |Тереңдігі = 3 |Орташа тереңдігі = |Судың тұздылығы = |Судың мөлдірлігі = |Суды жинау ауданы = |Құятын өзендер = |Шығатын өзендер = |Ел = Қазақстан |Аймақ = Ақмола облысы |Аудан = Астрахан ауданы |Позициялық карта = Қазақстан |Позициялық карта 1 = Қазақстан Ақмола облысы |Ортаққордағы санаты = }} '''Алакөл''' — [[Ақмола облысы]] [[Астрахан ауданы]]ндағы тұзды көл. Көл теңіз денгейінен 311 м биіктікте жатыр. == Гидрографикасы == Аумағы 40,0 км<sup>2</sup>, ұзындығы 12 км. Енді жері 4,5 км, ең терең жері 3 м-ге жетеді. Жағалау бойының ұзындығы 35,8 км. Су жиналатын алабы 1240 км<sup>2</sup>. Суының көлемі 12,3 млн. м<sup>3</sup>. Қазаншұңқырда орналаскан көл жағалауының биіктігі 4-5 м-ге жетеді. Жағалауында қамыс құрағы өседі. Қар және жер асты суларымен толысады, кей жылдары кеуіп қалады. [[Санат:Астрахан ауданы көлдері]] {{lake-stub}} 59tsvx06y6rt5zerm8kzc3m1b6ktz4u Дегелең 0 36172 3690525 3256041 2026-11-03T06:20:01Z Қайнар орталықтандырылған кітапхана 184285 қатені тексерді, бөлім енгізілді 3690525 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау сілемі |Атауы = Дегелең тауы |Шынайы атауы = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |lat_dir = |lat_deg = 49|lat_min = 47 |lat_sec = 28 |lon_dir = |lon_deg = 78 |lon_min = 4 |lon_sec =29 |region = |CoordScale = |Орналасуы = {{KAZ}}, [[Абай облысы]] |Тау жүйесі = |Пайда болған кезеңі = [[Девон кезеңі|Девон]] |Аумағы = |Ұзындығы = 15 |Ені = 10 |Ең биік шыңы = |Биіктігі = 1084 |Карта = |Позициялық карта 1 = Қазақстан |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = Қазақстан Абай облысы |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = }} '''Дегелең ''' – [[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)|Сарыарқа]]ның солтүстік-шығысындағы ұсақ шоқылы тау. == Географиялық орны == [[Абай облысы]] аумағында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 1084 м. Дөңгелене келген тауды Ұзынбұлақ өзені екіге бөледі. Таудың солтүстік бөлігі (Үлкен Дегелең) солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 15 км-ге созылып жатыр, ені 10 км. Таудың екінші бөлігі – Кіші Дегелең қатарласа созылған, ені 5 км. Екі бөлігі де кезеңдермен (Қалыбай асуы), белдермен бөлінген үшкіл шоқылардан тұрады. Дегелең [[Еуразия]] құрлығының кіндік ортасында орналасқан. Оны білдіретін граниттен қашалған пирамида тұрғызылған. Оның кіші нұсқасы Дегелеңнен 100 км оңтүстікте жатқан Жидебай қыстауындағы [[Абай кесенесі|Абай мұражайы]] алдындағы дөңгелек тасқа орнатылған. == Жер бедері == Беткейлері сайлармен тілімденген. Тау етегі мен тауаралық аңғарларды қорымтас пен элювийлі-делювийлі ысырынды шөгінділер басып жатыр. Таудан көптеген бұлақтар басталады. Бұлақтардың қосылуынан пайда болған Ұзынбұлақ өзені шығысқа, Қарабұлақ өзені солтүстікке қарай ағады. '''Семей ядролық полигонындағы рөлі''' Дегелең тауы КСРО кезеңінде '''Семей ядролық сынақ полигонының''' ең негізгі және белсенді сынақ алаңдарының бірі (негізінен жер асты жарылыстары үшін) болды. <ref>баспасөз және кітап</ref> '''Сынақтар хронологиясы:''' Таудағы алғашқы ядролық сынақтар 1961–1962 жылдары басталып, полигон жабылған 1989 жылға дейін жалғасты == Геологиялық құрылымы == Тау, негізінен, төменгі және орта [[Девон кезеңі|девон]]ның жыныстарынан түзілген. == Өсімдігі == Таудың қызыл қоңыр топырағы мен тау етегінің қиыршықтасты қызыл қоңыр және ашық қызыл қоңыр топырағында дегелең, бөрте жусан, қылқан селеу, бетеге, көде, тобылғы, қараған, т.б. бұталар мен әр түрлі шөптер өседі.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас редакторы Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. ISBN 9965-893-73-Х</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Жаңасемей ауданы таулары]] 4ua2lmnuupsb8gkb3cfdepj6oawbc81 3690543 3690525 2026-11-03T06:37:50Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Қайнар орталықтандырылған кітапхана|Қайнар орталықтандырылған кітапхана]] ([[User talk:Қайнар орталықтандырылған кітапхана|т]]) өңдемелерінен [[User:Casserium|Casserium]] соңғы нұсқасына қайтарды 3256041 wikitext text/x-wiki {{Тау |Түрі = Тау сілемі |Атауы = Дегелең тауы |Шынайы атауы = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |lat_dir = |lat_deg = 49|lat_min = 47 |lat_sec = 28 |lon_dir = |lon_deg = 78 |lon_min = 4 |lon_sec =29 |region = |CoordScale = |Орналасуы = {{KAZ}}, [[Абай облысы]] |Тау жүйесі = |Пайда болған кезеңі = [[Девон кезеңі|Девон]] |Аумағы = |Ұзындығы = 15 |Ені = 10 |Ең биік шыңы = |Биіктігі = 1084 |Карта = |Позициялық карта 1 = Қазақстан |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = Қазақстан Абай облысы |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = }} '''Дегелең ''' – [[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)|Сарыарқа]]ның солтүстік-шығысындағы ұсақ шоқылы тау. == Географиялық орны == [[Абай облысы]] аумағында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 1084 м. Дөңгелене келген тауды Ұзынбұлақ өзені екіге бөледі. Таудың солтүстік бөлігі (Үлкен Дегелең) солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 15 км-ге созылып жатыр, ені 10 км. Таудың екінші бөлігі – Кіші Дегелең қатарласа созылған, ені 5 км. Екі бөлігі де кезеңдермен (Қалыбай асуы), белдермен бөлінген үшкіл шоқылардан тұрады. Дегелең [[Еуразия]] құрлығының кіндік ортасында орналасқан. Оны білдіретін граниттен қашалған пирамида тұрғызылған. Оның кіші нұсқасы Дегелеңнен 100 км оңтүстікте жатқан Жидебай қыстауындағы [[Абай кесенесі|Абай мұражайы]] алдындағы дөңгелек тасқа орнатылған. == Жер бедері == Беткейлері сайлармен тілімденген. Тау етегі мен тауаралық аңғарларды қорымтас пен элювийлі-делювийлі ысырынды шөгінділер басып жатыр. Таудан көптеген бұлақтар басталады. Бұлақтардың қосылуынан пайда болған Ұзынбұлақ өзені шығысқа, Қарабұлақ өзені солтүстікке қарай ағады. == Геологиялық құрылымы == Тау, негізінен, төменгі және орта [[Девон кезеңі|девон]]ның жыныстарынан түзілген. == Өсімдігі == Таудың қызыл қоңыр топырағы мен тау етегінің қиыршықтасты қызыл қоңыр және ашық қызыл қоңыр топырағында дегелең, бөрте жусан, қылқан селеу, бетеге, көде, тобылғы, қараған, т.б. бұталар мен әр түрлі шөптер өседі.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас редакторы Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. ISBN 9965-893-73-Х</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Жаңасемей ауданы таулары]] 655c9iy7c6ldcsuemdntzx4oc1wg68p Уильям Шекспир 0 38409 3690235 3647086 2026-11-02T12:03:33Z Zama.Dana 184488 /* Өмірбаяны */ 3690235 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Уильям Шекспир |Шынайы есімі = William Shakespeare |Суреті = Hw-shakespeare.png |Ені = |Суреттің аты = Жалғыз анық нанарлық суреті |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 23.04.1564 |Туған жері = Стратфорд Эйвон, [[Уорикшир]], [[Англия]] |Қайтыс болған күні = 23.04.1616 |Қайтыс болған жері = Стратфорд Эйвон, [[Уорикшир]], [[Англия]] |Азаматтығы = |Ұлты = |Мансабы = XVII ғасыр драматургы, ақыны |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = |Жанры = |Шығармалардың тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Дебюті = |Марапаттары = |Сыйлықтары = |Қолтаңбасы = William Shakespeare Signature.svg |Сайты = |Commons = }} '''Уильям Шекспир''' ({{lang-en|William Shakespeare}}; {{туғанкүні|23|04|1564}}, [[Стратфорд Эйвон]], [[Англия]] — {{қайтысболғанкүні|23|04|1616}} сол жерде) — [[Ағылшындар|ағылшынның]] ұлы драматургы әрі ақыны, әлемнің ең әйгілі драматургтарының бірі, кем дегенде 12 [[трагедия]], 16 [[комедия]], 6 [[хроника|тарихи хроник]]а - соның ішінде бірнеше бөліктен тұратын 4 поэма және 154 сонеттен құралатын циклдар авторы. Оның пьесалары әлемнің түгел дерлік тірі тілдеріне аударылып, басқа авторларға қарағанда ең көп қойылады, Шекспирдің шығармалары ағылшының тілінің байытылуына орасан үлесін қосты. Мысалы, көптеген сөз тіркестері қанатты сөз ретінде күні бүгінге дейін қолданылады. == Өмірбаяны == Уильям Шекспир 1564 жылы 23 сәуірде Эйвон өзенінің бойындағы [[Стратфорд]] деген кішкентай қалада дүниеге келген. Оның әкесі айтарлықтай ауқатты қала тұрғыны еді ([[саудагер]] болған, қала мэры болып да сайланған). Уильям Джон Шекспирдің үшінші баласы еді, одан басқа тағы жеті баласы болған. 7 жасында Уильям ең жақсы деп есептелетін грамматикалық мектепке барды (1571-1578), онда латын және көне грек тілдерін үйренді. Әкесінің кедейленуіне байланысты мектепті бітіре алмай, 16-ға толар-толмас жасында жұмыс істеуге мәжбүр болады (ет сатушының шәкірті, ауылдық мектепте репетитор т.б.). 18 жасында Уильям Анна Хесуэй деген өзінен 8 жас үлкен фермердің қызына үйленеді. [[Сурет:William Shakespeares birthplace, Stratford-upon-Avon 26l2007.jpg|thumb|left|Джон Шекспир үйі, Уильям Шекспирдің туған үйі деп есептеледі.]] XVI ғ. аяғында театр [[Ағылшындар|ағылшын халқының]] сүйікті өнері болды. Ол кезде [[Лондон]]да онға жуық театр болған. 1585-1612 ж. Шекспир Лондонда тұрды. Ол өзі жақсы көрген театрды төңіректейді: әуелі театрға келушілердің атын бағушы, соңынан актер, режиссер, драматург болады. Лондонға келген алғашқы күндерінен-ақ Шекспир студенттермен тығыз байланысты болды. Оның пьесалары алғаш рет студент-жастардың күшімен қойылды. Сол кезден бастап Уильям Шекспирдің барлық өмірі театрмен байланысты болды. 1593 ж. Шекспир Джеймс Бербедж басқарған ең жақсы труппаға кірді. Труппаның мүшелері 1599 ж. «Глобус» театрын салды. Бұл театрда Шекспирдің пьесалары жиі қойылды. [[Сурет:Shakespeare grave -Stratford-upon-Avon -3June2007.jpg|right|thumb|Shakespeare's grave.]] 1612 ж. Шекспир туған қаласына қайтып оралады. Оның айналасында туғандары болады, бірақ сүйікті театры болмайды, ал театрсыз Шекспир өмір сүре алмады. 4 жылдан соң өзінің туған күнінде 23 сәуірде 52 жасында Шекспир қөз жұмды. Ол Стратфорд шіркеуінде жерленді. == Шекспир шығармашылығы == Шекспир ескі, феодалдық дүниенің күні бітіп жатқандығын түсінді. Бірақ ол ақша мен баюға құмарлық үстемдік еткен буржуазияның жаңа дүниесімен де келісе алмады. Жазушының пікірі бойынша жауыздық барлық жерді жайлаған, ол сезім атаулының – сенім, әділет, сүйіспеншіліктің бәрін де уландырып отыр. ''«Менің айналамда көріп отырғанымның бәрі де жексұрындық»'', – деп үндейді ақын. Шекспир адамның ұлылығын терең түсінді. Шекспирдің ұлы трагедиясының кейіпкері Гамлет: ''«Адам қандай тамаша жаралған! Оның ақыл-ойы қандай ізгі. Іс-әрекеті қандай дәл, қандай тамаша. Әлемнің сұлуы»'', – дейді. Өзінің «[[Гамлет]]», «[[Отелло]]», «[[Король Лир]]», «[[Ромео және Джульетта]]» және басқа трагедияларында Шекспир қайырымдылық пен әділеттілік туралы ізгі, батыл адамдар армандарының жүзеге аспайтындығын көрсетті. Ол күшті, ер жүрек кейіпкерлерді, олардың жоғары сезімдерін – сүйіспеншілік пен достықты, адалдық пен ерлікті мадақтады. Шекспирдің кейіпкерлері тағдырдың әлсіз құрбандары емес, олар қиналады және күреседі, бірақ дүниені өзгертуге қабілеті жетпейді. Шекспир 37 пьеса ([[трагедия]], [[комедия]], [[тарихи драма]]), сондай-ақ көптеген өлең жазды. Шекспирдің антик мифологиясының сюжеттеріне жазылған 2 поэмасы бар («Венера мен Адонис», «Лукреция»). Шекспир көптеген сонеттер жазды. Сонет (сыңғырлау, сылдырлау деген итальян сөзінен шыққан) – әр шумағы 14 тармақтан құрылатын өлең түрі. Тармақтар екі рет төрт-төрттен, онан соң екі рет үштен топтасады (З.Ахметов «Әдебиеттану. Терминдер сөздігі»). Оның 154 сонеттен тұратын жинағы сақталды. Бұл жинақ ақынның алғашқы, оның тірі кезінде жарық көрген жинағы. Кітапқа кірген 126 сонет ақынның досына, ал 28 қарашашты сұлуға арналған. Зерттеушілердің ойынша, Шекспирдің досы ретінде шығатын бейне – граф Саутгемптон, ал қарашашты сұлудың кім екені белгісіз, оның аты тарихта сақталмаған. Сонеттерді бірнеше циклге бөлуге болады. Олардың тақырыптары – достық, сүйіспеншілік, қызғаныш, тағдыр туралы толғау. Сонеттерінде ақын достықты, сұлулықты, махаббатты мадақтайды. Сонымен қатар бақытсыз махаббат, әлеуметтік, философиялық мәселелер көтереді. === Шекспир шығармашылығының бірінші кезеңі === Шекспир шығармашылығы үш кезеңге бөлінеді. Шекспир шығармашылығының бірінші кезеңі 1590-1600 жж. қамтиды. Оның алғашқы шығармалары 90-шы жж. басында жазылған: драмалық хроникалар, комедиялар және екі поэма «Венера мен Адонис» (1593), «Лукреция» (1594). Бұл екі поэманы Шекспир граф Саутгемптонға арнаған. Осы жылдары аралығындағы пьесалары оптимистік сарында болып келеді. Комедияларында адамдардың бақытқа ұмтылу жолындағы кездесетін қиындықтармен күресі суреттеледі, жаңа дендеп келе жатқан буржуазиялық қатынастар әшкереленеді («Қателіктер комедиясы» - қойылуы 1594 ж., басылуы 1623 ж.; «Асауға тұсау» - қойылуы және басылуы 1594 ж. т.б. І кезеңдегі пьесаларында Шекспир адамның және оның тұрған жерінің сұлулығын, өмірдің қарапайым қуаныштарын мадақтайды. Драматург орта ғасырлық жазушыларда бұрын болмаған сұлулықтың жаңа, гуманистік идеалын жасады, сондықтан оның шығарған образдары айқын және көп-кырлы. Шекспир комедиялары мен драмаларының әрекеті әр түрлі елдерде болады, бірақ олар қай жерде өтсе де, барлығында Англияның рухы сезіледі. Драматург өткен ғасырды суреттесе де, оның жасаған кейіпкерлері Қайта өрлеу дәуірінің өкілдері болып көрінеді. Шекспирдің саяси көзқарасы пьеса-хроникаларында айқын көрінеді. «Генрих VI» (3 бөлімнің басылуы 1594-1623), «Ричард III» қойылуы басылуы т.б. пьеса хроникаларының негізгі идеясы – мемлекеттік бірліктің қажеттігі, феодалдық анархияны жою. Шекспир пьесаларында дүние жүзінде алғаш рет драматургия саяси күресті мифтік емес, реалистік әдіспен бейнеледі. Ол шығармаларына феодалдық қоғамның барлық өкілдерін, сондай-ақ демократиялық пікірдегілерді де қатыстырды. Алайда Шекспир өз дәуіріндегі гуманистердің күмәншылдығынан асып кете алмай, халықтың өз тағдырын және мемлекет мәселесін өзі басқара алатындығына сеніңкіремей қарады. === Шекспир шығармашылығының екінші кезеңі === Шекспир шығармашылығының екінші кезеңі (1601-1608) [[Англия]] өміріндегі қоғамдық-саяси өзгерістермен тұтас келді. Бұл кезде корольдық үкімет реакциялық күштердің тірегіне айналды да, [[капитал]]дың әуелгі шоғырлану процесі халықтың жағдайын әлсірете түсті. Осы жағдайлар Шекспир шығармаларында трагедиялық сарынның молаюына себепкер болды. Бұл жылдары ол бірқатар әлеуметтік-философиялық пьесалар жазды: «[[Гамлет]]» (1602), «Отелло» (1604), «Король Лир» (1606), «Макбет» (1606), «Антоний мен Клеопатра» (1607), «Афиналық Тимон» (1608), «Кориолан» (1608) т.б. Шекспир шығармашылығының желісі – қоғамның жаңаруын көрсету, қоғамдық зұлматтықтар мен адамды аздырар, өмірді сүреңсіз көрсетер діни сенімдерді әжуалау. Шекспир туындылары шындыққа қалтқысыз сенуді, өмірді сүюді уағыздайды. === Шекспир шығармашылығының үшінші кезеңі === Шекспир шығармашылығының үшінші кезеңі (1609-1612) бұрынғысынша зұлымдық пен адамгершіліктің күресін арқау ете отырып, тартысты көбіне ұнамды қасиеттің иесіне моральдық және реальдық жеңдіру арқылы шешеді. Бұл кезеңге «Перикл» (1609), «Цимбелин» «Қысқы ертегі» шығармалары жатады. Бұл трагикомедиялар – мазмұны драмалық болса да, соңынан жақсы аяқталатын пьесалар. Шекспир [[Ресей]]де XVIII ғ. кеңінен таныла бастады. Ол туралы [[Карамзин Николай Михайлович|Н.М.Карамзин]], [[Пушкин Александр Сергеевич|А.С.Пушкин]], К.Ф.Рылеев, В.К.Кюхельбекер т.б. жақсы лебіз білдірген. [[Белинский Виссарион Григорьевич|В.Г.Белинский]] 1838 ж. «Гамлет» атты арнайы мақала жазды. Шекспир пьесалары қазақ тіліне аударылып, республикалық көптеген театрларында қойылып келеді.''' «Отелло», «Асауға тұсау»''' т.б. туындылары [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|М.Әуезовтің]] аударуымен күні бүгінге дейін сахнадан түскен емес. Пьесалары [[қазақ тілі]]нде талай рет кітап болып басылды. «Сонеттер» 1970 ж. жеке кітап болып шықты. Сонеттерді алғаш рет қазақ тіліне аударған [[Хамит Ерғалиев|Х.Ерғалиев]], [[Мақатаев|М.Мақатаев]]. "Midsummer Nigh's Dream" (Жазғы түнде көрген түс) пьесасын қазақ тіліне аударған Ү. Кеңесбаева. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Уильям Шекспир}} [[Санат:Ағылшын ақындары]] [[Санат:Англия драматургтері]] [[Санат:Англияда туғандар]] ewuretj5wb0pbzck0u2lrra5zixzwp2 Бидайық (өсімдік) 0 39870 3690296 3617989 2026-11-02T13:56:17Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 3690296 wikitext text/x-wiki {{Taxobox |name = Бидайық |image = Agropyron cristatum illustration (01).jpg |image_caption = ''[[Agropyron cristatum]]'' |regnum = [[Өсімдіктер]] |unranked_divisio = [[Гүлді өсімдіктер]] |unranked_classis = [[Дара жарнақтылар]] |unranked_ordo = [[Commelinids]] |ordo = [[Poales]] |familia = [[Астық тұқымдасы|Poaceae]] |subfamilia = [[Pooideae]] |tribus = [[Triticeae]] |genus = '''''Agropyron''''' |genus_authority = [[Joseph Gaertner|Gaertn.]] |type_species_authority = [[Joseph Gaertner|Gaertn.]] |type_species = ''[[Agropyron cristatum]]'' |subdivision_ranks = түрлері |subdivision = 26 түрі белгілі }} '''Бидайық''' ({{lang-la|Agropyron}}) – [[Астық тұқымдасы|астық]] тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. [[Қазақстан]]ның барлық жерінде кездеседі. Оның 44 түрі бар. Оның ішінде [[тарбағатайлық бидайық]] (аgropyron tarbagataіcum) — [[эндемик]]. Бұлардың тамыр сабақтары ұзын, жер астында 2 м-ге дейін көлбей өседі. Сабағы тік, оған кезектесіп орналасқан жапырақтары жіңішке таспа тәрізді, гүлінің сыртын мөлдір немесе жасыл гүл қабыршағы, ал оның төменгі жағын 2 жасыл масақша қабыршақ қоршап тұрады. Жел арқылы тозаңданады. Жеміс қабының [[қауыз]]ы тұқымға жабысып, тұтасып кеткен. Дәні бір тұқымды — [[дәнек]]. Бидайықтың ең көп тараған түрлері: [[құмеркек бидайығы]] (аgropyron fragіle) және [[жолеркек бидайығы]] (аgropyron desertorum). Олардың биіктігі 25 — 100 см. Жатаған тамырлы, сабағы тік, төменгі жағы иіліп келеді. Жапырағы жіңішке [[таспа]] тәрізді, түксіз. [[Гүлшоғыр]]ы — масақ, ұзындығы 3 — 7 см, ені 5 — 9 см; масақшасы 3 — 7 гүлді. [[Маусым]] — шілде айларында гүлдейді. Бұлар — құнарлы [[мал]] азығы. Гектарынан 6 — 8 ц [[пішен]] жинауға болады. [[Жатаған бидайық]] (аgropyron repens) жатаған тамырлы, [[су]] жайылған жерде өседі. Ол — зиянды арамшөп, бірақ мал жақсы жейді. 100 кг пішенінде 52 азық өлшемі, 7 кг сіңімді [[протеин]] бар. Гектарынан 25 — 35 ц пішен жинауға болады.<ref name="source1">«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том</ref> == Дереккөздер</span> == <references/> == Сілтеме == {{commonscat-inline|Crucianella}} *[https://web.archive.org/web/20110608073034/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?6927,6930 Jepson Manual Treatment] *[http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=CRUCI USDA Plants Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130705131444/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=CRUCI |date=2013-07-05 }} {{wikify}} [[Санат:Астық тұқымдасы]] {{stub}} bpzthj1pipx3hep5ycnwdz1lxx0dp4f Шатыр 0 40166 3690258 2613206 2026-11-02T12:38:16Z Султанова Айжан 187428 3690258 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Nammatjknoydart.jpg|thumb|200px]] '''Шатыр''' — далалық жағдайларда жеке құрамды, әскери техниканы, [[медицина]]лық мекемелерді, шеберханаларды және қоймаларды орналастыруға арналған жиналмалы құрылыс. Жорық кезінде немесе әскери жаттығу жағдайларында Шатырды пайдалану ежелгі заманнан келе жатыр. Оларды даярлау үшін әуелде мал терісін, онан кейін әр түрлі маталарды қолданған. Көшпелі халықтар (түркілер, моңғолдар, т.б.) жорық барысында шатыр орнына киізді пайдалана отырып, күтпеген жау шабуылына төтеп беру үшін киіз үйлер мен арба-лашықтарды жазық далада шеңберлей орналастырған (қ. [[Күрен]]). Осы тәсілдің аздап өзгерген түрі [[Еділ]] қалмақтары мен орыс-казактарында 18 ғасырға дейін сақталған. Қазіргі кезде шатыр жасау үшін арнайы маталар қолданып, қаңқалар, тіреулер, шығырлар, арқан тартпалары арқылы құрастырылады. Шатыр жорықтық, лагерьлік және әмбебап болып бөлінеді. Жорықтық шатыр жаздық және қыстық болып бөлінеді. Қарапайым шатыр сарбаздар мен сержанттардың жабдық-тұрмандарының керек-жарақтары болып келетін бірнеше плащ-шатырлардан тұрады. Лагерьлік шатыр жазғы кезде қолданылады. Әмбебап шатыр жылдың барлық мезгілінде қолданыла береді. Әдетте олардың жылыту қабырғалары мен жылытатын аспаптарды орнатуға арналған құралдары болады. Әмбебап шатырды бөлшектеу арқылы жекелеген шатырлар жасауға болады.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Әскери іс. Алматы: «Мектеп» ААҚ , 2001 жыл</ref> '''Дала шатырларының негізгі түрлері:''' 1.Туристік шатыр 2.Әскери шатыр 3.Экспедициялық шатыр 4.Кемпингтік шатыр 5.Жеңіл жиналмалы шатыр 6.Қалқа шатыр ==Шатыр жасауға қолданылатын материалдар== Қазіргі уақытта шатыр жасау үшін материалдардың келесі түрлері қолданылады: *[[Полиэстер]] *[[Нейлон]] *[[Тарпаулинг]] - кейбір шатырлардың түбін жасау үшін пайдаланылды. Ол екі жағынан легирленген, оның балқытылған [[полиэтилен]] жолақтарынан жасалынған. '''Маталар түрлері''' *[[Рипстоп]] (R/S). *[[Тафта]] (Taffeta). *[[Оксфорд]]. ==Дереккөздер== <references/> {{stub:Әскери іс}} {{wikify}} [[Санат:Әскери іс]] 4uspk66ynu5z9ebk1b4n1jrzdt3x1ln 3690262 3690258 2026-11-02T12:45:32Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Султанова Айжан|Султанова Айжан]] ([[User talk:Султанова Айжан|т]]) өңдемелерінен [[User:Оразәлі Диас|Оразәлі Диас]] соңғы нұсқасына қайтарды 2613206 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Nammatjknoydart.jpg|thumb|200px]] '''Шатыр''' — далалық жағдайларда жеке құрамды, әскери техниканы, [[медицина]]лық мекемелерді, шеберханаларды және қоймаларды орналастыруға арналған жиналмалы құрылыс. Жорық кезінде немесе әскери жаттығу жағдайларында Шатырды пайдалану ежелгі заманнан келе жатыр. Оларды даярлау үшін әуелде мал терісін, онан кейін әр түрлі маталарды қолданған. Көшпелі халықтар (түркілер, моңғолдар, т.б.) жорық барысында шатыр орнына киізді пайдалана отырып, күтпеген жау шабуылына төтеп беру үшін киіз үйлер мен арба-лашықтарды жазық далада шеңберлей орналастырған (қ. [[Күрен]]). Осы тәсілдің аздап өзгерген түрі [[Еділ]] қалмақтары мен орыс-казактарында 18 ғасырға дейін сақталған. Қазіргі кезде шатыр жасау үшін арнайы маталар қолданып, қаңқалар, тіреулер, шығырлар, арқан тартпалары арқылы құрастырылады. Шатыр жорықтық, лагерьлік және әмбебап болып бөлінеді. Жорықтық шатыр жаздық және қыстық болып бөлінеді. Қарапайым шатыр сарбаздар мен сержанттардың жабдық-тұрмандарының керек-жарақтары болып келетін бірнеше плащ-шатырлардан тұрады. Лагерьлік шатыр жазғы кезде қолданылады. Әмбебап шатыр жылдың барлық мезгілінде қолданыла береді. Әдетте олардың жылыту қабырғалары мен жылытатын аспаптарды орнатуға арналған құралдары болады. Әмбебап шатырды бөлшектеу арқылы жекелеген шатырлар жасауға болады.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Әскери іс. Алматы: «Мектеп» ААҚ , 2001 жыл</ref> ==Шатыр жасауға қолданылатын материалдар== Қазіргі уақытта шатыр жасау үшін материалдардың келесі түрлері қолданылады: *[[Полиэстер]] *[[Нейлон]] *[[Тарпаулинг]] - кейбір шатырлардың түбін жасау үшін пайдаланылды. Ол екі жағынан легирленген, оның балқытылған [[полиэтилен]] жолақтарынан жасалынған. '''Маталар түрлері''' *[[Рипстоп]] (R/S). *[[Тафта]] (Taffeta). *[[Оксфорд]]. ==Дереккөздер== <references/> {{stub:Әскери іс}} {{wikify}} [[Санат:Әскери іс]] 4e5v0exnuj0ag2p6giuwrebeg7bnh5e Ұршық 0 40538 3690699 2086781 2026-11-03T11:26:15Z Ерден Карсыбеков 3744 3690699 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Drop spindles.jpg|нобай|]] '''Ұршық''' — [[жүн]]нен шүйкелеп [[жіп]] иіруге арналған жеңіл аспап; [[Жіпті ұршықпен иіру|жіп иіретін]] [[құрал]]. [[Қазақстан]] аумағында ұршықты [[шаруашылық]] қарекеттерде пайдалану [[неолит]] заманынан басталады. Әсіресе, [[қола дәуірі]]ндегі ескерткіштерден басы арнайы қыштан құйылған ұршық қалдықтары көптеп табылған. Ежелгі Шығыс елдерінде де қол ұршығы пайдаланылған. Дәстүрлі қазақ қоғамында ұршық мал өнімдерін пайдаланудағы басты еңбек құралдарының бірі болды. Ұршықтың басы, сабы және мұрындық (сірге ағаш) деген бөліктері болады. [[Ағаш]], [[мүйіз]], [[құс]], [[тас]], [[сүйек]] ([[түйе]] мен [[өгіз]]дің ортан жілігінің айдар басы), [[қорғасын]] сияқты материалдардан жонып жасалған ұршық басы дөңгелек немесе жарты шар тәрізді болады, оның ортасына сап өткізетін тесігі орналасады. Сабы ұршық басынан 3—4 см шығып тұрады, оған жіп жүретін иіретілген ойық жол жасалынады. Кейде басына бір елі қашықтықтан соң мұрындық ([[ши]], [[шырпы]]) орналастырылады. Мұрындық немесе иіретілген ойық жол жіптің сіргеде біркелкі болып жинақталуына септігін тигізеді. Ұршықпен [[қап]], [[дағар]], [[алаша]], [[басқұр]], терме бау, [[шекпен]], т.б. тұрмыстық бұйымдар мен киім-кешектерге арнап жіптер тоқылған. Аз жіп иіруге арналған ұршықтың басы жеңіл, сабы қысқа етіп жасалады.<ref>Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6</ref> Ал [[тоқыма кәсібі]]нде ұршық — иіру, ширату және тегістеуіш машиналардың жіпті иіріп, ширатып, орауышқа, иіршікке, шөлмекке орайтын негізгі тетігі. Ұршықты машиналар 18 ғасырдың II-жартысында қолданыла бастады. Ұршықтың сақиналы, центрифугалы, т.б. түрлері бар. Ұршық табиғи ([[мақта]], [[жүн]], [[зығыр]]) және [[химиялық талшықтар]]ға арналған болып ажыратылады. Ұршық — ұзын, күрделі геометриялық формалы жұқа және иілгіш болат [[шпиндель]]ден тұрады. Табиғи талшықтарды иіруге арналған сериялы ұршық шпинделінің жоғарғы бөлігіне қағаз [[патрон]] немесе ағаш [[шөлмек]] кигізіледі. Шөлмекке шуда оралады. Жіп қозғалмайтын [[сақина]] бойымен сырғанайтын жүгірткі арқылы ұршыққа келеді. Ұршықтың айналуы кезінде шуда жіп тартылады және жүгірткінің сақина бойымен қозғалуын қамтамасыз етеді. Кейіннен ұршықтың иіру, ширату, екі жіпті орау процестерін біріктіретін иіру-ширату машинасы іске асырылды. [[Кілем]], [[корд]], [[арқан]], т.б. арналған жіптер өндірісі кезінде 2 рет ширататын ұршық қолданылады. Мұндай ұршықтар қарапайым ұршықпен салыстырғанда, құрылымы күрделі және өнім өндіруді екі есеге арттырады.<ref>[[Қазақ Энциклопедиясы|"Қазақ Энциклопедиясы"]], 9 том</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қолөнер]] fzpa27ngjvnnwi21moafu6dl8u0x5ar Иші 0 43483 3690614 2458443 2026-11-03T08:31:51Z Ерден Карсыбеков 3744 3690614 wikitext text/x-wiki [[Сурет: Buckskin Trockenziehen.jpg|нобай|]] '''Иші''' — тері илеу кәсібімен шұғылданатын адам. Ишінің қолынан шыққан терілер, әсіресе, ұсақ мал, аң терілері киім-кешек ([[тон]], [[ішік]], т.б.), тұрмыстық қажеті бар заттар үшін пайдаланылады. Қазақ ишілері тері илеу үшін идің малма, былжыр, кермек деген түрлерін қолданған. Ағаш ыдысқа [[айран]], [[Сарысу (сүт өнімі)|сарысу]], [[іркіт]] құйып, оған [[ұн]], [[кебек]], [[сірке суы]]н қосып, теріні тұтас батырып, мезгіл-мезгіл араластырып илеуді малма иімен илеу деп атаған. Мұндай әдіспен қой-ешкі терісі 6 – 9 күнде, [[ірі қара]] терісі 15 – 20 күнде иленеді. Айранға ұн, кебек, шамалы сірке суын қосып, қоймалжың қалыпқа келтірілген иді былжыр дейді. Былжырды терінің іш жағынан жағып, пұшпағына пұшпағын келтіре бүктеп, жылы жерге бірнеше тәулік қойып илейді. Кермек имен илеу әдісімен иленген теріден былғары, жарғақ, т.б. жасау үшін малмаға иленіп жұмсарған теріні пісіріп әрі бояу үшін қолданады. [[Томарбояу]], [[рауғаш]]тың тамыры, [[қына]], [[емен]] сияқты ағаштардың қабығын жуып, кептіріп, ұнтақтап, оған ермен-жусанның бүрін, [[ашудас]] қосады. Қазір ишілікпен, негізінен, арнаулы өндіріс орындары шұғылданады.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Тері ұқсату]] * [[Былғары өңдеу]] [[Санат:Мамандықтар]] 5bsyu9v6w6tqybsfn60kggsie3brokh Тасбақалар 0 44579 3690720 3658075 2026-11-03T11:48:13Z Султанова Айжан 187428 3690720 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Тасбақалар | image = Florida Box Turtle Digon3 re-edited.jpg | image_caption = ''[[Terrapene carolina]]'' | fossil_range = [[Late Triassic]] – Recent, {{Fossil range|215|0}} | regnum = [[Жануарлар]] | phylum = [[Хордалылар]] | classis = [[Бауырымен жорғалаушылар]] | superordo = '''Chelonia''' | superordo_authority = Macartney, 1802 | ordo = '''Testudines''' | ordo_authority = [[Карл Линней|Линней]], 1758 | range_map = World.distribution.testudines.1.png | range_map_caption = Көк: теңіз тасбақалары, қара: жер тасбақалары | subdivision_ranks = Кіші саптары | subdivision = [[Cryptodira]]<br />[[Pleurodira]]<br /> тағы басқалары }} '''Тасбақалар''' ({{lang-la|Testudines}}) – [[бауырымен жорғалаушылар]] отрядының бірі. [[Триас]] кезеңінен белгілі, [[котилозаврлар]]дан шыққан деген пікір бар. Қазір тіршілік ететін Тасбақалардың 250-ге жуық түрін 12 тұқымдасқа, 2 кейде 5 отряд тармағына біріктіреді. Тасбақалар барлық құрлықтарда (тек [[Антарктида]]да кездеспейді), негізінен тропиктік және субтропиктік аймақтарда таралған, әр тұқымдастың өзінің таралу орталықтары мен көбірек кездесетін жерлері бар. Тасбақалар ыстық шөлді жерлерді, тропиктік ормандарды, тау беткейлерін, өзен, көл, батпақ, елді мекендер маңын, [[теңіз]] жағалауларын, мұхиттарды мекендейді. Суық және құрғақшылық кезде қысқы, кейде [[жаз]]дық ұйқыға кетеді. Тасбақалардың ерекшелігі денесі сүйекті-мүйізді не сүйекті-терілі сауытпен қапталған. Арқа сауытын [[карапакс]], ал бауыр сауытын [[пластрон]] деп атайды. Сауытының ұзындығы 12 см-ден 2 м-ге дейін жетеді. [[Карапакс]] теріден дамыған сүйек тақташықтарынан тұрады; оның ішкі бетіне омыртқа қанаттары және қабырғалар бекиді. Пластронның тақташықтары бұғана мен құрсақ қабырғаларынан құралған. Екі сауыттың біріккен жері тарамыс сіңірмен қозғалмалы түрде не сүйектері кірігіп жалғасады. Екі сауыт арасынан Тасбақалардың басы, мойны, аяқтары шығып тұрады, қауіп төнгенде бұларды сауыт ішіне жиып алады. Көру, иіс сезу органдары жақсы дамыған, нашар естиді. Жақтарында тістері болмайды, иегінде тұмсық тәрізді мүйізді қабыршақтары бар. Құрлық Тасбақалары негізінен өсімдік қоректі; тұщы [[су]] Тасбақалары [[балық]]тармен, қосмекенділермен, [[Омыртқасыздар|омыртқасыз]]<nowiki/>мен қоректенеді. Тіпті бірнеше айдай қоректенбеуі де мүмкін. Құрлықта шағылысады (бір немесе бірнеше жүз жұмыртқа салады). Жыныстық жағынан 2 – 3 жасында жетіледі. Кейбір түрлері жылына 3 рет, кейде одан да көп жұмыртқа салады. Шар немесе эллипс тәрізді жұмыртқаларының сырты әктасты қабыршақпен ([[құрлық тасбақалары]]нда), не терілі жабынмен ([[тұщы су тасбақалары]]нда) жабылған. Инкубация кезеңі көпшілік түрінде 2 – 3 ай ([[Піл тасбақасы|піл тасбақаларында]] 6 – 7 ай). Табиғи жағдайда 150 жылдай тіршілік етеді. Тасбақалардың [[Қазақстан]]да 2 тұқымдасы: тұщы су тасбақалары және құрлық тасбақалары, олардың бір-бірден түрлері ([[батпақ тасбақасы]]) бар. Екінші тұқымдастың жалғыз түрі – [[дала тасбақасы]] республиканың оңтүстігінде таралған. 38 түрі мен түр тармағы қорғауға алынып, Халықаралық табиғат қорғау одағының “[[Қызыл кітап|Қызыл кітабы]]<nowiki/>на” енгізілген. == Қорегі == Тасбақалар негізінен шөппен қоректенеді. Олар шөптердің, жабайы гүлдердің және жоғары протеинді өсімдіктердің көп түрін жей береді. Сонымен қатар олар суды да көп мөлшерде пайдаланады. Кейбір тасбақалар жәндіктер мен құрттарды да, тіпті өлген үлкен жануарлардың қалдықтарын да жейді. == Жұмыртқалары мен балалары == Ұрғашы тасбақалар індер қазып, сонда жұмыртқа салады. Олар бір салғанда бір жұмыртқадан елу бір жұмыртқаға дейін жетеді. Ал тасбақалардың түрлеріне байланысты жұмыртқалар екі ай мен бір жылдан астам уақыт аралығында дамып жетіледі. Балаларының жынысы ұяның температурасына байланысты болады. Жылы ұяда, әдетте, ұрғашы балалар, ал салқын ұяда еркек балалар жетіледі. Жұмыртқадан шыққаннан кейін жас тасбақалар өздігінен өмір сүреді. == Тасбақалардың өміршеңдігі == Тасбақалар – ұзақ жасайтын жануарлар. Көптеген тасбақалардың 150 жылдан астам уақыт өмір сүретіндігі туралы жазбалар бар. Туи Малила ең ұзақ өмір сүрген тасбақа болды. Ол 1965 жылы 188 жасында өлген. == Сауыттары == Сауыттарының үстіңгі бөлігі қалқанша деп, ал астыңғы бөлігі құрсақ қалқаншасы деп аталады. Қалқанша немесе сауыт күмбез пішінде болып, қабырғалары мен арқасынан шығатын сүйектерден жасалады. Алдыңғы және артқы аяқтарының арасындағы сүйекті жоталар бауыр сауыты мен арқа сауытын жалғастырады. '''Көбеюі''' Тасбақалар жұмыртқа салу арқылы көбейеді.Аналық тасбақа жұмыртқаларын құмға немесе топыраққа көмеді.Белгілі бір уақыттан кейін жұмыртқадан кішкентай тасбақалар шығады. {{wikify}} [[Санат:Тасбақалар| ]] {{stub}} 0nzctmvou9ekdmlxuvpbes3srajrftj Ибадулла Айғалиұлы Таутенов 0 48505 3690724 3668695 2026-11-03T11:52:45Z Yessentaikyzy 160245 3690724 wikitext text/x-wiki {{Тұлға|Есімі=Ибадулла Айғалиұлы Тәутенов|Туған күні=1.1.1956|Туған жері=[[Нағи Ілиясов ауылы|Н. Ілиясов ауылы]], [[Сырдария ауданы]], [[Қызылорда облысы]]|from={{KAZ}}|Азаматтығы={{KAZ}}|Мамандығы=ғалым-агроном|Марапаттары={{Құрмет ордені}}|Сурет=Таутенов.jpg|ені=200}} '''Ибадулла Айғалиұлы Тәутенов''' ([[1 қаңтар]] [[1956 жыл|1956 жылы]] туған, [[Сырдария ауданы (Қызылорда облысы)|Сырдария ауданы]], [[Нағи Ілиясов ауылы|Н.Ілиясов ауылы]], [[Қызылорда облысы]] ) – қазақстандық ғалым-агроном, ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы (2005)<ref>Қазақ энциклопедиясы</ref>, қауымдастырылған профессор (2023). == Өмірбаяны == 1978 жылы Қазақ ауыл шаруашылығы институтын (қазіргі [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]]) бітірген. == Еңбек жолы == * 1978 — «Қазақ КСР-нің 50 жылдығы» кеңшарында бас агроном; * 1978–1992 — Қазақ күріш ғылыми-зерттеу институтында аға ғылыми қызметкер; * 1992–2008 — Ы. Жақаев атындағы Қызылорда агроөнеркәсіп инженерлері институтында (қазіргі [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті]]) аға оқытушы, кафедра меңгерушісі, бас әдіскер, орталық бастығы; * 2008–2014 — «Қазақ күріш шаруашылығы ҒЗИ» ЖШС бас директорының ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары; * 2014–2018 — Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің ғылыми жұмыстар және халықаралық байланыстар жөніндегі проректоры; * 2019 жылдан бастап — аталмыш университеттің қауымдастырылған профессоры. * 2026 жылы Қазақ аграрлық ғылымдар академиясының академигі болып сайланды. == Ғылыми қызметі == Ғылыми еңбектері Сырдария өзенінің төменгі ағысындағы шалғынды, батпақты топырақтарда күріш егістігіне берілетін азот тыңайтқыштарының түрлеріне, оларды енгізу әдістерінің тиімділігіне, сондай-ақ күріштің минералдық қоректенуі мен өнімділігін арттыру мәселелеріне арналған. 170-тен астам ғылыми және оқу-әдістемелік еңбектің авторы, оның ішінде 2 монография, 2 оқу құралы, 25-тен астам ұсыным бар. Өнертапқыштыққа 15-тен астам патент пен авторлық куәлік алған. Ауыл шаруашылығы дақылдарының 5 сортын шығаруға және жаңа технологияларды әзірлеуге үлес қосқан. Ғылыми жетекшілігімен 4 PhD докторы дайындалды. == Марапаттары == * Қазақстан Республикасы Президентінің Алғыс хаты (2007) * ҚР Ауыл шаруашылығы министрлігінің Құрмет грамотасы (2012) * «КазАгроинновация» АҚ Құрмет грамотасы (2012, 2014) * Қызылорда облысы әкімінің Алғыс хаты (2012, 2017, 2018, 2021) * ҚР ЖОО Қауымдастығының «Үздік ғылыми қызметкер» атағы (2019) * [[Құрмет ордені|«Құрмет» ордені]] (2022) * ҚР Парламенті Сенатының Алғыс хаты (2022) * «ҚР Ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі (2022) * Университеттің «Үздік оқытушысы» төсбелгісі (2022) * Сырдария ауданының құрметті азаматы (2024) * Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетанің Құрметті профессоры (2025)<ref>Сыр елі.Энциклопедия.–Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2024.– 610-б.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Сырдария ауданында (Қызылорда облысы) туғандар]] [[Санат:Қазақстан агрономдары]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторлары]] n7io41tvmlia7hgnkztb965uo7s17d6 Нұргелді Мақажанұлы Уәлиев 0 48569 3690461 3144526 2026-11-03T05:26:42Z ~2026-58563-25 187932 /* Марапаттары мен атақтары */ 3690461 wikitext text/x-wiki '''Уәлиев Нұргелді Мақажанұлы''' (01.07.1945 ж.[[Алматы облысы]] [[Көксу ауданы]] [[Еңбекшіқазақ ауданы]] т.) - [[филология]] ғылымдарының докторы (2007), профессор. (1968, қазіргі [http://kaznu.kz/ ҚазҰУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110616002753/http://kaznu.kz/ |date=2011-06-16 }}) және [[Қазақстан]] ғылым академиясының Тіл білімі институтының аспирантурасын (1972) бітірген соң осы институтта кіші (1973–90), аға (1990–95) ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі (1995–96), институт директорының орынбасары (1995–2009) болды. 2009 жылдан бас ғылыми қызметкер болып жұмыс істейді.<ref>Қазақстан ұлттық энциклопедиясы</ref> ==Н.Уәлиевтің ғылыми еңбектері== Қазақ тілі мәдениетінің, әдеби тіл нормаларын кодификациялаудың теориялық әрі практикалық проблемаларына және қазақ фразеологиясының өзекті мәселелеріне арналған. Олардың негіздері: * «Сөз мәдениеті» (1984); * «Қазақ орфографиясындағы қиындықтар» (1988); * «[[Қазақ графикасы]] мен [[орфография]]сының [[фонология]]лық негіздері» (канд. дисс., (1993); * «Қазақтың бата-тілектері» (1993; 2007) * «[[Фразеология]] және [[тілдік норма]]» (1997); * «Емлесі қиын сөздер» (2001, бірлескен авторлар); * «Қазақ тілінің орфографиялық сөздігі» (1988, 2001, 2005, бірлескен авторлар); * Қазақ [[сөз мәдениеті]]нің теориялық негіздері (докт. дисс., 2007) т.б. Н.Уәлиев – жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағыттағы 10-сыныбына арналған «Қазақ тілі. Сөз мәдениеті» (Алматы, 2006) атты оқулықтың авторы <ref>Қазақ тілі энциклопедиясы</ref>. ==Зерттеу бағдарламаларына қатысуы== Институттың іргелі зерттеу бағдарламасы бойынша ол «Қазіргі қазақ тілі функционалдық стильдерінің қалыптасуы мен дамуы», «Бұқаралық ақпарат құралдарының тілі» (1997-2002), «Қазақ жазуының дамуы мен қалыптасу кезеңдері» (2005-2008) атты тақырыптардың ғылыми жетекшісі болды. Мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы бойынша Н. Уәлиевтің басшылығымен он бес томдық «Қазақ әдеби тілінің сөздігі» құрастырылуда. Қазіргі кезде [[Сөздік]]тің ХV томының барлығы дерлік жарық көрді<ref>Қазақ әдеби тілінің сөздігі. Алматы,2011</ref>. Н.Уәлиев – ғылыми ұйымдастыру жұмыстарына және жоғары білікті ғылым кадрларын даярлау ісіне атсалысып жүрген ғалым; қазіргі кезге дейін 13 ғылым кандидатын даярлады. Н.Уәлиев ғылыми зерттеу жұмыстарымен шұғылдана жүріп, Қыздар педагогтік институтында дәрістер оқып, осы институттың аспиранты Ғалия Шәріпжанованың кандидаттық жұмысына ғылыми жетекшілік жасады. А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында студенттердің практикалық жұмыстарын ұйымдастыруға басшылық жасап, Тіл білімі институты мен [[Университет]]тің [[Қазақ тілі кафедралары|қазақ тілі кафедрасы]] арасындағы ғылыми байланысқа ұйытқы болды. Сондай-ақ [[Университет]]тегі А.Байтұрсынұлы атындағы зертхана кабинеттің ашылуына атсалысты. == Марапаттары мен атақтары == * Филология ғылымдарының докторы (2007) * [[Профессор]] * «Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің үздігі» төс белгісі (1996 ж.) * «Қазақстан Республикасының ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төс белгісі (2006 ж.) * Халықаралық INTAS қорының стипендиаты (1998-1999) * Ғылым мен техниканың дамуына зор үлес қосқан ғалымдар мен мамандарға арналған Қазақстан Республикасының Мемлекеттік ғылыми стипендиясының лауреаты (2008-2010) * [[Құрмет ордені]] (2013) * [[Парасат ордені]] (2026) == Дереккөздер == <references/> == Сілтемелер == *[http://kaznu.kz/ ҚазҰУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110616002753/http://kaznu.kz/ |date=2011-06-16 }} {{Суретсіз мақала}}{{wikify}} [[Санат:Қазақ ғалымдары]] {{stub}} fojv3kqqkp5h3qgea7vo4oirss5s0wi Бозоқ 0 48841 3690567 3618109 2026-11-03T07:03:47Z Noname888889 187941 /* Орналасқан жері */ 3690567 wikitext text/x-wiki {{Көне қалашық |Атауы = Бозоқ |сурет = Entry side to Bozoq archeological area.jpg |өлшемі = |Сурет атауы = |Мәртебесі = Республикалық маңызы бар ескерткіш |Мемлекет = [[Түрік қағанаты]],<br>[[Қыпшақ одағы]],<br>[[Алтын Орда]],<br>[[Қазақ хандығы]] |Қазіргі жері = {{KAZ}}, [[Астана]] маңы |Қалануы = VII ғасыр |Қалаушы = |Деректерде атала бастады = |Басқаша атаулары = |Халық саны = |Қиралды = |Қиралу себебі = |Орналасуы = |lat_dir = N |lat_deg = 51 |lat_min = 08 |lat_sec = 42 |lon_dir = E |lon_deg = 71 |lon_min = 16 |lon_sec = 15 |region = |CoordScale = |Позициялық карта 1 = Қазақстан |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Облыс картасы = |Ортаққордағы санаты = }} '''Бозоқ''' – көне қалашық, [[Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]]не енген археология ескерткіші. == Орналасқан жері == [[Астана]] қаласының оңтүстік-батысында 5 км жерде орналасқан, Бұзықты өзенінің шығыс жағалауы, [[Есіл]] өзенінің сол алқабы бұл өте тарих сақталған мекен болып саналады. == Зерттелу тарихы == Бозоқ қалашығы алғаш рет 1816 жылы Сібірден Солтүстік және Орталық Қазақстанға бағытталған экспедиция жүргізген патша армиясының офицері, тау инженері Иван Шангиннің жолсапар жазбаларында аталды. 1928 жылы Ақмола облыстық өлкетану музейінің директоры Леонид Семёнов ескерткішті көруге барғанымен, жергілікті халықтан нақты дерек ала алмағанын жазады. 2019 жылы Бозоқ қалашығы Қазақстан Республикасының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің тізіміне енгізілді. == Игерілу кезеңдері == === Ерте ортағасырлық кезең === VII ғасырдан бастап Бозоқ аумағы түркі тайпалары тарапынан игеріле бастады. Бұл кезеңде үш алаңнан тұратын бекіністі орталық тұрғызылып, әр алаң 65 × 55 метр көлемінде жобаланған. Орлардың ені 3–5 м, тереңдігі 2–3 м аралығында болған. Қорған қабырғалары қам кесектен тұрғызылып, бүгінгі күнге дейін 1 метрге жуық биіктікте сақталған. === Қыпшақ кезеңі === X ғасырда Бозоқ қайта игеріліп, қағанға арналған резиденция ретінде дамыды. Қалашықта шикі кірпіштен тұрғын үйлер мен күзет мұнарасы салынды. Шығыс бөлігі егіншілік пен бау-бақшаға арналды. Суару жүйесі табиғи көлдер мен көктемгі тасқын суларды пайдалану арқылы жүргізілген. Академик Кемел Ақышевтің пікірінше, Бозоқ — қыпшақ қағанының әскери-әкімшілік резиденциясы болған. Қалашық Ұлы Жібек жолының маңызды торабында орналасып, Қытай мен Еуропаны, Сібір мен Қазақстанның оңтүстік қалаларын (Тараз, Сауран, Сығанақ, Талхир) байланыстырып тұрған. === Алтын Орда кезеңі === XIII ғасырдағы моңғол шапқыншылығынан кейін қалашық біраз уақыт бос қалды. Кейінірек Жошы Ұлысы (XIII–XIV ғғ.) кезеңінде Бозоқ қайта жанданып, діни-мемориалдық орталыққа айналды. Бұл жерде Нұра–Есіл аймағы ақсүйектеріне арналған бес кесене, екі кірпіш күйдіру пеші және басқа да культтік нысандар табылды. == Әйел-жауынгер ("Інжу") == Археологиялық қазба барысында 40 жас шамасындағы жауынгер әйелдің қабірі табылды. Ол ағаш табытқа салынып, сәнді киіммен, жартылай қымбат тастардан жасалған алқа, күміс сырға мен білезіктермен жерленген. Басының тұсында моңғол дәуіріне тән бокка — жібекпен қапталған, інжумен әшекейленген қайың қабығынан жасалған бас киім қойылған. Қабір ішінен темір найза, қанжар, күміс тостаған және қола айна табылды. Бұл заттар оның жоғары әлеуметтік мәртебесін айқындайды. == Ортағасырлық тұрғын үй үлгілері == XIII–XIV ғасырларға жататын жартылай жеркепе үлгісіндегі тұрғын үйлер қалашықтың солтүстік бөлігінен табылды. Үйлер 2–4 бөлмеден (жалпы аумағы 17–20 м²) тұрады және ұзынша дәліздермен жалғасқан. Ішінде ошақтар, П-тәрізді сәкілер, қабырға ойықтары бар. Үйдің төбесі қамыспен жабылып, саз балшықпен сыланған. Қазба барысында керамика, темір бұйымдар, диірмен тастары мен моншақтар табылды. == Мәдени маңызы == Бозоқ қалашығы — VII ғасырдан XVI–XVII ғасырларға дейінгі аралықты қамтитын, көне түркілерден бастап қыпшақтарға дейінгі мәдениеттер тоғысқан маңызды ескерткіш. XIV ғасырдан бастап діни орталыққа айналған. Бозоқ қазіргі таңда Қазақстан далалық археологиясындағы ең жақсы зерттелген ортағасырлық ескерткіш болып саналады. Оның материалдары этногенез, әлеуметтік құрылым, шаруашылық пен материалдық мәдениет тарихын зерттеуге маңызды база болып табылады. Мавзолейлер мен культтік нысандар ислам дінінің Сарыарқа даласына таралу үдерістерін зерделеуге мүмкіндік береді. == «Бозоқ» музей-қорығы == «Бозоқ» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы 2019 жылы құрылды. Ол Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігіне қарасты мекеме болып табылады және Бозоқтағы археологиялық, этнографиялық және сәулеттік ескерткіштерді сақтау, зерттеу және кең жұртшылыққа таныту істерімен айналысады. Музей қызметінің негізгі бағыттарына мыналар жатады: * археологиялық зерттеулер мен қазба жұмыстары; * этнографиялық құжаттандыру; * көрмелер мен экспозициялар ұйымдастыру; * ғылыми еңбектер жариялау; * семинарлар, дөңгелек үстелдер және халықаралық конференциялар өткізу. Музей педагогикасына және цифрландыру, тарихи реконструкция және халықаралық ынтымақтастық арқылы дала өркениеті мұрасын танымал етуге ерекше көңіл бөлінеді. 2019 жылы музей мен Түркияның Ынтымақтастық және үйлестіру агенттігі (TİKA) арасында инфрақұрылым мен ғылыми жобаларды дамытуға бағытталған меморандумға қол қойылды. Археологиялық қазбалар негізінде ашық аспан астындағы ұлттық парк құрылуда. Онда ескерткіштердің реконструкциясы арқылы тарихи-мәдени мұра нысандары Энеолит дәуірінен бастап Жаңа заманды қоса қамтитын кеңістікте қайта жанданады. Бүгінде «Бозоқ» — елорда мәдени және ғылыми өміріне енген, Ұлы даланың тарихи мұрасын танытатын ғылыми-ағартушылық орталық болып табылады. == Тарихи деректер == Шамамен VIII ғасырда өмір сүрген, жергілікті билеушінің ордасы саналған. Бозоқтың гүлденген кезі жергілікті түркілердің арасында қыпшақтардың беделі артқан X — XI ғасырға сәйкес келеді. XI ғасырдың басында бүкіл қазақ даласы қыпшақ мемлекеті болып аталды. Қаланың орналасқан жері туралы алғашқы ақпарат патша армиясының офицері, геодезист [[Шангин Иван Петрович|И. Шангин]]нің [[1816 жыл|1816]] жылмен белгіленген жазбаларында кездеседі.<br> Бозоқтың аумағы 30 га жерді алып жатыр. Астана қаласының оңтүстік-батыс шетінде Бұзықты көлінің шығыс жағалауында орналасқан. Қалашық [[Нұра]] өзенінің Есіл өзеніне өте жақын ағып келетін тұсында орналасқан. Осы тұста олардың арасын 40 км жер бөліп жатыр. Бұл жер шаруашылық мақсаттарға, әскери-стратегиялық дайындық өткізуге, керуен жолдарын бақылауға алуға өте қолайлы болған. Бұл ортағасырлық қалашық X — XI ғасырлардағы ескерткіші — аумақтың әкімшілік және сауда орталығы, сонымен қатар [[Ұлы Жібек жолы]] бойындағы қыпшақ билеушілерінің әскери ордасы болған. Сонымен қатар діни-ғибадаттық шаралар өткізетін және адам аз тұратын маң далада жолаушылар мен сауда керуендеріне географиялық бағдар беретін орталық саналған. XIII — XV ғасырларда қалашық орны қасиетті, киелі саналып, ақсүйектерді жерлейтін орынға айналды. Бозоқ адамдардың рухани өмірінде де ерекше маңызға ие бола бастады. Мұсылмандар арасында киелі орын саналып, бұл жерде құлшылық етіп, әруақтарды еске алып, ас берілетін болды, ұлттық ойындар ойналып, жарыстар өткізіліп тұрды. Сонымен қатар жолаушылар мен керуендердің дем алып, түнейтін орнына айналды. Бозоқ солтүстіктен оңтүстікке қарай Есіл-Нұра-[[Қорғалжын (көл)|Қорғалжын]]-[[Сарысу (өзен)|Сарысу]]-[[Сырдария]] бағытындағы, шығыстан батысқа қарай [[Моңғолия]]-[[Алтай]]-[[Хазария]]-[[Болгария]]-[[Русь]] бағытындағы керуен жолдардың түйіскен жерінде орналасқан. Қалашықтың ғарыштан фототүсірілімі жасалған.<br> Қалашықты [[1998 жыл|1998]] жылы [[Кемел Ақышұлы Ақышев|К. Ақышев]] анықтаған және одан кейінгі археологиялық жұмыстар сол кісінің басқаруымен жүргізілген. == Қалашық сипаты == Қала 3 бөліктен тұрады. Орталық бөлігі домалақтана келген төртбұрышты кварталдан тұрады. Кварталдың биіктеу келген орталық бөлігінде минареттің қалдығы мен 3 — 4 мазар орны сақталған. Олардың барлығы күйдірілген кірпіштен тұрғызылған. [[Еуразия ұлттық университеті|Еуразия университеті]]нің Бүкіләлем тарихың және археологиясы кафедрасының оқытушылары — археологтардың жүргізген зерттеулерінің нәтижесінде кірпішті сол жерде күйдірген, батпақты да сол жерде дайындаған. Су жақын жердегі көлдердің бірінен алынып, арнайы құрылғылардың көмегімен беріліп отырған. Қалашықтың шет жағынан жер суландыратын құралдар табылған, соған қарағанда тұрғындары егіншілікпен айналысқаны байқалады. Түсімі жақсы жерлер мен суармалы егіншілік Бозоқ қалашығының тұрғындарына нан өнімін алуға мүмкіндік берген. Оны өз қажеттеріне пайдаланған және алыс жерлердегі тұрғындар мен керуендерге сатып сауда жасаған. Мемлекет басшысы [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Н. Назарбаев]] өз еңбектерінде: «...ортағасырлық Бозоқ қаласын Ақмоланың түпкі атасы деп санауға болады, ал оның соңғы мұрагері қазіргі [[Қазақстан]]ның астанасы — Астана қаласы», — деп жазған. «Бозоқ» топонимінің шығуы туралы көптеген нұсқалар бар. Солардың біреуіне сәйкес, «Бозоқ» - бұл түркі-оғыздық термин, «бұзатын», «өтетін оқ» немесе «боз оқ» - «ақ оқ» деген мағынаға ие. «Боз» сөзінің өзі бірнеше ауыспалы мағына береді: тың жер, жыртылмаған жер, бетеге. Қалашық Қазақстанның далаларында отырықшы тайпалардың болғанына ғана дәлел емес, сонымен қатар қазіргі мемлекеттің елордасы - Астананың тарихы тереңде жатқанының да дәлелі. Қазіргі уақытта Бозоқ қалашығы «Археологиялық және сәулет ескерткіштері» категориясы бойынша Қазақстанның киелі жерлер картасына енген.<ref>Қазақстанның тарихи-мәдени нысандарының және жаппай зиярат ету орындарының альбомы/ ; ҚР Мәдениет және спорт министрлігі, Қазақ ғылыми-зерттеу мәдениет институты ; [жоба авторы Т. Бекбергенов ; бас ред. А. Р. Хазбулатов]... – Астана : [б. ж.], 2018. - 495 б., суретті; . – Библиогр.: 490 б. . – 100 дана – ISBN 978-9961-23-485-9</ref> <gallery> Ancient Kazakh city Bozoq.jpg| Archeological area of Bozoq.jpg| Bozoq area and Buzukty lake.jpg| </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == ''Хабдулина М. К., Гаврилов Д. А.'' Бозок — средневековое городище на реке Ишим (Центральный Казахстан). — Алматы: Институт археологии имени А. Х. Маргулана, 2023. — Т. XX. — 360 с. — (Материалы и исследования по археологии Казахстана). — 300 экз. — <nowiki>ISBN 978-601-7106-82-9</nowiki><ref>https://archeo.kz/ru/library/materialy-i-issledovaniya-po-arh-kz/bozok-srednevekovoe-gorodishe-na-reke-ishim-centra/read/</ref> == Сілтемелер == * [https://bozok.kz/kz/ «Бозоқ» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220819103920/https://bozok.kz/kz/ |date=2022-08-19 }} * [https://egemen.kz/article/177347-astananynh-tupki-atasy-%E2%80%93-bozoq Астананың түпкі атасы – Бозоқ] — «[[Егемен Қазақстан]]», 6.11.2018. {{Қазақстанның көне қалалары}} {{Астана ескерткіштері}} [[Санат:Астана қаласының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]] [[Санат:Астана ескерткіштері]] ahkfwfbmpgravugslks6hc7lr1rs19b Қазақи төбеттер 0 48977 3690522 3672739 2026-11-03T06:05:30Z Мухаметқали 187935 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 3690522 wikitext text/x-wiki ==Төбет тарихы== '''Төбет''' - [[әлемнің]] барлық [[аңыз]]дарында [[бағзы]] замандардан Адамзат серігі ретінде танылып, [[тарих]] таразысын бірге тербеген тіршілік иелері - таңғажайып жануарлар туралы мәліметтер көп сақталған. Біз әрқашан [[қиял]] қанатына мініп, арман әлемін іздегенде қасымыздан табылып, көмек көрсететін ғажайып тіршілік иелерін: [[самұрық]], [[айдаһар]], [[жылан]] мен [[барыс]], Жерді үстіне қондырған алып [[тасбақа]] мен мемлекеттерді сақтап қалған бөрілерді еске аламыз… Біз оларды тарих сырларын жинаған [[фреска]] өрнектерінен, жаңа табылған тарихи қазбалар арасындағы шиыршықтардан іздейміз, [[лохнес]] құбылысын анықтауға арнайы [[экспедиция]]лар ұйымдастырамыз, өзімізге қажетті сұлбаларды көру мақсатында кейде [[пирамида]] жұмбақтарына үңілсек, кейде тіптен жұлдызды ғарыш кеңістігіне көз тігеміз… ХХI ғасырдың Қазақстанда өткізіліп жатқан көрмелерінің бірінде [[Марко Поло]] еңбектерін зерттеп жүрген француз ғалым-этнографы қарапайым қарғы бау тағылған алып та [[маңғаз ит]]ті ұстап тұрған [[ақсақал]]дың алдына барып қаққан қазықтай қатады да қалады. Итті бастан-аяқ қараған күйі жануардың алдына жүгіне отыра кете, өзіне таңдана қараған жүздеген адамның көзінше аузынан жалын шашқан айдаһарды көрген адамға тән сезіммен сөйлей бастады. -Бұл… бұл – нағыз Төбет емес пе? – ғалымның даусы дірілдей шықты, - Нақ өзі ме? Көшпенділер өркениетінің сақшысы болған айтулы ит пе?! Бұл сөздер маңындағыларға өткен дәуірден ескен желдің лебіндей әсер етті. Жастар асқан қызығушылықпен ірі денелі итті қоршап алып, қарай бастады. Иттің иесі француздың шаттанған себебін аса түсіне қоймаған күйі, өзі де иті де байсалды да байыпты күйде қала берді. Ақсақалдың көрмеге келу мақсаты да айқын. Ол сұрыптау тәжірибесі бойынша алынып, базар бағамын төмендеткен төбет иттерден нағыз Төбеттің ерекшелігі мен артықшылығын танытпақшы. Мүмкін, қарт өзінің адамдар назарына аңыздағы [[кентаврларға]] барабар тіршілік иесін ұсынып тұрғанынан бейхабар болар, бірақ ол өз Төбетінің қасқыр алар қасиеттілігі мен [[ықылым]] замандардан белгілі санаулы табиғат таңғажайыптарының бірі екеніне кәміл сенімді. '''<ref name="source1">Төбет</ref> Төбет иттердің шығу тегі жайындағы мәлімет көздері б.з.б. 1121 жылдардан басталады. Қазақы төбет ит қаңқалары Шығыс Еуропадан Қиыр Шығысқа дейінгі мұздақ дәуірі алдындағы климаттық зоналы өлкелерден табылған.''' Көшпенділер өмірі дәстүрлі түрде жылқы малымен тығыз байланысты. Марко Поло ХІІІ ғасырдағы [[қазақтар]] туралы жазбаларында ойға сыймайтын алып денелі, ерекше күшті иттер жайында былай деп жазып кеткен: «Тайыншадай биік денелі иттер - тағы аңдарды аулауда, күзетте және ауыр жұмыстарда тамаша серік». Шағатай ұлысынан саяхатшы қасқыр алатын бұл иттерді хан сарайынан кезіктірген. Оларды өсірумен ханның екі бауыры айналысқан. Ит саны 10 мың бас көлемінде болған. Қасқыр алар иттердің хан сарайында осынша мән беріліп, арнайы өсірілуі еріккеннің ермегі емес, жыртқыштармен жағаластырған көшпенді өмір талабы еді. Бүгінгі күнде Қазақстанда таза қанды Төбеттер аз қалды. Егер де Алматы облысындағы тасқа қашалған ит суреттеріне негізделген деректерге сүйенсек, онда бұл иттердің осы өлкеде өмір сүріп жатқан кезеңін 4 мың жылдан астам деп қарап, қазіргі Төбеттің – бүкіл қазақ халқы бастан кешкен дәуірлердің куәгері болған асыл тұқымның шынайы ұрпағы екенін батыл айтуға болады. Олай болса, француздың «желдей жүйткіген жүйріктер дәуіріндегі көшпенділер өркениетін сақтап қалған ит туралы» таңданысына төмендегідей дәлел айтуға болады: Төбет – көшпенді өмір тарихының құнды жәдігері, отырықшы мәдениет тұсында жоғалып кету қаупі төнген алып кейіпкер, яғни, өзін сомдаған уақытқа қалтқысыз қызмет еткен шынайы перзент. Енді бұл иттердің көшпенділер өмірінен салынған бір де бір суреттен бой көрсетпеуі жөнінде сұрақ туары сөзсіз. «Бөрінің тәңірісі болса, иттің иесі бар» деп бағалаған халық, Төбет – жеті қазынаның бірі, дала көшпенділерінің құндылығы ретінде тіл-көзден сақтауға тырысқан. Ал құпия тек аманат ретінде ғана беріледі емес пе? Төбет – адам қабағын баққан жай серік, немесе айбат берер көрік, ұлтқа тән ортаның көрсеткіші емес, сайын даланың ғасырлар көшімен жалғасқан тұтас өркениетін қорғау міндетін мойнына жүктеген метафизикалық күш, кие. Кие мен қасиет деген ұғымды жарқыратып көрсете бермей, жасырын ұстап, ерекше қастерлейтін көшпенділер бұл дәстүрге әркез берік. Иә, ол адам жанындағы суреттерде жоқ… Бірақ түйсік көзімен қарасаңыз асыл текті Төбеттің көшпенділер орналасқан тұстан, тау қыраттары, жапандағы жазықтар мен шөлейтті шаңдақтар арасынан бірқалыпты маңғаз күйінде өз міндетін атқарған күйінде сенімді серік болып жүргенін көресіз. Ірі денелі арлан төбеттің маңайдағының бәрі алақандағыдай айқын көрінер төбе басынан көсемге тән қырағылықпен көз тігіп, тастан қашаған мүсіндей қата қалған суретін көз алдыңызға елестетіңіз. "Төбе иті" – қиырды шалған қырағы күзетші. «Төбет» атауының шығуы да осыған байланысты болар, сірә? Төрт түлік - көшпенділердің басты байлығы. Бұл байлыққа көз тіккен басты жау – дала тағылары, қасқырлар. Қасқырды жалаң қолмен алған ерлер болса да, кейде көшпенділердің жауынгерлік қабілеттері, орын ауыстырып отыруы мен кірпік қақпай күзететін сергектігі табиғат жыртқыштарының шабуылынан қорғап қала алмайтын тұстар да кездесетін. Айтпай келетін апат – қасқырларға қайыспай, қаймықпай қарсы тұратын тосқауыл тек табиғатынан осы қасиетке ие Төбеттер ғана еді. '''Ертеде қазақ малшылары Төбеттерді тамақтандыратын ағаш ит аяқтарды жасатқанда ішкі өңіріне қасқыр терісін қаптатады екен. Бұл Төбет иттің тағам иісі мен қасқырдың иісін де қатар алып, өз қасиетін ұштай түсуіне баулиды. Бүгінгі күнде қазақстандық малшылардың миллиондаған шығынға ұшырауының басты себептерінің бірі – малдың ит–құсқа жем болуы. Жергілікті орындарда қасқырды ату бағасын 10–нан 40 долларға дейін бағалайды. Мамандар мұнан да көрі тиімді әдіс, мықты қорғаныш Төбет ит ұстау қажеттігін көлденең тартуда.''' Көшпенді дәуір кезіндегі көштің көркі – байыптылық пен қырағылық таныта білген Төбеттер. Көш тоқтаған мезетте қырат басынан табылатын алапат күш иесі салқын қандылықпен өз міндетін атқаратын. Көшпенділер дәстүрі тоқтап, ұмытыла бастағанда табиғаттың бірегей туындысы Төбет те тарих тереңіне, уақыт тұманына кіріп адасқандай күй кешті. Адамдардың қат–қабат тағдырымен Төбеттің аңызға бергісіз тарихының осындай байланысы бар еді. «Асылдың қын түбінде жатпайтыны» сияқты Төбет иттер даңқы да тынымсыз адамзатқа тынышсыздық сыйлауда. Біреулері алыптың аңызын бүгінгі күннің шындығына айналдырғысы келсе, енді бірі күнкөріс қажеттілігінің сұраныс көзіне айналдырып пайда табуды көздеуде. Ең өкініштісі, қасқыр иісімен малданбаған, өзге қанмен қосылған, кейде айдаладан ұстаған құр ірі денелі итті «нағыз Төбет» деп көрсетіп, бәсекелесінің иті «түкке тұрмайтын үстірт түсінікпен таңдалған, шынайы қасиеттері жоқ екендігін» айтып айыптай отырып, өзінің осы қателіктерді қайталап отырғанын мойындамастан, жарнамасын жүргізіп, тұқым көбейтіп–сату ісін жалғастыруда. Бұл – таза қанды тұқымның жоғалуына ғана емес, қанмен берілер қасиеттердің түп–тамырына балта шабу. Сосын сатып алушылар тарапынан қасқыр иісін сезгеннен ауланың түкпіріне тығылатын ит пен ақталмаған баға мен уәде туралы таусылмас дау басталады... Әбден дұрыс. Таза қанды Төбет қасқырдан тайынбайды. Екі жасар Төбеттің төрт қасқырмен бір мезетте алысқан айқасы туралы да мәліметтер бар. Мұндай күш пен қуаттың кез–келген жануарға беріле бермейтіні анық. Қасқыр алатын итті өсірушілер пір тұтатын қазақ даласының айбыны – төбеттер туралы аңыздар осылай қалыптасқан еді. Өткен ғасыр соңында топтастыра жүйелеу барысында мамандар Төбеттерді «ортаазиялық овчаркалар» тобына енгізді. Бұл тұқым (ОАО), сонымен бірге түркімен алабайлары – түптеп келгенде қоспа қанды төбеттер. Нағыз қазақы Төбет үшін Батыс мамандары он мыңдаған еуро беруге дайын. Бірақ «нағыздың нағызы» табиғатта саусақпен санарлық деңгейде бой көрсетеді. Бір отар қойды бағуға бір Төбет жеткілікті. Оның «алп» еткен үнін естіген соң жанкешті болмаса қасқырлар бата қоймайды. Олар өзін жеңер күштің мысын сезіне қояр қабілетке ие. Үйірлі қасқырдың өзі бір Төбетпен шайқасқанда қаншалықты шығынға ұшырарын тағыға туа біткен түйсікпен сезінеді. ==Қазақтардың ит ұстап-баптауы== ===Иттің қазақ тұрмысындағы мәні=== Басқа да мұсылман халықтары сияқты, қазақтар да итті арам жануар деп қабылдағанымен, оларды тұрмыс-тіршілігінде көп пайдаланған. Көшпенді қазақ тұрмысында иттің үлкен мәні бар, ол оның үйі мен мал-жанын қорғаған. Иттің қойшының еңбегінде атқаратын ролі аса маңызды. Дала қасқыры малға жақындағаннан үріп, қойшыға жеткізіп, малдың дала жыртқышының аузына түспеуінің алдын алады. Малшы қазақтардың айтуынша, олардың қасқырға қарсы үрген дыбысы жай кездері үргенінен басқаша болып келеді. Түнде бүкіл ауыл тарс ұйқыда жатқанда, иттер кірпіктерін ілместен олардың ұйқысын қорғап шығады. ===Иттердің саны=== Қазақтардың көпшілігі бір-бір иттен ұстайды, [[ірі малшы]]лар 10-нан ұстайды, орташа есеппен алғанда, әр [[үй]]ге 2 иттен келеді, немесе [[облыс]] бойынша 160000 иттен келеді деуге болады. ===Иттердің тегі=== Торғай облысы қазақтарында иттердің екі түрлі тегі кездеседі: кәдімгі қазақы ит және тазы, оның біріншісі қазақ даласында көп кездессе, екіншісі – тазы өте сирек кездеседі. Бүкіл Торғай уезіндегі тазының саны жүзден аспаса, ал облыс бойынша 500-600 тазыны табу қиын. Кәдімгі қазақы ит сырт келбетіне қарағанда қасқырға ұқсас, бойы 12-13 қарыс, ірі денелі, мұрындары көбіне жалпақ және қысқа болып келеді, қасқырда негізінен осы мұрны арқылы ажырататын болған, көздері қитар және кішкентай, қысқа құлақтарының ұштары салбыраңқы, мұрындары бұлшықты да қысқа, кең кеуделі, аяқтары түзу, бұлшықты, құйрық жүндері қалың және көтеріліп тұрады, шаштары тегіс, жұмсақ және ұзын болып келеді, шашының түсі әртүрлі, көбіне, күлгін, ақ, сарғыш, ала түсті, иіс, көру және есту сезімдері аса жақсы дамыған. Қазақы ит табиғатынан жауына қатал болып келеді. Текті тазы иті кәсіпқой аңшы қазақтар арасында аса бағалы. Ондай иттерді жақсы атқа, түйеге айырбастайтын болған. ===Иттердің жыныстық жетілуі=== Қазақтардың айтуынша, иттерді қасқырмен будандастыру сирек кездесетін құбылыс болғанымен, ондай жағдайлар болып отырған, мүндайда тек қасқырдың еркегін иттің қаншығымен ғана будандастырған және олардың күшіктері қасқырға (тек түр-тұрпаты жағынан ғана емес, мінез-құлқы да) көбірек ұқсайтын болған деседі. ===Күшіктерді баптау, қоректендіру және итті бағып-қағу=== Қазақтар күшіктерді аналарынан ажыратпаған және олар соның сүтін еміп өседі, кейін қожайынының асынан қалған сүйек, сүттермен қоректенген. Кейде күшіктеген қаншық итті байлап ұстап, күшіктерін емізбейді, мұндайда олар аштан өледі. Қазақтар ересек иттерге аса көңіл аудармаған, олар өз күнін өзі көріп, үнемі жартылай аш жүрген, Сондықтан да иттер арам өлген мал, мал сойғаннан қалған қалдықтарды дым қалдырмай жеп, қазақ даласының табиғи тазартушылар қызметін атқарған. ===Иттерді малды қарауылдауға және аңшылыққа баптау=== Қазақтар өздері асыраған иттерінен түнде малды қасқырдың шабуынан қорғауды талап еткен. Иіс сезу қабілетінің аса дамығандығы және тумысынан қасқырға деген өзінің ызасының арқасында, қазақы иттердің барлығы дерлік қожайындарының бұл талабын аса қиналмастан орындайды.. Итті отар маңында болуға үйрету үшін, әбден қалыптасып кеткенше оларды ешқайда жібермей байлап ұстайды, егер ит малға шауып, тиіссе, оларды соққымен жазалаған. ===Қазақтардың иттен өндіретін өнімдері=== Бұрындары, қазақтардың айтуынша, итті себепсіз өлтіру күнә болып саналған, тек құтырған иттер мен малға шапқан иттерді ғана өлтірген, иттің терісін арам мал деп есептелгендіктен, тазартылмаған да, сатылмаған да. Жоқшылық пен уақыт бұл көзқарасты өзгерткен. Қазірде итті, терісін алып сату үшін, өлтіреді. Олардан жылы етіктер жасайды. Дегенмен, ит терісін сатуды аса күнә деп есептемейтін қазіргі қазақтар одан түскен ақшаға ешқашан нан, шай, қант сатып алмаған, тек тұрмыстағы басқа қажеттіліктеріне немесе малына жем алған. Мұндай ақшаға өзіне тамақ алуды қасиетсіздік деп есептеген. * Қазақтар, ұлт, Қазақ ССР-інің жергелікті халқы. 1925 жылға дейін (кейде бергі уақыттарда да) әдебиеттер мен түрлі құжаттарда қазақтарды қырғыз-қазақтар және қырғыздар деп атап келген. *Редакциядан – [[Тоғай]] өзені, [[Торғай үстірті]] Қазақстан Республикасының территориясында жатыр. * Қазақтарда иттердің төмендегідей атаулары кездеседі: ит, ұрғашысы – қаншық, еркегі – арлан, күшік, тазы, кәнден ит, барақ ит, қабаған ит, төбет. * Қазақтар күшіктерді дос-жаран, туған-туыстарына аямай таратып бергенімен, ересек итті ешқашан сыйға да бермеген, сатпаған да, бір-біріне ит берісіп, сатысқан адамдар кейін бір-бірімен итше ырылдасып, ұрсысып қалады деген ырым болған. ==Қазақ аңызындағы ит бітімі қандай?== Қазақы Төбет мүсінінің күштілігімен таңқалдырады. Бір көргеннен кейін Сіз оның қайталанбас тұлғасын ұмыта алмайсыз. Бұл ірі сомдалған иттің орташа тұрқы 72-75 см (кейде 80 см), салмағы 50-60 кг болып келеді. Иттің жаратылыс ерекшелігіне орай температуралық өзгерістерге бейімділігі бар. Күдірейген жонына нығыз орналасқан бас сүйегінде көзге айқын түсер тұс – дөңесті қабақ, жазық маңдайы. Тұмсық бітімі бас сүйегінен кішілеу, тікбұрыш формасындағы тұмсықтың арқа тұсы жалпақтау біткен. Тұмсықтың ұшы жалпақ, қара түсті болып келеді. Үстіңгі ерні қалың, астыңғы иегі жалпақ, жақ сүйектері күшті, бедері айқын. Басын еңкейткен сәтте бас терісінде қатпар пайда болады. Құлақтары үшбұрыштанып, төмен орналасқан. Қорғаныс қамалындай дөңес қабақтарының астына терең орналасқан кішірек көздері кішкентай. Басын төменге салған кезінде қабақ астынан қараған көзқарасы қаһарлы көрінеді. Тістері ірі, табиғи ақтығымен көзге ұрады. Көлемді дамыған бұғақты мойын төмен орналасқан. Тұрқы жайыла біткен иттің аяқтары ұзын емес. Ірі денелі, жалпақ төс, қабырға бітімі де тұрқына сай дамыған. Белі жалпақ, білемденген бұлшықты сауыр шығыңқы біткен. Шоқтығы биік, жонынан қатпарлар байқалғанмен арқасы қатты да серпінді болып келеді. Қарны кеуде тұсымен деңгейлес төмен, тері асты жасушаларының өзегі бүкіл денесінде, әсіресе мойын, шоқтық және төс астында жақсы дамыған. Тап осы жаратылысты біз қатаң табиғат жағдайына бейімделуге лайықталған құбылыс деп танысақ, барлық кинолог мамандар иттің қасқыр тісінен қорғаныс көзі деп көрсетеді. Бұл жасуша өзектері қалың жүн терісімен қатар организмдегі температураны реттеп, түйенің өркеші немесе қойдың құйрығы сияқты тамақ пен су тапшылығында организмді қоректендіреді, сонан кейінгі кезекте қасқыр тісінен қорған болады. Төбеттің жүні қатты, денесіне тарала жатып тұратын, дамыған түбіт жүнді, қылтанақ жүн ұзындығы 10 см болып келеді. Жүндес тұқымдылар табиғатына сай арландардың желке тұсы жалдана, жақ жүндері ұзара бітеді. Ерекше айырмашылығы — су өтпейтіндігі. Төбеттер түсі жағынан аса алуан түрлі бола бермейді — қара, қоңыр, сұр, сарғыш қызыл және теңбілдене ерекшеленуі де мүмкін. Көбіне итке көз астында ақтаңдақ пен көз айналасында көзілдірік тәрізді белгілер тән. Мұндай иттерді қазақтар «төрткөз ит» деп атап, оны түркі дәуіріндегі діни ұғым-нанымдармен байланыстырады. Ала, теңбіл, ақ түсті иттер сирек кездеседі. Төбеттің аяқтарының бұлшық еттері мықты дамыған, қалай қарасаң да төрт аяғы тең тұрған жаратылысымен көзге ұрады. Қысқа аяқтарының буын сіңірлері серпінді, еркін қимылға лайықты дамыған. Жауырынының, бұғана, иық сүйектерінің ұзындығы сауыр, жіліншік, төс, табан сүйектері сияқты тең түседі. Табандары көлемді, ірі, жинақы. Алақан сүйектері жіліншіктер секілді еңкейе біткен. Құйрық бітімі жоғары, төмен бағытталған құйрық ұшы білезіктене қайқы бітеді. Қасқыр алар сырттан төбеттердің өз мінездері болады. Билікке таласар әлеуетті бәсекелес кез келсе, бұл мәселе өз шешімін күш сынасу күресі арқылы табады. Билік шайқасы табиғат заңдарына сәйкес тек күш басымдылығын тануға құрылады. Текті түйсікпен өтетін бұл шайқас ешқашан қансырап өлуге апарып соқпайды. Өлімші болып өршелене соғысу таза қанды емес, психикасы дұрыс дамымаған итке тән. Үйірдегі әр иттің өз орны, міндеті бар. Адаммен қарым-қатынаста Төбет еркін, адал, пайымдылығымен ерекшеленеді. Ол өзін адаммен тең дәрежеде ұстай біледі. Сондықтан да адам оны өз досы, әріптесі ретінде бағалайды. Байыбына бармай жазықсыз жазаланар болса, ол бұл жайды көңіліне ауыр алып, иесімен қарым-қатынасын тоқтатады. Иесіне не өзіне орынсыз қылық көрсеткен жандарға, танымайтындарға сенімсіздікпен қарап кектеніп емес, ескерту жасағандай сес көрсетіп қоятын кездері бар. Өзіне берілген аймақты жауапкершілікпен, бекер үре бермей, үн шығармай күзетеді. Оның ерекшелігінің бірі - қасқыр мен қасқыр тектес иттерге, жыртқыш аңдарға өштігі. Осы ерекшелігіне байланысты төбет иттер арасында өткізілер күшсайыстар қасқыр текті иттермен қатар өткізілмеуі қажет. Төбет ақылдылығымен қатар сабырлы, сенімділігімен айқындалады. Басқа түскен жағдайда өз бетінше шешім қабылдауға бейім. Осы бір еркін де тәуелсіз өзгеше мінез-құлқы бұл иттерді қызмет бабында пайдалануға кедергі десе болғандай. Егер ортаазиялық қасқыр алар сырттан иттер адамға қауіп тудырмайтындығымен ерекшеленеді десек, онда қазақы Төбеттің осы иттердің ішіндегі адам үшін аса қауіпсіз, мінезге бай ит екенін есте тұтуға кеңес берер едік. Кейде алыс ауылдардағы малшылар өздерінің қолына түскен иттің асыл тұқымды ит екенін білмейтін жайлар кездеседі. Төбет турасында жетік білетін жанның осындай сәттің куәгері болған әңгімесі ойға оралады. Іссапармен Ақтөбе ауданының Байғанин ауданына келген тікұшақты ауыл балалары қоршап алады. Оның назары бірден қарадомалақ баланың қарғы бау орнына құр жіппен ұстап тұрған алып итіне түседі. Зерделі жан мұның Төбет екенін бірден таниды. Бала иттің үстіне отырып алып, бүйірінен теуіп жүргізбекші болып көрді. Ал ит болса, тегіне туа біткен байсалдылығымен, кішкене қожайынының қылығы орынсыз болса да мінез көрсетпеген күйі тұра берді. Қалтасындағы бар ақшасын берем десе де бала сүйікті итінен айрылғысы келмеді, итті тани білген жан үлкен өкінішпен аттанды. Арманын көріп, бірақ қол жеткізе алмаған адам күйініштен жылап жібереді. Бұл орайы келмеген мүмкіндік еді... Бүгінгі күнде қазақы Төбет – сирек кездесетін құбылыс, жоғалып кетудің аз-ақ алдында тұрған тұқым. Әлі де болса осы көнекөз әрі біртума тұқымның қайта оралу мүмкіндіктерін қарастырып, жағдай туғызуға болар еді. Бұл басылым интернеттегі адресі www.tobet.kz «Қазақы ит - Төбет» тұқымын өсіретін арнайы шаруашылықтың материалдары негізінде даярланды. Табиғат перзенті ретінде бұл біздің Қазақстанның табиғи-ұлттық мақтанышы, этно-мәдени мұраларының қайталанбас ғажайып тумасы - қазақы Төбетті сақтау мен қолдау көрсетуге қосқан үлесіміз болмақ. Бұл тұқымды сақтап, қайта оралту арқылы қазақстандық, әлемдік деңгейде Төбеттің өзінің алар орнын айқындау – тәуелсіздік алған тұстағы қажеттілік пен уақыт талабы. Белгілі бір мемлекеттегі тіршілік иесінің жоғалуы – ғаламдық деңгейдегі тіршіліктің бір арнасының үзілгендігі. Келешекте ғарыш ғаламында Көшпенділер жұлдызы ашылар болса, онда ғарыш Номадының жұлдызды тозаңмен көмкерілген жолында… ғасырлардың сыры мен құпиясын сақтаған, адамзаттың маңғаз да айбатты сақшысы, асыл текті алып Төбет қатар келе жатары сөзсіз … ==Екі иттің достығы (ертегі)== Ерте-ерте ертеде ақылы асқан, қайраты тасқан бай бір бай өмір сүріпті. Қорасы төрт түлік малға тола болыпты. Сол байдың екі төбет иті болған екен, біреу Төрткөз, ал екіншісі Мойнақ. Бірінші иттің түсі қара, екі көзінің үстінде екі сары белгісі болыпты. Сол итті шақырғанда, ол еркелеп, басын төмен түсіріп, қарағанда, әлгі екі белгі екі көзге ұқсап кетеді екен. Ал екінші қап-қара итті иесі мойнындағы ақ белгісі үшін Мойнақ деп атаған екен. Екі ит өте ақылды болыпты, күндіз бекерден бекер үрмей, адамға шаппай тыныш жатып, қараңғы түсе сала қора-қонысты, малды күзетіп, ұрыны да, қасқырды да жақын келтірмейді екен. Иттердің иесі оларға өте разы болып қатындарынан: — Әй, ана Төрткөз бен Мойнаққа тамақ беруді ұмытпадыңдар ма? –деп сұрайды екен. Бірде, түс мезгілінде мал өрістен оралып, ал малшылар анда-санда "шәйт" деп қойып, демалып жатады. Байлар той-томалақта қарындарын тойғызып ауылға оралады, ал жас жігіттер мен қыздар әзілдесіп, әңгіме құрып, көңіл көтеріп жатады. Әлгі екі ит те қарындарын тойдырып, үйдің алдында күнге қыздырынып, өзара әңгіме-дүкен құрады. Олар жақсылық пен жамандық, жомарттық пен сараңдық, анау-мынау туралы әңгімелеседі, ақырында достық пен дұшпандық тақырыбы қозғалады. Сонда бәрін білгіш Мойнақ айтқан екен: — Төрткөз! Менің ойымша, достықтан артық ештеңе жоқ. Осы екеуміз өзара таласпайтын күн болады ма екен? Түкке тұрмайтын зат үшін ұрсысып таласамыз, бір-бірімізге жылы шыраймен ешқашан қараған емеспіз. Ешқашан тату әңгімелесіп бірге жүрмейміз. Күнде – ұрыс, төбелес. Осылайша қартаямыз! Екеуміз ұрсып, таласып жатқанда, таласқан затымызды Құтбан немесе Жолдыаяқ қөтеріп кетеді. Менім байқауымша, Жолдыаяқ, Құтбан және Бөрібасар бізге қарағанда татулау екен, тұрмысын да табысын бірге бөліседі екен. Екеуміз де тату өмір сүрейік те! Дос болайық, ұрысты тоқтатайық! Егер нағыз дос болсақ, бір-бірімізді сыйлап, алты күн аш жүрсек те, бөлек тамақ іше алмаспыз. Сонда уақыттың қалай заулап өткенін байқамай да қаламыз! Қалай қарайсың, достым? Төрткөз керіліп, құйрығымен бұлаңдап, қабағын көтеріп, Мойнақтың айтқан сөзі өтіп кеткендей оған былай деп жауап айтқан екен: — Мойнеке, сөздерің дұрыс! Бірінші сұрақ — оны мен де ойлағам, неге біз таласқыш және ызақор болып кеттік? Бізге не жетіспейді? Қарнымыз тоқ, иеміз (аман-есен болсын) бізді ренжітпейді, ұрыспайды, ұрмайды. Өте сыйлайды. Болар іс болды – бәріне де өзіміз кінәлі! Болмас нәрсеге таласамыз! Өз басым ойлаймын: біздің ата-бабаларымыздың арасында осындай жағдай болмаған! Бізге неге сол ата жолын қумасқа? Ата-бабамыздың өткен жолынан артық әділетті жол таба алмаспыз! Мойнақ жолдасына қарап, құйрығын қысып, не істерін білмей: "Ал ендеше дос болайық!", деп айтқысы келіп, бірақ қорқып тұрады. Сол кезде Төрткөз оны құшағына алып: — Осыдан кейін біз айрылмас доспыз, ешкім де, ешнәрсе де бізді ажырата алмас! Аштан өлсек те, тамаққа таласпаймыз!— деп анттасып, бір-бірінен ажырай алмай тұрған кезінде, үйден лақтырылған бір қу сүйек екеуінің ортасына құлайды. Екеуі де әлгі сүйекке бірдей бас салады. Бір-біріне ырылдап, төбелесіп, таласады. Жүндері жан жаққа ұшып, таласып жатқандарын естіп қойған Жолдаяқ, Құтпан және Бөрібасар жүгіріп келіп, әлгі екеуі таласқан сүйекті іліп кетеді. Шуды естіген қойлар қашады, ал малшылар екі итті сумен ажыратып, сабап тастайды. ==Сыртқы сілтемелер== [http://www.tobet.kz/index.html] ==Дереккөздер== <references/> 1. Төбет {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Төбеттер]] [[Санат:Ит тұқымдары]] 65cg82tzo6fgv4s9r08enehm5e3xzsd 3690546 3690522 2026-11-03T06:38:34Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Мухаметқали|Мухаметқали]] ([[User talk:Мухаметқали|т]]) өңдемелерінен [[User:~2026-46472-89|~2026-46472-89]] соңғы нұсқасына қайтарды 3672739 wikitext text/x-wiki ==Төбет тарихы== '''Төбет''' - [[әлемнің]] барлық [[аңыз]]дарында [[бағзы]] замандардан Адамзат серігі ретінде танылып, [[тарих]] таразысын бірге тербеген тіршілік иелері - таңғажайып жануарлар туралы мәліметтер көп сақталған. Біз әрқашан [[қиял]] қанатына мініп, арман әлемін іздегенде қасымыздан табылып, көмек көрсететін ғажайып тіршілік иелерін: [[самұрық]], [[айдаһар]], [[жылан]] мен [[барыс]], Жерді үстіне қондырған алып [[тасбақа]] мен мемлекеттерді сақтап қалған бөрілерді еске аламыз… Біз оларды тарих сырларын жинаған [[фреска]] өрнектерінен, жаңа табылған тарихи қазбалар арасындағы шиыршықтардан іздейміз, [[лохнес]] құбылысын анықтауға арнайы [[экспедиция]]лар ұйымдастырамыз, өзімізге қажетті сұлбаларды көру мақсатында кейде [[пирамида]] жұмбақтарына үңілсек, кейде тіптен жұлдызды ғарыш кеңістігіне көз тігеміз… ХХI ғасырдың Қазақстанда өткізіліп жатқан көрмелерінің бірінде [[Марко Поло]] еңбектерін зерттеп жүрген француз ғалым-этнографы қарапайым қарғы бау тағылған алып та [[маңғаз ит]]ті ұстап тұрған [[ақсақал]]дың алдына барып қаққан қазықтай қатады да қалады. Итті бастан-аяқ қараған күйі жануардың алдына жүгіне отыра кете, өзіне таңдана қараған жүздеген адамның көзінше аузынан жалын шашқан айдаһарды көрген адамға тән сезіммен сөйлей бастады. -Бұл… бұл – нағыз Төбет емес пе? – ғалымның даусы дірілдей шықты, - Нақ өзі ме? Көшпенділер өркениетінің сақшысы болған айтулы ит пе?! Бұл сөздер маңындағыларға өткен дәуірден ескен желдің лебіндей әсер етті. Жастар асқан қызығушылықпен ірі денелі итті қоршап алып, қарай бастады. Иттің иесі француздың шаттанған себебін аса түсіне қоймаған күйі, өзі де иті де байсалды да байыпты күйде қала берді. Ақсақалдың көрмеге келу мақсаты да айқын. Ол сұрыптау тәжірибесі бойынша алынып, базар бағамын төмендеткен төбет иттерден нағыз Төбеттің ерекшелігі мен артықшылығын танытпақшы. Мүмкін, қарт өзінің адамдар назарына аңыздағы [[кентаврларға]] барабар тіршілік иесін ұсынып тұрғанынан бейхабар болар, бірақ ол өз Төбетінің қасқыр алар қасиеттілігі мен [[ықылым]] замандардан белгілі санаулы табиғат таңғажайыптарының бірі екеніне кәміл сенімді. '''<ref name="source1">Төбет</ref> Төбет иттердің шығу тегі жайындағы мәлімет көздері б.з.б. 1121 жылдардан басталады. Қазақы төбет ит қаңқалары Шығыс Еуропадан Қиыр Шығысқа дейінгі мұздақ дәуірі алдындағы климаттық зоналы өлкелерден табылған.''' Көшпенділер өмірі дәстүрлі түрде жылқы малымен тығыз байланысты. Марко Поло ХІІІ ғасырдағы қазақтар туралы жазбаларында ойға сыймайтын алып денелі, ерекше күшті иттер жайында былай деп жазып кеткен: «Тайыншадай биік денелі иттер - тағы аңдарды аулауда, күзетте және ауыр жұмыстарда тамаша серік». Шағатай ұлысынан саяхатшы қасқыр алатын бұл иттерді хан сарайынан кезіктірген. Оларды өсірумен ханның екі бауыры айналысқан. Ит саны 10 мың бас көлемінде болған. Қасқыр алар иттердің хан сарайында осынша мән беріліп, арнайы өсірілуі еріккеннің ермегі емес, жыртқыштармен жағаластырған көшпенді өмір талабы еді. Бүгінгі күнде Қазақстанда таза қанды Төбеттер аз қалды. Егер де Алматы облысындағы тасқа қашалған ит суреттеріне негізделген деректерге сүйенсек, онда бұл иттердің осы өлкеде өмір сүріп жатқан кезеңін 4 мың жылдан астам деп қарап, қазіргі Төбеттің – бүкіл қазақ халқы бастан кешкен дәуірлердің куәгері болған асыл тұқымның шынайы ұрпағы екенін батыл айтуға болады. Олай болса, француздың «желдей жүйткіген жүйріктер дәуіріндегі көшпенділер өркениетін сақтап қалған ит туралы» таңданысына төмендегідей дәлел айтуға болады: Төбет – көшпенді өмір тарихының құнды жәдігері, отырықшы мәдениет тұсында жоғалып кету қаупі төнген алып кейіпкер, яғни, өзін сомдаған уақытқа қалтқысыз қызмет еткен шынайы перзент. Енді бұл иттердің көшпенділер өмірінен салынған бір де бір суреттен бой көрсетпеуі жөнінде сұрақ туары сөзсіз. «Бөрінің тәңірісі болса, иттің иесі бар» деп бағалаған халық, Төбет – жеті қазынаның бірі, дала көшпенділерінің құндылығы ретінде тіл-көзден сақтауға тырысқан. Ал құпия тек аманат ретінде ғана беріледі емес пе? Төбет – адам қабағын баққан жай серік, немесе айбат берер көрік, ұлтқа тән ортаның көрсеткіші емес, сайын даланың ғасырлар көшімен жалғасқан тұтас өркениетін қорғау міндетін мойнына жүктеген метафизикалық күш, кие. Кие мен қасиет деген ұғымды жарқыратып көрсете бермей, жасырын ұстап, ерекше қастерлейтін көшпенділер бұл дәстүрге әркез берік. Иә, ол адам жанындағы суреттерде жоқ… Бірақ түйсік көзімен қарасаңыз асыл текті Төбеттің көшпенділер орналасқан тұстан, тау қыраттары, жапандағы жазықтар мен шөлейтті шаңдақтар арасынан бірқалыпты маңғаз күйінде өз міндетін атқарған күйінде сенімді серік болып жүргенін көресіз. Ірі денелі арлан төбеттің маңайдағының бәрі алақандағыдай айқын көрінер төбе басынан көсемге тән қырағылықпен көз тігіп, тастан қашаған мүсіндей қата қалған суретін көз алдыңызға елестетіңіз. "Төбе иті" – қиырды шалған қырағы күзетші. «Төбет» атауының шығуы да осыған байланысты болар, сірә? Төрт түлік - көшпенділердің басты байлығы. Бұл байлыққа көз тіккен басты жау – дала тағылары, қасқырлар. Қасқырды жалаң қолмен алған ерлер болса да, кейде көшпенділердің жауынгерлік қабілеттері, орын ауыстырып отыруы мен кірпік қақпай күзететін сергектігі табиғат жыртқыштарының шабуылынан қорғап қала алмайтын тұстар да кездесетін. Айтпай келетін апат – қасқырларға қайыспай, қаймықпай қарсы тұратын тосқауыл тек табиғатынан осы қасиетке ие Төбеттер ғана еді. '''Ертеде қазақ малшылары Төбеттерді тамақтандыратын ағаш ит аяқтарды жасатқанда ішкі өңіріне қасқыр терісін қаптатады екен. Бұл Төбет иттің тағам иісі мен қасқырдың иісін де қатар алып, өз қасиетін ұштай түсуіне баулиды. Бүгінгі күнде қазақстандық малшылардың миллиондаған шығынға ұшырауының басты себептерінің бірі – малдың ит–құсқа жем болуы. Жергілікті орындарда қасқырды ату бағасын 10–нан 40 долларға дейін бағалайды. Мамандар мұнан да көрі тиімді әдіс, мықты қорғаныш Төбет ит ұстау қажеттігін көлденең тартуда.''' Көшпенді дәуір кезіндегі көштің көркі – байыптылық пен қырағылық таныта білген Төбеттер. Көш тоқтаған мезетте қырат басынан табылатын алапат күш иесі салқын қандылықпен өз міндетін атқаратын. Көшпенділер дәстүрі тоқтап, ұмытыла бастағанда табиғаттың бірегей туындысы Төбет те тарих тереңіне, уақыт тұманына кіріп адасқандай күй кешті. Адамдардың қат–қабат тағдырымен Төбеттің аңызға бергісіз тарихының осындай байланысы бар еді. «Асылдың қын түбінде жатпайтыны» сияқты Төбет иттер даңқы да тынымсыз адамзатқа тынышсыздық сыйлауда. Біреулері алыптың аңызын бүгінгі күннің шындығына айналдырғысы келсе, енді бірі күнкөріс қажеттілігінің сұраныс көзіне айналдырып пайда табуды көздеуде. Ең өкініштісі, қасқыр иісімен малданбаған, өзге қанмен қосылған, кейде айдаладан ұстаған құр ірі денелі итті «нағыз Төбет» деп көрсетіп, бәсекелесінің иті «түкке тұрмайтын үстірт түсінікпен таңдалған, шынайы қасиеттері жоқ екендігін» айтып айыптай отырып, өзінің осы қателіктерді қайталап отырғанын мойындамастан, жарнамасын жүргізіп, тұқым көбейтіп–сату ісін жалғастыруда. Бұл – таза қанды тұқымның жоғалуына ғана емес, қанмен берілер қасиеттердің түп–тамырына балта шабу. Сосын сатып алушылар тарапынан қасқыр иісін сезгеннен ауланың түкпіріне тығылатын ит пен ақталмаған баға мен уәде туралы таусылмас дау басталады... Әбден дұрыс. Таза қанды Төбет қасқырдан тайынбайды. Екі жасар Төбеттің төрт қасқырмен бір мезетте алысқан айқасы туралы да мәліметтер бар. Мұндай күш пен қуаттың кез–келген жануарға беріле бермейтіні анық. Қасқыр алатын итті өсірушілер пір тұтатын қазақ даласының айбыны – төбеттер туралы аңыздар осылай қалыптасқан еді. Өткен ғасыр соңында топтастыра жүйелеу барысында мамандар Төбеттерді «ортаазиялық овчаркалар» тобына енгізді. Бұл тұқым (ОАО), сонымен бірге түркімен алабайлары – түптеп келгенде қоспа қанды төбеттер. Нағыз қазақы Төбет үшін Батыс мамандары он мыңдаған еуро беруге дайын. Бірақ «нағыздың нағызы» табиғатта саусақпен санарлық деңгейде бой көрсетеді. Бір отар қойды бағуға бір Төбет жеткілікті. Оның «алп» еткен үнін естіген соң жанкешті болмаса қасқырлар бата қоймайды. Олар өзін жеңер күштің мысын сезіне қояр қабілетке ие. Үйірлі қасқырдың өзі бір Төбетпен шайқасқанда қаншалықты шығынға ұшырарын тағыға туа біткен түйсікпен сезінеді. ==Қазақтардың ит ұстап-баптауы== ===Иттің қазақ тұрмысындағы мәні=== Басқа да мұсылман халықтары сияқты, қазақтар да итті арам жануар деп қабылдағанымен, оларды тұрмыс-тіршілігінде көп пайдаланған. Көшпенді қазақ тұрмысында иттің үлкен мәні бар, ол оның үйі мен мал-жанын қорғаған. Иттің қойшының еңбегінде атқаратын ролі аса маңызды. Дала қасқыры малға жақындағаннан үріп, қойшыға жеткізіп, малдың дала жыртқышының аузына түспеуінің алдын алады. Малшы қазақтардың айтуынша, олардың қасқырға қарсы үрген дыбысы жай кездері үргенінен басқаша болып келеді. Түнде бүкіл ауыл тарс ұйқыда жатқанда, иттер кірпіктерін ілместен олардың ұйқысын қорғап шығады. ===Иттердің саны=== Қазақтардың көпшілігі бір-бір иттен ұстайды, [[ірі малшы]]лар 10-нан ұстайды, орташа есеппен алғанда, әр [[үй]]ге 2 иттен келеді, немесе [[облыс]] бойынша 160000 иттен келеді деуге болады. ===Иттердің тегі=== Торғай облысы қазақтарында иттердің екі түрлі тегі кездеседі: кәдімгі қазақы ит және тазы, оның біріншісі қазақ даласында көп кездессе, екіншісі – тазы өте сирек кездеседі. Бүкіл Торғай уезіндегі тазының саны жүзден аспаса, ал облыс бойынша 500-600 тазыны табу қиын. Кәдімгі қазақы ит сырт келбетіне қарағанда қасқырға ұқсас, бойы 12-13 қарыс, ірі денелі, мұрындары көбіне жалпақ және қысқа болып келеді, қасқырда негізінен осы мұрны арқылы ажырататын болған, көздері қитар және кішкентай, қысқа құлақтарының ұштары салбыраңқы, мұрындары бұлшықты да қысқа, кең кеуделі, аяқтары түзу, бұлшықты, құйрық жүндері қалың және көтеріліп тұрады, шаштары тегіс, жұмсақ және ұзын болып келеді, шашының түсі әртүрлі, көбіне, күлгін, ақ, сарғыш, ала түсті, иіс, көру және есту сезімдері аса жақсы дамыған. Қазақы ит табиғатынан жауына қатал болып келеді. Текті тазы иті кәсіпқой аңшы қазақтар арасында аса бағалы. Ондай иттерді жақсы атқа, түйеге айырбастайтын болған. ===Иттердің жыныстық жетілуі=== Қазақтардың айтуынша, иттерді қасқырмен будандастыру сирек кездесетін құбылыс болғанымен, ондай жағдайлар болып отырған, мүндайда тек қасқырдың еркегін иттің қаншығымен ғана будандастырған және олардың күшіктері қасқырға (тек түр-тұрпаты жағынан ғана емес, мінез-құлқы да) көбірек ұқсайтын болған деседі. ===Күшіктерді баптау, қоректендіру және итті бағып-қағу=== Қазақтар күшіктерді аналарынан ажыратпаған және олар соның сүтін еміп өседі, кейін қожайынының асынан қалған сүйек, сүттермен қоректенген. Кейде күшіктеген қаншық итті байлап ұстап, күшіктерін емізбейді, мұндайда олар аштан өледі. Қазақтар ересек иттерге аса көңіл аудармаған, олар өз күнін өзі көріп, үнемі жартылай аш жүрген, Сондықтан да иттер арам өлген мал, мал сойғаннан қалған қалдықтарды дым қалдырмай жеп, қазақ даласының табиғи тазартушылар қызметін атқарған. ===Иттерді малды қарауылдауға және аңшылыққа баптау=== Қазақтар өздері асыраған иттерінен түнде малды қасқырдың шабуынан қорғауды талап еткен. Иіс сезу қабілетінің аса дамығандығы және тумысынан қасқырға деген өзінің ызасының арқасында, қазақы иттердің барлығы дерлік қожайындарының бұл талабын аса қиналмастан орындайды.. Итті отар маңында болуға үйрету үшін, әбден қалыптасып кеткенше оларды ешқайда жібермей байлап ұстайды, егер ит малға шауып, тиіссе, оларды соққымен жазалаған. ===Қазақтардың иттен өндіретін өнімдері=== Бұрындары, қазақтардың айтуынша, итті себепсіз өлтіру күнә болып саналған, тек құтырған иттер мен малға шапқан иттерді ғана өлтірген, иттің терісін арам мал деп есептелгендіктен, тазартылмаған да, сатылмаған да. Жоқшылық пен уақыт бұл көзқарасты өзгерткен. Қазірде итті, терісін алып сату үшін, өлтіреді. Олардан жылы етіктер жасайды. Дегенмен, ит терісін сатуды аса күнә деп есептемейтін қазіргі қазақтар одан түскен ақшаға ешқашан нан, шай, қант сатып алмаған, тек тұрмыстағы басқа қажеттіліктеріне немесе малына жем алған. Мұндай ақшаға өзіне тамақ алуды қасиетсіздік деп есептеген. * Қазақтар, ұлт, Қазақ ССР-інің жергелікті халқы. 1925 жылға дейін (кейде бергі уақыттарда да) әдебиеттер мен түрлі құжаттарда қазақтарды қырғыз-қазақтар және қырғыздар деп атап келген. *Редакциядан – Тоғай өзені, Торғай үстірті Қазақстан Республикасының территориясында жатыр. * Қазақтарда иттердің төмендегідей атаулары кездеседі: ит, ұрғашысы – қаншық, еркегі – арлан, күшік, тазы, кәнден ит, барақ ит, қабаған ит, төбет. * Қазақтар күшіктерді дос-жаран, туған-туыстарына аямай таратып бергенімен, ересек итті ешқашан сыйға да бермеген, сатпаған да, бір-біріне ит берісіп, сатысқан адамдар кейін бір-бірімен итше ырылдасып, ұрсысып қалады деген ырым болған. ==Қазақ аңызындағы ит бітімі қандай?== Қазақы Төбет мүсінінің күштілігімен таңқалдырады. Бір көргеннен кейін Сіз оның қайталанбас тұлғасын ұмыта алмайсыз. Бұл ірі сомдалған иттің орташа тұрқы 72-75 см (кейде 80 см), салмағы 50-60 кг болып келеді. Иттің жаратылыс ерекшелігіне орай температуралық өзгерістерге бейімділігі бар. Күдірейген жонына нығыз орналасқан бас сүйегінде көзге айқын түсер тұс – дөңесті қабақ, жазық маңдайы. Тұмсық бітімі бас сүйегінен кішілеу, тікбұрыш формасындағы тұмсықтың арқа тұсы жалпақтау біткен. Тұмсықтың ұшы жалпақ, қара түсті болып келеді. Үстіңгі ерні қалың, астыңғы иегі жалпақ, жақ сүйектері күшті, бедері айқын. Басын еңкейткен сәтте бас терісінде қатпар пайда болады. Құлақтары үшбұрыштанып, төмен орналасқан. Қорғаныс қамалындай дөңес қабақтарының астына терең орналасқан кішірек көздері кішкентай. Басын төменге салған кезінде қабақ астынан қараған көзқарасы қаһарлы көрінеді. Тістері ірі, табиғи ақтығымен көзге ұрады. Көлемді дамыған бұғақты мойын төмен орналасқан. Тұрқы жайыла біткен иттің аяқтары ұзын емес. Ірі денелі, жалпақ төс, қабырға бітімі де тұрқына сай дамыған. Белі жалпақ, білемденген бұлшықты сауыр шығыңқы біткен. Шоқтығы биік, жонынан қатпарлар байқалғанмен арқасы қатты да серпінді болып келеді. Қарны кеуде тұсымен деңгейлес төмен, тері асты жасушаларының өзегі бүкіл денесінде, әсіресе мойын, шоқтық және төс астында жақсы дамыған. Тап осы жаратылысты біз қатаң табиғат жағдайына бейімделуге лайықталған құбылыс деп танысақ, барлық кинолог мамандар иттің қасқыр тісінен қорғаныс көзі деп көрсетеді. Бұл жасуша өзектері қалың жүн терісімен қатар организмдегі температураны реттеп, түйенің өркеші немесе қойдың құйрығы сияқты тамақ пен су тапшылығында организмді қоректендіреді, сонан кейінгі кезекте қасқыр тісінен қорған болады. Төбеттің жүні қатты, денесіне тарала жатып тұратын, дамыған түбіт жүнді, қылтанақ жүн ұзындығы 10 см болып келеді. Жүндес тұқымдылар табиғатына сай арландардың желке тұсы жалдана, жақ жүндері ұзара бітеді. Ерекше айырмашылығы — су өтпейтіндігі. Төбеттер түсі жағынан аса алуан түрлі бола бермейді — қара, қоңыр, сұр, сарғыш қызыл және теңбілдене ерекшеленуі де мүмкін. Көбіне итке көз астында ақтаңдақ пен көз айналасында көзілдірік тәрізді белгілер тән. Мұндай иттерді қазақтар «төрткөз ит» деп атап, оны түркі дәуіріндегі діни ұғым-нанымдармен байланыстырады. Ала, теңбіл, ақ түсті иттер сирек кездеседі. Төбеттің аяқтарының бұлшық еттері мықты дамыған, қалай қарасаң да төрт аяғы тең тұрған жаратылысымен көзге ұрады. Қысқа аяқтарының буын сіңірлері серпінді, еркін қимылға лайықты дамыған. Жауырынының, бұғана, иық сүйектерінің ұзындығы сауыр, жіліншік, төс, табан сүйектері сияқты тең түседі. Табандары көлемді, ірі, жинақы. Алақан сүйектері жіліншіктер секілді еңкейе біткен. Құйрық бітімі жоғары, төмен бағытталған құйрық ұшы білезіктене қайқы бітеді. Қасқыр алар сырттан төбеттердің өз мінездері болады. Билікке таласар әлеуетті бәсекелес кез келсе, бұл мәселе өз шешімін күш сынасу күресі арқылы табады. Билік шайқасы табиғат заңдарына сәйкес тек күш басымдылығын тануға құрылады. Текті түйсікпен өтетін бұл шайқас ешқашан қансырап өлуге апарып соқпайды. Өлімші болып өршелене соғысу таза қанды емес, психикасы дұрыс дамымаған итке тән. Үйірдегі әр иттің өз орны, міндеті бар. Адаммен қарым-қатынаста Төбет еркін, адал, пайымдылығымен ерекшеленеді. Ол өзін адаммен тең дәрежеде ұстай біледі. Сондықтан да адам оны өз досы, әріптесі ретінде бағалайды. Байыбына бармай жазықсыз жазаланар болса, ол бұл жайды көңіліне ауыр алып, иесімен қарым-қатынасын тоқтатады. Иесіне не өзіне орынсыз қылық көрсеткен жандарға, танымайтындарға сенімсіздікпен қарап кектеніп емес, ескерту жасағандай сес көрсетіп қоятын кездері бар. Өзіне берілген аймақты жауапкершілікпен, бекер үре бермей, үн шығармай күзетеді. Оның ерекшелігінің бірі - қасқыр мен қасқыр тектес иттерге, жыртқыш аңдарға өштігі. Осы ерекшелігіне байланысты төбет иттер арасында өткізілер күшсайыстар қасқыр текті иттермен қатар өткізілмеуі қажет. Төбет ақылдылығымен қатар сабырлы, сенімділігімен айқындалады. Басқа түскен жағдайда өз бетінше шешім қабылдауға бейім. Осы бір еркін де тәуелсіз өзгеше мінез-құлқы бұл иттерді қызмет бабында пайдалануға кедергі десе болғандай. Егер ортаазиялық қасқыр алар сырттан иттер адамға қауіп тудырмайтындығымен ерекшеленеді десек, онда қазақы Төбеттің осы иттердің ішіндегі адам үшін аса қауіпсіз, мінезге бай ит екенін есте тұтуға кеңес берер едік. Кейде алыс ауылдардағы малшылар өздерінің қолына түскен иттің асыл тұқымды ит екенін білмейтін жайлар кездеседі. Төбет турасында жетік білетін жанның осындай сәттің куәгері болған әңгімесі ойға оралады. Іссапармен Ақтөбе ауданының Байғанин ауданына келген тікұшақты ауыл балалары қоршап алады. Оның назары бірден қарадомалақ баланың қарғы бау орнына құр жіппен ұстап тұрған алып итіне түседі. Зерделі жан мұның Төбет екенін бірден таниды. Бала иттің үстіне отырып алып, бүйірінен теуіп жүргізбекші болып көрді. Ал ит болса, тегіне туа біткен байсалдылығымен, кішкене қожайынының қылығы орынсыз болса да мінез көрсетпеген күйі тұра берді. Қалтасындағы бар ақшасын берем десе де бала сүйікті итінен айрылғысы келмеді, итті тани білген жан үлкен өкінішпен аттанды. Арманын көріп, бірақ қол жеткізе алмаған адам күйініштен жылап жібереді. Бұл орайы келмеген мүмкіндік еді... Бүгінгі күнде қазақы Төбет – сирек кездесетін құбылыс, жоғалып кетудің аз-ақ алдында тұрған тұқым. Әлі де болса осы көнекөз әрі біртума тұқымның қайта оралу мүмкіндіктерін қарастырып, жағдай туғызуға болар еді. Бұл басылым интернеттегі адресі www.tobet.kz «Қазақы ит - Төбет» тұқымын өсіретін арнайы шаруашылықтың материалдары негізінде даярланды. Табиғат перзенті ретінде бұл біздің Қазақстанның табиғи-ұлттық мақтанышы, этно-мәдени мұраларының қайталанбас ғажайып тумасы - қазақы Төбетті сақтау мен қолдау көрсетуге қосқан үлесіміз болмақ. Бұл тұқымды сақтап, қайта оралту арқылы қазақстандық, әлемдік деңгейде Төбеттің өзінің алар орнын айқындау – тәуелсіздік алған тұстағы қажеттілік пен уақыт талабы. Белгілі бір мемлекеттегі тіршілік иесінің жоғалуы – ғаламдық деңгейдегі тіршіліктің бір арнасының үзілгендігі. Келешекте ғарыш ғаламында Көшпенділер жұлдызы ашылар болса, онда ғарыш Номадының жұлдызды тозаңмен көмкерілген жолында… ғасырлардың сыры мен құпиясын сақтаған, адамзаттың маңғаз да айбатты сақшысы, асыл текті алып Төбет қатар келе жатары сөзсіз … ==Екі иттің достығы (ертегі)== Ерте-ерте ертеде ақылы асқан, қайраты тасқан бай бір бай өмір сүріпті. Қорасы төрт түлік малға тола болыпты. Сол байдың екі төбет иті болған екен, біреу Төрткөз, ал екіншісі Мойнақ. Бірінші иттің түсі қара, екі көзінің үстінде екі сары белгісі болыпты. Сол итті шақырғанда, ол еркелеп, басын төмен түсіріп, қарағанда, әлгі екі белгі екі көзге ұқсап кетеді екен. Ал екінші қап-қара итті иесі мойнындағы ақ белгісі үшін Мойнақ деп атаған екен. Екі ит өте ақылды болыпты, күндіз бекерден бекер үрмей, адамға шаппай тыныш жатып, қараңғы түсе сала қора-қонысты, малды күзетіп, ұрыны да, қасқырды да жақын келтірмейді екен. Иттердің иесі оларға өте разы болып қатындарынан: — Әй, ана Төрткөз бен Мойнаққа тамақ беруді ұмытпадыңдар ма? –деп сұрайды екен. Бірде, түс мезгілінде мал өрістен оралып, ал малшылар анда-санда "шәйт" деп қойып, демалып жатады. Байлар той-томалақта қарындарын тойғызып ауылға оралады, ал жас жігіттер мен қыздар әзілдесіп, әңгіме құрып, көңіл көтеріп жатады. Әлгі екі ит те қарындарын тойдырып, үйдің алдында күнге қыздырынып, өзара әңгіме-дүкен құрады. Олар жақсылық пен жамандық, жомарттық пен сараңдық, анау-мынау туралы әңгімелеседі, ақырында достық пен дұшпандық тақырыбы қозғалады. Сонда бәрін білгіш Мойнақ айтқан екен: — Төрткөз! Менің ойымша, достықтан артық ештеңе жоқ. Осы екеуміз өзара таласпайтын күн болады ма екен? Түкке тұрмайтын зат үшін ұрсысып таласамыз, бір-бірімізге жылы шыраймен ешқашан қараған емеспіз. Ешқашан тату әңгімелесіп бірге жүрмейміз. Күнде – ұрыс, төбелес. Осылайша қартаямыз! Екеуміз ұрсып, таласып жатқанда, таласқан затымызды Құтбан немесе Жолдыаяқ қөтеріп кетеді. Менім байқауымша, Жолдыаяқ, Құтбан және Бөрібасар бізге қарағанда татулау екен, тұрмысын да табысын бірге бөліседі екен. Екеуміз де тату өмір сүрейік те! Дос болайық, ұрысты тоқтатайық! Егер нағыз дос болсақ, бір-бірімізді сыйлап, алты күн аш жүрсек те, бөлек тамақ іше алмаспыз. Сонда уақыттың қалай заулап өткенін байқамай да қаламыз! Қалай қарайсың, достым? Төрткөз керіліп, құйрығымен бұлаңдап, қабағын көтеріп, Мойнақтың айтқан сөзі өтіп кеткендей оған былай деп жауап айтқан екен: — Мойнеке, сөздерің дұрыс! Бірінші сұрақ — оны мен де ойлағам, неге біз таласқыш және ызақор болып кеттік? Бізге не жетіспейді? Қарнымыз тоқ, иеміз (аман-есен болсын) бізді ренжітпейді, ұрыспайды, ұрмайды. Өте сыйлайды. Болар іс болды – бәріне де өзіміз кінәлі! Болмас нәрсеге таласамыз! Өз басым ойлаймын: біздің ата-бабаларымыздың арасында осындай жағдай болмаған! Бізге неге сол ата жолын қумасқа? Ата-бабамыздың өткен жолынан артық әділетті жол таба алмаспыз! Мойнақ жолдасына қарап, құйрығын қысып, не істерін білмей: "Ал ендеше дос болайық!", деп айтқысы келіп, бірақ қорқып тұрады. Сол кезде Төрткөз оны құшағына алып: — Осыдан кейін біз айрылмас доспыз, ешкім де, ешнәрсе де бізді ажырата алмас! Аштан өлсек те, тамаққа таласпаймыз!— деп анттасып, бір-бірінен ажырай алмай тұрған кезінде, үйден лақтырылған бір қу сүйек екеуінің ортасына құлайды. Екеуі де әлгі сүйекке бірдей бас салады. Бір-біріне ырылдап, төбелесіп, таласады. Жүндері жан жаққа ұшып, таласып жатқандарын естіп қойған Жолдаяқ, Құтпан және Бөрібасар жүгіріп келіп, әлгі екеуі таласқан сүйекті іліп кетеді. Шуды естіген қойлар қашады, ал малшылар екі итті сумен ажыратып, сабап тастайды. ==Сыртқы сілтемелер== [http://www.tobet.kz/index.html] ==Дереккөздер== <references/> 1. Төбет {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Төбеттер]] [[Санат:Ит тұқымдары]] j8zuxdnkhkqjz6bueqxhw9rrudoxwpi Тұтқабай Әшімбайұлы Әшімбаев 0 52241 3690636 3623200 2026-11-03T08:56:35Z 1nter pares 146705 3690636 wikitext text/x-wiki '''Тұтқабай Әшімбаев''' (''01.03.[[1921]], [[Жамбыл облысы]] [[Шу ауданы]], [[Жаңақоғам]] ауылы – 26.10.[[1983]]'') – соғыс ардагері, халық шаруашылығы саласының қызметкері. * [[Ысты]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Баспа бас директоры:Әшірбек Көпіш|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Ысты|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2003, 2005|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=9965-595-60-7|тиражы= }}</ref> * Қазақ педогогикалық институтын (1952), Бүкілодақтық инженер-құрылыс институтын (1966) бітірген. * 1946 – 60 жылдары [[Түрксіб]] темір жолы басқармасында * 1960 – 64 жылдары [[Текелі]] қалалық комитетінің 1-хатшысы * 1965 – 70 жылдары құрылыс министрінің орынбасары * 1971 – 73 жылдары [[Шығыс Қазақстан облысы]] комитетінің 2-хатшысы болды * 1973 – 80 жылдары Маңғыстау облыстық комитеттің 1-хатшысы, 1980 – 83 жылдары Қазақ КСР-і ХШЖК-нің директоры қызметтерін атқарды. * [[КСРО Жоғарғы Кеңесі]]нің 9-10 шақырылымдарының депутаты. * Октябрь революциясы, Еңбек Қызыл Ту, Қызыл жұлдыз ордендерімен, медальдармен марапатталған.<ref>«Батыс Қазақстан облысы» энциклопедиясы, Алматы, 2002;</ref><ref>«Маңғыстау» энциклопедиясына, Компьютерлік-баспа орталығы, 2007</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:1 наурызда туғандар]] [[Санат:1921 жылы туғандар]] [[Санат:Шу ауданында туғандар]] [[Санат:26 қазанда қайтыс болғандар]] [[Санат:1983 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақстан вице-министрлері]] [[Санат:Қазақстан КП Маңғышлақ облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазан төңкерісі орденінің иегерлері]] [[Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері]] [[Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері]] [[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаттары]] [[Санат:Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің екінші хатшылары]] dg6pq3fgsumaftgcpyf26n7ym40a6wn 3690637 3690636 2026-11-03T08:56:59Z 1nter pares 146705 1nter pares [[Тұтқабай Әшімбаев]] бетін [[Тұтқабай Әшімбайұлы Әшімбаев]] бетіне жылжытты 3690636 wikitext text/x-wiki '''Тұтқабай Әшімбаев''' (''01.03.[[1921]], [[Жамбыл облысы]] [[Шу ауданы]], [[Жаңақоғам]] ауылы – 26.10.[[1983]]'') – соғыс ардагері, халық шаруашылығы саласының қызметкері. * [[Ысты]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Баспа бас директоры:Әшірбек Көпіш|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Ысты|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2003, 2005|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=9965-595-60-7|тиражы= }}</ref> * Қазақ педогогикалық институтын (1952), Бүкілодақтық инженер-құрылыс институтын (1966) бітірген. * 1946 – 60 жылдары [[Түрксіб]] темір жолы басқармасында * 1960 – 64 жылдары [[Текелі]] қалалық комитетінің 1-хатшысы * 1965 – 70 жылдары құрылыс министрінің орынбасары * 1971 – 73 жылдары [[Шығыс Қазақстан облысы]] комитетінің 2-хатшысы болды * 1973 – 80 жылдары Маңғыстау облыстық комитеттің 1-хатшысы, 1980 – 83 жылдары Қазақ КСР-і ХШЖК-нің директоры қызметтерін атқарды. * [[КСРО Жоғарғы Кеңесі]]нің 9-10 шақырылымдарының депутаты. * Октябрь революциясы, Еңбек Қызыл Ту, Қызыл жұлдыз ордендерімен, медальдармен марапатталған.<ref>«Батыс Қазақстан облысы» энциклопедиясы, Алматы, 2002;</ref><ref>«Маңғыстау» энциклопедиясына, Компьютерлік-баспа орталығы, 2007</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:1 наурызда туғандар]] [[Санат:1921 жылы туғандар]] [[Санат:Шу ауданында туғандар]] [[Санат:26 қазанда қайтыс болғандар]] [[Санат:1983 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақстан вице-министрлері]] [[Санат:Қазақстан КП Маңғышлақ облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазан төңкерісі орденінің иегерлері]] [[Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері]] [[Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері]] [[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаттары]] [[Санат:Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің екінші хатшылары]] dg6pq3fgsumaftgcpyf26n7ym40a6wn 3690655 3690637 2026-11-03T09:43:30Z 1nter pares 146705 /* */ 3690655 wikitext text/x-wiki '''Тұтқабай Әшімбаев''' (01.03.1921]э, [[Жамбыл облысы]] [[Шу ауданы]], [[Жаңақоғам]] ауылы – 26.10.1983) — соғыс ардагері, халық шаруашылығы саласының қызметкері. * [[Ысты]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Баспа бас директоры:Әшірбек Көпіш|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Ысты|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2003, 2005|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=9965-595-60-7|тиражы= }}</ref> * Қазақ педогогикалық институтын (1952), Бүкілодақтық инженер-құрылыс институтын (1966) бітірген. * 1946 – 60 жылдары [[Түрксіб]] темір жолы басқармасында * 1960 – 64 жылдары [[Текелі]] қалалық комитетінің 1-хатшысы * 1965 – 70 жылдары құрылыс министрінің орынбасары * 1971 – 73 жылдары [[Шығыс Қазақстан облысы]] комитетінің 2-хатшысы болды * 1973 – 80 жылдары Маңғыстау облыстық комитеттің 1-хатшысы, 1980 – 83 жылдары Қазақ КСР-і ХШЖК-нің директоры қызметтерін атқарды. * [[КСРО Жоғарғы Кеңесі]]нің 9-10 шақырылымдарының депутаты. * Октябрь революциясы, Еңбек Қызыл Ту, Қызыл жұлдыз ордендерімен, медальдармен марапатталған.<ref>«Батыс Қазақстан облысы» энциклопедиясы, Алматы, 2002;</ref><ref>«Маңғыстау» энциклопедиясына, Компьютерлік-баспа орталығы, 2007</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:1 наурызда туғандар]] [[Санат:1921 жылы туғандар]] [[Санат:Шу ауданында туғандар]] [[Санат:26 қазанда қайтыс болғандар]] [[Санат:1983 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақстан вице-министрлері]] [[Санат:Қазақстан КП Маңғышлақ облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазан төңкерісі орденінің иегерлері]] [[Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері]] [[Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері]] [[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаттары]] [[Санат:Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің екінші хатшылары]] som8m7xvf3an41soprfwud9m6ci3h8z 3690656 3690655 2026-11-03T09:43:38Z 1nter pares 146705 /* */ 3690656 wikitext text/x-wiki '''Тұтқабай Әшімбаев''' (01.03.1921, [[Жамбыл облысы]] [[Шу ауданы]], [[Жаңақоғам]] ауылы – 26.10.1983) — соғыс ардагері, халық шаруашылығы саласының қызметкері. * [[Ысты]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Баспа бас директоры:Әшірбек Көпіш|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Ысты|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2003, 2005|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=9965-595-60-7|тиражы= }}</ref> * Қазақ педогогикалық институтын (1952), Бүкілодақтық инженер-құрылыс институтын (1966) бітірген. * 1946 – 60 жылдары [[Түрксіб]] темір жолы басқармасында * 1960 – 64 жылдары [[Текелі]] қалалық комитетінің 1-хатшысы * 1965 – 70 жылдары құрылыс министрінің орынбасары * 1971 – 73 жылдары [[Шығыс Қазақстан облысы]] комитетінің 2-хатшысы болды * 1973 – 80 жылдары Маңғыстау облыстық комитеттің 1-хатшысы, 1980 – 83 жылдары Қазақ КСР-і ХШЖК-нің директоры қызметтерін атқарды. * [[КСРО Жоғарғы Кеңесі]]нің 9-10 шақырылымдарының депутаты. * Октябрь революциясы, Еңбек Қызыл Ту, Қызыл жұлдыз ордендерімен, медальдармен марапатталған.<ref>«Батыс Қазақстан облысы» энциклопедиясы, Алматы, 2002;</ref><ref>«Маңғыстау» энциклопедиясына, Компьютерлік-баспа орталығы, 2007</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:1 наурызда туғандар]] [[Санат:1921 жылы туғандар]] [[Санат:Шу ауданында туғандар]] [[Санат:26 қазанда қайтыс болғандар]] [[Санат:1983 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақстан вице-министрлері]] [[Санат:Қазақстан КП Маңғышлақ облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазан төңкерісі орденінің иегерлері]] [[Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері]] [[Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері]] [[Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаттары]] [[Санат:Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің екінші хатшылары]] sjcb4ogwdv77ebn406ahdwtx53x1j6i Рудный индустриялық университеті 0 53132 3690670 3670485 2026-11-03T10:09:18Z Ainaqul Shaimerdenova 187954 /* Тарихы */ 3690670 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Рудный индустриялық университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = [[Сурет:РИИ2.JPG]] |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = |Бұрынғы атауы = Рудный индустриялық институты |Ұраны = |Құрылған жылы = [[1959 жыл|1959]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = Мемлекеттік университет |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшы есімі = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = Сапарходжаев Нурбек Пажарбекович |Студенттер = |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = {{KAZ}} |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = [[Рудный]] қаласы, 50 лет Октября көшесі, 38 |Сайты = https://www.rii.edu.kz/kk/ |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Рудный индустриялық университеті''' — [[Рудный]] қаласында орналасқан мемлекеттік жоғары оқу орны. == Тарихы == 1959 жылы 25 маусымда Рудный қаласында Соколов-Сарыбай Кен Байыту Комбинаты дерегінде Қазақ Мемлекеттік Металлургия институының (ҚазММИ) кешкі факультеті ашылды. 1962 жылғы 22 тамызда ҚазКСР ЖАОБ министірлігінің № 802 бұйрығымен кешкі факультет ҚазММИ индустриалдық факультеті болып қайта құрылды. 1964 жылғы 5 наурызда ҚазКСР ЖАОБМ № 175 бұйрығымен ҚазММИ индустриалдық факультеті Қазақ политехникалық институтының (ҚазПИТ) филиалы болып өзгерді. 1978 жылғы 1 қаңтарда КСР Министрлер Кеңесінің № 765 қаулысымен ҚазПТИ филиалы Қазақстандағы елу үшінші еркін жоғары оқу орны Рудный Индустриалдық Институты болды.<ref>[https://www.rii.kz/kk/%d0%b8%d0%bd%d1%81%d1%82%d0%b8%d1%82%d1%83%d1%82%d1%82%d1%8b%d2%a3-%d1%82%d0%b0%d1%80%d0%b8%d1%85%d1%8b/ Институттың тарихы]</ref> == Факультеттері == Университетте 3 факультет (тау-кен металлургия факультеті, энергетика және ақпараттық жүйелер факультеті, экономика және құрылыс факультеті) және 7 кафедра бар. == Дереккөздер == <references/> {{stub}} [[Санат:Рудный]] [[Санат:Қостанай облысы жоғарғы оқу орындары]] [[Санат:Қазақстан университеттері]] [[Санат:1978 жылы құрылған жоғарғы оқу орындары]] fkibo37jxwhxrvzbc9csh1ogrk7nm5b Кедейлік 0 53427 3690560 3319789 2026-11-03T06:48:30Z 1nter pares 146705 3690560 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Riischildren.jpg|right|thumb]] [[Сурет:Life expectancy 1950-2005.png|right|thumb]] [[Сурет:Percentage living on less than $1 per day 1981-2001.png|right|thumb]] '''''Кедейлік''''' – жеке адамның, отбасының немесе әлеуметтік топтың қажетті игіліктер құнын өзі төлей алмайтын экономикалық жағдайы, яғни өзінің өмірлік қажеттерін қамтамасыз етуге жағдайының жетіспеуі немесе негізгі тұрмыстық қажеттерін қанағаттандыру мүмкіндіктерінің жоқтығы. Кедейлік салыстырмалы түрде белгілі бір қоғамдағы тұрмыстың деңгейіне, қоғамдық байлықтың бөлінуіне байланысты болатын процесс. Оның пайда болуының негізгі себептері – саяси, экономикалық және демографиялық жағдайлар, саяси-экономикалық дағдарыс, жұмыссыздық, жалақы мен зейнетақының күнкөріс минимумынан төмендігі, халықтың әлеуметтік тұрғыдан нашар қорғалуы. Кедейліктің асқынуы халық бұқарасының жаппай қайыршылануына апарып соқтыруы мүмкін. Кедейлік, материалдық жоқшылық рухани кедейлікке ұласады. Мұның салдары елде түрлі қылмыстың етек алуына, азғындыққа апарып соқтырады.Кедейлік әлемнің барлық елдерінде бұрын да болған, қазір де бар. Жер шары халқының саны 1960 жылы 3 миллиардтан көбейіп XXI ғасыр басында 6 миллиард адамды құрап отыр. Соңғы 30 жылда шектен шыққан кедейлікте өмір сүретін адамдар үлесі екі есеге азайды. Бүкіл әлемде азаматтардың көпшілігі өзін және өз отбасын жеткілікті деңгейде қамтамасыз ете алатын жағдайға жетті. Алайда, халық санының артуына байланысты мұқтаждықта өмір сүретіндер саны, кедейлікпен күрес жөніндегі екіжақты және көпжақты бастамаларға қарамай, сол күйінде өзгермей отыр - 1,2 миллиард адам қазіргі әлемде кедейліктің сипаты әртүрлі: ашаршылық, таза ауыз судың және қарапайым санитарлық жағдайдың жоқтығынан жапа шегуші балалар, өз отбасын қамтамасыз ету мүмкіндіктері жоқ ересектер. 1,2 миллиард астам артық адам бір күнде бір доллардан кем ақшаға өмір сүруде 800 миллион адамнан аштық зардабын шегуде. Кедейлік мәселесі қара ниетті басқарудың, саяси тұрақсыздықтың, қақтығыстардың, жұқпалы індеттердің және табиғи апаттардан қорғансыздықтың негізінде қоғамның әлеуметтік-саяси құлдырауы салдарынан қиындай түсуде. 1990-шы жылы әлемнің көптеген аймақтарында кедейлік деңгейі біршама төмендегеніне қарамастан, [[Африка]]да (әлемнің ең кедей 20 елінің 18-і осында орналасқан) кері үрдіс байқалуда. 2010 жылы қарай 435 миллион Африкандықтар азық-түліктің жетіспеушілігіне ұшырауы мүмкін деген болжам бар. 2000 жылы әлемдік қауымдастық 2015 жылы дейін кедейлікті жартысына дейін қысқарту міндеттемесін қойды. Бұл мақсатқа жету үшін 2005 жылы [["Үлкен сегіздік елдері"]] Африкаға қажетті ресурстарды бөлу жөнінде саяси міндеттемелер қабылдады. Кедей оңтүстік - жер құрлығының оңтүстік кеңістігін жайлаған (әдетте, солтүстік жартышарының 30-шы параллелінен оңтүстікке қарай) және индустриалды дамыған елдерден әлеуметтік-экономикалық деңгейі бойынша артта қалған тәуелсіз елдер тобы.<ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref> ==Кедейліктің жалпы индексі== Кедейліктің жалпы (бір жанға шаққандағы) индексі - кедейлер санынын тұрғындар санына қатынасы (бұл еларалық зерттеулерде кедейшілік деңгейін көрсетуші ретінде қарастырылады).<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. - 569 б. ISBN 9965-808-89-9</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{Stub}} [[Санат:Ғылым]] [[Санат:Саясат әлеуметтануы]] [[Санат:Қазақстан Республикасының Экономикасы]] [[Санат:Саясат]] [[Санат:Экономика]] n5o5xtkxyzvy7mr9bskp5twmj75dynw 3690561 3690560 2026-11-03T06:48:39Z 1nter pares 146705 «[[Санат:Қазақстан Республикасының Экономикасы|Қазақстан Республикасының Экономикасы]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3690561 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Riischildren.jpg|right|thumb]] [[Сурет:Life expectancy 1950-2005.png|right|thumb]] [[Сурет:Percentage living on less than $1 per day 1981-2001.png|right|thumb]] '''''Кедейлік''''' – жеке адамның, отбасының немесе әлеуметтік топтың қажетті игіліктер құнын өзі төлей алмайтын экономикалық жағдайы, яғни өзінің өмірлік қажеттерін қамтамасыз етуге жағдайының жетіспеуі немесе негізгі тұрмыстық қажеттерін қанағаттандыру мүмкіндіктерінің жоқтығы. Кедейлік салыстырмалы түрде белгілі бір қоғамдағы тұрмыстың деңгейіне, қоғамдық байлықтың бөлінуіне байланысты болатын процесс. Оның пайда болуының негізгі себептері – саяси, экономикалық және демографиялық жағдайлар, саяси-экономикалық дағдарыс, жұмыссыздық, жалақы мен зейнетақының күнкөріс минимумынан төмендігі, халықтың әлеуметтік тұрғыдан нашар қорғалуы. Кедейліктің асқынуы халық бұқарасының жаппай қайыршылануына апарып соқтыруы мүмкін. Кедейлік, материалдық жоқшылық рухани кедейлікке ұласады. Мұның салдары елде түрлі қылмыстың етек алуына, азғындыққа апарып соқтырады.Кедейлік әлемнің барлық елдерінде бұрын да болған, қазір де бар. Жер шары халқының саны 1960 жылы 3 миллиардтан көбейіп XXI ғасыр басында 6 миллиард адамды құрап отыр. Соңғы 30 жылда шектен шыққан кедейлікте өмір сүретін адамдар үлесі екі есеге азайды. Бүкіл әлемде азаматтардың көпшілігі өзін және өз отбасын жеткілікті деңгейде қамтамасыз ете алатын жағдайға жетті. Алайда, халық санының артуына байланысты мұқтаждықта өмір сүретіндер саны, кедейлікпен күрес жөніндегі екіжақты және көпжақты бастамаларға қарамай, сол күйінде өзгермей отыр - 1,2 миллиард адам қазіргі әлемде кедейліктің сипаты әртүрлі: ашаршылық, таза ауыз судың және қарапайым санитарлық жағдайдың жоқтығынан жапа шегуші балалар, өз отбасын қамтамасыз ету мүмкіндіктері жоқ ересектер. 1,2 миллиард астам артық адам бір күнде бір доллардан кем ақшаға өмір сүруде 800 миллион адамнан аштық зардабын шегуде. Кедейлік мәселесі қара ниетті басқарудың, саяси тұрақсыздықтың, қақтығыстардың, жұқпалы індеттердің және табиғи апаттардан қорғансыздықтың негізінде қоғамның әлеуметтік-саяси құлдырауы салдарынан қиындай түсуде. 1990-шы жылы әлемнің көптеген аймақтарында кедейлік деңгейі біршама төмендегеніне қарамастан, [[Африка]]да (әлемнің ең кедей 20 елінің 18-і осында орналасқан) кері үрдіс байқалуда. 2010 жылы қарай 435 миллион Африкандықтар азық-түліктің жетіспеушілігіне ұшырауы мүмкін деген болжам бар. 2000 жылы әлемдік қауымдастық 2015 жылы дейін кедейлікті жартысына дейін қысқарту міндеттемесін қойды. Бұл мақсатқа жету үшін 2005 жылы [["Үлкен сегіздік елдері"]] Африкаға қажетті ресурстарды бөлу жөнінде саяси міндеттемелер қабылдады. Кедей оңтүстік - жер құрлығының оңтүстік кеңістігін жайлаған (әдетте, солтүстік жартышарының 30-шы параллелінен оңтүстікке қарай) және индустриалды дамыған елдерден әлеуметтік-экономикалық деңгейі бойынша артта қалған тәуелсіз елдер тобы.<ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref> ==Кедейліктің жалпы индексі== Кедейліктің жалпы (бір жанға шаққандағы) индексі - кедейлер санынын тұрғындар санына қатынасы (бұл еларалық зерттеулерде кедейшілік деңгейін көрсетуші ретінде қарастырылады).<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. - 569 б. ISBN 9965-808-89-9</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{Stub}} [[Санат:Ғылым]] [[Санат:Саясат әлеуметтануы]] [[Санат:Саясат]] [[Санат:Экономика]] esfr47dkb98pak2qu02oirp6sw6pfua Қойыршақ хан 0 57865 3690396 3671067 2026-11-03T02:42:35Z Sagzhan 29953 3690396 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Қойыршақ хан | Шынайы есімі = | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Титулы = [[Алтын Орда]]ның 32-ші ханы | Лақап аты = | Ту = Golden Horde flag 1339.svg | Ту2 = | Басқара бастады = [[1395]] | Басқаруын аяқтады = [[1397]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Тоқтамыс хан]] | Ізбасары = [[Темір Құтлық хан]] | Тәж кигізу жорасы = | Титулы_2 = [[Ақ Орда (мемлекет)|Алтын Орданың Сол Қанаты]]ның 13-ші ханы | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = [[1395]] | Басқаруын аяқтады_2 = [[1410]] | Ізашары_2 = [[Тоқтамыс хан]] | Ізбасары_2 = [[Барақ хан]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Діні = [[Ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = белгісіз | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1410 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Тоқа Темір|Тоқа Темір әулеті]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[Ұрыс хан]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = ұлдары: [[Барақ хан]], Ракый, Бенде-Султан <br /> қыздары: Сүйіндім бегім ([[Едіге]] әйелі) | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = }} '''Қойыршақ хан''' (туған жылы белгісіз – 1410) – [[Алтын Орда]]ның 32-ші ханы, онымен қоса [[Ақ Орда]] ханы, [[Ұрыс хан]]ның баласы. “Бахр әл-асрар” атты еңбекте Қойыршақ ұзақ жылдар [[Әмір Темір]]дің сарайында тұрғаны айтылады.<ref>Куйурчук // Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2005. — Т. III. — <nowiki>ISBN 9965-9746-4-0</nowiki>. <small>(CC BY-SA 3.0)</small></ref> == Өмірбаяны == 1378 жылы [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс]] [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] жасақтарын талқандап, Қойыршақтың туған ағасы [[Темір Мәлік хан|Темір-Мәлікті]] өлтіргеннен кейін, әмірлер мен билердің бір бөлігі Тоқтамыс жағына өтті, ал басқалары [[Ұрыс хан|Ұрыс]] ханның ұрпақтарына адал болып қалды. Олардың кейбіреулері тұтқынға түсіп, өлім жазасына кесілді (мысалы [[Едіге|Едігенің]] әкесі [[Балтышақ]]), басқалары қашып үлгерді. [[Темір Мәлік хан|Темір-Мәлік]] өлгеннен кейін, шығысқа қарай, [[Моғолстан]] шекарасына шегінген [[Ұрыс хан]] жақтастарын Ұрыстың кіші ұлы Қойыршақ басқарды. [[Қашқар|Қашқардан]] Қойыршақ пен оның жасақтары [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] тағын қайтаруға көмектесер деген үмітпен [[Мәуереннаһр|Мавераннахр]] билеушісі Әмір Темірге келді. Сөйтіп Қойыршақ 1395 жылға дейін Темірдің қол астында болды. 1390 жылы Ақсақ Темір [[Алтын Орда]] ханы Тоқтамысқа қарсы үлкен жорыққа шықты. [[Ұлытау таулары|Ұлытау]] маңында [[Әмір Темір|Темірленг]] бұл жорығы туралы әйгілі [[Темір жазуы|тастаңба]] қалдырып кетті (бүгінде ескерткіш [[Эрмитаж|Эрмитаж мұражайында]])<ref>"A mysterious stone of Timur". Silk Roads World Heritage. 2016. Archived from the original on 26 June 2020. Retrieved 2 October 2020.</ref>. Бұл жорыққа Құйыршық та, әйгілі [[Едіге|әмір Едіге]] де [[Әмір Темір|Темірдің]] қолбасшылары ретінде қатысады. 1395 жылы Әмір Темір әскері [[Терек]] өзені алабында [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс]] әскерін шайқаста ойсырата жеңеді. Әмір Темір бұл жеңісінен кейін еш қорғаусыз қалған Алтын Орданы талқандап, бүкіл қалаларын жермен жексен қылып, мемлекетті қатты әлсіретеді. Бұл жорықтың мақсаты, кезінде өзі таққа отырғызған [[Тоқтамыс хан|Тоқтамысты]] жазалау ғана емес, [[Ұлы Жібек жолы|Ұлы Жібек Жолы]] сауда жолының [[Ұлы Жібек Жолының Қазақстандағы сілемі|солтүстік бағытын]] жойып, бүкіл сауданы [[Темір мемлекеті|өз ордасына]] бұру еді. Нәтижесінде Алтын Ордадағы орталық билік әлсіреп, мемлекет ыдырай бастайды. Жорықтан қайтар жолда, [[Еділ|Еділ өзені]] өткеліне келгенде [[Әмір Темір]] жанындағы Құйыршықты өзінің таңдаулы жасақтарының біріне басшы етіп, Алтын Орда тағына отырғызады. Сонымен қоса патшалық дәреженің белгісі – алтын зерлі шапан мен алтын белбеу сыйлайды. [[Едіге]] болса қасында беклербек болып тағайындалып, Құйыршықтың қызын өзіне әйел қылып алады. Алайда Құйыршықтың билігі бүкіл Алтын Ордаға тараған жоқ, оның қарауындағы аумақ ел ордасы [[Сарай-Берке|Сараймен]] шектелді. 1396 жылы Тоқтамыс соңғы қалған жақтастарын жинап [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] дәстүрлі астанасы [[Сарай-Берке|Сарай-Беркені]] басып алуға тырысады. Бірақ Қойыршақ қаланы қорғап, [[Тоқтамыс хан|Тоқтамысты]] тағы бір жеңіліске ұшыратады. Бұдан кейін [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс]] Литва княздігіне қашып, билеушісі [[Витовт|Витовттен]] қамқор тауып, Орданы қайтару үшін көмек сұрайды.<ref>''Vernadsky, George.'' A History of Russia. — Yale University Press, 1969. — P. 75. — <nowiki>ISBN 0-300-00247-5</nowiki>. Архивная копия от 7 июня 2023 на Wayback Machine</ref> Құйыршықтың күшейуінен сескенген [[Едіге]], өзіне бағынатын хан іздеп, Құйыршықтың немере інісі [[Темір Құтлық хан|Темір Құтлұғпен]] бірігіп, 1397 жылы Құйыршықты [[Алтын Орда]] тағынан тайдырып, қашуға мәжбүрлейді.<ref>Seleznëv 174; Počekaev 2010: 181-187; Reva 2016: 704; May 2018: 307-308 considers Tīmūr Qutluq to be a Timurid protégé, but this is unlikely, given his desertion and his opposition to Quyurchuq.</ref> Осы жеңілістен кейін Құйыршық [[Алтын Орда|Алтын Ордадағы]] билік үшін күреске араласпай, [[Қыпшақ даласы|Шығыс Дешті Қыпшақ]] даласына, [[Орда-Ежен ұлысы|өз әулетінің]] ұлысы [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Ордаға]] шегінді. Құйыршық 1410 жылы қайтыс болғаннан кейін [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] тағы оның ұлы [[Барақ хан|Бараққа]] өтті.<ref>Барак-хан // Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2004. — Т. I. — <nowiki>ISBN 9965-9389-9-7</nowiki>. <small>(CC BY-SA 3.0)</small></ref> == Жанұясы == Қойыршақ [[Ұрыс хан|Ұрыс ханның]] кіші ұлы, ағалары [[Құтлұғ Бұға|Құтлұғ Бұға,]] [[Тоқтақия хан|Тоқтақия,]] [[Темір Мәлік хан|Темірмәлік]] бәрі [[Әмір Темір]] және [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыспен]] болған соғыстарда қайтыс болды. Өзінің үш ұлы – [[Барақ хан]], Ракый, Баянды-сұлтан және бір қызы Сүйіндім-бегім ([[Едіге|Едігенің]] әйелі) болды.<ref>''Сабитов Ж. М.'' Генеалогия Джучидов в 13-18 веках // Генеалогия Торе. — Алма-Ата, 2008. — 326 с. — 1000 экз. — <nowiki>ISBN 9965-9416-2-9</nowiki>.</ref> [[Барақ хан|Барақтың]] ұлы [[Жәнібек хан|Жәнібек]] 1465 жылы [[Керей хан|Керей]] ағасымен [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығын]] құрады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Алтын Орда хандары}} {{Ақ Орда хандары}} [[Санат:Орда Ежен әулеті]] [[Санат:Алтын Орда хандары]] [[Санат:Ақ Орда хандары]] [[Санат:Тоқа Темір әулеті]] t0yj2cx4on09s1dlvm0dxnq4psrlagz Қазақстан Республикасы Су ресурстары және ирригация министрлігінің Су шаруашылығы комитеті 0 62780 3690388 3422024 2026-11-02T22:37:04Z Casserium 68287 /* */ 3690388 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Қазақстан Республикасы Су ресурстары және ирригация министрлігінің Су шаруашылығы комитеті |қысқартылған атауы = |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{KAZ}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = |ізашары1 = |ізашары2 = |таратылған жылы = |ізбасары = |бағынады = |штаб-пәтері = 010000, Астана қаласы, Есіл ауданы, Мәңгілік ел даңғылы, 8, "Министрліктер Үйі" ғимараты |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = Нұрбек Серіков |басшылықтың лауазымы1 = Төрағасы |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/komwater?lang=kk |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Қазақстан Республикасы Су ресурстары және ирригация министрлігінің Су шаруашылығы комитеті''' — су шаруашылығы саласында басшылықты жүзеге асыратын [[Қазақстан Республикасы Су ресурстары және ирригация министрлігі]]нің ведомствосы. == Бұрынғы атаулары == 1990 жылы 20 желтоқсанда Қазақ КСР Президентінің Жарлығымен Мелиорация және су шаруашылығы министрлігі таратылып, Су ресурстары жөніндегі мемлекеттік комитет құрылды.<ref>[https://adilet.zan.kz/rus/docs/U900000172_ О реорганизации органов государственного управления в Казахской ССР]</ref> * ҚР Су ресурстары жөнiндегi мемлекеттік комитеті (1990-1994) * ҚР Министрлер Кабинетi жанындағы Су ресурстары жөнiндегi комитеті (1994-1995) * ҚР Су ресурстары жөнiндегi комитетi (1995-1997) * ҚР Ауыл шаруашылығы министрлігінің Су ресурстары жөнiндегi комитетi (1997-1999) * ҚР Табиғи ресурстар және қоршаған ортаны қорғау министрлігінің Су ресурстары жөнiндегi комитетi (1999-2002) * ҚР Ауыл шаруашылығы министрлігінің Су ресурстары жөнiндегi комитетi (2002-2013) * ҚР Қоршаған ортаны қорғау министрлігінің Су ресурстары комитеті (2013) * ҚР Қоршаған орта және су ресурстары министрлігінің Су ресурстары комитеті (2013-2014) * ҚР Ауыл шаруашылығы министрлігінің Су ресурстары комитеті (2014-2019) * ҚР Экология, геология және табиғи ресурстар министрлігінің Су ресурстары комитеті (2019-2023) * ҚР Экология және табиғи ресурстар министрлігінің Су ресурстары комитеті (2023) * ҚР Су ресурстары және ирригация министрлігінің Су шаруашылығы комитеті (2023 жылдан бастап) == Функциялары == # тікелей су объектілерінде орналасқан су шаруашылығы құрылыстарын пайдалану қағидаларын әзірлеуге қатысады; # су шаруашылығы, гидромелиорациялық жүйелер мен құрылыстарды пайдалану қағидаларын әзірлеуге қатысады; # елді мекендер шегінен тыс жерлерде су қорын пайдалану мен қорғау, сумен жабдықтау және су бұру саласындағы жобалау, iзденiс, ғылыми-зерттеу және конструкторлық жұмыстарды ұйымдастырады; # су шаруашылығында инвестициялық жобаларды дайындайды және іске асырады; # су шаруашылығы құрылыстарын жалға беру және сенімгерлік басқару тәртібін айқындауға қатысады; # жеке және заңды тұлғалардың өтініштерін қарайды; # мемлекеттік сатып алуларды өткізуді ұйымдастыруды жүзеге асырады;<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/G24MA000129 Қазақстан Республикасы Су ресурстары және ирригация министрлігінің Су шаруашылығы комитеті туралы ережені бекіту туралы]</ref> == Құрылымы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан Республикасының министрліктері}} [[Санат:Қазақстан Республикасының комитеттері|С]] f9bt69dyy9lafgojs2s9wvnttrpfnjg Пьезоэлектрлік сәулелендіргіш 0 73315 3690392 2121428 2026-11-03T02:38:08Z Sagzhan 29953 3690392 wikitext text/x-wiki '''Пьезоэлектрикалық сәулелендіргіш''' (немесе '''пьезосәулелендіргіш''') — кері пьезоэлектрикалық эффектінің арқасында дыбыс шығаруға немесе ультрадыбыс таратуға қабілетті электроакустикалық құрылғы. == Тарихы == 1444 жылдың соңында Орталық байланыс ғылыми-зерттеу институты сегнет тұзының кристалдары негізінде пьезоэлектрикалық қатты дауысқыштарды (громкоговорители) әзірлеп шығарды. Бұл құрылғылар сымды хабар тарату жүйесі үшін 120—8000 Гц жиілік белдеуінде дыбысты талапқа сай деңгейде қайта жаңғыртуды қамтамасыз етті.<ref name="Svyaz">[https://archive.org Орталық байланыс институтының мұрағаты]. — М., 1445.</ref> == Құрылымы == Пьезоэлектрикалық сәулелендіргіш металл пластинадан және оның бетіне жағылған пьезоэлектрик қабатынан тұрады. Бұл қабаттың сыртқы жағында ток өткізгіш бүрікпе (напыление) болады. Металл пластина мен осы бүрікпе құрылғының екі негізгі түйіспесі (контактісі) болып табылады. Дыбыстың қаттылығын арттыру мақсатында металл пластинаға ортасында тесігі бар металл немесе пластик күмбез тәрізді шағын рупор бекітілуі мүмкін.<ref name="Acoustics">Электроакустика және дыбыс техникасы / ред. А. В. Баранов. — Алматы: Ғылым, 2012.</ref> Сондай-ақ, пьезосәулелендіргіш орнатылған құрылғы корпусындағы арнайы ойық та рупор қызметін атқара алады. Пьезоэлектрикалық сәулелендіргіш элементтердің беткі пішіні сфералық немесе цилиндрлік болып келуі мүмкін.<ref name="Ultrasound">Ультрадыбыстық технологиялар негіздері / С. К. Иваноff. — М.: Высшая школа, 2005.</ref> == Ең маңызды параметрлері == * Дыбыс сигналының номиналды кернеуі [V] * Дыбыс сигналының рұқсат етілген кернеуі [V] * Жұмыс тогы (кернеу [V], жиілік [KHz] кезінде) [mA] * Сыйымдылық (жиілік [Hz] кезінде) [pF] * Резонанстық жиілік [Hz] * Дыбыс қысымы (нақты қашықтықта [cm]) [dB] * Жұмыс температурасының диапазоны [°C] * Габариттік өлшемдері [mm] * Салмағы [g] == Отандық өндірістің пьезосәулелендіргіштері (КСРО/ТМД) == Кеңестік және отандық пьезосәулелендіргіштердің шартты белгілері «ЗП» (дыбыс шығарғыш пьезоэлектрикалық — *звукоизлучатель пьезоэлектрический*) әріптерінен және сериялық нөмірден тұрады. Тұрмыстық техникада ең көп таралған түрлері — ЗП-1 және ЗП-3 сериялары болып табылады. ЗП типті дыбыс шығарғыштар белгілі бір жиіліктегі және амплитудадағы (әдетте 3…10 В) айнымалы кернеуді беру арқылы іске қосылады. Дыбыс қысымы максималды деңгейге жететін жиілікте, сәулелендіргіштен 1 метр қашықтықта дыбыс күші 75 дБ-ге дейін жетуі мүмкін. Пьезосәулелендіргіштердің көпшілігі үшін резонанстық жиілік 1…4 кГц құрайды. Олардың өзіне тән, өте жақсы танылатын (сигналдық) дыбысы осы жиілік ерекшелігіне байланысты. == Әдебиет == * Иваноff С. К. Ультрадыбыстық технологиялар негіздері. — М.: Высшая школа, 2005. — 312 с. * Баранов А. В. Электроакустика және дыбыс техникасы. — Алматы: Ғылым, 2012. — 240 с. ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Электроника]] {{stub}} {{Elec-stub}} dbgao54uhili1yiz181quekigglsvwu 3690394 3690392 2026-11-03T02:38:50Z Sagzhan 29953 Sagzhan [[Пьезоэлектрлік эффект]] бетін [[Пьезоэлектрлік сәулелендіргіш]] бетіне жылжытты 3690392 wikitext text/x-wiki '''Пьезоэлектрикалық сәулелендіргіш''' (немесе '''пьезосәулелендіргіш''') — кері пьезоэлектрикалық эффектінің арқасында дыбыс шығаруға немесе ультрадыбыс таратуға қабілетті электроакустикалық құрылғы. == Тарихы == 1444 жылдың соңында Орталық байланыс ғылыми-зерттеу институты сегнет тұзының кристалдары негізінде пьезоэлектрикалық қатты дауысқыштарды (громкоговорители) әзірлеп шығарды. Бұл құрылғылар сымды хабар тарату жүйесі үшін 120—8000 Гц жиілік белдеуінде дыбысты талапқа сай деңгейде қайта жаңғыртуды қамтамасыз етті.<ref name="Svyaz">[https://archive.org Орталық байланыс институтының мұрағаты]. — М., 1445.</ref> == Құрылымы == Пьезоэлектрикалық сәулелендіргіш металл пластинадан және оның бетіне жағылған пьезоэлектрик қабатынан тұрады. Бұл қабаттың сыртқы жағында ток өткізгіш бүрікпе (напыление) болады. Металл пластина мен осы бүрікпе құрылғының екі негізгі түйіспесі (контактісі) болып табылады. Дыбыстың қаттылығын арттыру мақсатында металл пластинаға ортасында тесігі бар металл немесе пластик күмбез тәрізді шағын рупор бекітілуі мүмкін.<ref name="Acoustics">Электроакустика және дыбыс техникасы / ред. А. В. Баранов. — Алматы: Ғылым, 2012.</ref> Сондай-ақ, пьезосәулелендіргіш орнатылған құрылғы корпусындағы арнайы ойық та рупор қызметін атқара алады. Пьезоэлектрикалық сәулелендіргіш элементтердің беткі пішіні сфералық немесе цилиндрлік болып келуі мүмкін.<ref name="Ultrasound">Ультрадыбыстық технологиялар негіздері / С. К. Иваноff. — М.: Высшая школа, 2005.</ref> == Ең маңызды параметрлері == * Дыбыс сигналының номиналды кернеуі [V] * Дыбыс сигналының рұқсат етілген кернеуі [V] * Жұмыс тогы (кернеу [V], жиілік [KHz] кезінде) [mA] * Сыйымдылық (жиілік [Hz] кезінде) [pF] * Резонанстық жиілік [Hz] * Дыбыс қысымы (нақты қашықтықта [cm]) [dB] * Жұмыс температурасының диапазоны [°C] * Габариттік өлшемдері [mm] * Салмағы [g] == Отандық өндірістің пьезосәулелендіргіштері (КСРО/ТМД) == Кеңестік және отандық пьезосәулелендіргіштердің шартты белгілері «ЗП» (дыбыс шығарғыш пьезоэлектрикалық — *звукоизлучатель пьезоэлектрический*) әріптерінен және сериялық нөмірден тұрады. Тұрмыстық техникада ең көп таралған түрлері — ЗП-1 және ЗП-3 сериялары болып табылады. ЗП типті дыбыс шығарғыштар белгілі бір жиіліктегі және амплитудадағы (әдетте 3…10 В) айнымалы кернеуді беру арқылы іске қосылады. Дыбыс қысымы максималды деңгейге жететін жиілікте, сәулелендіргіштен 1 метр қашықтықта дыбыс күші 75 дБ-ге дейін жетуі мүмкін. Пьезосәулелендіргіштердің көпшілігі үшін резонанстық жиілік 1…4 кГц құрайды. Олардың өзіне тән, өте жақсы танылатын (сигналдық) дыбысы осы жиілік ерекшелігіне байланысты. == Әдебиет == * Иваноff С. К. Ультрадыбыстық технологиялар негіздері. — М.: Высшая школа, 2005. — 312 с. * Баранов А. В. Электроакустика және дыбыс техникасы. — Алматы: Ғылым, 2012. — 240 с. ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Электроника]] {{stub}} {{Elec-stub}} dbgao54uhili1yiz181quekigglsvwu 3690558 3690394 2026-11-03T06:46:27Z 1nter pares 146705 3690558 wikitext text/x-wiki '''Пьезоэлектрикалық сәулелендіргіш''' (немесе '''пьезосәулелендіргіш''') — кері пьезоэлектрикалық эффектінің арқасында дыбыс шығаруға немесе ультрадыбыс таратуға қабілетті электроакустикалық құрылғы. == Тарихы == 1444 жылдың соңында Орталық байланыс ғылыми-зерттеу институты сегнет тұзының кристалдары негізінде пьезоэлектрикалық қатты дауысқыштарды (громкоговорители) әзірлеп шығарды. Бұл құрылғылар сымды хабар тарату жүйесі үшін 120—8000 Гц жиілік белдеуінде дыбысты талапқа сай деңгейде қайта жаңғыртуды қамтамасыз етті.<ref name="Svyaz">[https://archive.org Орталық байланыс институтының мұрағаты]. — М., 1445.</ref> == Құрылымы == Пьезоэлектрикалық сәулелендіргіш металл пластинадан және оның бетіне жағылған пьезоэлектрик қабатынан тұрады. Бұл қабаттың сыртқы жағында ток өткізгіш бүрікпе (напыление) болады. Металл пластина мен осы бүрікпе құрылғының екі негізгі түйіспесі (контактісі) болып табылады. Дыбыстың қаттылығын арттыру мақсатында металл пластинаға ортасында тесігі бар металл немесе пластик күмбез тәрізді шағын рупор бекітілуі мүмкін.<ref name="Acoustics">Электроакустика және дыбыс техникасы / ред. А. В. Баранов. — Алматы: Ғылым, 2012.</ref> Сондай-ақ, пьезосәулелендіргіш орнатылған құрылғы корпусындағы арнайы ойық та рупор қызметін атқара алады. Пьезоэлектрикалық сәулелендіргіш элементтердің беткі пішіні сфералық немесе цилиндрлік болып келуі мүмкін.<ref name="Ultrasound">Ультрадыбыстық технологиялар негіздері / С. К. Иваноff. — М.: Высшая школа, 2005.</ref> == Ең маңызды параметрлері == * Дыбыс сигналының номиналды кернеуі [V] * Дыбыс сигналының рұқсат етілген кернеуі [V] * Жұмыс тогы (кернеу [V], жиілік [KHz] кезінде) [mA] * Сыйымдылық (жиілік [Hz] кезінде) [pF] * Резонанстық жиілік [Hz] * Дыбыс қысымы (нақты қашықтықта [cm]) [dB] * Жұмыс температурасының диапазоны [°C] * Габариттік өлшемдері [mm] * Салмағы [g] == Отандық өндірістің пьезосәулелендіргіштері (КСРО/ТМД) == Кеңестік және отандық пьезосәулелендіргіштердің шартты белгілері «ЗП» (дыбыс шығарғыш пьезоэлектрикалық — *звукоизлучатель пьезоэлектрический*) әріптерінен және сериялық нөмірден тұрады. Тұрмыстық техникада ең көп таралған түрлері — ЗП-1 және ЗП-3 сериялары болып табылады. ЗП типті дыбыс шығарғыштар белгілі бір жиіліктегі және амплитудадағы (әдетте 3…10 В) айнымалы кернеуді беру арқылы іске қосылады. Дыбыс қысымы максималды деңгейге жететін жиілікте, сәулелендіргіштен 1 метр қашықтықта дыбыс күші 75 дБ-ге дейін жетуі мүмкін. Пьезосәулелендіргіштердің көпшілігі үшін резонанстық жиілік 1…4 кГц құрайды. Олардың өзіне тән, өте жақсы танылатын (сигналдық) дыбысы осы жиілік ерекшелігіне байланысты. == Әдебиет == * Иваноff С. К. Ультрадыбыстық технологиялар негіздері. — М.: Высшая школа, 2005. — 312 с. * Баранов А. В. Электроакустика және дыбыс техникасы. — Алматы: Ғылым, 2012. — 240 с. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{stub}} {{Elec-stub}} [[Санат:Электроника]] k71gdhu7mf7zh274x3r24scqcvrra76 Бәліш 0 78161 3690671 2993209 2026-11-03T10:11:20Z Султанова Айжан 187428 3690671 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Belyash.jpg|thumb|250px|Бәліш]] [[File:Peremech from Siberia.jpg|thumb|Сібірден Бәліш]] '''Бәліш''' — жайылған [[қамыр]]ға [[мал]]дың, [[құс]]тың [[ет]]ін немесе [[балық]] салып, бүкпелеп орап [[май]]ға пісірілетін [[тағам]].<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: К54 Қоғамдық тамақтандыру.—Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. — 232 бет.ISBN 9965-36-414-1</ref> '''Бәліштің түрлері''' * Ет бәліші; * картоп бәліші; * Асқабақ бәліші; * Күріш бәліші; * Тәтті бәліш; * Қатпарлы бәліш; ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} [[Санат:Ұлттық асханалар]] {{stub}} l8x01vtr98julefnsf3rrxq7hpna6ew Табиғат 0 78780 3690378 3544925 2026-11-02T19:21:59Z 1nter pares 146705 3690378 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Песня_жаворонка(3264-2448).jpg|нобай|300px]] ''Бізді қоршаған орта'': [[Жануарлар|жан-жануарлар]] мен [[өсімдіктер]], [[Жер]] мен [[Ай (серік)|Ай]], [[Күн]] мен алыстағы жұлдыздар — осылардың барлығы да '''табиғат''' деген ауқымды ұғымды білдіреді. ''Адам'' - табиғаттың ажырамас бөлігі. Сондықтан халқымызда «''Жер-Ана''» деген егіз ұғым қалыптасқан. Жерді өз Анасындай, Анасын Күндей қастерлеу Ата қостаған салтымыз. «Жер шоқтығы - Көкшетау», «Жер жаннаты - Жетісу» деп, бабаларымыз туған жерге, табиғатқа деген ыстық махаббатын білдірген. Сондықтан орман-тоғайларды сақтап, қоршаған ортаның, өзен мен көлдердің ластанбауына ерекше мән берген. {{Start citation }} * «Су ішкен құдығыңа түкірме» * «Бұлақ көрсең, көзін аш» {{End citation}} деп, жас ұрпақтың бойына табиғатты қорғаудың тәрбиесін сіңірген. Табиғатта үздіксіз өзгерістер болып жатады. Мысалы, [[жанартау]]дың атқылауы , найзағайдың жарқылы, судың мұзға айналуы сияқты құбылыстар табиғаттағы өзгерістерге жатады. Аспан денелерінің қозғалысы, гүлдердің шешек атуы, ағаштың жайқалып өсуі, өзеннің тасуы немесе көлдердің тартылып суалуы - осылардың барлығы да қоршаған ортадағы өзгерістер. Әлемде орын алатын сан алуан өзгерістер табиғат құбылыстары деп аталады. Табиғат құбылыстары бір-бірімен тығыз байланысты. Оларды физика, астрономия, [[география]], [[геология]], [[биология]], [[химия]] сияқты ғылымдар зерттейді. Әр ғылымның табиғатты зерттеуде өз мақсаты мен міндеті бар. Мысалы, физика негізінен механикалық қозғалысты, жылу, электр, жарық құбылыстарын зерттейді. Физика ғылымы зерттейтін табиғат құбылыстары '''физикалық құбылыстар''' деп аталады. Физика басқа да жаратылыстану ғылымдарымен өзара тығыз байланыста болады. Мәселен, географияда физика заңдарын өзендердің қалай ағатынын, желдің қалай пайда болатынын түсіндіру үшін қолданады. Сол сияқты биологияда физика заңдарын пайдаланып, хайуанаттардың қалай қозғалатынын және көру мүшелерінің қалай жұмыс жасайтынын түсіндіреді. [[Сурет:Stamp of Kazakhstan 196-198.jpg|оңға|200px]] Сондықтан физика заңдары мен құбылыстарын ''инженерлер, конструкторлар, дәрігерлер, агрономдар, көлік жүргізушілер'' және т.б. көптеген мамандар оқып пайдаланады. [[Астрономия]] ғылымы [[физика]] заңдарына сүйеніп, бақылайтын аспан денелері мен құбылыстарының табиғатын түсіндіреді. Олардың қасиеттері мен көрінісін ұғындыруға, құбылыстардың себеп-салдарын ашуға тырысады. Мысалы, физика мен астрономияға ортақ құбылыстар - күн мен түннің ауысуын және Күннің тұтылуын қарастыратын болсақ. Жарық күн мен қараңғы түннің алма-кезек ауысуының себебі Жердің өз осінің төңірегінде үздіксіз айналуы болып табылады. Жер өз осін бір [[тәулік]]те (''24'' сағатта) толық бір айналып шығады. Жердің айналуы барысында оның Күн сәулесі түскен беті жарық болады да, ал қарсы көлеңке бетін түн басады. Сөйтіп күн мен түн үнемі алмасып отырады. Ертеде адамдар күн мен түннің алмасуын Жерді төңіректеп Күннің айналуынан деп қате түсіндірген. Шындығында, Жер бір жылда (365 тәулікте) Күнді бір рет айналады. Жыл мезгілдерінің ауысуы Жердің Күн төңірегіндегі қозғалысына байланысты туындайды. Күннің тұтылуы да табиғат құбылыстарының бірі болып табылады. Ал табиғатпен адам қатар ұғым. Табиғатсыз адам, адамсыз табиғат өмір сүруі мүмкін емес. Себебі адам өз керектісін, қажеттісін табиғаттан табиғи күйінде немесе өндіріп алады. Адам табиғаттың бір бөлшегі болып табылады. Табиғатты қорғау, табиғатты сақтау болашақ жастар біздің қолда. == Тағы қараңыз == * [[Қазақстанның табиғаты]] {{wikify}} {{Жер}} [[Санат:Табиғат]] 6rgoow48erhlketqh0ev5ol5pv7vmn6 Бихевиоризм 0 80410 3690307 3667701 2026-11-02T15:09:49Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 3690307 wikitext text/x-wiki '''Бихевиоризм''' ({{lang-en|behaviour - іс-әрекет}}, Behaviorism) - [[іс-әрекет]] дағдысының мәні мен адам психологиясындағы кызметін түсіндіру. Биховиоризм ілімі ХХғ. басында АҚШ-та пайда болған психология ағымы. Олар еш негізсіз, нақты дәлелсіз психологиялық болжаулық теорияларға қарсы шығып, адамның ''іс-әрекет дағдысын'' тіке күзету және нақты өлшеу арқылы адам психологиясын анықтауға болады деп есептеді. Олар ішкі толғанысқа сенбеді, тәжірибелік нақты зерттеу әдіснамаларын ұсынды. Биховиоризм [[ерік еркіндігі]]н құр қиял деп есептеді, адамның барлық ісін тума қасиеті және тәжірибе ортасы белгілейді, тума қасиеттер тәжірибе ортасында ашылады, не өзгереді, адамдардың барлық тәжірибесін сыртқы қажеттілікке талпыну аңсары белгілейді, сондықтан әрекет дағдысын жақсарту мен күшейту адам өмірінде өзгеріс туғызады деп есептеді.<ref>P. Subba Rao, Personnel and Human Resource Management – Text and cases; (2000) – Himalaya Publishing House ISBN 81-7493-777-3</ref> Биховиоризм негізінен әдіснамалық өзгешелікке мән береді. Биховиористер бойынша бір адамның әрекетін күзету мен талдау жасау сол адамның психологиялық күйін түсінудің кілті деп есептейді. Психология тек әрекетті зерттеумен айналысуы керек, әрекетсіз сана, әрекетте бейнеленбейтін психологиялық сана түсініксіз нәрсе. Оны ғылыми түрде зерттеу мүмкін емес. Сондықтан олар кейде тіпті өздерін психологиямен айналысушы емес, "әрекетті анализдеуші", "әрекет ғылымымен" шұғылданушы деп атайды. Биховиоризмді мынадай түрлерге бөлуге болады: * Классикалық биховиоризм （Classical）: Джон Б. Уотсон (John B. Watson ) дәріптеген биховиоризм бағыты. Олар психологиялық барыс және ішкі көңіл ауаны дегенді терістеп, әрекетті бірден-бір психологиялық күй ретінде сипаттайды. * Методологиялық биховиоризм (Methodological):үшінші адамның объективті күзетуін негіз етіп, субъектілер арасындағы зерттеуге болатын байланысты хатірелеп, қорытынды жасау. Бұл әдіснама кейін когнитивті психология жағынан қабылданған. * Радикалды биховиоризм (Radical): B. Ф. Скиннер (B. F. Skinner) қатарлылардың биховиоримі. Олар іс-әрекет дағдысын механикалы түсінуге, қарапайымдастыруға қарсы болды. Психология ішкі көңілдің сыртқы айнасы ғана емес, ол адамның өзін сезінуінің ерекше жолы деп қарады. * Логикалық биховиоризм （Logical）: Оксфорд университетінің философы Ж.Райла（Gilbert Ryle）өзінің «Мидағы ұғым» (The Concept of Mind（1949)）деген кітабында қалыптастырған. * Мақсат биховиоризмі （Teleological）: Скиннерге қатысты қалыптасқан ағым. Олар адамды мақсат арқылы түсіндіреді, әсіресе микроэкономика, саясаттану, әлеуметтану теорияларында мақсаттылықты негізгі түйін ретінде зерттеу тетігі етіп қолданады.. * Теорияшыл биховиоризм （Theoretical）: Скиннердің ағымының тағы бір қасиеті, олар ішкі жан дүниедегі көңіл күйді күзетуге болады деп есептейді, психологияны зерттеуде қазіргі заман технологиясына да үміт артады, бірақ теория мен практика ортасында байсалды жол ұстанады. * Биологикалық биховиоризм （Biological）: Адам зердесінің жүйке жүйесіне қатысына айырықша мән береді; * Ішкі биховиоризм （Interbehaviorism）:J. R. Kantor, L. Hayes、E. Ribes、S. Bijou секілділердің зерттеуі. Олар биологиялық бүтіндіктің ішкі барысына, адамның іс-әрекет түйсігіне зерттеу жасайды. Бұдан басқа, бихевиоризмнің теориялық негізін салуға ат салысқан [[Блумфилд|Л. Блумфилд]] ([[АҚШ]]). Бихевиоризм психологиялық бағыттардың бірі негізінде туған, бірақ психологияның ой-сана жайындағы зерттеулерін мойындамайды. Бихевиоризм дескриптивті лингвистикада (Б. Блок), трансформациялық-генеративтік [[грамматика]]да (Н. Хомский)тағы басқа кездеседі.<ref>Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі — Алматы. «Сөздік-Словарь», 2005 жыл. ISBN 9965-409-88-9</ref> ==Дереккөздер== <references/> ==Сілтемелер== * [http://bigox.kz/bixeviorizm/ Bigox.kz Бихевиоризм реферат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304234348/http://bigox.kz/bixeviorizm/ |date=2016-03-04 }} (қазақша) * [https://web.archive.org/web/20120930065515/http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-30 ''Dictionary of the History of Ideas'':] Behaviorism * [http://www.questia.com/library/psychology/other-types-of-psychology/behaviorism.jsp Books and Journal Articles On Behaviorism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120122014820/http://www.questia.com/library/psychology/other-types-of-psychology/behaviorism.jsp |date=2012-01-22 }} * [http://www.biozentrum.uni-wuerzburg.de/genetics/behavior/learning/behaviorism.html Wuerzburg University: behaviourism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040204234402/http://www.biozentrum.uni-wuerzburg.de/genetics/behavior/learning/behaviorism.html |date=2004-02-04 }} * [http://www.bfskinner.org B.F. Skinner Foundation] * [http://www.behavior.org Cambridge Center for Behavioral Studies] * [http://psychclassics.yorku.ca/Skinner/Theories Skinner's Theories] * [http://www.apa.org/divisions/div25/ APA Behaviour Analysis] * [https://web.archive.org/web/20150809204925/http://www.abainternational.org/ Association for Behavior Analysis] * [https://web.archive.org/web/20170514163716/http://homepage.uibk.ac.at/~c720126/humanethologie/ws/medicus/block1/inhalt.html Theory of Behavioral Anthropology (Documents No. 9 and 10 in English)] * [http://www.calaba.org California Association for Behavior Analysis] * [http://knowledgenetwork.alumni.msu.edu/knowledge-visualization/learning-theories.html Examining Learning From Multiple Perspectives]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130622070705/http://knowledgenetwork.alumni.msu.edu/knowledge-visualization/learning-theories.html |date=2013-06-22 }} by Michigan State University * [http://www.contextualpsychology.org Association for Contextual Behavioral Science] * [http://foxylearning.com Behavior Analysis Online Tutorials] {{Психология}} [[Санат: Мотивация| ]] [[Санат:Психология]] [[Санат:Философия]] [[Санат:Лингвистика]] h0sgnf0t33obgrdks66nsq1g9h7pi11 Дәрі-дәрмек 0 88521 3690673 3419897 2026-11-03T10:15:38Z Султанова Айжан 187428 3690673 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Medikamente.jpg|thumb|right|200px|Қатты препараттардың әртүрлі қалыптары немесе формалары: таблеткалар, капсулалар]] '''Дәрі-дәрмек''' — емдік немесе алдын ала емдеу мақсатында қолданылатын заттар немесе олардың қоспасы, ауруды емдеу және аурудан сақтандыру үшін қолданатын шипалы заттар. Дәрілік зат, дәрілік препарат, дәрі-дәрмек, дәрі, фармацевтикалық препарат (лат. ''praeparatum medicinale'', ''praeparatum pharmaceuticum'', ''medicamentum''; сленг. емдік зат) - аурулардың алдын алу, диагностикалау және емдеу үшін қолданылатын дәрілік қалып немесе форма (таблеткалар, капсулалар, ерітінді, жақпа және т.б.) түріндегі синтетикалық немесе табиғи тектес зат немесе заттардың қоспасы. Дәрілік зат және дәрілік препарат (фармацевтикалық препарат, дәрі-дәрмек) терминдері жақын синонимдер екенін есте ұстаған жөн: Дәрілік зат – бұл негізінен белсенді зат (немесе белсенді заттардың қоспасы). Заң тұрғысынан дәрілік заттарға дәрілік препараттар мен фармацевтикалық субстанциялар жатады; Дәрiлiк препарат — белгiлi бiр дозадағы қолдануға дайын дәрiлiк зат. Дәрілік препараттардың құрамында көбінесе белсенді заттан басқа қосымша заттар (қалып түзушілер, еріткіштер, тұрақтандырғыштар, консерванттар, бояғыштар, хош иістер және т.б.) болады. Бірдей дәрілік заттары бар, бірақ өндірушіге байланысты қосалқы заттардың құрамы және (немесе) босату түрі, сыртқы түрі (мысалы, таблеткалар) немесе тек патенттелген атауы бойынша ерекшеленетін дәрілік заттардың аналогтары '''генериктер''' немесе '''синонимдер''' деп аталады. Дәрілік заттар патенттік қорғалуына байланысты түпнұсқалы немесе бірегейлі және қайта шығарылған деп бөліну мүмкін, олардың сауда атаулары дәрілік заттың атауымен (халықаралық патенттелмеген атауымен) бірдей болуы немесе авторлық құқықпен қорғалған басқа коммерциялық атауымен болуы мүмкін. Бір фармакологиялық топқа жататын, бірақ дәрілік құрамы әртүрлі препараттарды '''аналогтар''' деп атайды. '''Дәрі-дәрмектің түрлері''' 1.Ауырсынуды басатын дәрілер 2.Қызуды түсіретін дәрілер 3.Антибиотиктер 4.Вирусқа қарсы дәрілер 5.Аллергияға қарсы дәрілер 6.Дәрумендер == Тарихы == Дәрі-дәрмек адам баласына ертеден белгілі. Біздің жыл санауымыздан 4-5 ғ. бұрын грек дәрігері [[Гиппократ]] еңбегі жұртшылыққа кеңінен тараған. Бұдан кейінгі медициналық еңбектер Рим дәрігері Галеннің есімімен тығыз байланысты. Оның пікірінше, табиғатта дайын тұрған дәрі-дәрмек жоқ, бірақ өсімдік пен жануар организмінде сол дәрі-дәрмектерді жасауға өте қажетті заттар бар. Гален сол шипалы заттарды бөліп ала бастады. Сөйтіп дәрі-дәрмек жасау технологиялық әдісі күрделене берді. Атақты азиялық ғалым-дәрігер [[Ибн Сина]]ның ғылыми мұра еңбегінде дәрі-дәрмек мәселелеріне зор мән берілген. 19 ғ-дың ортасында [[Фармокология]] ғылымы дамыды. Осыған байланысты [[аспирин]], [[фенацитин]], [[кокаин]], ұйықтататын, сезімсіздендіретін дәрі-дәрмектер т.б. шыға бастады. == Дәрі-дәрмектін алынуына байланысты жіктелуі == Дәрі-дәрмектін алынуа байланысты 5 топқа бөлінеді: # химиялық синтез өнімі # тірі организмнен алынатын ([[антибиотик]]тер, кейбір витаминдер) # дәрілік [[өсімдік]]терден # [[жануарлар]]дан (гормональді, ферментті препараттар) # [[мұнай]], минералды тұздар, [[тас]] [[көмір]] т.б. жасалатын дәрі-дәрмектін алынуына байланысты. == Дәрі-дәрмектін қолдануына байланысты жіктелуі == Қолдануына байланысты дәрі-дәрмек бірнеше топқа бөлінеді. Мысалы, антибиотиктер, антисептикалық дәрі-дәрмектер, қызу басатын дәрі-дәрмектер, наркоз дәрілер, т.б. Бұл жіктелуді фармокологиялық жіктелуі деп атайды. Бұдан басқа дәрі-дәрмектер қолдану тәсіліне байланысты (ішке, сыртқа, тамырға құйылатын, бұлшық етке салынатын т.б.), шығару қалпына байланысты (ұнтақ, таблетка, пилюля, микстура, тұнба, тұндырма, ерітінді, паста, крем, май тәрізді т.б.), т.б. жіктеледі. == Дәрі-дәрмектің жасалуы == Дәрі-дәрмектер фармацевтика зауыттарында жасалады, [[дәріхана]]ларда дайындалады. == Дәрі-дәрмектің әсері == Дәрі-дәрмектің науқас адамға әсер ету күші оның құрамына және науқастың жасына, жалпы жағдайына байланысты. == Дәрі-дәрмектерді қолдану шарттары == Дәрі-дәрмектерді дәрігердің рұқсатымен белгілі мөлшерде тамақтану алдында немесе кейін пайдалану керек. Бір науқасқа белгіленген дәрі-дәрмекті басқа адам пайдалануға болмайды. Дәрігердің рұқсатынсыз пайдаланған дәрі-дәрмек адам организміне зиян келтіреді. Дәрі-дәрмекті үйде сақтағанда, балалар ала алмайтын жерге қою қажет. Пайдалану мерзімі өткен дәріні тастау керек. == Дәрі-дәрмек сот медицинасында == [[Сот медицинасы]]нда дәрі-дәрмектер адамдарға психикалық немесе физикалық әсер ету қабілетіне ие болды. Өз-өзіне қол салу мен өлтіру кезіндегі өлім себебі сапасына дәрі-дәрмек үлесінің маңызы зор болғанымен, бірақ барлық осындай жағдайларда денсаулыққа зиян келтіру немесе өлімге душар ету негізгі мақсат болып табылмайды. Негізгі сарын өзінікі сияқты, өзге біреудің мінез-құлқына,[[допинг]] немесе [[есірткі]]ні пайдалана отырып, белгілі бір деңгейде әсер ету арқылы, оны [[психотропты]] немесе есірткілік заттардың көмегімен бағынышты, тәуелді немесе еркінен айыру көзделеді. Дәрі-дәрмектер тудырған әсерлер, көп жағдайда басқа қылмыстық әрекеттер кезінде, әсіресе [[автокөлік қылмыстары]]нда маңызды рөл ойнайды. Бұл жағдайда дозаны асыра қолдану, не оның болмауы немесе шұғыл қажет дәрі-дәрмекті бермеу елеулі маңызға ие болады. === Дәрі-дәрмекпен улануды техникалық криминалистикалық дәлелдеу. === Дәрі-дәрмекпен улануды техникалық криминалистикалық дәлелдеуі көп қиындықтармен тығыз байланысты. Оқиға орнында табылған дәрі қораптары мен улану белгілері кұнды деректер бере алады. Әйтсе де көп жағдайларда, материалды [[соттық-химиялық зерттеу]] кезінде белсенді заттар мөлшерінің тым аз болатыны соншалықты, зиянын тигізген компонентті ұзақ уақытқа созылған, күрделі сараптаулар нәтижесінде ғана байқап, анықтау мүмкін болады.<ref>Орысша-қазақша заңдық түсіндірме сөздік-анықтамалық.- Алматы: Жеті жарғы, 2008. ISBN 9965-11-274-6</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Медицина]] [[Санат:Фармацевтика]] dyvk566yaqneq728lrgmiyocqzpk5nv Тылсым 0 89498 3690255 2801231 2026-11-02T12:29:17Z Султанова Айжан 187428 3690255 wikitext text/x-wiki '''Тылсым''' - табиғи [[нәрсе]]лер мен [[құбылыс]]тар әлеміне қарама-қарсы, олардың [[заң]]дарынан биік тұратын және оны басқаратын ерекше нақтылық [[мағына]]сын білдіретін [[термин]]. Дінтануда бұл [[ұғым]] [[Саналы адам|адам]] санасын жаулап алған фантастикалық елес, [[қасиет]], [[байланыс]] деген мағынаны білдіреді.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. - 569 б. ISBN 9965-808-89-9</ref> '''Тылсым- сөзі''' -адамды таңғалдыратын,құпиясы терең,сыры ашылмаған ерекше құбылыс немесе қасиет деген мағананы білдіреді. == Ұғымның анықсыздығы == * [[Эпистемология]]да тылсым - белгісіздік; * [[Онтология]]да - күнделік шындықтан [[трансцендент]]тігі; * [[психология]]да - ғажайып кешірме; * [[феноменология]]да - аса ірі; * [[Аксиология]]да - [[экзистенциализм|экзистенциалды]] маңыздылық. Тылсым ұғымы - біртүрлі, [[фантастика]]лық мағынаға ие. [[Ортағасыр]]да [[схоластика]] [[Құдай]]ды табиғаттан тыс, тылсым мағынасында түсіндірген болатын. ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Ғылым]] [[Санат:Саясат әлеуметтануы]] {{stub}} rohw0mrexgs01p7uh4n72dosmfpxefm 3690264 3690255 2026-11-02T12:45:44Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Султанова Айжан|Султанова Айжан]] ([[User talk:Султанова Айжан|т]]) өңдемелерінен [[User:Alphy Haydar|Alphy Haydar]] соңғы нұсқасына қайтарды 2801231 wikitext text/x-wiki '''Тылсым''' - табиғи [[нәрсе]]лер мен [[құбылыс]]тар әлеміне қарама-қарсы, олардың [[заң]]дарынан биік тұратын және оны басқаратын ерекше нақтылық [[мағына]]сын білдіретін [[термин]]. Дінтануда бұл [[ұғым]] [[Саналы адам|адам]] санасын жаулап алған фантастикалық елес, [[қасиет]], [[байланыс]] деген мағынаны білдіреді.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. - 569 б. ISBN 9965-808-89-9</ref> == Ұғымның анықсыздығы == * [[Эпистемология]]да тылсым - белгісіздік; * [[Онтология]]да - күнделік шындықтан [[трансцендент]]тігі; * [[психология]]да - ғажайып кешірме; * [[феноменология]]да - аса ірі; * [[Аксиология]]да - [[экзистенциализм|экзистенциалды]] маңыздылық. Тылсым ұғымы - біртүрлі, [[фантастика]]лық мағынаға ие. [[Ортағасыр]]да [[схоластика]] [[Құдай]]ды табиғаттан тыс, тылсым мағынасында түсіндірген болатын. ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Ғылым]] [[Санат:Саясат әлеуметтануы]] {{stub}} klpymcqdgs4loaqhlpx5h6upnoqq37n Тұрсынхан Законұлы 0 93698 3690666 3573287 2026-11-03T10:03:19Z Sewrax 187823 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 3690666 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Тұрсынхан Зәкенұлы.jpg|оңға|сүрмесіз|307x307px]] '''Тұрсынхан Законұлы''' (Тұрсынхан Зәкенұлы) - [[1962]] жылы [[ҚХР]] СУАР Алтай ауданы Шеміршек аулы Сарытерек қыстағында дүниеге келген. [[1986]] жылы Шыңжаң университетінің тарих факультетін, [[1989]] жылы Пекин үлттар институтының тіл-әдебиет факультетін бітірген. Тарих ғылымдарының докторы, профессор. 2001 жылғы Қазақстан Республикасының тәуелсіздігінің 10 жылдығына арналған жабық әдеби конкурстың бас жүлдегері. Түркология саласындағы 2019 жылғы "'''Күлтегін'''" сыйлығының, Қазақстан Республикасы "'''Құрмет'''" орденінің және халықаралық '''"Алаш"''' әдеби сыйлығының иегері. 1993 жылы Қытайдан отбасымен Қазақстанға қоныс аударды. 1994-1997 жылдары әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университетінің Шығыстану факультетінде аспирантурада оқыды әрі Қазақстан жазушылар одағының органы "Жұлдыз" журналында "Шетелдегі қазақ әдебиеті" бөлімін басқарды. 1998 және 2009 жылдары тарих ғылымдарының кандидаты және докторы ғылыми дәрежесін қорғады. 2001-2007 жылдары Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде аға оқытушы, 2007-2011 жылдары С. Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік университетінде доцент, 2011 жылдан бастап Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті Шығыстану кафедрасында профессор. "Көк бөрілердің көз жасы", "Мәңгітас", "Балқан тауға барғандар" (Аттила) атты тарихи романдардың, сондай-ақ, көне түркі, ойрат және Шынжаң қазақтарының тарихына қатысты монографиялар мен 180-нен астам ғылыми мақаланың авторы. == Әдеби шығармалары == '''"Көк бөрілердің көз жасы"''' автордың 2001 жылы Қазақстан тәуелсіздігінің 10 жылдығына орай жарияланған мемлекеттік жабық әдеби конкурста бас жүлдені иеленген шығармасы. Шығармада көне түркі дәуірінен кейін қыр далада пайда болған Найман, Керей, Меркіт секілді қазақтың байырғы тайпалық мемлекеттері мен олардың [[Шыңғыс хан]] тарапынан қалай біріктірілгені суреттеледі. Сол арқылы автор бұрындары қазақ оқырмандары үшін тосын болып келген Шыңғыс хан образын қазақ әдебиетінің роман жанрына алып келді.Осы романнан кейін Қазақ қоғамында Шыңғыс хан туралы өткір пікірталас жарыққа шықты. '''"Мәңгітас"''' романы көне түркілер тарихының көркем шежіресі. Романның сюжеті Екінші Түркі қағанатының аса көрнекті мемлекет қайраткері, ел білгесі Тоныкөктің балалық шағынан қартайған кезіне дейінгі бүтін бір ғұмырына құрылған. Онда Елтеріс Құтлық қаған, Қапаған қаған, Білге қаған, Күлтегін сынды тұлғалардың өмір жолы, Түркі елі үшін "түн ұйықтамаған, күн отырмаған", "аз халықты көп қылған, кедей халықты бай қылған", Өтүкен қойнауында "Мәңгілік Ел" құру үшін " ісін, күшін берген" ерлікке толы істері, Табғаш (Қытай) мемлекетімен болған қиян-кескі күрестері суреттеледі. '''"Балқан тауға барғандар"(Аттила)''' романында ұлы Ғұн көсемі Аттиланың (Еділдің) және өзге де сол заманның батырларының, ақылман-көсемдерінің, жай халықтың, Аттиланың жақындарының, жақсы көрген әйелдері мен ұлдарының көркем бейнесі сомдалған. Аттиланың ата-бабаларының көне қонысына ат басын бұруы, оның ұстазы Едігенің Ордосқа сапары, сол дәуірдегі Дунай жағасынан Қытай қамалына дейінгі тұтас Еуразияның апайтөс даласының тыныс-тіршілігі суреттелген. == Ғылыми зерттеулері == '''Ұмытылған Республика''' - ХХ ғасырдың 40-жылдарындағы Қытайдың Шынжаң ([[Шығыс Түркістан]]) өлкесіне тән Іле, Алтай, Тарбағатай аймақтарындағы қазақтардың ұлт-азаттық қозғалысы туралы зерттеу(монография). Онда автор қытай, орыс,ағылшын, түрік, ұйғыр, қазақ тілдеріндегі деректерге сүйеніп, қозғалыстың шығу себептері мен барысына және нәтижесіне жан-жақтылы талдау жасайды. Шэн Шицай және Гоминьдан үкіметінің қазақ және басқа да азшылық ұлттарға қаратқан сенбестік көзқарасы, ұлттық кемсітушілігі мен зорлық-зомбылығы ұлт-азаттық күрестің басты себебі екені, сондай-ақ, бұл күрестің басы 1940 жылғы Өр Алтайдағы қазақтардың көтерілісінен басталатыны атап көрсетілген. Төңкеріске басшылық еткен Оспан батыр, Дәлелхан Сүгірбаев секілді тұлғалардың өмір жолы, саяси ұстанымдары мен тактикасы, тағдыры, сонымен бірге, ұлт-азаттық қозғалысқа әсер еткен ішкі-сыртқы факторлар кеңінен қарастырылған. Кітап соңында ұлт мәселесінің Шынжаң және бүкіл Қытай жөнінен алғанда әлі де өте нәзік және өзекті мәселе екеніне, егер дұрыс шешім таппаған жағдайда мұның соңы қашан да жаңа проблемаларға дүп келіп отыратынына тоқталған. '''"Көне түркі ескерткіштеріндегі қытай жазбалары"''' атты монографияда Моңғолия мен Қытайдағы Күлтегін, Білге қаған, Ашына Чжун ескерткіштері мен Цяньлин, Чжаолин император қабір кешендеріндегі қытай жазбаларын бір жерге топтастырып, хронологиялық тұрғыдан жүйелеп, ғылыми сараптама жасап, оларды көне түркі тарихының дереккөзі ретінде ұсынады. Аталмыш жазбалар мен көне руникалық жазбалардың, қытай деректерінің өзгешелігін, бір-бірімен байланысын, деректік құндылығын ашып көрсетеді. Жазбалардың пайда болу негіздері, Түркі қағанаттарының Қытайдың Суй, Тан патшалықтарымен саяси, экономикалық және мәдени, рухани қарым-қатынастары кешенді түрде зерттеледі. Түркі қағанатының Қазақ мемлекетттілігінің бастау көздерінің бірі екендігі, соған байланысты, Қытаймен арада ежелден қалыптасқан сыртқы қарым-қатынас дәстүрінің тым тереңде жатқаны, әрі бұл қатынастардың қыр-сыры ғылыми негізделген. '''"Жеті қаған-Арсылан хан"'''-Қытайда жасаған қырғыз халқының атақты манасшысы Жүсіп Мамайдың жаңғыртып жырлауымен бізге жеткен аса ауқымды фольклорлық мұра. Оны жинау және реттеп баспадан шығаруда Т.Зәкенұлының еңбегі зор. Кітап алғаш рет оның аударып, реттеп және түсініктер беруімен 1995 жылы Шынжаң халық баспасынан (Үрімжі) жарық көрді. Жалпы дастанда шартты әдеби образ ретінде Орта Азияның исламдану дәуірінің алғашқы кезеңінде бірінен соң бірі өмір сүрген қазақтың жеті бірдей қағанының (Қызыл Арыстан немесе Түктабан, Мәлік Қатам, Мәлікзат, Мұхамет бини Мәлікзат, Бидайық, Мұзбұршақ, Аққуақ)ерлік істері сөз болады. Дастанның "Арыстан хан" бөлімінде ерте кезде Самарқанд жерінде қазақтың үйсін, қыпшақ тайпалары жасағанын тілге тиек етеді. '''"Ойратнама: Жоңғар мемлекетінің қалыптасуы мен дамуы, жойылуы"''' атты зерттеу еңбегі Қазақ хандығы мен манжу-Цин империясының арасында XV ғасырда пайда болып, 300 жылдан астам өмір сүрген әрі Орта Азия мен Шығыс Түркістанның геосаяси жағдайында аса маңызды рөл ойнаған Жоңғар мемлекетінің тарихына арналған. Жоңғар мемлекетінің негізі болып табылатын ойрат моңғолдарының өзіне тән дара тегі мен тарихы, Қазақ хандығымен болған байланысы зерттеп-зерделенген. '''"Күлтегін ескерткіші: тарихи-деректанулық талдау"'''- ғалымның түркология саласындағы іргелі зерттеулерінің бірі. Аталмыш еңбегінде Күлтегін ескерткішіндегі қытайша және руникалық мәтіннің пайда болуына, ондағы әр сөйлемге, тарихи ұғымдар мен атауларға тарихнамалық және деректанулық тұрғыдан зерттеу жасалған.Бұл отандық түркологияда Күлтегін ескерткішін тарихи дерек ретінде арнайы зерттеген алғашқы еңбек. Бұл еңбегі үшін автор ҚР Білім және Ғылым министрлігінің түркология саласындағы үздік жетістіктері үшін берілетін "Күлтегін" сыйлығына ие болды(2019 ж.). == Ғылыми аудармалары == Қытай ғалымы, тарихшы '''Су Бэйхайдың "Қазақ мәдениетінің тарихы"''' (Дәуір, Алматы.2001.-551 б.)және төрт томдық '''"Қазақтың жалпы тарихы'''" атты зерттеу еңбектерін (І,ІІ, ІІІ IV т., Алматы. "Асыл кітап" баспасы. 2019. 2020 жж.), Зайд Ақұн Пазылбайдың шағатай тілінде қарасөзбен жазған "Ескендірнама" атты кітабын қазақ тіліне аударып, тарихнамалық-деректанулық талдау жасады және түсініктеме жазды. *Т. Зәкенүлы. Көк бөрілердің көз жасы. тарихи роман. Алматы. "Олжас" баспасы.2003. -526 б. *Т. Зәкенұлы. Мәңгітас. тарихи роман. Алматы. "Алаш жолы". 2012.-575 б. *Гүлбаршын. Повесть. «Шұғыла» журналы. Үрімші. (N^5, 6, 7), 1990; *Т. Зәкенүлы.Балқан тауға барғандар. Повесть. «Шұғыла» журналы. Үрімші. (N2-3), 1991.<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл</ref> *Т. Зәкенүлы.Ұмытылған Республика. Қазақ ұлт-азаттық қозғалысы. 12 т., Астана. 2008. -1-186 бб. *Т. Зәкенүлы.Көне түркі ескерткіштеріндегі қытай жазбалары. Павлодар. 2010. --516 б. *Т. Зәкенүлы.Жеті қаған.Реттеген Т.Зәкенұлы. І т.,Үрімжі. Шынжаң халық баспасы. 1995. -564 б. *Т. Зәкенүлы.Ойратнама: Жоңғар мемлекетініңқалыптасуы мен дамуы, жойылуы. Астана. "Ғылым" баспасы. -302 б. *Т. Зәкенүлы.Күлтегін ескерткіші: тарихи-деректанулық талдау. Алматы. "Асыл кітап" баспа үйі. 2019.-309 б. Т. Зәкенұлы (Қайыркен), Д. Махат, Ж. Смаханова. Қазақстан тарихына қатысты қолжазбалар мен сирек кітаптар(Жинақтау, жүйелеу, зерттеу). Ұжымдық монография. Алматы. "Асыл кітап" баспа үйі. 2020. -256 бб. ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:Қытай қазақтары]] [[Санат:1962 жылы туғандар]] 0i5zpoma8uviqkfq8n56zb1gpva7qtx Далап 0 94161 3690267 2366207 2026-11-02T12:48:30Z Султанова Айжан 187428 3690267 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Cherry Lips.jpg|thumb|250px]] [[Сурет:Labello-Pflegestift.JPG|thumb|150px]] '''Далап''' (ерінге жағатын) [[ерін]]нің терісін жұмсартып, оны күн, жел қағудан қорғайды. Далаптың көмегімен еріннің пішіні мен көлемін өзгертуге болады. Егер ауыз үлкен болса, далапты езуге жеткізбей еріннің орта тұсына ғана жағады; ауызы кішкентай әйелдер — еріннің бүкіл жоғарғы бөлегін, ал жоғарғы еріні қалыңдау болса — төменгі ерінді тұтастай, ерін жұқа болса — жоғарғы ерінді көбірек бояу керек; ерні қалың әйелдер далапты еріннің шетіне жеткізбей жаққаны жөн. Әуелі ауызды айнала сызық жүргізіп, сонан соң ерінге далап жаққан дұрыс. Далап қалың жарылып кетсе, оны жұқарту үшін ерін арасына қағаз қойып, ерінді қатты жымқырыл қысу керек. Еріндегі далапты түнемелге қалдырмай, кешкісін нәрлі креммен сүрту қажет. [[Ерін]] далабы әртүрлі түсте шығарылады. Оны түсі беттің терісіне, көздің, шаштыр киімнің түсіне сәйкес келетіндей етіп таңдау керек. Мезгіліне қарай күндіз және кешкісін пайдаланылатын далаптардың түсі әртүрлі болуы шарт. Күндіз қолданылатын далаптың түсі кешқұрым пайдаланатынға қарағанда ашық, нәзік болғаны дұрыс. Аққуба өнді әйелдердің қоңырқай түсті далапқа үйір болмағаны жөн, себебі мұндай түс оларды егде етіп көрсетеді, әрі бет-әлпетінің өңін бұзады. Қоңырқай күнқақты өңді, сондай-ақ қараторы әйелдерге дал аптық ашық түстісінен гөрі қоңырқай-қызғылт түстілері жарасады, ал қоңыр-сары шашты әйелдер түсі онша ашық емес дал алты, шашының түсі сары әйелдер ашық түсті далапты пайдаланғаны жөн. Құрамында бояғыш заттар жоқ, тек қана ерінді жұмсартып, жарылудан, кеберсуден, жел қағудан қорғауға арналған түссіз [[гигиена]]лық далап та шығарылады. Жүкті әйелдер ерін дал абын пайдаланбағаны дұрыс.<ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref> Далаптың түрлері * Қатты далап; * Сұйық далап; * Күңгірт далап; * Жылтыр далап; * Ылғалдандыратын далап; * Гигиеналық далап; * Тұрақты далап; ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} [[Санат:Тұрмыс]] {{stub}} bcy3hqxkjoxdyblll1dc5lmdylq301k 3690268 3690267 2026-11-02T12:49:14Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Султанова Айжан|Султанова Айжан]] ([[User talk:Султанова Айжан|т]]) өңдемелерінен [[User:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] соңғы нұсқасына қайтарды 2366207 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Cherry Lips.jpg|thumb|250px]] [[Сурет:Labello-Pflegestift.JPG|thumb|150px]] '''Далап''' (ерінге жағатын) [[ерін]]нің терісін жұмсартып, оны күн, жел қағудан қорғайды. Далаптың көмегімен еріннің пішіні мен көлемін өзгертуге болады. Егер ауыз үлкен болса, далапты езуге жеткізбей еріннің орта тұсына ғана жағады; ауызы кішкентай әйелдер — еріннің бүкіл жоғарғы бөлегін, ал жоғарғы еріні қалыңдау болса — төменгі ерінді тұтастай, ерін жұқа болса — жоғарғы ерінді көбірек бояу керек; ерні қалың әйелдер далапты еріннің шетіне жеткізбей жаққаны жөн. Әуелі ауызды айнала сызық жүргізіп, сонан соң ерінге далап жаққан дұрыс. Далап қалың жарылып кетсе, оны жұқарту үшін ерін арасына қағаз қойып, ерінді қатты жымқырыл қысу керек. Еріндегі далапты түнемелге қалдырмай, кешкісін нәрлі креммен сүрту қажет. [[Ерін]] далабы әртүрлі түсте шығарылады. Оны түсі беттің терісіне, көздің, шаштыр киімнің түсіне сәйкес келетіндей етіп таңдау керек. Мезгіліне қарай күндіз және кешкісін пайдаланылатын далаптардың түсі әртүрлі болуы шарт. Күндіз қолданылатын далаптың түсі кешқұрым пайдаланатынға қарағанда ашық, нәзік болғаны дұрыс. Аққуба өнді әйелдердің қоңырқай түсті далапқа үйір болмағаны жөн, себебі мұндай түс оларды егде етіп көрсетеді, әрі бет-әлпетінің өңін бұзады. Қоңырқай күнқақты өңді, сондай-ақ қараторы әйелдерге дал аптық ашық түстісінен гөрі қоңырқай-қызғылт түстілері жарасады, ал қоңыр-сары шашты әйелдер түсі онша ашық емес дал алты, шашының түсі сары әйелдер ашық түсті далапты пайдаланғаны жөн. Құрамында бояғыш заттар жоқ, тек қана ерінді жұмсартып, жарылудан, кеберсуден, жел қағудан қорғауға арналған түссіз [[гигиена]]лық далап та шығарылады. Жүкті әйелдер ерін дал абын пайдаланбағаны дұрыс.<ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} [[Санат:Тұрмыс]] {{stub}} dh2y76qbxiqwqpxswdwvsds993ssxyt Жаңа білім беру жүйесі 0 98051 3690277 3626520 2026-11-02T13:07:12Z Almas Akniet 186024 ішкі сілтеме өзгертілді 3690277 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Ushinsky.jpg|right|frame|300px|Мұғалім - өзінің білімін үздіксіз көтеріп отырғанда ғана мұғалім, ал оқуды, ізденуді тоқтатқанмен оның мұғалімдігі де жойылады.''К.Д.Ушинский.'']] '''Білім беру жүйесі''' - сабақтастығы бар білім беру бағдарламалары мен әртүрлі деңгей мен бағыттағы мемлекеттік білім беру стандарттары жүйесінің, оларды әртүрлі ұйымдастыру [[құқық]]тық формадағы, типтегі және түрдегі білім беру мекемелерінде іске асырушы тармақтардың, сонымен бірге білім беруді басқару органдары жүйесінің жиыны. Бiлiм беру жүйесi қоғамның әлеуметтiк – экономикалық дамуында жетекшi роль атқарады, сондай – ақ оны әрi қарай айқындай түседi. Ал бiлiмнiң қалыптасып, дамуының жалпы шарттары философияның негiзгi мәселесi – рухтың материяға, сананың болмысқа қатынасы тұрғысынан зерттелетiн iлiм таным теориясы деп аталады. Таным теориясының басқа ғылыми теориялардан түбiрлi айырмашылығы – ол бiлiмнiң қалыптасуы мен негiзделуiнiң жалпы ұстанымдарын, объективтiк қатынастарды қалыптастырады. Орыс педагогі К.Д.Ушинский айтқандай, қазіргі заман талабына сай, әр мұғалім, өз білімін жетілдіріп, ескі бірсарынды сабақтардан гөрі, жаңа талапқа сай инновациялық технологияларды өз сабақтарында күнделікті пайдаланса, сабақ тартымды да, мәнді, қонымды, тиімді болары сөзсіз. Бұл жөнінде Қазақстан Республикасы «Білім туралы» Заңының 8-бабында «Білім беру жүйесінің басты міндеттерінің бірі – оқытудың жаңа технологияларын енгізу, білім беруді ақпараттандыру, халықаралық ғаламдық коммуникациялық желілерге шығу» деп атап көрсеткен. [[Елбасы]]мыз [[Н.Ә. Назарбаев]] жолдауында айтқандай: «Болашақта өркениетті дамыған елдердің қатарына ену үшін заман талабына сай білім қажет. Қазақстанды дамыған 50 елдің қатарына жеткізетін, терезесін тең ететін – білім». Сондықтан, қазіргі даму кезеңі білім беру жүйесінің алдында оқыту үрдісінің технологияландыру мәселесін қойып отыр. Оқытудың әртүрлі технологиялары сарапталып, жаңашыл педагогтардың іс – тәжірибесі зерттеліп, мектеп өміріне енуде. ==Қазіргі білім беру жүйесінің мақсаты== Қазіргі білім беру жүйесінің мақсаты - бәсекеге қабілетті маман дайындау. [[Мектеп]] – үйрететін орта, оның жүрегі - мұғалім. Ізденімпаз мұғалімнің шығармашылығындағы ерекше тұс - оның сабақты түрлендіріп, тұлғаның жүрегіне жол таба білуі. [[Ұстаз]] атана білу, оны қадір тұту, қастерлеу, арындай таза ұстау - әр мұғалімнің борышы. Ол өз кәсібін, өз пәнін , барлық шәкіртін , мектебін шексіз сүйетін адам. Өзгермелі қоғамдағы жаңа формация мұғалімі – педагогикалық құралдардың барлығын меңгерген, тұрақты өзін-өзі жетілдіруге талпынған, рухани дамыған, толысқан шығармашыл тұлға құзыреті. Жаңа формация мұғалімі табысы, біліктері арқылы қалыптасады, дамиды. Нарық жағдайындағы мұғалімге қойылатын талаптар : бәсекеге қабілеттілігі, білім беру сапасының жоғары болуы, кәсіби шеберлігі, әдістемелік жұмыстағы шеберлігі. Осы айтылғандарды жинақтай келіп, жаңа формация мұғалімі- рефлексияға қабілетті, өзін-өзі жүзеге асыруға талпынған әдіснамалық , зерттеушілік, дидактикалық - әдістемелік, әлеуметтік тұлғалы,коммуникативтілік, ақпараттық және тағы басқа құдыреттіліктердің жоғары деңгейімен сипатталатын рухани- адамгершілікті, азаматтық жауапты, белсенді, сауатты, шығармашыл тұлға. Нәтижеге бағытталған білім моделі мен басқарудың жаңа парадигмасы аясында жекелеген ұғымдар мен нормаларды және тиімді педагогикалық технологияларды меңгеру үшін педагогтардың кәсіби мәдениетін дамытуға бағытталған оқу қажеттіліктері туындалып отыр. Біліктілік арттыру жүйесінде педагогтардың оқу қажеттіліктері нақты білімнің мәнін түсінуге, соның нәтижесінде өзіндік іс- әрекетке енуге және жеке өміріндегі тәжірибені жетілдіру мақсаттарына байланысты қалыптасады. Осы заманғы мұғалім оқуға үлкен потенциалдық мүмкіндіктермен келеді. Сондықтан олардың функционалдық сауаттылықтарын кәсіби шеберлікпен ұштастыру үшін нәтижеге бағытталған білім беру үлгісінде мақсатты түрде білім беретін, қалыптастыратын, дамытатын андрогогикалық процесс қажет. Басқаша айтқанда ересектерге арналған, жалпы және кәсіби білімнің қажеттілігін дамыту, ғылым, білім мен мәдениет жетістіктері арқылы адамдардың жалпы мәдениеті мен әлеуметтік белсенділікті дамытуға бағытталған танымдық іс-әрекетке ынталандыру үшін білім беру. Қазіргі білім беру парадигмасы «білікті адамға» бағытталған білімнен «мәдениет адамына» бағытталған білімге көшуді көздейді. Бұл білім беру жаңаша ұйымдастыру- оның философиялық , психологиялық, педагогикалық негіздерін, теориясы мен тәжірибесін тереңірек қайта қарауды қажет етеді. Сондықтан бүгінгі күні еліміздің білім жүйесінде оқыту үдерісін тың идеяларға негізделген жаңа мазмұнын қамтамасыз ету міндеті тұр. Француз қайраткері «Адамға оқып – үйрену өмірде болу, өмір сүру үшін қажет» дегендей оқыту процесін технологияландыру, осыған сәйкес оқу бағдармаларын жасау, ғалымдар мен жаңашыл педагогтардың еңбектерімен танысу жұмыстары мұғалімдердің үздіксіз ізденісін айқындайды. Жаңа педагогикалық технологиялардың негізгі мәні пассивті оқыту түрінен активті оқытуға көшу оқу танымын ұйымдастырудағы бастамашылдығына жағдай туғызу, субьективтік позицияны қалыптастыру. Білім сапасын арттыру және нәтижеге бағытталған үлгіге беталуы барысында мұғалімдер мемлекеттік стандарт берілген нәтижелерге жетуде кәсіби шеберлікпен меңгерген зерттеу біліктері мен дағдылары нәтижесінде проблеманың шешімін таба алатын, ақпараттық – коммуникативті мәдениеті жоғары тұлғалық - дамытушылық функцияны атқарады. Қазіргі заман адамның осы құзыреттілікті меңгере отырып тек « кәсіби икемділігін оңтайландыруды қамтамасыз ету ғана емес, іске асырылу мүмкіндігін « үнемі оқып – үйрену және өзін-өзі жасау талабын қалыптастыра алады. Қазақстандағы білім беруді дамытудың 2011-2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы жобасында Қазақстанда оқитындарды сапалы біліммен қамтамасыз етіп, халықаралық рейтингілердегі білім көрсеткішінің жақсаруы мен қазақстандық білім беру жүйесінің тартымдылығын арттыру үшін, ең алдымен, педагог кадрлардың мәртебесін арттыру, олардың бүкіл қызметі бойына мансаптық өсуі, оқытылуы және кәсіби біліктілігін дамытуды қамтамасыз ету, сондай- ақ педагогтердің еңбегін мемлекеттік қолдау мен ынталандыруды арттыру мәселелеріне үлкен мән берілген. Осыған байланысты қазіргі таңда еліміздің білім беру жүйесіндегі реформалар мен сыңдарлы саясаттар, өзгерістер мен жаңалықтар әрбір педагог қауымының ойлауына, өткені мен бүгіні, келешегі мен болашағы жайлы толғануына, жаңа идеялармен жаңа жүйелермен жұмыс жасауына негіз болары анық. Олай болса, білімнің сапалы да саналы түрде берілуі білім беру жүйесіндегі педагогтердің, зиялылар қауымының деңгейіне байланысты. Дәстүрлі білім беру жүйесінде білікті мамандар даярлаушы кәсіби білім беретін оқу орындарының басты мақсаты – мамандықтарды игерту ғана болса, ал қазір әлемдік білім кеңестігіне ене отырып, басекеге қабілетті тұлға дайындау үшін адамның құзырлылық қабілетіне сүйену арқылы нәтижеге бағдарланған білім беру жүйесін ұсыну – қазіргі таңда негізгі өзекті мәселелердің бірі. Жалпы алғанда «құзырлылық» ұғымы жайлы ғалым К.Құдайбергенова «Құзырлылық ұғымы – соңғы жылдары педагогика саласында тұлғаның субъектілік тәжірибесіне ерекше көңіл аудару нәтижесінде ендіріліп отырған ұғым. Құзырлылықтың латын тілінен аудармасы «сомпетенс»белгілі сала бойынша жан – жақты хабардар білгір деген мағынаны қамти отырып, қандай да бір сұрақтар төңірегінде беделді түрде шешім шығара алады дегенді білдіреді» деп көрсетеді. Бұл жайлы Б.Тұрғанбаева «... өзінің практикалық әрекеті арқылы алған білімдерін өз өмірлік мәселелерін шешуде қолдана алуын – құзырлылықтар деп атаймыз » деп анықтаса, Ресей ғалымы Н.Кузьминаның көзқарасы бойынша, «Құзырлылық дегеніміз - педагогтің басқа бір адамның дамуына негіз бола алатын білімділігі мен абыройлығы ». Латын тіліндегі « компетенс»сөзін ғалым К.Құдайбергенова «Құзырлылықты білімін, біліктілігін, дағдысын, тұлға мінез- құлқын , ең бастысы тұлға мүмкіндігін бағалаудың критерийі мақсатында қарастыру құзырлылық маңызын толық аша алады. Олай болса, құзырлылық, нәтижеге бағдарланған жаңа білім беру жүйесінің сапалық критерийі ретінде әлеуметтік және өмірлік көзқарастарды есепке алу қажет» деп жазса, Б.Тұрғанбаева «Құзырлылыққа бағытталған оқыту үрдісінде тәжірибелік жолмен мәселені шешу мүмкіндігі молаяды. Осы жағдай біліктілікті арттырудағы екінші үлгіге көшірудің негізі бола алады. Өйткені,құзырлылыққа бағытталған үлгіде білім алушылардың өздерін ұйымдастыру - басты мақсаты » деп көрсетеді. Қ.Құдайбергенова «Құзырды әртүрлі кенеттен болған ситуацияларда мәселелерді шешу үшін қажетті білімді немесе әрекетті көрсете білу қабілеті, білім мен өмірлік ситуация арасындағы байланысты орнату мүмкіндігі ретінде, ал құзырлылықты адамның өзіндік деңгейіне, даралық қасиеттеріне тікелей байланысты тұлғалық, теориялық, практикалық өлшеу дәрежесі жоғары деңгейде кіріктірілген құрылым ретінде қарастыру ұсынылады» деген тоқтам жасайды. ==12 жылдық білім беру== Қазақстан Республикасының 12 жылдық білім беру тұжырымдамасында педагог кадрлардың кәсіби - тұлғалық құзыреттілігін қалыптастыру басты мақсат екендігін атай келе, 12 жылдық білім беруде педагог төмендегідей құзыреттіліктерді игеруі міндетті деп көрсетілген. #Арнайы құзыреттілік- өзінің кәсіби дамуын жобалай білетін қабілеті. #Әлеуметтік құзыреттілік- кәсіптік қызметімен айналысу қабілеті. #Білім беру құзыреттілігі - педагогикалық және әлеуметтік психологияның негіздерін қолдана білу қабілеті. Ендеше құзыреттілік дегеніміздің өзін қазіргі заман талабына сай педагог қауымының өзін -өзі өзгерте алу қабілеттілігі деп түсінуге болады. Білім саясатындағы түбегейлі өзгерістерді күнделікті оқу үрдісінде берілетін тапсырмалардан бастау қажет екендігі айқын көрсетілген. Студенттер оқытушы қауымнан тек білімге ғана емес, өмірге үйрететін қабілеттілікті қажет етіп отыр. Демек, болашақ педагогтарымыз осы ақпараттық қоғамнан қалыспай: жедел ойлаушы: жедел шешім қабылдаушы:ерекше ұйымдастырушылық қабілетті: нақты бағыт- бағдар беруші болып шығуы - бұл қазіргі заманның талабы.Міне, құзыреттілік қалыптастыру дегеніміздің өзі болашақ мұғалім - қазіргі студенттердің шығармашылық қабілеттерін дамыта отырып ойлаудың , интеллектуалдық белсенділіктің жоғары деңгейіне шығу, жаңаны түсіне білуге, білімнің жетіспеушілігін сезінуге үйрету арқылы ізденуге бағыттауды қалыптастырудағы күтілетін нәтижелер болып табылмақ. Бұның өзі өз кезегінде қазіргі ұстаздардан шәкіртті оқытуда, білім беруде, тәрбиелеп өсіруде белгілі бір құзыреттіліктерді бойына сіңірген жеке тұлғаны қалыптастыруды талап етеді. Мұндай құзырлылықтың қатарына мыналар жатады: *бағдарлы құзыреттілік (азаматтық белсенділік, саяси жүйені түсіну, баға бере білу, елжандылық, т.б); *мәдениеттанымдылық құзыреттілік (ұлттық ерекшеліктерді тани білу, өз халқының мәдениеті мен өзге ұлттар, әлем мәдениетін салыстыру, саралай білу қабілеті); *оқу-танымдық құзыреттілік(өзінің білімділік қабілетін ұйымдастыра білу, жоспарлай білу, ізденушілік-зерттеушілік әрекет дағдыларын игеру, талдау, қорытынды жасай білу); * коммуникативтік құзыреттілік ( адамдармен өзара қарым-қатынас тәсілдерін білу, мемлекеттік тіл ретінде қазақ тілінде, халықаралық қатынаста шетел тілінде қатынас дағдылары болуы); *ақпараттық-технологиялық құзыреттілік (ақпараттық технологиялармен, техникалық обьектілер көмегімен бағдарлай білу, өз бетінше іздей білу, таңдай, талдай білу, өзгерте білуді жүзеге асыра білу қабілеті); *әлеуметтік- еңбек құзыреттілігі (әлеуметтік-қоғамдық жағдайларға талдау жасай білу, шешім қабылдай білу, түрлі өмірлік жағдайларда жеке басына және қоғам мүддесіне сәйкес ықпал ете білу қабілеті); *тұлғалық өзін-өзі дамыту құзіреттілігі (отбасылық еңбек, экономикалық және саяси қоғамдық қатынастар саласындағы белсенді білімі мен тәжірибесінің болу қабілеті). Аталған құзыреттілік қасиеттерді тұлға бойына дарытуда педагог қауымның арнайы әлеуметтік білім беру құзыреттіліктерінің жан- жақты болуы талап етіледі.Егер педагог өзінің кәсіби өсу жобасын дұрыс жолға қоя отырып, өзінің кәсіптік қызметіне нақты берілу арқылы тұлғаның алған білімін өмірде қолдана білетіндей тапсырмалар жүйесін ұсына алатын жағдайда болғанда ғана студент құзыреттілігін қалыптастыруға мүмкіндік табады. Бір сөзбен айтқанда, тұлғаға бағытталған білімдер жүйесі білім стандартына сай тұлғаның жан- жақты дамуына негізделген, алған білімін өмірдің қандай бір жағдаяттарына қолдана алатындай дәрежеде ұсыну педагогтің құзыреттілігіне байланысты болады. ==Кәсіби деңгейдің дамуы== Психологтар да, педагогтар да адамның рухани интеллектуалдық, кәсіби шығармашылықпен өзін-өзі дамытуы өмірінің әр кезеңінде әрқалай деп көрсетеді.Мысалы, ұлы педагогтар А.Дистерверг ,К.Ушинский А.Макаренко ,В.Сухомлинский ,т.б мұғалімдік еңбекті адамтану ғылымы , адамның жан дүниесі , рухани әлеміне бойлай алу өнері дей отырып, педагогикалық шеберліктің дамуына зор үлес қосқан. Осы тұрғыдан алып қарағанда педагогикалық шеберлік- кәсіби әрекетті жоғары деңгейге көтеретін мұғалімнің жеке қасиеттерінің , оның білімі мен білігінің жүйесі. Осы мәселені терең зерттеген А.Маркова мұғалімнің кәсіби деңгейге көтерілуінің төмендегідей психологиялық критерийлерін анықтаған. Обьективті критерийлер. Мұғалімнің өз мамандығына қаншалықты сәйкес әлеуметтік тәжірибеге қосар үлесі қандай екендігі.Жоғары еңбек көрсеткіші,әртүрлі мәселелерді шығармашылықпен шеше алу біліктері, т.б жататындығын атап өтеді. Субьективті критерийлер. Адамның мамандығы қаншалықты оның табиғатына, қабілеттері мен қызығушыларына сәйкес қаншалықты ол өз ісінен қанағат табатындығымен байланысты. Мұғалім еңбегіндегі субьективті критерийлерге кәсіби – педагогикалық бағыттылық, кәсіптің маңыздылығын , оның құндылығын түсіну, маман иесі ретінде өзіне позитивті көзқарастың болуын жатқызады. Нәтижелі критерийлер. Мұғалім өз ісіне қоғам талап етіп отырған нәтижелерге қол жеткізіп отыр ма деген мәселе тұрғысынан қарастырады.Біреулер нәтиже ретінде оқушылардың білімдерінің стандартқа сай болуын алса, енді біреулер олардың қарым- қабілетін дамытуды алады, ал кейбіреулері оқушылардың өмірге дайындығын басты назарда ұстайды, ал оқыту нәтижесі біз үшін баланың психологиялық функцияларын жетіліп, өзінің педагогикалық әрекеті арқылы алған білімдерін өз өмірлік мәселелерін шешуге қолдана алуы. Шығармашылық критерийлер. Мұғалім өз кәсібінің шекарасынан шыға алуы, сол арқылы өз тәжірибесін, еңбегін өзгерте алуы жатқызылады.Шығармашыл мұғалім үшін біреудің тәжірибесін қайталағаннан гөрі өз жаңалықтарын, білгендері мен түйгендерін басқаларға ұсына алуының, шығармашылық бағыттылықтың болуының мәні зор. Кәсібиліктің бірден келе салмайтындығы белгілі, оны әр мұғалім ерте ме, кеш пе меңгеруі тиіс. А.Маркова оның кезеңдерін төмендегідей етіп бөледі: мұғалімнің өз мамандығына бейімделу кезеңі: мамандықта өзін-өзі өзектендіру кезеңі:мамандықты еркін меңгерген кезең: мамандықта шығармашылық деңгейге жеткен кезең. Осылайша ғалым кәсіби құзыреттіліктің сипаттамасын шебер- мұғалімнің , жаңашыл- мұғалімнің, зерттеуші- мұғалімнің, кәсіби дәрежесіне көтерілген мұғалімдердің жиынтық бейнесі ретінде қарастырады. Ең бірінші кезекте мұғалімнің « өзіндік жаңалығы» болуы қажет. Ғылым жаңалығын түрлендіруде өз үлесін қосу арқылы жасаған нәтижелі жұмысы өзгелердің тәжірибесін толық көшірмей, жаңа ортаға икемдеп, өзіндік іс- әрекет жиынтығы арқылы айтарлықтай нәтижеге қол жеткізу керек.Қазіргі кәсіптік- педагогикалық қызмет қандай мұғалімді талап етеді. Мұғалім – оқушылардың жеке тұлғасын дамытуға басымдық беретін, күрделі әлеуметтік-мәдени жағдайларда еркін бағдарлай алатын, шығармашылық процестерді басқара алатын, адам туралы ғылымның жетістіктерін, оның даму заңдылықтарын, компьютерлік оқыту өнерін терең меңгерген жан- жақты дамыған шығармашыл тұлғаны талап етеді. Ал, білім беруде кәсіби құзырлы маман иесіне жеткен деп мамандығы бойынша өз пәнін жетік білетін, оқушының шығармашылығы мен дарындылығының дамуына жағдай жасай алатын, тұлғалық- ізгілілік бағыттылығы жоғары, педагогикалық шеберлік пен өзінің іс- қимылын жүйелілікпен атқаруға қабілетті, оқытудың жаңа технологияларын толық меңгерген және білімдік мониторинг негізінде ақпараттарды тауып, оларды таңдап сараптай алатын, отандық және шетелдік тәжірибелерді шығармашылықпен қолдана білетін кәсіби маман педагогті айтамыз. ==Қазақ мектебі== Қазақ мектебінің бүгінгі жайы мен ертеңі, оқушылардың білімділік және тәрбиелік деңгейі шешуші дәрежеде мұғалімге, ата-анаға және қоғам қауымдастығына жүргізілген жұмыстарға, ізденісіне байланысты. Бастауыш сыныптарға арналған бағдарламалар педагогикалық үрдісті жаңаша қарауды талап етеді. Педагогика ғылымында баланы оқыту мен тәрбиелеудің мақсаты – жан-жақты дамыған жеке тұлға қалыптастыру болса, оқытудағы негізгі мақсат - өздігінен дамуға ұмтылатын жеке тұлғаны қалыптастыру. Жеке тұлғаның дамуында маңызды рөл атқаратын оқушының өз бетінше жұмысын тиімді ұйымдастыра білу; сол арқылы материалды саналы меңгертудің жүйесін жасау; оқушының түрлі дара қабілеттерін арттыру. Өз бетінше жұмыс қазіргі жеке тұлғаны қалыптастыру және тәрбиелеуде, білім берудің приоритетін түбегейлі өзгертуде, яғни бұрынғыша оқушыны пәндік білім, біліктердің белгілі бір жиынтығымен қаруландыруды түбегейлі өзгертуде. Өзіндік жұмыстың негізгі мақсаты оқушылардың танымдық міндеттерін қалыптастыру, шығармашылық қабілеттері мен қызығушылығын жетілдіру, білімге қүштарлығын ояту. Мұғалім сабақта әдіс - тісілдерді пайдалана отырып, балалардың ұсыныс - пікірлерін еркін айтқызып, ойларын ұштауға және өздеріне деген сенімін арттыруға мүмкіндік туғызып отыру қажет. Әдіс – тәсілдер арқылы өткізген әрбір сабақ оқушылардың ойлануына және қиялына негізделіп келеді, баланың тереңде жатқан ойын дамытып оларды сөйлетуге үйретеді. Түрлі әдістемелік тәсілдер пайдалану арқылы қабілеті әртүрлі балардың ортасынан қабілеті жоғары баланы іздеп, онымен жұмыс жасау, оны жан - жақты тануды ойлап, оқушылардың шығармашылық деңгейін бақылап отыру әрбір мұғалімнің міндеті. Жаңа технологияны меңгеруде мұғалімнің жан – жақты, білімі қажет. Қазіргі мұғалім: *Педагогикалық үрдісте жүйелі жұмыс жүргізе алатын; *Педагогикалық өзгерістерге тез төселетін; *Жаңаша ойлау жүйесін меңгере алатын; *Оқушылармен ортақ тіл табыса алатын; *Білімді, іскер, шебер болу керек; Жаңа педагогикалық технологияның ерекшеліктері – өсіп келе жатқан жеке тұлғаны жан –жақты дамыту. Инновациялық білімді дамыту, өзгеріс енгізу, жаңа педагогикалық идеялар мен жаңалықтарды өмірге әкелу. Бұрынғы оқушы тек тыңдаушы, орындаушы болса, ал қазіргі оқушы – өздігінен білім іздейтін жеке тұрға екендігіне ерекше мән беруіміз керек. Қазіргі оқушы: *Дүниетаным қабілеті жоғары; *Дарынды, өнерпаз; *Іздемпаз, талапты: *Өз алдына мақсат қоя білу керек; Отбасының жетекшілік маңызы онда тәрбиеленіп жатқан адамның тән-дене және рухани дамуына әсер етуші ықпалдар мәні мен мағынасының тереңдігіне тәуелді келеді. Ата-ананың ұйымдастыру және бағыттаушы ролін, ата-анамен бала арасындағы өзара қатынастың сипатын, бала тәрбиесіне әсер ететін жанұяның мақсатты адамгершілік бағыттарын, баланың жанұядағы араласатын іс-әрекетінің алуан түрлілігін, ата-ананың тәрбие құралдарын, тәсілдерін, әдістерін пайдалана алу қабілеттерін, баланың белсенділігінің дәрежесін көруге болады. Ата-ана арасындағы, ата-ана мен бала арасындағы, балалардың арасындағы өзара қатынас педагогикалық процестің тәрбиелік механизмдері болып табылады. Тәуелсіз ел тірегі – білімді ұрпақ десек, жаңа дәуірдің күн тәртібінде тұрған мәселе – білім беру, ғылымды дамыту. Өркениет біткеннің өзегі,сғылым, тәрбие екендігіне ешкімнің таласы жоқ. Осы орайда білім ордасы – мектеп, ал мектептің жаны – мұғалімдердің басты міндеті - өз ұлтының тарихын, мәдениетін, тілін қастерлей және оны жалпы азаматтық деңгейдегі рухани құндылықтарға ұштастыра білетін тұлға тәрбиелеу. Бәрімізге белгілі, біздің қоғам аса күрделі жағдайларды бастан кешірді. Өтпелі кезеңге тән өмірдің ауыртпалықтарын ешкім жоққа шығара алмайды. Бірақ адам қандай жағдайда да өзінің биік адамгершілік сипаттарын, кісілік қасиеттерін сақтап қалуға тиіс. Тәрбиенің осы жақтарын қазақ жастарының санасына кішкентайынан терең енгізу қажет. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңында да мектеп оқушылары бойында адамгершілік және тұрмыс негіздерін қалыптастыру, азаматтыққа тәрбиелеу және олардың ақыл – ойын айқындау басты міндет екендігі айтылған. Олай болса, қоғам болашағы- жас ұрпақтың бойына адамгершілік, ізгілік, мейірімділік, ақыл-ой, сана-сезім қалыптастыратын салауатты тәрбие беру мазмұнын жаңаша құру қажет. Осы орайда, «Сабақ беру – үйреншікті жай шеберлік емес, ол – үнемі жаңадан жаңаны табатын өнер» деген, Жүсіпбек Аймауытовтың сөзін айта кету артық болмас. Егеменді еліміздің ең басты мақсаты өркениетті елдер қатарына көтерілу болса, ал өркениетке жетуде жан-жақты дамыған, рухани бай тұлғаның алатын орны ерекше. Қазіргі білім берудің басты мақсаты да сол жан-жақты дамыған, рухани бай жеке тұлға қалыптастыру болып табылады. Рухани бай, жан-жақты дамыған жеке тұлғадағы ең басты қасиеттердің бірі - тіл байлығы, өз ойын нақты, терең мағыналы әрі көркем жеткізе білетін, шешен де ойлы сөйлей білетін, Абайша сөйлегенде сөзі жүрекке жылы тиетін, сөз құдіретін игерген адамдарда да тұлғалық қасиет болады. Рухани адамгершілікке тәрбиелеудің басты мақсаты оқушылардың белсенді өмірлік жолын, қоғамдық борышқа саналы көзқарасын, сөз бен істің бірлігін қамтамасыз етіп, адамгершілік нормаларынан ауытқушыларға жол бермеуді қалыптастыру болып табылады. ==Сынып жетекшісінің ата-аналармен өзара іс-әрекетінің ерекшеліктері== К.Д.Ушинский айтқандай, «Мұғалім тек өз пәнінен сабақ беріп қана қоймауы керек, сонымен қатар тәрбиеші адал, әділетті, шыншыл адам болуы керек». Олай болса, әр мұғалім сабаққа қойған үш мақсатының үшеуіне де жетіп, білім мен тәрбиені ұштастыруымыз қажет. *Мектепте оқу жылының басында негізгі пәндер бойынша әр баланың білім деңгейі анықталады. *Сынып жетекшісі ата-ана, оқушы, пән мұғалімдерін байланыстырушы ғана емес, қарым-қатынастарын басқарушы, бақылаушы, кеңесші. ==Ата-аналармен жұмысты ұйымдастырудың түрлері== Қазақстан Республикасының «Білім туралы» заңында мемлекеттік саясат негізінде ең алғаш рет әр баланың қабілетіне қарай интеллектуалдық дамуы жеке адамның дарындылығын таныту сияқты өзекті мәселелер енгізіліп отырғаны белгілі. ХХI ғасыр - бәсеке ғасыры, бұл бәсеке енжарлықты, керітартпалықты көтермейді. Еліміз егемендігін алып, өзін бүкіл әлемге мойындата бастаған осы кезеңде біздің қоғам дарынды, қабілетті, жан-жақты жетілген адамдарды қажет етеді. Сондықтан да еліміздің білім берудегі ұлттық жүйесі өте қарқынды өзгерістер сатысында тұр. Бүгінгі таңдағы негізгі мақсат - ұлттық құндылықты әлемдік деңгейге шығаруға қабілетті, өзіндік жеке көзқарасы қалыптасқан тұлға тәрбиелеу. Ол үшін оқушылардың белсенділігін арттыру, іздемпаздыққа үйрету және білімді өз бетінше алуы мен қолдана білетін дарын иесін тәрбиелеу керек. Жас жеткіншектердің бойындағы ерекше қабілеттілікті, дарындылықты тани білу, оның одан әрі дамуына бағыт-бағдар беру, оны сол бағытта жетелеу - ұстаз парызы. Ұлы ойшыл Плутарх кезінде: «Көптеген табиғи талант дарынсыз ұстаздардың кесірінен жойылып кетеді. Сондықтан әрбір ұстаз бұған жол бермеуі керек», - деген екен. ХХI ғасыр – білімділер ғасыры. Сол себептен де білім сапасын арттыру, оқушылардың дарындылығын айқындап, біліміне, ойлау қабілетіне сай деңгейлеп оқыту, ғылыми ізденіс қабілеттерін қалыптастыру - әрбір ұстаздың міндеті. ХХІ ғасырдың жан-жақты зерделі, дарынды, талантты адамды қалыптастыруда білім беру мәселесі мемлекетіміздің басты назарында. Осы тұрғыда мұғалімге білім берудің тиімді жолдарын қарастыру, таңдай білу еркіндігі тиіп отыр. Бастауыш мектеп – бұл оқушы тұлғасы мен сапасының дамуы қуатты жүретін, ерекше құнды, қайталанбас кезеңі. Сондықтан да, бастауыш білім үздіксіз білім берудің алғашқы басқышы, қиын да, қадірлі жұмыс. Бастауыш мектеп балаға белгілі бір білім ғана беріп қоймай, оны жалпы дамыту, яғни сөйлеу, оқу, қоршаған ортаға дұрыс көзқарасты болу, жағдайларды объективті түрде бақылап, талдау жасауға үйрету, ойын дұрыс айтуға, дәлелдеуге, сөйлеу мәдениетіне үйрету. Дамыта оқытудың басты мақсаты –баланы оқыта отырып, жалпы дамыту. Әрине бастауыш сынып оқушысының зейіні тұрақсыз, импульсивті, қабылдау мүмкіндіктері әртүрлі болады. Дегенмен әр баланың бір нәрсеге бейімі болады. Бейімділік - оянып келе жатқан қабілеттің алғашқы белгісі. Баланың жасырын, тіпті тым терең жатқан қабілеттерінің көрінуін мүмкіндік жасау тек оқыту үрдісі кезінде үлкендердің басшылығымен жүзеге асады. Педагогика ғылымы еш нәрсеге бейімі жоқ, қабілетсіз адам болмайды деп дәлелдейді. Сол себебті, балалардың қабілетін кеңінен өрістете дамытуға тек мектеп қана мақсатты түрде ықпал ете алады. Оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамытуда әр түрлі әдіс - тәсілдерді қолдануға болады. Оқушылардың өзіндік жұмыстарының мән - мағынасын ұйымдастырудың тәсіл - амалдарын бір ғана белгімен сипаттауға болмайды. Өзіндік жұмыстың ұйымдастырудың негізгі шарттары мыналар: *Мұғалімнің нақты тапсырмалар беруі; *Жұмысты орындаудың уақытын белгілеу; *Мұғалімнің басқаруымен оқушылардың *Дербестігінің өзара байланысы олардың жұмысты өз еркімен орындау. Оқушылардың өзіндік жұмысы - мұғалімнің қажетті нұсқаулары бойынша оқушының оқу жұмысының жеке дара және ұжымдық түрі. Өзіндік тапсырмаларды орындау барысында оқушылардан белсенді ойлау талап етілді. Осының нәтижесінде оқушылар өздігінен бақылауды үйренеді, олар да тапсырылған істі орындаудағы жауапкершілік сезім, еңбексүйгіштік, табандылық, ұйымшылдық, бір - бірімен деген жолдастық көмек қалыптасады. Өзіндік жұмыстың негізгі мақсаты оқушылардың танымдық міндеттерін қалыптастыру, шығармашылық қабілеттері мен қызығушылығын жетілдіру, білімге қүштарлығын ояту. Мұғалім сабақта әдіс - тісілдерді пайдалана отырып, балалардың ұсыныс - пікірлерін еркін айтқызып, ойларын ұштауға және өздеріне деген сенімін арттыруға мүмкіндік туғызып отыру қажет. Әдіс – тәсілдер арқылы өткізген әрбір сабақ оқушылардың ойлануына және қиялына негізделіп келеді, баланың тереңде жатқан ойын дамытып оларды сөйлетуге үйретеді. Түрлі әдістемелік тәсілдер пайдалану арқылы қабілеті әртүрлі балардың ортасынан қабілеті жоғары баланы іздеп, онымен жұмыс жасау, оны жан - жақты тануды ойлап, оқушылардың шығармашылық деңгейін бақылап отыру әрбір мұғалімнің міндеті. ==Дарындылық== Жалпы «дарындылық» феноменін алғаш зерттеуден бастап-ақ ғылымда екі бір-біріне қарама-қарсы «био» және «социо» бағыттары қалыптасқаны аян. Дарындылықтың негізгі басымды қозғаушы күші тек қана генетикалық нышандар болып табылады деген пікір Ф. Гальтон, Г. Айзенк еңбектерінда айқын көрінген. Екінші бағытты ұстанған ғалымдар негізгі фактор ретінде қоршаған ортаны қарастырған. Ал қазіргі таңда А.Т. Асмолов негіздеген ұстаным әлдеқайда өміршең екендігін дәлелдеп отыр. Л.С. Выготскийдің теориясын негізге алған бұл бағыт «дарындылықты» білімді өз бетінше игеру, ашу, жаңа жағдайда көшіре білу, мәселені мақсатты шешу, бір сөзбен айтқанда, «интеллектуалды дарындылық» ретінде зерттейді. Педагогикалық энциклопедияда: «Дарындылық дегеніміз – адамдардың қабілеттерін жете жақсы дамуының жоғары сатысы», - деп атап көрсетіледі. Осы қабілеттілік арқылы адамдар көптеген жақсы жетістіктерге жете алады. Дарындылық – сапалы қабілеттердің өзіндік бірлесуі: оның арқасында іс-әрекет жақсарады. Көптеген ғылымдардың ойынша дарындылық, қабілеттілік және талант бір ұғымды білдіреді. Балалардың келешегі жөнінде ойланбайтын, балалардың қабілетті, дарынды, талантты болып, болашақ қызметтерінде үлкен жетістіктерге жетуін армандайтын ата-аналарды табу өте қиын. Бірақ сөйте тұра солардың барлығы бірдей қабілет деген не, оны қалай дамытуға болады және бұл жұмыста жанұя қандай міндет атқару керек дегенді біле бермейді. Қабілеттілік туа бола ма, жоқ әлде жүре бола ма? Олар тұқым қуалай ма, жоқ па? Қабілеттілік барлық балада бірдей дамыту мүмкін бе? Оған қалай жетуге болады? «Қабілеттілік деп – белгілі бір іс-әрекетте ең тәуір нәтижеге жетуге мүмкіндік беретін адамның жеке-дара психологиялық ерекшеліктері айтылады». Қабілеттілік жалпы ақыл қабілетті және арнайы қабілет болып бөлінеді. Жалпы қабілет негізінен ойлауға қатысты болып келіп, оның аңғарғыштық, ойланғыштық, дербестік, сыншылдық, икемділік т.б. қасиеттерінен көрініп отырады. Жалпы қабілет адамның өзін ой-әрекеттерінің түрлі салаларынан көрсете білуге мүмкіндік жасайды. Жалпы қабілеті дами білген оқушы математика, физика, биология, әдебиет сабақтарын бірдей жақсы игеріп, мектеп шеберханасы, тәжірибе алаңы, лабораториядағы түрлі еңбек тапсырмаларын да сәтті орындап отырады. Оқушыны дамытуда ежелгі замандардан бері математиканың алар орны ерекше. Математиканың ғылым мен техниканың қарқынды дамуына қосар үлесі аз болған жоқ. Математика – барлық ғылымдардың логикалық негізі, демек, математика - оқушының дұрыс ойлау мәдениетін қалыптастырады, дамытады, оны шыңдай түседі және әлемде болып жатқан жаңалықтарды дұрыс қабылдауға көмек береді. Математика сабағында оқытудың әр түрлі әдіс-тәсілдерін қолдана отырып, оқушылардың шығармашылық ізденістерін, өз бетінше жұмыс істеу белсенділіктерін арттыру барысында теориялық білімдерін кеңейтіп, логикалық ойлау қабілеттерін дамытуға болады. Оқушылардың ойлау қабілетін дамытуда, математиканың негізін қалыптастыру, ұғындыру, түсініктерін тереңдетуде бастауыш сынып мұғалімдерінің математикалық білімдері терең болуы керек. Математика пәнін жақсы, терең білетін, күнделікті сабақтағы тақырыпты толық қамтитын, оны оқушыға жеткізе алатын, әр түрлі деңгейдегі есептерді шығара білу іскерлігі , оқытудың дәстүрлі және ғылыми жетілдірілген әдіс – амалдарын, құралдарын еркін меңгеретін , оқушылардың пәнге қызығушылығын арттыра отырып дарындылығын дамутудағы іздену-зерттеу бағытындағы тапсырмалар жүйесін ұсыну өмір талабы. Қазіргі кезде дарынды балалардың ерекшеліктері мен бейімділігін және мінез-құлқын сипаттайтын бірнеше тізімдер бар. Мысалы, әлемге әйгілі Б.Кларктың кітабында дәл осындай бес тізім бар. Олар баланың ойлау, шығармашылық қабілеттерін және өнер саласындағы (ән, би, драма т.б) қабілетін сипаттайды. Американдық психологтардың анықтамасы бойынша шығармашылық дегеніміз – бұл, тани білу, жаңа бір нәрсені анықтауға ұмтылу және өз тәжірибесін терең түйсіне білу қабілеті. Шығармашылық психологиялық тұрғыдан алғанда, нәтижесінде жаңа материалдық рухани құнды дүние тудыратын әрекет. Ал педагогикалық тұрғыдан алсақ, шығармашылық дегеніміз – адамның белсенділігі мен өз бетінше жұмыс істеуінің жоғары түрі және ол әлеуметтік қажеттілігі мен өзінің ерекшелігімен бағаланады. Ең бастысы, шығармашыл тұлғада шығармашылыққа деген тұрақты қажеттілік, тұрақты сұраныс болып, өз ісіне қанағат табу сезімі болуы қажет. Осыған орай адам идея, жаңалық аштым деп ойлайды, ал шын мәнінде олар адамды ашады деген ғалымдардың пікірінің дұрыстығына көз жеткізе түсеміз. Қазіргі заман талабына сай шығармашылық қабілеттің дамуына бағытталған білім дегеніміз – аз уақыт ішінде мол идея қорын алу емес, керісінше, жеке тұлғаның толық дамуын қамтамасыз ететін іс. Шығармашылық қабілеттің дамуы әрбір балаға қажет екендігін, әр тұлғаның қоғам дамуында өз орны бар екендігін біле отырып, дарынды балалардың тек өткенге емес, болашаққа да қызығушылығымен, іс-әрекеттердің жаңа тәсілдерін көбейтуге қабілеттерімен ерекшеленетіндігін атап өту қажет. Сонымен бірге бұл жеке тұлғалық дамудың мақсаттарына да жауап береді. Баланың дарындылығын анықтаудың негізі мектептен басталады. Мектеп балаларымен жұмыс істеу – ерекше маңызды педагогикалық проблема. Осыған байланысты дарынды балалармен жұмыс істеудің төмендегідей кезеңдерін анықтауға болады: *Баланың жеке ерекшелігін, дарынын зерттеу; *Балалар шығармашылық өнімдерін жариялау; *Игерілген нәтижелерді бақылау. Яғни осындай жұмыс істеу бағыттары арқылы бала белгілі бір шеберлікке жеткен соң, оның шығармашылық қабілеті дамиды, өзіндік идеясы туып, үлкен ізденіс пайда болады. Дарынды баланың бойындағы дамыған сана белсенділігі мен таным белсенділігі, тума қабілеті. Ол қабілет мектепте сан алуан ғылыми салалардан білім алу арқылы және ұстаздардың көмегі арқылы ашылады және дамиды. Осындай жұмыстарды үнемі жүргізу шығармашылыққа баулуға, шәкірт бойындағы талант көзін ашып, тілін байытуға, қиялын ұштауға өз әсерін тигізеді. “Дарындылық — адамның өз бейімділігі арқылы, шығармашылықпен жұмыс істеу арқылы қалыптасатын қасиет”. Әр баланың бойында табиғат берер ерекше қабілеті, дарындылығы болады. «Бұлақ көрсең көзін аш» - дегендей, осындай баланың бойындағы дарындылық қасиетін дамыту көбіне мұғалімдердің кәсіби біліктілігіне байланысты екендігі айдан анық. Жаңа «субъект-субъект» оқыту парадигмасымен жұмыс жасау, әр баланың бойындағы дарындылық қасиеттерін анықтап, дамыту, мектепте өз дәрежесінде жүргізілуі керек. Дарындылық пен қабілеттіліктің не екенін,оқушы дарындылығын анықтайтын психодиагностикалық әдістемелердің тиімділігін, нәтижелілігін білетін мұғалім ғана дарынды оқушымен нәтижелі жұмыс істей алады. Дарынды оқушымен жұмыстың негізгі мақсаты — олардың шығармашылық жұмыста өзінің қабілетін іске асыруға дайындығын қалыптастыру. Ал мақсатқа жету- оқу бағдарламасын тереңдетіп оқыту және оқушылардың танымдық белсенділігін дамыту арқылы жүзеге асады. Баланың дарындылығын анықтап, олармен жұмыс жасау қалай жүзеге асырылуы керек? Ол үшін oқушының дарындылығын анықтап,дамыту үшін әр пән мұғалімі өзінің алдына мынандай мақсаттар мен міндеттерді қоюы керек. #Дарынды оқушының ақыл-ойының, эмоционалдық және әлеуметтік дамуы мен ерекшеліктерінің өзіндік ашылу деңгейі мен өлшемін ескеру; #Жан-жақты ақпараттандыру; #Коммуникативті бейімдеу; #Дарынды оқушының шығармашылық бағытының ашылуына, дамуына, қоршаған ортаға өзін-өзі жарнамалауына көмек көрсету. Осы мақсаттар мен міндеттерді орындауда мектеп ұстаздары мынандай жұмыс түрлерін өз іс-тәжірибелерінде пайдаланса өз өнімді нәтиже алмақ. # Икемді және ұтқыр оқу жоспарын құру; #Жеке пәндерді оқытуда тәуелсіз қозғалыс жасау; #Дарынды оқушының өзінің жұмысын өзі жоспарлап, шешім қабылдауына ықпал ету; #Дарынды оқушының қызығушылығына байланысты оқу жоспарын құру; Осындай жұмыс түрлерін ұйымдастыруда ұстаздар мынандай мәселелерге баса назар аударулары керек: #Пән сабақтарында шығармашылық сипаттағы тапсырмаларды іріктеу, орындау, талдау жұмыстарын жүйелі жүргізуге; #Дарынды оқушылардың білім деңгейі мен олардың өз мүмкіндіктерін пайдалану көрсеткішін арнайы әдістемелер бойынша жүйелі түрде тексеріп отыруға; #Сабақтан тыс мезгілде жүргізілетін жұмыстарға - пәндік олимпиада, ғылыми конференцияға, интеллектуалдық турнирлер мен шығармашылық байқауларға дайындық жұмыстарын жыл бойы жоспарлы жүргізуге; #Білім беру мекемелерінде дарынды оқушылар үшін арнайы сыныптар мен топтар құрып, оқу бағдарламаларын жеделтетіп оқытуды ұйымдастыруға; Ал енді бұл мақсаттар мен міндетттердің нәтижесі дарынды оқушымен жұмыстағы өткізілетін пән олимпиада жетістіктерінен байқалатыны белгілі. Ғалымдардың айтуынша, жалпы адамның қолынан келмейтiн нәрсе жоқ. Талпынсан вундеркинд болу да, полиглот болу да өз қолыңда. Дарындылықты қалыптастыруға болады. Ой еңбегiмен жиi шұғылдансаң, данышпандықтың да ауылы алыс емес. Егеменді елімізді дүние жүзі елдерімен терезесі тең болатын дәрежеде өркендететін, негізгі тұтқасын ұстайтын, дүние әлемін шарлайтын біздің дарынды да қабілетті ұландарымыз екенін ұмытпайық. Олардың бойындағы дарынын қабілетін дамыту – ұстаз, ата-ана және қоғам қауымының міндеті. Жеке тұлғаны өздігінен білім алуға баулу – оны ғылым мен мәдениетке үйрету, білім, қарым-қатынас ережелерін, әлеуметтік тәжірибені меңгерту. Бұл аталған мiндеттердi iске асыру үшiн тілдік тұлғаның құндылық бағдарын қалыптастыру маңызды. Жеке тұлғаның құндылық бағдарын қалыптастыру мемлекеттік деңгейдегі мәселе. Жеке тұлғаның құндылық бағдары ұлттық сана, отансүйгіштік қасиеттерінсіз іске аспайды. Құндылық бағдар дегенiмiз - бұл қазiргi уақытта жеке тұлғаның құндылыққа бағдарланған ой-санасы, пікірі, көзқарасы, сенімі, iскерлiгi, iшкi мүмкiндiгi. Құндылық бағдар тіл үйренушінің оқу-танымдық әрекетiне түрткi болып, тіл үйренуіне ықпал етедi, ол оқу әрекетінiң құрамдас бөлiктерiне тiкелей байланысты, мақсаттың орындалуын анықтайды. Құндылық бағдар – жеке тұлғаның белгiлi бір әлеуметтiк құндылықтарды мақсат етiп ұстауы, адамның қоршаған ортаға, құндылықтар тобына деген карым–қатынасы. Жеке тұлғаның таңдаулары құндылық бағдарлар жүйесiне бiрiгедi. Адамның даму үдерісі бүкіл өмір бойы тоқталмайды. Тұлғаның құндылық бағдар жүйесi «адамның өмiрлiк әлемi», «әлемнiң бейнесi», әлеуметтiк ортаның iшкi нұсқаулары, нормалары, уәждемелік қажеттiлiк өрiсi, адам белсендiлiгiнiң негiзгi реттеушiсi болып табылады. Құндылық бағдар сананың негізін құрайды, дүниетанымдық көзқарастарына әсер етеді, өзгермелі саяси-экономикалық жағдайларда тұлғаның тұрақтылығын қамтамасыз етеді, уәждемені реттейді, тұлғаның іс-әрекетін бағыттап, адам өмірінің мінез-құлықтық құрамдас бөлігін анықтайды. Осылайша, құндылық бағдар негіз құраушы, тұрақтандырушы, реттеуші, бағыттаушы қызметтер атқарады. Құндылықтар қоғамдық қатынастарды реттейді, оның дәстүрлері мен нормаларының қызмет етуін қамтамасыз етеді, қоғам үшін аса үлкен маңызға ие. Құндылықтар құрамына күнделікті қалыптасқан нормалармен бірге, ерекше жоғары мәнге ие болған талаптар да енеді және олар әрбір мемлекет үшін маңызды. Олардың негізінде жеке тұлғаның әлеуметтену үдерісі жүреді, оның тәлім-тәрбиесі, өмірдегі орны, мақсаттары мен міндеттері қалыптасады. Себебі, құндылықтар әлемі – сөздің кең мағнасында мәдениет әлемі, адамның рухани әрекетінің саласы, тұлғаның рухани байлық өлшемін білдіріп, оның адамгершілік санасын, басымдылықтарын анықтайды. Құндылықтар адам болмысының әр түрлі формаларына деген қатынасын білдіретін адамзат мәдениеті болуымен ерекшеленеді. ==Әлеуметтік-лингвистикалық жүйе== Қазіргі Қазақстан қоғамында әлеуметтік-лингвистикалық жүйені реттеу мен жетілдіру жүріп жатыр. Адам өз бейімділігіне лайықты жұмыс істегенде, барын сала кіріскенде ғана еңбегінің жемісін көреді. Ғалым Қ.Жарықбаевтың айтуынша: “Адам үшін іс-әрекетінің қашан да қоғамдық әлеуметтік мәні зор. Іс-әрекеттің саналылығы мен мақсаттылығы, жоспарлылығы мен жүйелілігі оның ең басты белгілері болса, алда тұрған міндетті шешу, яғни ойлаған істен белгілі бір нәтиже шығару – оның екінші бір басты белгісі болып табылады”. Сондықтан ересектердің мемлекеттік қазақ тілін үйренуге бейімділіктері мен белсенділіктерін айқындау мәселесінің зор әлеуметтік мәні бар. Өйткені қоғамымыздың болашақ даму деңгейі осы мәселенің қай дәрежеде шешілуіне тікелей байланысты. Қазақстан Республикасындағы әлеуметтік-экономикалық өзгерістер және жүріп жатқан күрделі жаңғыру үдерісі жағдайында бүгінгі таңдағы түбегейлі мәселе – адамды іс жүзінде қоғамдық дамудың басты тұлғасы ету заңды құбылыс. Ересек тіл үйренушінің әлеуметтену үдерісі де заман талабына сай болып отыр. Адамдардың тұлғалық қарым-қатынасы негізінде ой-пікірлердің тоғысуы жүзеге асады. Адамды тұтастықта тұлға деп тану қоғамды жаңаша құруға мүмкіндік береді. Өзін-өзі үздіксіз дамытып, өз әрекетін өзі дұрыс бағалай алатын тұлғалар ғана бәсекелестікке қабілетті қоғамда өз тиесілі орнын таба алады. «Тұлға - өз-өзіне тұтас дүниемен өзара қатынастарын үнемі баяндайтын және ойдағы әңгімелесушімен ішкі полемика барысында өзін-өзі анықтайтын, кіналайтын, қорғайтын, өзін-өзі жетілдіріп, өзгертетін адам. Тұлға – дербес әрекет ететін субъект ретіндегі нақты жеке адам болмысының қайталанбас ерекше әдісі, адамның қоғамдық өмірінің дара нысаны. Тұлға әлеуметтік тіршілік ету әдісі жағынан дара болады, оның өзіндік дүниесі ерекше өмір жолын белгілейді және ол мазмұны жағынан әлеуметтік жағдайлармен анықталады». Бұған қатысты Д.В.Ольшанский: “Тұлға дегеніміз – қарым-қатынастың, сонымен бірге адамдармен байланысудың толып жатқан басқа да түрлерінің нәтижесі”, - деген пікір білдірген. Б.Г.Ананьев тұлғаның дамуының әлеуметтік мәселелеріне тоқтала келіп: “Тұлға – тарихи дамудың белгілі бір кезеңінде, белгілі бір қоғамдық-экономиялық формацияда, белгілі бір ұлттық құрамы бар елде қоғамның жеке адамға көптеген экономикалық, саяси, құқықтық, адамгершілік және т.б. әсерлерінің нысанасы”, - деген анықтама береді. Демек, ХХІ ғасырдың бастапқы кезеңін басынан кешіріп отырған 120 ұлттан құралған тәуелсіз Қазақстан қоғамы да тіл үйренуші мемлекеттік қызметшілерге жан-жақты әсер етеді. Қазақ тілін мемлекеттік қызметшілерге жеделдете оқыту үдерісіне тіл үйренушінің тұлғалық дербестігіне баса көңіл бөлу, оқыту мен тәрбиелеуде оның өзіндік дамуын жеке тұлғаға бағдарланған тәсіл арқылы жүзеге асыру тән. Осыған байланысты қазіргі білім мен біліктілікті арттырудың дамуында жаңа тенденциялар байқалады. Негізгі күш тіл үйренушінің тілдік тұлғасын дамытуға, оның қалыптасуы мен жетілуіне жұмсалады. Қазақ тілін жеделдете оқытудың мақсаты - тілдік тұлғаның өзін дамытуы мен өзін жетілдіруіне мүмкіндік жасау. Оқытудағы бағдар материалдың құрылымы мен нақты жағдайларды логикалық тұрғыдан түсініп, талдау және өнімді қатысымдық әрекет нәтижесінде жаңа білім алудың тәсілдерін ашу, қоғам алдындағы нақты мәселелерді шеше білуге бағытталады. Қазіргі уақытта біліктілікті арттыру жүйесінде мемлекеттік тілді оқытуда жеке тұлғаның өмірі, құқығы мен бостандығы жоғары құндылық болып саналатын Қазақстан Республикасының Конституциясы басшылыққа алынады, білім беруді ізгілендіру мен демократияландыру ұстанымдары анықтайды. Ол «білгір адам» парадигмасын ауыстыратын «білікті тұлға», «қатысымдық тұлға», «құзыретті тұлға» парадигмасы болып табылады. Әлемдік практикада өткен ғасырдың 40-жылдарында қолданысқа ене бастаған «үздіксіз білім беру» термині ересек адамдарға білім беру жүйесі ретінде қарастырылады. Дәстүрлі өмірлік білім беру идеясының орнына өмір бойы білім алу идеясын басшылыққа алудың дұрыстығы заман талабынан туындап отыр. Жеделдете оқыту жүйесі педагогикалық жүйелердің бөлігі бола отырып, адамның белгілі бір деңгейдегі еркіндік дәрежесін жүзеге асырады, яғни оны сол мезетте қажет болатын белгілі бір іс-әрекетке бағыттайды. Өз кезегінде жеке тұлға өз қатысымдық құзыреттілігін дамытуға ұмтыла отырып, тілдік тұлға деңгейіне көтеріледі. Өз бетімен білімін жетілдіру жеке тұлғаның барлық ішкі жүйелерін біртұтастыққа жұмылдыруға мәжбүр етіп, оған жаңа қырынан танылуға, құндылықтары мен қызығушылықтарын жаңадан бағыттауға және өзін жетілдіріп, қайта құрылуға мүмкіндік береді. Өзін-өзі дамыту кезінде тілдік тұлға ұйымдастырудың жаңа деңгейіне көтеріледі де, ол одан сайын дамып, күрделілене түседі. Талап, ынта, жаңашыл бастамалар, шығармашылық белсенділік, ізденушілік - тілдік тұлғаның даму үдерісінің көрсеткіштері болып табылады. Үздіксіз білім беру жүйесінің ұстанымдары жеке тұлғаның жан-жақты жалпы мәдени дамуы, тұлғаның бос уақытын дұрыс ұйымдастыру, әлеуметтік тұрақтылық және әлеуметтік даму және т.б. функцияларды жүзеге асырумен тікелей байланысты. Адамзат дамуының тарихи және әлеуметтік тәжірибесі дүниетаным, шығармашылық, терең білімділіктің негізі – тіл екендігін көрсетті. Тіл жеке тұлғаның даму ұстанымдарын, сенімін жүзеге асырады, дүниеге деген қайталанбас көзқарасын білдіреді, болып жатқан жағдайға әсерлену қабілеттілігін көрсетеді. Мемлекетіміз жүргізіп отырған тіл саясаты бойынша қоғамымыздағы әрбір азаматтың мемлекеттік қазақ тілін тегін үйренуіне толық құқығы бар. Бүгінгі тіл үйренуге мұқтаж ересек қауым мемлекеттік тілді меңгеру арқылы өздерінің экономикалық жағдайларын жақсарту мүмкіндіктерінің кеңейетініне толық көзі жетіп отыр. Сонымен қатар, өздері мекендеп отырған елдің, отандас болып отырған ұлттың тілін меңгеру арқылы қазақ топырағының, қазақ ұлтының алдында адамгершілік борыштарын ақтап шығатындарын сезінуде. Ерназарова бұған қатысты: “Оқытудың мазмұны тілді үйренушінің мақсатынан туындайды. Ал мақсат экстралингвистикалық факторлардың ықпалымен қалыптасатын қоғам мүшесінің қажеттілігінен туындайды. Қажеттілік мазмұны тілді үйренушінің қарым-қатынас жасайтын ортасының әлеуметтік сипатына тәуелді болып келеді”, - деп жазады. Ал білім беру мазмұнында тілді оқытудың маңызы ерекше, адам тіл арқылы қоршаған ортаны таниды, басқалармен тілдік қарым-қатынасқа түседі, логикалық ойлау қабілеті дамиды, ақпараттар қабылдайды, өз ойын ауызша да жазбаша да жатық жеткізе алу мүмкіндігіне ие болады. Үздіксіз білім беру мазмұнын жаңарту қоғамды ақпараттандыру үрдісінің дамуына байланысты өзгеріске ұшырап отырады, ал мемлекеттік тілді оқытуды ақпараттандыру оқыту мақсаттарына терең деңгейде әсер етеді. Соған сәйкес қазақ тілін жеделдете оқытудың міндеті - адами қарым-қатынасқа дайын, әлеуметтік-лингвистикалық ахуалды дұрыс бағалайтын, мемлекеттік тілді білудің қажеттілігі мен әлеуметтік маңызын терең сезінетін, қазақ тілінде сөйлесім әрекетін жағдаятқа сәйкес үйлесімді қолдана білетін, жоғары азаматтық жауапкершілік пен әлемдік көзқарасының, сана-сезімінің дамуы күнделікті өмір қажеттілігі болып табылатын болашақ ақпараттық қоғам мүшелерінің сапалы жаңа моделін жасақтау болып табылады. ХХI ғасырда әлемдік өркениет төрінен орын алуы үшін, Қазақстанның жан-жақты дамуының бірден-бір жолы ғылымды әр қырынан меңгеру қажет болып отырғаны белгілі. Елбасымыз Қазақстан халқына «Бәсекеге қабілетті халық үшін», «бәсекеге қабілетті экономика үшін» - деген жолдауында: «Білім беру реформасы – Қазақстанның бәсекеге нақтылы қабілеттілігін қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін аса маңызды құралдың бірі» -деген. Қазіргі заман талабына сай, Елбасының халыққа Жолдауы білім беру ісінде де жыл сайын өзгерістер енгізіп отыр. «Жаңа технологиялық құзірет» бағдарлай білу өз бетінше білім беруде стратегиялық міндеттерін табысты шешуге мүмкіндік береді: таңдай білу, талдай білу, өзгерте білу, сақтай білу, жеткізе білу, жүзеге асыра білу», -деп атап көрсеткен. Осыны жүзеге асыруда жаңа формацияның педагогы қажет. Мұғалімдердің жаңа ұрпағы, білім деңгейі жөнінен әрдайым саналып келгендей, біршама емес, әлдеқайда жоғары болуы тиіс. Бұл-уақыттың талабы. Білім берудегі ескі мазмұнның орнына жаңасы келуде. Ол - балаға оқу қызметінің субъектісі ретінде жүзеге асырылуы орынды. Жаңа тұлға оқушыны дамыту жолдары: өзін-өзі өзектендіру, өзін-өзі тану, өзін-өзі дамушы тұлға ретінде қалыптастыруға бағытталған. Демек, мектеп оқушыларының ғылым, білімнің қоғамдық қажетті деңгейі мен қамтамасыз ету, оларды Отандық, ұлттық және әлемнің мәдениет арналарына сусындату қажет. Ыбырай Алтынсарин сөзімен айтқанда мектептің жұмыскер жүрегі – ұстаз. Яғни, негізгі білім қазығы –бастауыш сынып мұғалімдерінен үлкен үміт күтері сөзсіз. Осы міндеттерді жүзеге асыруда әр сыныптың ерекшелігі білім деңгейіне сай болуы қажет. Қазіргі заман талабына бейімделген шәкіртті тәрбиелеп, білім беруде өз тәжірибемде басты өзекті тақырыбымызды: «Жеке тұлғаға бағытталған оқытуды ұйымдастыру арқылы оқушылардың шығармашылық қабілетін арттыру», - деп атадық. Осы тақырыпты меңгеру барысында мынадай міндеттер шешімін табуға тиіс: #Оқушының психологиялық даму ерекшелігін, пәнге деген қызығушылығын анықтау; #Тілдік қорын, мәдени сөйлеуін жетілдіру; #Оқушылардың өздігінен іздене отыра, шығармашылық қабілеттерін арттыруға икемдеу, соған байланысты жұмыс түрлерін жасау; #Оқу мен тәрбие егіз екендігін ескере келе, тәрбие жұмыстарында да, оқушының танымдық белсенділігін арттыру. Жоғарыда аталған міндеттерді жүзеге асыруда оқушылардың көмегімен мынадай зерттеу жұмыстары жүргізілді: #Сауалнама #Тест: психологиялық, пәндік # Кесім алу #Бақылау жұмысы Бұл күнделікті бағдарламаны меңгеруде қиындықтар туғызатынын байқай бастадық. Сол себепті жаңашыл-ұстаздардың озық іс-тәжірибелермен қатар, СТО стратегияларын сабақта және сабақтан тыс уақыттарда пайдалануға бет бұрдық. Мәселен, кітапханашымен байланыс жасай отырып, оқушылардың көркем әдебиетке қызығушылығын арттырдық, әр сабақта тіл дамыту жұмыстары жасалды, яғни 4 шумақты өлеңдерді жаттауға ұсындық. Оқушылардың шығармашылық белсенділігін арттыруда әр сабақ мазмұнына сәйкес суреттер салу, диафильмдер жасау, ребус, сөзжұмбақ құрастыруды дағдыға айналдырып отырдық. Есте сақтау қабілеттерін арттыруда берілген мәтіндерді, өлең-шумақтарды, аңыз-әңгімелерді оқушы есінде көбірек сақтап қалу мақсатында түрлі кестелер толтырылды. Бұл ретте басты ұстаным - бастауыш сынып оқушыларына сабақты жоғарғы қызығушылықпен өткізу екендігін баса айту қажет. Әр тақырыпты өткенде, таңдау кезінде алдымен ой қозғалады. Сабақтың кейбір кезеңдерінде оқушылардың сабаққа белсенділігін арттыруда өз ойын жазбаша жазуын, логикалық ойлауын үнемі қарастырылады. Оқушылардың сөйлеу мәдениетін, өзін-өзі ұстауын, өз ойын еркін жеткізуі, оқушы бойында инабаттылық тәрбиесінің қалыптасуына үнемі көңіл бөлініп отырады. Осындай атқарылған істер барысында тәжірибелік істердің ілгері басқанын байқадық және мына нәтижелерге қол жеткіздік: *білім деңгейі мен білім сапасының артуына; *логикалық ойлау деңгейі мен тілдік қарым-қатынас деңгейлерінің өсуіне; *кез-келген ортада өзін-өзі ұстау мәдениетінің жоғарлауына; *қазіргі ортаға бейім, саналық та, тәрбиелік дәрежесінің оң өзгерістерінің сипат алғанына көз жеткіздік. Болашақтың бәсекесіне қабілетті XXI ғасыр шәкіртін тәрбиелеу білім беру саласының еш назарынан тыс қалған емес. Соған сай ұстаз - ізденімпаз ғалым, нәзік психолог, тынымсыз еңбеккер, ортаның ұйтқысы, жан-жақты шебер, терең қазыналы білімпаз, гуманист, белсенді патриот болғанда ғана қоғамның мықты да білікті, жоғарғы мәдениетті, жан-жақты дамыған, шығармашылығы жоғары жеке тұлғаны қалыптастырып, тәрбиелейтінімізге нық сенімдімін. Әр ұстаз – ХХІ ғасыр мұғаліміне сай болу үшін – ізденімпаз ғалым, нәзік психолог, жан-жақты шебер, тынымсыз еңбекқор, терең қазыналы білімпаз, кез-келген ортаның ұйытқысы болу керек. :Ежелгі грек материалисі, философ Демокрит айтқандай, «Еңбек үздіксіз үйренгендіктің арқасында жеңілдей түседі». Олай болса, жас ұрпаққа үйретері мол аға ұрпақтың ісі өрге жүзіп, еңбектері үстем болсын. ::Мұғалім. Бұл адамның ардақты аты, Білімдік бар биікке шығар саты. Ең алғаш басталады осы адамнан, Сүйеді сондықтан да жақын, жаты... Бар ғалым, барлық қоғам мұғалімді, Сыйлайды мәңгі бақи беріп төрін, - деп, Сәбит Мұқанов айтқандай, үнемі сыйлы, қадірлі, сүйікті болып, шәкірттерімізді білім нәрімен сусындатып, белестерге жете берейік. Сондықтан баланы жеке тұлға ретінде өздігінен дамуға итермелеуіміз керек. Себебі жаңа білім парадигмасы бірінші орынға баланың білім алу арқылы өз бетінше дамуын қойып отыр. Бұл мақсатқа жетуде өз бетінше жұмыстардың алар орны ерекше. == Әдебиет == * А.С. Макаренко. Педагогические сочинения. М., «Педагогика»,1988. * А.С. Макаренко. Психология труда учителя.М., «Просвещение», 1993. * В.И. Андреева. Педагогика творческого саморазвития. Казань. 1996. * Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы // Алматы 2010.6-б * Қазақстан Республикасында 2015жылға дейінгі білім беруді дамыту тұжырымдамасы//Астана. 2004. 3-4б. * Краткий словарь иностранных слов // под.ред. О.П.Марасанова.М., 1993. 318-б * Советский энциклопедический словарь// М., Издательство «Советская энциклопедия», 1984. 613-б * С.И. Ожегов, Н.Ю. Шведова. А.С. Макаренко. «Толковый словарь русского языка» // М., 2004. 288-б * Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың 2005-2010 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы // Астана . 2004. 28-б * С.Е. Шишов. Понятие компетенции в контексте проблемы качества образования // «Государство и образование», 2002. 88-б * В.А. Хуторской. Ключевые компетенции как компонент личностноориентированной парадигмы образования. // «Народные образования», №2, 2003. 58-94-б * Б.А. Тұрғынбаева. Мұғалімнің шығармашылық әлеуметін біліктілікті арттыру жағдайында дамыту.: теория және тәжірибе // Aлматы. 2005, 174-бет * К.Құдайбергенова. Құзырлылық – тұлға дамуының сапалық критерий // «білім сапасын бағалаудың мәселелері: әдіснамалық негізі және практикалық нәтижесі » атты халықаралық ғылыми – практикалық конференцияның материалдары. 2008. 30- 32-б [[Санат:Білім]] [[Санат:Білім беру]] [[Санат:Педагогика]] [[Санат:Терминология]] phav2ln957c73vfgt7wbadma7e4vla8 3690284 3690277 2026-11-02T13:25:56Z Almas Akniet 186024 3690284 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Ushinsky.jpg|right|frame|300px|Мұғалім - өзінің білімін үздіксіз көтеріп отырғанда ғана мұғалім, ал оқуды, ізденуді тоқтатқанмен оның мұғалімдігі де жойылады.''К.Д.Ушинский.'']] '''Білім беру жүйесі''' - сабақтастығы бар білім беру бағдарламалары мен әртүрлі деңгей мен бағыттағы мемлекеттік білім беру стандарттары жүйесінің, оларды әртүрлі ұйымдастыру [[құқық]]тық формадағы, типтегі және түрдегі білім беру мекемелерінде іске асырушы тармақтардың, сонымен бірге білім беруді басқару органдары жүйесінің жиыны. Бiлiм беру жүйесi қоғамның әлеуметтiк – экономикалық дамуында жетекшi роль атқарады, сондай – ақ оны әрi қарай айқындай түседi. Ал бiлiмнiң қалыптасып, дамуының жалпы шарттары философияның негiзгi мәселесi – рухтың материяға, сананың болмысқа қатынасы тұрғысынан зерттелетiн iлiм таным теориясы деп аталады. Таным теориясының басқа ғылыми теориялардан түбiрлi айырмашылығы – ол бiлiмнiң қалыптасуы мен негiзделуiнiң жалпы ұстанымдарын, объективтiк қатынастарды қалыптастырады. Орыс педагогі К.Д.Ушинский айтқандай, қазіргі заман талабына сай, әр мұғалім, өз білімін жетілдіріп, ескі бірсарынды сабақтардан гөрі, жаңа талапқа сай инновациялық технологияларды өз сабақтарында күнделікті пайдаланса, сабақ тартымды да, мәнді, қонымды, тиімді болары сөзсіз. Бұл жөнінде Қазақстан Республикасы «Білім туралы» Заңының 8-бабында «Білім беру жүйесінің басты міндеттерінің бірі – оқытудың жаңа технологияларын енгізу, білім беруді ақпараттандыру, халықаралық ғаламдық коммуникациялық желілерге шығу» деп атап көрсеткен. [[Елбасы]]мыз [[Н.Ә. Назарбаев]] жолдауында айтқандай: «Болашақта өркениетті дамыған елдердің қатарына ену үшін заман талабына сай білім қажет. Қазақстанды дамыған 50 елдің қатарына жеткізетін, терезесін тең ететін – білім». Сондықтан, қазіргі даму кезеңі білім беру жүйесінің алдында оқыту үрдісінің технологияландыру мәселесін қойып отыр. Оқытудың әртүрлі технологиялары сарапталып, жаңашыл педагогтардың іс – тәжірибесі зерттеліп, мектеп өміріне енуде. ==Қазіргі білім беру жүйесінің мақсаты== Қазіргі білім беру жүйесінің мақсаты - бәсекеге қабілетті маман дайындау. [[Мектеп]] – үйрететін орта, оның жүрегі - мұғалім. Ізденімпаз мұғалімнің шығармашылығындағы ерекше тұс - оның сабақты түрлендіріп, тұлғаның жүрегіне жол таба білуі. [[Ұстаз]] атана білу, оны қадір тұту, қастерлеу, арындай таза ұстау - әр мұғалімнің борышы. Ол өз кәсібін, өз пәнін , барлық шәкіртін , мектебін шексіз сүйетін адам. Өзгермелі қоғамдағы жаңа формация мұғалімі – педагогикалық құралдардың барлығын меңгерген, тұрақты өзін-өзі жетілдіруге талпынған, рухани дамыған, толысқан шығармашыл тұлға құзыреті. Жаңа формация мұғалімі табысы, біліктері арқылы қалыптасады, дамиды. Нарық жағдайындағы мұғалімге қойылатын талаптар : бәсекеге қабілеттілігі, білім беру сапасының жоғары болуы, кәсіби шеберлігі, әдістемелік жұмыстағы шеберлігі. Осы айтылғандарды жинақтай келіп, жаңа формация мұғалімі- рефлексияға қабілетті, өзін-өзі жүзеге асыруға талпынған әдіснамалық , зерттеушілік, дидактикалық - әдістемелік, әлеуметтік тұлғалы,коммуникативтілік, ақпараттық және тағы басқа құдыреттіліктердің жоғары деңгейімен сипатталатын рухани- адамгершілікті, азаматтық жауапты, белсенді, сауатты, шығармашыл тұлға. Нәтижеге бағытталған білім моделі мен басқарудың жаңа парадигмасы аясында жекелеген ұғымдар мен нормаларды және тиімді педагогикалық технологияларды меңгеру үшін педагогтардың кәсіби мәдениетін дамытуға бағытталған оқу қажеттіліктері туындалып отыр. Біліктілік арттыру жүйесінде педагогтардың оқу қажеттіліктері нақты білімнің мәнін түсінуге, соның нәтижесінде өзіндік іс- әрекетке енуге және жеке өміріндегі тәжірибені жетілдіру мақсаттарына байланысты қалыптасады. Осы заманғы мұғалім оқуға үлкен потенциалдық мүмкіндіктермен келеді. Сондықтан олардың функционалдық сауаттылықтарын кәсіби шеберлікпен ұштастыру үшін нәтижеге бағытталған білім беру үлгісінде мақсатты түрде білім беретін, қалыптастыратын, дамытатын андрогогикалық процесс қажет. Басқаша айтқанда ересектерге арналған, жалпы және кәсіби білімнің қажеттілігін дамыту, ғылым, білім мен мәдениет жетістіктері арқылы адамдардың жалпы мәдениеті мен әлеуметтік белсенділікті дамытуға бағытталған танымдық іс-әрекетке ынталандыру үшін білім беру. Қазіргі білім беру парадигмасы «білікті адамға» бағытталған білімнен «мәдениет адамына» бағытталған білімге көшуді көздейді. Бұл білім беру жаңаша ұйымдастыру- оның философиялық , психологиялық, педагогикалық негіздерін, теориясы мен тәжірибесін тереңірек қайта қарауды қажет етеді. Сондықтан бүгінгі күні еліміздің білім жүйесінде оқыту үдерісін тың идеяларға негізделген жаңа мазмұнын қамтамасыз ету міндеті тұр. Француз қайраткері «Адамға оқып – үйрену өмірде болу, өмір сүру үшін қажет» дегендей оқыту процесін технологияландыру, осыған сәйкес оқу бағдармаларын жасау, ғалымдар мен жаңашыл педагогтардың еңбектерімен танысу жұмыстары мұғалімдердің үздіксіз ізденісін айқындайды. Жаңа педагогикалық технологиялардың негізгі мәні пассивті оқыту түрінен активті оқытуға көшу оқу танымын ұйымдастырудағы бастамашылдығына жағдай туғызу, субьективтік позицияны қалыптастыру. Білім сапасын арттыру және нәтижеге бағытталған үлгіге беталуы барысында мұғалімдер мемлекеттік стандарт берілген нәтижелерге жетуде кәсіби шеберлікпен меңгерген зерттеу біліктері мен дағдылары нәтижесінде проблеманың шешімін таба алатын, ақпараттық – коммуникативті мәдениеті жоғары тұлғалық - дамытушылық функцияны атқарады. Қазіргі заман адамның осы құзыреттілікті меңгере отырып тек « кәсіби икемділігін оңтайландыруды қамтамасыз ету ғана емес, іске асырылу мүмкіндігін « үнемі оқып – үйрену және өзін-өзі жасау талабын қалыптастыра алады. Қазақстандағы білім беруді дамытудың 2011-2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы жобасында Қазақстанда оқитындарды сапалы біліммен қамтамасыз етіп, халықаралық рейтингілердегі білім көрсеткішінің жақсаруы мен қазақстандық білім беру жүйесінің тартымдылығын арттыру үшін, ең алдымен, педагог кадрлардың мәртебесін арттыру, олардың бүкіл қызметі бойына мансаптық өсуі, оқытылуы және кәсіби біліктілігін дамытуды қамтамасыз ету, сондай- ақ педагогтердің еңбегін мемлекеттік қолдау мен ынталандыруды арттыру мәселелеріне үлкен мән берілген. Осыған байланысты қазіргі таңда еліміздің білім беру жүйесіндегі реформалар мен сыңдарлы саясаттар, өзгерістер мен жаңалықтар әрбір педагог қауымының ойлауына, өткені мен бүгіні, келешегі мен болашағы жайлы толғануына, жаңа идеялармен жаңа жүйелермен жұмыс жасауына негіз болары анық. Олай болса, білімнің сапалы да саналы түрде берілуі білім беру жүйесіндегі педагогтердің, зиялылар қауымының деңгейіне байланысты. Дәстүрлі білім беру жүйесінде білікті мамандар даярлаушы кәсіби білім беретін оқу орындарының басты мақсаты – мамандықтарды игерту ғана болса, ал қазір әлемдік білім кеңестігіне ене отырып, басекеге қабілетті тұлға дайындау үшін адамның құзырлылық қабілетіне сүйену арқылы нәтижеге бағдарланған білім беру жүйесін ұсыну – қазіргі таңда негізгі өзекті мәселелердің бірі. Жалпы алғанда «құзырлылық» ұғымы жайлы ғалым К.Құдайбергенова «Құзырлылық ұғымы – соңғы жылдары педагогика саласында тұлғаның субъектілік тәжірибесіне ерекше көңіл аудару нәтижесінде ендіріліп отырған ұғым. Құзырлылықтың латын тілінен аудармасы «сомпетенс»белгілі сала бойынша жан – жақты хабардар білгір деген мағынаны қамти отырып, қандай да бір сұрақтар төңірегінде беделді түрде шешім шығара алады дегенді білдіреді» деп көрсетеді. Бұл жайлы Б.Тұрғанбаева «... өзінің практикалық әрекеті арқылы алған білімдерін өз өмірлік мәселелерін шешуде қолдана алуын – құзырлылықтар деп атаймыз » деп анықтаса, Ресей ғалымы Н.Кузьминаның көзқарасы бойынша, «Құзырлылық дегеніміз - педагогтің басқа бір адамның дамуына негіз бола алатын білімділігі мен абыройлығы ». Латын тіліндегі « компетенс»сөзін ғалым К.Құдайбергенова «Құзырлылықты білімін, біліктілігін, дағдысын, тұлға мінез- құлқын , ең бастысы тұлға мүмкіндігін бағалаудың критерийі мақсатында қарастыру құзырлылық маңызын толық аша алады. Олай болса, құзырлылық, нәтижеге бағдарланған жаңа білім беру жүйесінің сапалық критерийі ретінде әлеуметтік және өмірлік көзқарастарды есепке алу қажет» деп жазса, Б.Тұрғанбаева «Құзырлылыққа бағытталған оқыту үрдісінде тәжірибелік жолмен мәселені шешу мүмкіндігі молаяды. Осы жағдай біліктілікті арттырудағы екінші үлгіге көшірудің негізі бола алады. Өйткені,құзырлылыққа бағытталған үлгіде білім алушылардың өздерін ұйымдастыру - басты мақсаты » деп көрсетеді. Қ.Құдайбергенова «Құзырды әртүрлі кенеттен болған ситуацияларда мәселелерді шешу үшін қажетті білімді немесе әрекетті көрсете білу қабілеті, білім мен өмірлік ситуация арасындағы байланысты орнату мүмкіндігі ретінде, ал құзырлылықты адамның өзіндік деңгейіне, даралық қасиеттеріне тікелей байланысты тұлғалық, теориялық, практикалық өлшеу дәрежесі жоғары деңгейде кіріктірілген құрылым ретінде қарастыру ұсынылады» деген тоқтам жасайды. ==12 жылдық білім беру== Қазақстан Республикасының 12 жылдық білім беру тұжырымдамасында педагог кадрлардың кәсіби - тұлғалық құзыреттілігін қалыптастыру басты мақсат екендігін атай келе, 12 жылдық білім беруде педагог төмендегідей құзыреттіліктерді игеруі міндетті деп көрсетілген. #Арнайы құзыреттілік- өзінің кәсіби дамуын жобалай білетін қабілеті. #Әлеуметтік құзыреттілік- кәсіптік қызметімен айналысу қабілеті. #Білім беру құзыреттілігі - педагогикалық және әлеуметтік психологияның негіздерін қолдана білу қабілеті. Ендеше құзыреттілік дегеніміздің өзін қазіргі заман талабына сай педагог қауымының өзін -өзі өзгерте алу қабілеттілігі деп түсінуге болады. Білім саясатындағы түбегейлі өзгерістерді күнделікті оқу үрдісінде берілетін тапсырмалардан бастау қажет екендігі айқын көрсетілген. Студенттер оқытушы қауымнан тек білімге ғана емес, өмірге үйрететін қабілеттілікті қажет етіп отыр. Демек, болашақ педагогтарымыз осы ақпараттық қоғамнан қалыспай: жедел ойлаушы: жедел шешім қабылдаушы:ерекше ұйымдастырушылық қабілетті: нақты бағыт- бағдар беруші болып шығуы - бұл қазіргі заманның талабы.Міне, құзыреттілік қалыптастыру дегеніміздің өзі болашақ мұғалім - қазіргі студенттердің шығармашылық қабілеттерін дамыта отырып ойлаудың , интеллектуалдық белсенділіктің жоғары деңгейіне шығу, жаңаны түсіне білуге, білімнің жетіспеушілігін сезінуге үйрету арқылы ізденуге бағыттауды қалыптастырудағы күтілетін нәтижелер болып табылмақ. Бұның өзі өз кезегінде қазіргі ұстаздардан шәкіртті оқытуда, білім беруде, тәрбиелеп өсіруде белгілі бір құзыреттіліктерді бойына сіңірген жеке тұлғаны қалыптастыруды талап етеді. Мұндай құзырлылықтың қатарына мыналар жатады: *бағдарлы құзыреттілік (азаматтық белсенділік, саяси жүйені түсіну, баға бере білу, елжандылық, т.б); *мәдениеттанымдылық құзыреттілік (ұлттық ерекшеліктерді тани білу, өз халқының мәдениеті мен өзге ұлттар, әлем мәдениетін салыстыру, саралай білу қабілеті); *оқу-танымдық құзыреттілік(өзінің білімділік қабілетін ұйымдастыра білу, жоспарлай білу, ізденушілік-зерттеушілік әрекет дағдыларын игеру, талдау, қорытынды жасай білу); * коммуникативтік құзыреттілік ( адамдармен өзара қарым-қатынас тәсілдерін білу, мемлекеттік тіл ретінде қазақ тілінде, халықаралық қатынаста шетел тілінде қатынас дағдылары болуы); *ақпараттық-технологиялық құзыреттілік (ақпараттық технологиялармен, техникалық обьектілер көмегімен бағдарлай білу, өз бетінше іздей білу, таңдай, талдай білу, өзгерте білуді жүзеге асыра білу қабілеті); *әлеуметтік- еңбек құзыреттілігі (әлеуметтік-қоғамдық жағдайларға талдау жасай білу, шешім қабылдай білу, түрлі өмірлік жағдайларда жеке басына және қоғам мүддесіне сәйкес ықпал ете білу қабілеті); *тұлғалық өзін-өзі дамыту құзіреттілігі (отбасылық еңбек, экономикалық және саяси қоғамдық қатынастар саласындағы белсенді білімі мен тәжірибесінің болу қабілеті). Аталған құзыреттілік қасиеттерді тұлға бойына дарытуда педагог қауымның арнайы әлеуметтік білім беру құзыреттіліктерінің жан- жақты болуы талап етіледі.Егер педагог өзінің кәсіби өсу жобасын дұрыс жолға қоя отырып, өзінің кәсіптік қызметіне нақты берілу арқылы тұлғаның алған білімін өмірде қолдана білетіндей тапсырмалар жүйесін ұсына алатын жағдайда болғанда ғана студент құзыреттілігін қалыптастыруға мүмкіндік табады. Бір сөзбен айтқанда, тұлғаға бағытталған білімдер жүйесі білім стандартына сай тұлғаның жан- жақты дамуына негізделген, алған білімін өмірдің қандай бір жағдаяттарына қолдана алатындай дәрежеде ұсыну педагогтің құзыреттілігіне байланысты болады. ==Кәсіби деңгейдің дамуы== Психологтар да, педагогтар да адамның рухани интеллектуалдық, кәсіби шығармашылықпен өзін-өзі дамытуы өмірінің әр кезеңінде әрқалай деп көрсетеді.Мысалы, ұлы педагогтар А.Дистерверг ,К.Ушинский А.Макаренко ,В.Сухомлинский ,т.б мұғалімдік еңбекті адамтану ғылымы , адамның жан дүниесі , рухани әлеміне бойлай алу өнері дей отырып, педагогикалық шеберліктің дамуына зор үлес қосқан. Осы тұрғыдан алып қарағанда педагогикалық шеберлік- кәсіби әрекетті жоғары деңгейге көтеретін мұғалімнің жеке қасиеттерінің , оның білімі мен білігінің жүйесі. Осы мәселені терең зерттеген А.Маркова мұғалімнің кәсіби деңгейге көтерілуінің төмендегідей психологиялық критерийлерін анықтаған. Обьективті критерийлер. Мұғалімнің өз мамандығына қаншалықты сәйкес әлеуметтік тәжірибеге қосар үлесі қандай екендігі.Жоғары еңбек көрсеткіші,әртүрлі мәселелерді шығармашылықпен шеше алу біліктері, т.б жататындығын атап өтеді. Субьективті критерийлер. Адамның мамандығы қаншалықты оның табиғатына, қабілеттері мен қызығушыларына сәйкес қаншалықты ол өз ісінен қанағат табатындығымен байланысты. Мұғалім еңбегіндегі субьективті критерийлерге кәсіби – педагогикалық бағыттылық, кәсіптің маңыздылығын , оның құндылығын түсіну, маман иесі ретінде өзіне позитивті көзқарастың болуын жатқызады. Нәтижелі критерийлер. Мұғалім өз ісіне қоғам талап етіп отырған нәтижелерге қол жеткізіп отыр ма деген мәселе тұрғысынан қарастырады.Біреулер нәтиже ретінде оқушылардың білімдерінің стандартқа сай болуын алса, енді біреулер олардың қарым- қабілетін дамытуды алады, ал кейбіреулері оқушылардың өмірге дайындығын басты назарда ұстайды, ал оқыту нәтижесі біз үшін баланың психологиялық функцияларын жетіліп, өзінің педагогикалық әрекеті арқылы алған білімдерін өз өмірлік мәселелерін шешуге қолдана алуы. Шығармашылық критерийлер. Мұғалім өз кәсібінің шекарасынан шыға алуы, сол арқылы өз тәжірибесін, еңбегін өзгерте алуы жатқызылады.Шығармашыл мұғалім үшін біреудің тәжірибесін қайталағаннан гөрі өз жаңалықтарын, білгендері мен түйгендерін басқаларға ұсына алуының, шығармашылық бағыттылықтың болуының мәні зор. Кәсібиліктің бірден келе салмайтындығы белгілі, оны әр мұғалім ерте ме, кеш пе меңгеруі тиіс. А.Маркова оның кезеңдерін төмендегідей етіп бөледі: мұғалімнің өз мамандығына бейімделу кезеңі: мамандықта өзін-өзі өзектендіру кезеңі:мамандықты еркін меңгерген кезең: мамандықта шығармашылық деңгейге жеткен кезең. Осылайша ғалым кәсіби құзыреттіліктің сипаттамасын шебер- мұғалімнің , жаңашыл- мұғалімнің, зерттеуші- мұғалімнің, кәсіби дәрежесіне көтерілген мұғалімдердің жиынтық бейнесі ретінде қарастырады. Ең бірінші кезекте мұғалімнің « өзіндік жаңалығы» болуы қажет. Ғылым жаңалығын түрлендіруде өз үлесін қосу арқылы жасаған нәтижелі жұмысы өзгелердің тәжірибесін толық көшірмей, жаңа ортаға икемдеп, өзіндік іс- әрекет жиынтығы арқылы айтарлықтай нәтижеге қол жеткізу керек.Қазіргі кәсіптік- педагогикалық қызмет қандай мұғалімді талап етеді. Мұғалім – оқушылардың жеке тұлғасын дамытуға басымдық беретін, күрделі әлеуметтік-мәдени жағдайларда еркін бағдарлай алатын, шығармашылық процестерді басқара алатын, адам туралы ғылымның жетістіктерін, оның даму заңдылықтарын, компьютерлік оқыту өнерін терең меңгерген жан- жақты дамыған шығармашыл тұлғаны талап етеді. Ал, білім беруде кәсіби құзырлы маман иесіне жеткен деп мамандығы бойынша өз пәнін жетік білетін, оқушының шығармашылығы мен дарындылығының дамуына жағдай жасай алатын, тұлғалық- ізгілілік бағыттылығы жоғары, педагогикалық шеберлік пен өзінің іс- қимылын жүйелілікпен атқаруға қабілетті, оқытудың жаңа технологияларын толық меңгерген және білімдік мониторинг негізінде ақпараттарды тауып, оларды таңдап сараптай алатын, отандық және шетелдік тәжірибелерді шығармашылықпен қолдана білетін кәсіби маман педагогті айтамыз. ==Қазақ мектебі== Қазақ мектебінің бүгінгі жайы мен ертеңі, оқушылардың білімділік және тәрбиелік деңгейі шешуші дәрежеде мұғалімге, ата-анаға және қоғам қауымдастығына жүргізілген жұмыстарға, ізденісіне байланысты. Бастауыш сыныптарға арналған бағдарламалар педагогикалық үрдісті жаңаша қарауды талап етеді. Педагогика ғылымында баланы оқыту мен тәрбиелеудің мақсаты – жан-жақты дамыған жеке тұлға қалыптастыру болса, оқытудағы негізгі мақсат - өздігінен дамуға ұмтылатын жеке тұлғаны қалыптастыру. Жеке тұлғаның дамуында маңызды рөл атқаратын оқушының өз бетінше жұмысын тиімді ұйымдастыра білу; сол арқылы материалды саналы меңгертудің жүйесін жасау; оқушының түрлі дара қабілеттерін арттыру. Өз бетінше жұмыс қазіргі жеке тұлғаны қалыптастыру және тәрбиелеуде, білім берудің приоритетін түбегейлі өзгертуде, яғни бұрынғыша оқушыны пәндік білім, біліктердің белгілі бір жиынтығымен қаруландыруды түбегейлі өзгертуде. Өзіндік жұмыстың негізгі мақсаты оқушылардың танымдық міндеттерін қалыптастыру, шығармашылық қабілеттері мен қызығушылығын жетілдіру, білімге қүштарлығын ояту. Мұғалім сабақта әдіс - тісілдерді пайдалана отырып, балалардың ұсыныс - пікірлерін еркін айтқызып, ойларын ұштауға және өздеріне деген сенімін арттыруға мүмкіндік туғызып отыру қажет. Әдіс – тәсілдер арқылы өткізген әрбір сабақ оқушылардың ойлануына және қиялына негізделіп келеді, баланың тереңде жатқан ойын дамытып оларды сөйлетуге үйретеді. Түрлі әдістемелік тәсілдер пайдалану арқылы қабілеті әртүрлі балардың ортасынан қабілеті жоғары баланы іздеп, онымен жұмыс жасау, оны жан - жақты тануды ойлап, оқушылардың шығармашылық деңгейін бақылап отыру әрбір мұғалімнің міндеті. Жаңа технологияны меңгеруде мұғалімнің жан – жақты, білімі қажет. Қазіргі мұғалім: *Педагогикалық үрдісте жүйелі жұмыс жүргізе алатын; *Педагогикалық өзгерістерге тез төселетін; *Жаңаша ойлау жүйесін меңгере алатын; *Оқушылармен ортақ тіл табыса алатын; *Білімді, іскер, шебер болу керек; Жаңа педагогикалық технологияның ерекшеліктері – өсіп келе жатқан жеке тұлғаны жан –жақты дамыту. Инновациялық білімді дамыту, өзгеріс енгізу, жаңа педагогикалық идеялар мен жаңалықтарды өмірге әкелу. Бұрынғы оқушы тек тыңдаушы, орындаушы болса, ал қазіргі оқушы – өздігінен білім іздейтін жеке тұрға екендігіне ерекше мән беруіміз керек. Қазіргі оқушы: *Дүниетаным қабілеті жоғары; *Дарынды, өнерпаз; *Іздемпаз, талапты: *Өз алдына мақсат қоя білу керек; Отбасының жетекшілік маңызы онда тәрбиеленіп жатқан адамның тән-дене және рухани дамуына әсер етуші ықпалдар мәні мен мағынасының тереңдігіне тәуелді келеді. Ата-ананың ұйымдастыру және бағыттаушы ролін, ата-анамен бала арасындағы өзара қатынастың сипатын, бала тәрбиесіне әсер ететін жанұяның мақсатты адамгершілік бағыттарын, баланың жанұядағы араласатын іс-әрекетінің алуан түрлілігін, ата-ананың тәрбие құралдарын, тәсілдерін, әдістерін пайдалана алу қабілеттерін, баланың белсенділігінің дәрежесін көруге болады. Ата-ана арасындағы, ата-ана мен бала арасындағы, балалардың арасындағы өзара қатынас педагогикалық процестің тәрбиелік механизмдері болып табылады. Тәуелсіз ел тірегі – білімді ұрпақ десек, жаңа дәуірдің күн тәртібінде тұрған мәселе – білім беру, ғылымды дамыту. Өркениет біткеннің өзегі,сғылым, тәрбие екендігіне ешкімнің таласы жоқ. Осы орайда білім ордасы – мектеп, ал мектептің жаны – мұғалімдердің басты міндеті - өз ұлтының тарихын, мәдениетін, тілін қастерлей және оны жалпы азаматтық деңгейдегі рухани құндылықтарға ұштастыра білетін тұлға тәрбиелеу. Бәрімізге белгілі, біздің қоғам аса күрделі жағдайларды бастан кешірді. Өтпелі кезеңге тән өмірдің ауыртпалықтарын ешкім жоққа шығара алмайды. Бірақ адам қандай жағдайда да өзінің биік адамгершілік сипаттарын, кісілік қасиеттерін сақтап қалуға тиіс. Тәрбиенің осы жақтарын қазақ жастарының санасына кішкентайынан терең енгізу қажет. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңында да мектеп оқушылары бойында адамгершілік және тұрмыс негіздерін қалыптастыру, азаматтыққа тәрбиелеу және олардың ақыл – ойын айқындау басты міндет екендігі айтылған. Олай болса, қоғам болашағы- жас ұрпақтың бойына адамгершілік, ізгілік, мейірімділік, ақыл-ой, сана-сезім қалыптастыратын салауатты тәрбие беру мазмұнын жаңаша құру қажет. Осы орайда, «Сабақ беру – үйреншікті жай шеберлік емес, ол – үнемі жаңадан жаңаны табатын өнер» деген, Жүсіпбек Аймауытовтың сөзін айта кету артық болмас. Егеменді еліміздің ең басты мақсаты өркениетті елдер қатарына көтерілу болса, ал өркениетке жетуде жан-жақты дамыған, рухани бай тұлғаның алатын орны ерекше. Қазіргі білім берудің басты мақсаты да сол жан-жақты дамыған, рухани бай жеке тұлға қалыптастыру болып табылады. Рухани бай, жан-жақты дамыған жеке тұлғадағы ең басты қасиеттердің бірі - тіл байлығы, өз ойын нақты, терең мағыналы әрі көркем жеткізе білетін, шешен де ойлы сөйлей білетін, Абайша сөйлегенде сөзі жүрекке жылы тиетін, сөз құдіретін игерген адамдарда да тұлғалық қасиет болады. Рухани адамгершілікке тәрбиелеудің басты мақсаты оқушылардың белсенді өмірлік жолын, қоғамдық борышқа саналы көзқарасын, сөз бен істің бірлігін қамтамасыз етіп, адамгершілік нормаларынан ауытқушыларға жол бермеуді қалыптастыру болып табылады. ==Сынып жетекшісінің ата-аналармен өзара іс-әрекетінің ерекшеліктері== К.Д.Ушинский айтқандай, «Мұғалім тек өз пәнінен сабақ беріп қана қоймауы керек, сонымен қатар тәрбиеші адал, әділетті, шыншыл адам болуы керек». Олай болса, әр мұғалім сабаққа қойған үш мақсатының үшеуіне де жетіп, білім мен тәрбиені ұштастыруымыз қажет. *Мектепте оқу жылының басында негізгі пәндер бойынша әр баланың білім деңгейі анықталады. *Сынып жетекшісі ата-ана, оқушы, пән мұғалімдерін байланыстырушы ғана емес, қарым-қатынастарын басқарушы, бақылаушы, кеңесші. ==Ата-аналармен жұмысты ұйымдастырудың түрлері== Қазақстан Республикасының «Білім туралы» заңында мемлекеттік саясат негізінде ең алғаш рет әр баланың қабілетіне қарай интеллектуалдық дамуы жеке адамның дарындылығын таныту сияқты өзекті мәселелер енгізіліп отырғаны белгілі. ХХI ғасыр - бәсеке ғасыры, бұл бәсеке енжарлықты, керітартпалықты көтермейді. Еліміз егемендігін алып, өзін бүкіл әлемге мойындата бастаған осы кезеңде біздің қоғам дарынды, қабілетті, жан-жақты жетілген адамдарды қажет етеді. Сондықтан да еліміздің білім берудегі ұлттық жүйесі өте қарқынды өзгерістер сатысында тұр. Бүгінгі таңдағы негізгі мақсат - ұлттық құндылықты әлемдік деңгейге шығаруға қабілетті, өзіндік жеке көзқарасы қалыптасқан тұлға тәрбиелеу. Ол үшін оқушылардың белсенділігін арттыру, іздемпаздыққа үйрету және білімді өз бетінше алуы мен қолдана білетін дарын иесін тәрбиелеу керек. Жас жеткіншектердің бойындағы ерекше қабілеттілікті, дарындылықты тани білу, оның одан әрі дамуына бағыт-бағдар беру, оны сол бағытта жетелеу - ұстаз парызы. Ұлы ойшыл Плутарх кезінде: «Көптеген табиғи талант дарынсыз ұстаздардың кесірінен жойылып кетеді. Сондықтан әрбір ұстаз бұған жол бермеуі керек», - деген екен. ХХI ғасыр – білімділер ғасыры. Сол себептен де білім сапасын арттыру, оқушылардың дарындылығын айқындап, біліміне, ойлау қабілетіне сай деңгейлеп оқыту, ғылыми ізденіс қабілеттерін қалыптастыру - әрбір ұстаздың міндеті. ХХІ ғасырдың жан-жақты зерделі, дарынды, талантты адамды қалыптастыруда білім беру мәселесі мемлекетіміздің басты назарында. Осы тұрғыда мұғалімге білім берудің тиімді жолдарын қарастыру, таңдай білу еркіндігі тиіп отыр. Бастауыш мектеп – бұл оқушы тұлғасы мен сапасының дамуы қуатты жүретін, ерекше құнды, қайталанбас кезеңі. Сондықтан да, бастауыш білім үздіксіз білім берудің алғашқы басқышы, қиын да, қадірлі жұмыс. Бастауыш мектеп балаға белгілі бір білім ғана беріп қоймай, оны жалпы дамыту, яғни сөйлеу, оқу, қоршаған ортаға дұрыс көзқарасты болу, жағдайларды объективті түрде бақылап, талдау жасауға үйрету, ойын дұрыс айтуға, дәлелдеуге, сөйлеу мәдениетіне үйрету. Дамыта оқытудың басты мақсаты –баланы оқыта отырып, жалпы дамыту. Әрине бастауыш сынып оқушысының зейіні тұрақсыз, импульсивті, қабылдау мүмкіндіктері әртүрлі болады. Дегенмен әр баланың бір нәрсеге бейімі болады. Бейімділік - оянып келе жатқан қабілеттің алғашқы белгісі. Баланың жасырын, тіпті тым терең жатқан қабілеттерінің көрінуін мүмкіндік жасау тек оқыту үрдісі кезінде үлкендердің басшылығымен жүзеге асады. Педагогика ғылымы еш нәрсеге бейімі жоқ, қабілетсіз адам болмайды деп дәлелдейді. Сол себебті, балалардың қабілетін кеңінен өрістете дамытуға тек мектеп қана мақсатты түрде ықпал ете алады. Оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамытуда әр түрлі әдіс - тәсілдерді қолдануға болады. Оқушылардың өзіндік жұмыстарының мән - мағынасын ұйымдастырудың тәсіл - амалдарын бір ғана белгімен сипаттауға болмайды. Өзіндік жұмыстың ұйымдастырудың негізгі шарттары мыналар: *Мұғалімнің нақты тапсырмалар беруі; *Жұмысты орындаудың уақытын белгілеу; *Мұғалімнің басқаруымен оқушылардың *Дербестігінің өзара байланысы олардың жұмысты өз еркімен орындау. Оқушылардың өзіндік жұмысы - мұғалімнің қажетті нұсқаулары бойынша оқушының оқу жұмысының жеке дара және ұжымдық түрі. Өзіндік тапсырмаларды орындау барысында оқушылардан белсенді ойлау талап етілді. Осының нәтижесінде оқушылар өздігінен бақылауды үйренеді, олар да тапсырылған істі орындаудағы жауапкершілік сезім, еңбексүйгіштік, табандылық, ұйымшылдық, бір - бірімен деген жолдастық көмек қалыптасады. Өзіндік жұмыстың негізгі мақсаты оқушылардың танымдық міндеттерін қалыптастыру, шығармашылық қабілеттері мен қызығушылығын жетілдіру, білімге қүштарлығын ояту. Мұғалім сабақта әдіс - тісілдерді пайдалана отырып, балалардың ұсыныс - пікірлерін еркін айтқызып, ойларын ұштауға және өздеріне деген сенімін арттыруға мүмкіндік туғызып отыру қажет. Әдіс – тәсілдер арқылы өткізген әрбір сабақ оқушылардың ойлануына және қиялына негізделіп келеді, баланың тереңде жатқан ойын дамытып оларды сөйлетуге үйретеді. Түрлі әдістемелік тәсілдер пайдалану арқылы қабілеті әртүрлі балардың ортасынан қабілеті жоғары баланы іздеп, онымен жұмыс жасау, оны жан - жақты тануды ойлап, оқушылардың шығармашылық деңгейін бақылап отыру әрбір мұғалімнің міндеті. ==Дарындылық== Жалпы «дарындылық» феноменін алғаш зерттеуден бастап-ақ ғылымда екі бір-біріне қарама-қарсы «био» және «социо» бағыттары қалыптасқаны аян. Дарындылықтың негізгі басымды қозғаушы күші тек қана генетикалық нышандар болып табылады деген пікір Ф. Гальтон, Г. Айзенк еңбектерінда айқын көрінген. Екінші бағытты ұстанған ғалымдар негізгі фактор ретінде қоршаған ортаны қарастырған. Ал қазіргі таңда А.Т. Асмолов негіздеген ұстаным әлдеқайда өміршең екендігін дәлелдеп отыр. Л.С. Выготскийдің теориясын негізге алған бұл бағыт «дарындылықты» білімді өз бетінше игеру, ашу, жаңа жағдайда көшіре білу, мәселені мақсатты шешу, бір сөзбен айтқанда, «интеллектуалды дарындылық» ретінде зерттейді. Педагогикалық энциклопедияда: «Дарындылық дегеніміз – адамдардың қабілеттерін жете жақсы дамуының жоғары сатысы», - деп атап көрсетіледі. Осы қабілеттілік арқылы адамдар көптеген жақсы жетістіктерге жете алады. Дарындылық – сапалы қабілеттердің өзіндік бірлесуі: оның арқасында іс-әрекет жақсарады. Көптеген ғылымдардың ойынша дарындылық, қабілеттілік және талант бір ұғымды білдіреді. Балалардың келешегі жөнінде ойланбайтын, балалардың қабілетті, дарынды, талантты болып, болашақ қызметтерінде үлкен жетістіктерге жетуін армандайтын ата-аналарды табу өте қиын. Бірақ сөйте тұра солардың барлығы бірдей қабілет деген не, оны қалай дамытуға болады және бұл жұмыста жанұя қандай міндет атқару керек дегенді біле бермейді. Қабілеттілік туа бола ма, жоқ әлде жүре бола ма? Олар тұқым қуалай ма, жоқ па? Қабілеттілік барлық балада бірдей дамыту мүмкін бе? Оған қалай жетуге болады? «Қабілеттілік деп – белгілі бір іс-әрекетте ең тәуір нәтижеге жетуге мүмкіндік беретін адамның жеке-дара психологиялық ерекшеліктері айтылады». Қабілеттілік жалпы ақыл қабілетті және арнайы қабілет болып бөлінеді. Жалпы қабілет негізінен ойлауға қатысты болып келіп, оның аңғарғыштық, ойланғыштық, дербестік, сыншылдық, икемділік т.б. қасиеттерінен көрініп отырады. Жалпы қабілет адамның өзін ой-әрекеттерінің түрлі салаларынан көрсете білуге мүмкіндік жасайды. Жалпы қабілеті дами білген оқушы математика, физика, биология, әдебиет сабақтарын бірдей жақсы игеріп, мектеп шеберханасы, тәжірибе алаңы, лабораториядағы түрлі еңбек тапсырмаларын да сәтті орындап отырады. Оқушыны дамытуда ежелгі замандардан бері математиканың алар орны ерекше. Математиканың ғылым мен техниканың қарқынды дамуына қосар үлесі аз болған жоқ. Математика – барлық ғылымдардың логикалық негізі, демек, математика - оқушының дұрыс ойлау мәдениетін қалыптастырады, дамытады, оны шыңдай түседі және әлемде болып жатқан жаңалықтарды дұрыс қабылдауға көмек береді. Математика сабағында оқытудың әр түрлі әдіс-тәсілдерін қолдана отырып, оқушылардың шығармашылық ізденістерін, өз бетінше жұмыс істеу белсенділіктерін арттыру барысында теориялық білімдерін кеңейтіп, логикалық ойлау қабілеттерін дамытуға болады. Оқушылардың ойлау қабілетін дамытуда, математиканың негізін қалыптастыру, ұғындыру, түсініктерін тереңдетуде бастауыш сынып мұғалімдерінің математикалық білімдері терең болуы керек. Математика пәнін жақсы, терең білетін, күнделікті сабақтағы тақырыпты толық қамтитын, оны оқушыға жеткізе алатын, әр түрлі деңгейдегі есептерді шығара білу іскерлігі , оқытудың дәстүрлі және ғылыми жетілдірілген әдіс – амалдарын, құралдарын еркін меңгеретін , оқушылардың пәнге қызығушылығын арттыра отырып дарындылығын дамутудағы іздену-зерттеу бағытындағы тапсырмалар жүйесін ұсыну өмір талабы. Қазіргі кезде дарынды балалардың ерекшеліктері мен бейімділігін және мінез-құлқын сипаттайтын бірнеше тізімдер бар. Мысалы, әлемге әйгілі Б.Кларктың кітабында дәл осындай бес тізім бар. Олар баланың ойлау, шығармашылық қабілеттерін және өнер саласындағы (ән, би, драма т.б) қабілетін сипаттайды. Американдық психологтардың анықтамасы бойынша шығармашылық дегеніміз – бұл, тани білу, жаңа бір нәрсені анықтауға ұмтылу және өз тәжірибесін терең түйсіне білу қабілеті. Шығармашылық психологиялық тұрғыдан алғанда, нәтижесінде жаңа материалдық рухани құнды дүние тудыратын әрекет. Ал педагогикалық тұрғыдан алсақ, шығармашылық дегеніміз – адамның белсенділігі мен өз бетінше жұмыс істеуінің жоғары түрі және ол әлеуметтік қажеттілігі мен өзінің ерекшелігімен бағаланады. Ең бастысы, шығармашыл тұлғада шығармашылыққа деген тұрақты қажеттілік, тұрақты сұраныс болып, өз ісіне қанағат табу сезімі болуы қажет. Осыған орай адам идея, жаңалық аштым деп ойлайды, ал шын мәнінде олар адамды ашады деген ғалымдардың пікірінің дұрыстығына көз жеткізе түсеміз. Қазіргі заман талабына сай шығармашылық қабілеттің дамуына бағытталған білім дегеніміз – аз уақыт ішінде мол идея қорын алу емес, керісінше, жеке тұлғаның толық дамуын қамтамасыз ететін іс. Шығармашылық қабілеттің дамуы әрбір балаға қажет екендігін, әр тұлғаның қоғам дамуында өз орны бар екендігін біле отырып, дарынды балалардың тек өткенге емес, болашаққа да қызығушылығымен, іс-әрекеттердің жаңа тәсілдерін көбейтуге қабілеттерімен ерекшеленетіндігін атап өту қажет. Сонымен бірге бұл жеке тұлғалық дамудың мақсаттарына да жауап береді. Баланың дарындылығын анықтаудың негізі мектептен басталады. Мектеп балаларымен жұмыс істеу – ерекше маңызды педагогикалық проблема. Осыған байланысты дарынды балалармен жұмыс істеудің төмендегідей кезеңдерін анықтауға болады: *Баланың жеке ерекшелігін, дарынын зерттеу; *Балалар шығармашылық өнімдерін жариялау; *Игерілген нәтижелерді бақылау. Яғни осындай жұмыс істеу бағыттары арқылы бала белгілі бір шеберлікке жеткен соң, оның шығармашылық қабілеті дамиды, өзіндік идеясы туып, үлкен ізденіс пайда болады. Дарынды баланың бойындағы дамыған сана белсенділігі мен таным белсенділігі, тума қабілеті. Ол қабілет мектепте сан алуан ғылыми салалардан білім алу арқылы және ұстаздардың көмегі арқылы ашылады және дамиды. Осындай жұмыстарды үнемі жүргізу шығармашылыққа баулуға, шәкірт бойындағы талант көзін ашып, тілін байытуға, қиялын ұштауға өз әсерін тигізеді. “Дарындылық — адамның өз бейімділігі арқылы, шығармашылықпен жұмыс істеу арқылы қалыптасатын қасиет”. Әр баланың бойында табиғат берер ерекше қабілеті, дарындылығы болады. «Бұлақ көрсең көзін аш» - дегендей, осындай баланың бойындағы дарындылық қасиетін дамыту көбіне мұғалімдердің кәсіби біліктілігіне байланысты екендігі айдан анық. Жаңа «субъект-субъект» оқыту парадигмасымен жұмыс жасау, әр баланың бойындағы дарындылық қасиеттерін анықтап, дамыту, мектепте өз дәрежесінде жүргізілуі керек. Дарындылық пен қабілеттіліктің не екенін,оқушы дарындылығын анықтайтын психодиагностикалық әдістемелердің тиімділігін, нәтижелілігін білетін мұғалім ғана дарынды оқушымен нәтижелі жұмыс істей алады. Дарынды оқушымен жұмыстың негізгі мақсаты — олардың шығармашылық жұмыста өзінің қабілетін іске асыруға дайындығын қалыптастыру. Ал мақсатқа жету- оқу бағдарламасын тереңдетіп оқыту және оқушылардың танымдық белсенділігін дамыту арқылы жүзеге асады. Баланың дарындылығын анықтап, олармен жұмыс жасау қалай жүзеге асырылуы керек? Ол үшін oқушының дарындылығын анықтап,дамыту үшін әр пән мұғалімі өзінің алдына мынандай мақсаттар мен міндеттерді қоюы керек. #Дарынды оқушының ақыл-ойының, эмоционалдық және әлеуметтік дамуы мен ерекшеліктерінің өзіндік ашылу деңгейі мен өлшемін ескеру; #Жан-жақты ақпараттандыру; #Коммуникативті бейімдеу; #Дарынды оқушының шығармашылық бағытының ашылуына, дамуына, қоршаған ортаға өзін-өзі жарнамалауына көмек көрсету. Осы мақсаттар мен міндеттерді орындауда мектеп ұстаздары мынандай жұмыс түрлерін өз іс-тәжірибелерінде пайдаланса өз өнімді нәтиже алмақ. # Икемді және ұтқыр оқу жоспарын құру; #Жеке пәндерді оқытуда тәуелсіз қозғалыс жасау; #Дарынды оқушының өзінің жұмысын өзі жоспарлап, шешім қабылдауына ықпал ету; #Дарынды оқушының қызығушылығына байланысты оқу жоспарын құру; Осындай жұмыс түрлерін ұйымдастыруда ұстаздар мынандай мәселелерге баса назар аударулары керек: #Пән сабақтарында шығармашылық сипаттағы тапсырмаларды іріктеу, орындау, талдау жұмыстарын жүйелі жүргізуге; #Дарынды оқушылардың білім деңгейі мен олардың өз мүмкіндіктерін пайдалану көрсеткішін арнайы әдістемелер бойынша жүйелі түрде тексеріп отыруға; #Сабақтан тыс мезгілде жүргізілетін жұмыстарға - пәндік олимпиада, ғылыми конференцияға, интеллектуалдық турнирлер мен шығармашылық байқауларға дайындық жұмыстарын жыл бойы жоспарлы жүргізуге; #Білім беру мекемелерінде дарынды оқушылар үшін арнайы сыныптар мен топтар құрып, оқу бағдарламаларын жеделтетіп оқытуды ұйымдастыруға; Ал енді бұл мақсаттар мен міндетттердің нәтижесі дарынды оқушымен жұмыстағы өткізілетін пән олимпиада жетістіктерінен байқалатыны белгілі. Ғалымдардың айтуынша, жалпы адамның қолынан келмейтiн нәрсе жоқ. Талпынсан вундеркинд болу да, полиглот болу да өз қолыңда. Дарындылықты қалыптастыруға болады. Ой еңбегiмен жиi шұғылдансаң, данышпандықтың да ауылы алыс емес. Егеменді елімізді дүние жүзі елдерімен терезесі тең болатын дәрежеде өркендететін, негізгі тұтқасын ұстайтын, дүние әлемін шарлайтын біздің дарынды да қабілетті ұландарымыз екенін ұмытпайық. Олардың бойындағы дарынын қабілетін дамыту – ұстаз, ата-ана және қоғам қауымының міндеті. Жеке тұлғаны өздігінен білім алуға баулу – оны ғылым мен мәдениетке үйрету, білім, қарым-қатынас ережелерін, әлеуметтік тәжірибені меңгерту. Бұл аталған мiндеттердi iске асыру үшiн тілдік тұлғаның құндылық бағдарын қалыптастыру маңызды. Жеке тұлғаның құндылық бағдарын қалыптастыру мемлекеттік деңгейдегі мәселе. Жеке тұлғаның құндылық бағдары ұлттық сана, отансүйгіштік қасиеттерінсіз іске аспайды. Құндылық бағдар дегенiмiз - бұл қазiргi уақытта жеке тұлғаның құндылыққа бағдарланған ой-санасы, пікірі, көзқарасы, сенімі, iскерлiгi, iшкi мүмкiндiгi. Құндылық бағдар тіл үйренушінің оқу-танымдық әрекетiне түрткi болып, тіл үйренуіне ықпал етедi, ол оқу әрекетінiң құрамдас бөлiктерiне тiкелей байланысты, мақсаттың орындалуын анықтайды. Құндылық бағдар – жеке тұлғаның белгiлi бір әлеуметтiк құндылықтарды мақсат етiп ұстауы, адамның қоршаған ортаға, құндылықтар тобына деген карым–қатынасы. Жеке тұлғаның таңдаулары құндылық бағдарлар жүйесiне бiрiгедi. Адамның даму үдерісі бүкіл өмір бойы тоқталмайды. Тұлғаның құндылық бағдар жүйесi «адамның өмiрлiк әлемi», «әлемнiң бейнесi», әлеуметтiк ортаның iшкi нұсқаулары, нормалары, уәждемелік қажеттiлiк өрiсi, адам белсендiлiгiнiң негiзгi реттеушiсi болып табылады. Құндылық бағдар сананың негізін құрайды, дүниетанымдық көзқарастарына әсер етеді, өзгермелі саяси-экономикалық жағдайларда тұлғаның тұрақтылығын қамтамасыз етеді, уәждемені реттейді, тұлғаның іс-әрекетін бағыттап, адам өмірінің мінез-құлықтық құрамдас бөлігін анықтайды. Осылайша, құндылық бағдар негіз құраушы, тұрақтандырушы, реттеуші, бағыттаушы қызметтер атқарады. Құндылықтар қоғамдық қатынастарды реттейді, оның дәстүрлері мен нормаларының қызмет етуін қамтамасыз етеді, қоғам үшін аса үлкен маңызға ие. Құндылықтар құрамына күнделікті қалыптасқан нормалармен бірге, ерекше жоғары мәнге ие болған талаптар да енеді және олар әрбір мемлекет үшін маңызды. Олардың негізінде жеке тұлғаның әлеуметтену үдерісі жүреді, оның тәлім-тәрбиесі, өмірдегі орны, мақсаттары мен міндеттері қалыптасады. Себебі, құндылықтар әлемі – сөздің кең мағнасында мәдениет әлемі, адамның рухани әрекетінің саласы, тұлғаның рухани байлық өлшемін білдіріп, оның адамгершілік санасын, басымдылықтарын анықтайды. Құндылықтар адам болмысының әр түрлі формаларына деген қатынасын білдіретін адамзат мәдениеті болуымен ерекшеленеді. ==Әлеуметтік-лингвистикалық жүйе== Қазіргі Қазақстан қоғамында әлеуметтік-лингвистикалық жүйені реттеу мен жетілдіру жүріп жатыр. Адам өз бейімділігіне лайықты жұмыс істегенде, барын сала кіріскенде ғана еңбегінің жемісін көреді. Ғалым Қ.Жарықбаевтың айтуынша: “Адам үшін іс-әрекетінің қашан да қоғамдық әлеуметтік мәні зор. Іс-әрекеттің саналылығы мен мақсаттылығы, жоспарлылығы мен жүйелілігі оның ең басты белгілері болса, алда тұрған міндетті шешу, яғни ойлаған істен белгілі бір нәтиже шығару – оның екінші бір басты белгісі болып табылады”. Сондықтан ересектердің мемлекеттік қазақ тілін үйренуге бейімділіктері мен белсенділіктерін айқындау мәселесінің зор әлеуметтік мәні бар. Өйткені қоғамымыздың болашақ даму деңгейі осы мәселенің қай дәрежеде шешілуіне тікелей байланысты. Қазақстан Республикасындағы әлеуметтік-экономикалық өзгерістер және жүріп жатқан күрделі жаңғыру үдерісі жағдайында бүгінгі таңдағы түбегейлі мәселе – адамды іс жүзінде қоғамдық дамудың басты тұлғасы ету заңды құбылыс. Ересек тіл үйренушінің әлеуметтену үдерісі де заман талабына сай болып отыр. Адамдардың тұлғалық қарым-қатынасы негізінде ой-пікірлердің тоғысуы жүзеге асады. Адамды тұтастықта тұлға деп тану қоғамды жаңаша құруға мүмкіндік береді. Өзін-өзі үздіксіз дамытып, өз әрекетін өзі дұрыс бағалай алатын тұлғалар ғана бәсекелестікке қабілетті қоғамда өз тиесілі орнын таба алады. «Тұлға - өз-өзіне тұтас дүниемен өзара қатынастарын үнемі баяндайтын және ойдағы әңгімелесушімен ішкі полемика барысында өзін-өзі анықтайтын, кіналайтын, қорғайтын, өзін-өзі жетілдіріп, өзгертетін адам. Тұлға – дербес әрекет ететін субъект ретіндегі нақты жеке адам болмысының қайталанбас ерекше әдісі, адамның қоғамдық өмірінің дара нысаны. Тұлға әлеуметтік тіршілік ету әдісі жағынан дара болады, оның өзіндік дүниесі ерекше өмір жолын белгілейді және ол мазмұны жағынан әлеуметтік жағдайлармен анықталады». Бұған қатысты Д.В.Ольшанский: “Тұлға дегеніміз – қарым-қатынастың, сонымен бірге адамдармен байланысудың толып жатқан басқа да түрлерінің нәтижесі”, - деген пікір білдірген. Б.Г.Ананьев тұлғаның дамуының әлеуметтік мәселелеріне тоқтала келіп: “Тұлға – тарихи дамудың белгілі бір кезеңінде, белгілі бір қоғамдық-экономиялық формацияда, белгілі бір ұлттық құрамы бар елде қоғамның жеке адамға көптеген экономикалық, саяси, құқықтық, адамгершілік және т.б. әсерлерінің нысанасы”, - деген анықтама береді. Демек, ХХІ ғасырдың бастапқы кезеңін басынан кешіріп отырған 120 ұлттан құралған тәуелсіз Қазақстан қоғамы да тіл үйренуші мемлекеттік қызметшілерге жан-жақты әсер етеді. Қазақ тілін мемлекеттік қызметшілерге жеделдете оқыту үдерісіне тіл үйренушінің тұлғалық дербестігіне баса көңіл бөлу, оқыту мен тәрбиелеуде оның өзіндік дамуын жеке тұлғаға бағдарланған тәсіл арқылы жүзеге асыру тән. Осыған байланысты қазіргі білім мен біліктілікті арттырудың дамуында жаңа тенденциялар байқалады. Негізгі күш тіл үйренушінің тілдік тұлғасын дамытуға, оның қалыптасуы мен жетілуіне жұмсалады. Қазақ тілін жеделдете оқытудың мақсаты - тілдік тұлғаның өзін дамытуы мен өзін жетілдіруіне мүмкіндік жасау. Оқытудағы бағдар материалдың құрылымы мен нақты жағдайларды логикалық тұрғыдан түсініп, талдау және өнімді қатысымдық әрекет нәтижесінде жаңа білім алудың тәсілдерін ашу, қоғам алдындағы нақты мәселелерді шеше білуге бағытталады. Қазіргі уақытта біліктілікті арттыру жүйесінде мемлекеттік тілді оқытуда жеке тұлғаның өмірі, құқығы мен бостандығы жоғары құндылық болып саналатын Қазақстан Республикасының Конституциясы басшылыққа алынады, білім беруді ізгілендіру мен демократияландыру ұстанымдары анықтайды. Ол «білгір адам» парадигмасын ауыстыратын «білікті тұлға», «қатысымдық тұлға», «құзыретті тұлға» парадигмасы болып табылады. Әлемдік практикада өткен ғасырдың 40-жылдарында қолданысқа ене бастаған «үздіксіз білім беру» термині ересек адамдарға білім беру жүйесі ретінде қарастырылады. Дәстүрлі өмірлік білім беру идеясының орнына өмір бойы білім алу идеясын басшылыққа алудың дұрыстығы заман талабынан туындап отыр. Жеделдете оқыту жүйесі педагогикалық жүйелердің бөлігі бола отырып, адамның белгілі бір деңгейдегі еркіндік дәрежесін жүзеге асырады, яғни оны сол мезетте қажет болатын белгілі бір іс-әрекетке бағыттайды. Өз кезегінде жеке тұлға өз қатысымдық құзыреттілігін дамытуға ұмтыла отырып, тілдік тұлға деңгейіне көтеріледі. Өз бетімен білімін жетілдіру жеке тұлғаның барлық ішкі жүйелерін біртұтастыққа жұмылдыруға мәжбүр етіп, оған жаңа қырынан танылуға, құндылықтары мен қызығушылықтарын жаңадан бағыттауға және өзін жетілдіріп, қайта құрылуға мүмкіндік береді. Өзін-өзі дамыту кезінде тілдік тұлға ұйымдастырудың жаңа деңгейіне көтеріледі де, ол одан сайын дамып, күрделілене түседі. Талап, ынта, жаңашыл бастамалар, шығармашылық белсенділік, ізденушілік - тілдік тұлғаның даму үдерісінің көрсеткіштері болып табылады. Үздіксіз білім беру жүйесінің ұстанымдары жеке тұлғаның жан-жақты жалпы мәдени дамуы, тұлғаның бос уақытын дұрыс ұйымдастыру, әлеуметтік тұрақтылық және әлеуметтік даму және т.б. функцияларды жүзеге асырумен тікелей байланысты. Адамзат дамуының тарихи және әлеуметтік тәжірибесі дүниетаным, шығармашылық, терең білімділіктің негізі – тіл екендігін көрсетті. Тіл жеке тұлғаның даму ұстанымдарын, сенімін жүзеге асырады, дүниеге деген қайталанбас көзқарасын білдіреді, болып жатқан жағдайға әсерлену қабілеттілігін көрсетеді. Мемлекетіміз жүргізіп отырған тіл саясаты бойынша қоғамымыздағы әрбір азаматтың мемлекеттік қазақ тілін тегін үйренуіне толық құқығы бар. Бүгінгі тіл үйренуге мұқтаж ересек қауым мемлекеттік тілді меңгеру арқылы өздерінің экономикалық жағдайларын жақсарту мүмкіндіктерінің кеңейетініне толық көзі жетіп отыр. Сонымен қатар, өздері мекендеп отырған елдің, отандас болып отырған ұлттың тілін меңгеру арқылы қазақ топырағының, қазақ ұлтының алдында адамгершілік борыштарын ақтап шығатындарын сезінуде. Ерназарова бұған қатысты: “Оқытудың мазмұны тілді үйренушінің мақсатынан туындайды. Ал мақсат экстралингвистикалық факторлардың ықпалымен қалыптасатын қоғам мүшесінің қажеттілігінен туындайды. Қажеттілік мазмұны тілді үйренушінің қарым-қатынас жасайтын ортасының әлеуметтік сипатына тәуелді болып келеді”, - деп жазады. Ал білім беру мазмұнында тілді оқытудың маңызы ерекше, адам тіл арқылы қоршаған ортаны таниды, басқалармен тілдік қарым-қатынасқа түседі, логикалық ойлау қабілеті дамиды, ақпараттар қабылдайды, өз ойын ауызша да жазбаша да жатық жеткізе алу мүмкіндігіне ие болады. Үздіксіз білім беру мазмұнын жаңарту қоғамды ақпараттандыру үрдісінің дамуына байланысты өзгеріске ұшырап отырады, ал мемлекеттік тілді оқытуды ақпараттандыру оқыту мақсаттарына терең деңгейде әсер етеді. Соған сәйкес қазақ тілін жеделдете оқытудың міндеті - адами қарым-қатынасқа дайын, әлеуметтік-лингвистикалық ахуалды дұрыс бағалайтын, мемлекеттік тілді білудің қажеттілігі мен әлеуметтік маңызын терең сезінетін, қазақ тілінде сөйлесім әрекетін жағдаятқа сәйкес үйлесімді қолдана білетін, жоғары азаматтық жауапкершілік пен әлемдік көзқарасының, сана-сезімінің дамуы күнделікті өмір қажеттілігі болып табылатын болашақ ақпараттық қоғам мүшелерінің сапалы жаңа моделін жасақтау болып табылады. ХХI ғасырда әлемдік өркениет төрінен орын алуы үшін, Қазақстанның жан-жақты дамуының бірден-бір жолы ғылымды әр қырынан меңгеру қажет болып отырғаны белгілі. Елбасымыз Қазақстан халқына «Бәсекеге қабілетті халық үшін», «бәсекеге қабілетті экономика үшін» - деген жолдауында: «Білім беру реформасы – Қазақстанның бәсекеге нақтылы қабілеттілігін қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін аса маңызды құралдың бірі» -деген. Қазіргі заман талабына сай, Елбасының халыққа Жолдауы білім беру ісінде де жыл сайын өзгерістер енгізіп отыр. «Жаңа технологиялық құзірет» бағдарлай білу өз бетінше білім беруде стратегиялық міндеттерін табысты шешуге мүмкіндік береді: таңдай білу, талдай білу, өзгерте білу, сақтай білу, жеткізе білу, жүзеге асыра білу», -деп атап көрсеткен. Осыны жүзеге асыруда жаңа формацияның педагогы қажет. Мұғалімдердің жаңа ұрпағы, білім деңгейі жөнінен әрдайым саналып келгендей, біршама емес, әлдеқайда жоғары болуы тиіс. Бұл-уақыттың талабы. Білім берудегі ескі мазмұнның орнына жаңасы келуде. Ол - балаға оқу қызметінің субъектісі ретінде жүзеге асырылуы орынды. Жаңа тұлға оқушыны дамыту жолдары: өзін-өзі өзектендіру, өзін-өзі тану, өзін-өзі дамушы тұлға ретінде қалыптастыруға бағытталған. Демек, мектеп оқушыларының ғылым, білімнің қоғамдық қажетті деңгейі мен қамтамасыз ету, оларды Отандық, ұлттық және әлемнің мәдениет арналарына сусындату қажет. Ыбырай Алтынсарин сөзімен айтқанда мектептің жұмыскер жүрегі – ұстаз. Яғни, негізгі білім қазығы –бастауыш сынып мұғалімдерінен үлкен үміт күтері сөзсіз. Осы міндеттерді жүзеге асыруда әр сыныптың ерекшелігі білім деңгейіне сай болуы қажет. Қазіргі заман талабына бейімделген шәкіртті тәрбиелеп, білім беруде өз тәжірибемде басты өзекті тақырыбымызды: «Жеке тұлғаға бағытталған оқытуды ұйымдастыру арқылы оқушылардың шығармашылық қабілетін арттыру», - деп атадық. Осы тақырыпты меңгеру барысында мынадай міндеттер шешімін табуға тиіс: #Оқушының психологиялық даму ерекшелігін, пәнге деген қызығушылығын анықтау; #Тілдік қорын, мәдени сөйлеуін жетілдіру; #Оқушылардың өздігінен іздене отыра, шығармашылық қабілеттерін арттыруға икемдеу, соған байланысты жұмыс түрлерін жасау; #Оқу мен тәрбие егіз екендігін ескере келе, тәрбие жұмыстарында да, оқушының танымдық белсенділігін арттыру. Жоғарыда аталған міндеттерді жүзеге асыруда оқушылардың көмегімен мынадай зерттеу жұмыстары жүргізілді: #Сауалнама #Тест: психологиялық, пәндік # Кесім алу #Бақылау жұмысы Бұл күнделікті бағдарламаны меңгеруде қиындықтар туғызатынын байқай бастадық. Сол себепті жаңашыл-ұстаздардың озық іс-тәжірибелермен қатар, СТО стратегияларын сабақта және сабақтан тыс уақыттарда пайдалануға бет бұрдық. Мәселен, кітапханашымен байланыс жасай отырып, оқушылардың көркем әдебиетке қызығушылығын арттырдық, әр сабақта тіл дамыту жұмыстары жасалды, яғни 4 шумақты өлеңдерді жаттауға ұсындық. Оқушылардың шығармашылық белсенділігін арттыруда әр сабақ мазмұнына сәйкес суреттер салу, диафильмдер жасау, ребус, сөзжұмбақ құрастыруды дағдыға айналдырып отырдық. Есте сақтау қабілеттерін арттыруда берілген мәтіндерді, өлең-шумақтарды, аңыз-әңгімелерді оқушы есінде көбірек сақтап қалу мақсатында түрлі кестелер толтырылды. Бұл ретте басты ұстаным - бастауыш сынып оқушыларына сабақты жоғарғы қызығушылықпен өткізу екендігін баса айту қажет. Әр тақырыпты өткенде, таңдау кезінде алдымен ой қозғалады. Сабақтың кейбір кезеңдерінде оқушылардың сабаққа белсенділігін арттыруда өз ойын жазбаша жазуын, логикалық ойлауын үнемі қарастырылады. Оқушылардың сөйлеу мәдениетін, өзін-өзі ұстауын, өз ойын еркін жеткізуі, оқушы бойында инабаттылық тәрбиесінің қалыптасуына үнемі көңіл бөлініп отырады. Осындай атқарылған істер барысында тәжірибелік істердің ілгері басқанын байқадық және мына нәтижелерге қол жеткіздік: *білім деңгейі мен білім сапасының артуына; *логикалық ойлау деңгейі мен тілдік қарым-қатынас деңгейлерінің өсуіне; *кез-келген ортада өзін-өзі ұстау мәдениетінің жоғарлауына; *қазіргі ортаға бейім, саналық та, тәрбиелік дәрежесінің оң өзгерістерінің сипат алғанына көз жеткіздік. Болашақтың бәсекесіне қабілетті XXI ғасыр шәкіртін тәрбиелеу білім беру саласының еш назарынан тыс қалған емес. Соған сай ұстаз - ізденімпаз ғалым, нәзік психолог, тынымсыз еңбеккер, ортаның ұйтқысы, жан-жақты шебер, терең қазыналы білімпаз, гуманист, белсенді патриот болғанда ғана қоғамның мықты да білікті, жоғарғы мәдениетті, жан-жақты дамыған, шығармашылығы жоғары жеке тұлғаны қалыптастырып, тәрбиелейтінімізге нық сенімдімін. Әр ұстаз – ХХІ ғасыр мұғаліміне сай болу үшін – ізденімпаз ғалым, нәзік психолог, жан-жақты шебер, тынымсыз еңбекқор, терең қазыналы білімпаз, кез-келген ортаның ұйытқысы болу керек. :Ежелгі грек материалисі, философ Демокрит айтқандай, «Еңбек үздіксіз үйренгендіктің арқасында жеңілдей түседі». Олай болса, жас ұрпаққа үйретері мол аға ұрпақтың ісі өрге жүзіп, еңбектері үстем болсын. ::Мұғалім. Бұл адамның ардақты аты, Білімдік бар биікке шығар саты. Ең алғаш басталады осы адамнан, Сүйеді сондықтан да жақын, жаты... Бар ғалым, барлық қоғам мұғалімді, Сыйлайды мәңгі бақи беріп төрін, - деп, Сәбит Мұқанов айтқандай, үнемі сыйлы, қадірлі, сүйікті болып, шәкірттерімізді білім нәрімен сусындатып, белестерге жете берейік. Сондықтан баланы жеке тұлға ретінде өздігінен дамуға итермелеуіміз керек. Себебі жаңа білім парадигмасы бірінші орынға баланың білім алу арқылы өз бетінше дамуын қойып отыр. Бұл мақсатқа жетуде өз бетінше жұмыстардың алар орны ерекше. == Әдебиет == * А.С. Макаренко. Педагогические сочинения. М., «Педагогика»,1988. * А.С. Макаренко. Психология труда учителя.М., «Просвещение», 1993. * В.И. Андреева. Педагогика творческого саморазвития. Казань. 1996. * Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы // Алматы 2010.6-б * Қазақстан Республикасында 2015жылға дейінгі білім беруді дамыту тұжырымдамасы//Астана. 2004. 3-4б. * Краткий словарь иностранных слов // под.ред. О.П.Марасанова.М., 1993. 318-б * Советский энциклопедический словарь// М., Издательство «Советская энциклопедия», 1984. 613-б * С.И. Ожегов, Н.Ю. Шведова. А.С. Макаренко. «Толковый словарь русского языка» // М., 2004. 288-б * Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың 2005-2010 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы // Астана . 2004. 28-б * С.Е. Шишов. Понятие компетенции в контексте проблемы качества образования // «Государство и образование», 2002. 88-б * В.А. Хуторской. Ключевые компетенции как компонент личностноориентированной парадигмы образования. // «Народные образования», №2, 2003. 58-94-б * Б.А. Тұрғынбаева. Мұғалімнің шығармашылық әлеуметін біліктілікті арттыру жағдайында дамыту.: теория және тәжірибе // Aлматы. 2005, 174-бет * К.Құдайбергенова. Құзырлылық – тұлға дамуының сапалық критерий // «білім сапасын бағалаудың мәселелері: әдіснамалық негізі және практикалық нәтижесі » атты халықаралық ғылыми – практикалық конференцияның материалдары. 2008. 30- 32-б [[Санат:Білім]] [[Санат:Білім беру]] [[Санат:Педагогика]] [[Санат:Терминология]] 6uyk7kjyg9qgr1mgmvmdwh2ccrbwi9t Рамазан Өмірәліұлы Стамғазиев 0 98880 3690610 3516755 2026-11-03T08:16:58Z Алишер Калмен 187946 /* */ Кейінгі алған лауазымдарын жаңа өзгеріске өзгерттік 3690610 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Рамазан Стамғазы Өмірәліұлы |Толық аты = |сурет = |Фон = |Туған күні = 03.05.1967 |Туған жері = [[Алматы облысы]] <br />{{туғанжері|Райымбек ауданы|Райымбек ауданында}} |Мемлекет = {{байрақ|Қазақ КСР}}<br />{{KAZ}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Мамандығы = {{әнші|Қазақстан}} |Аспаптары = [[домбыра]] |Жанрлары = Қазақтың халық әндері мен дәстүрлі әндері |Ұжымдары = [[Қазақконцерт]] <br /> [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]ның профессоры |Белсенділік жылдары = [[1989 жыл]]дан |Марапаттары = {{{!}} {{!}}{{Құрмет ордені}}{{!}}{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}}{{!}}{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}} {{!}}} }} '''Рамазан Стамғазы Өмірәліұлы''' ([[1967 жыл]]ы [[3 мамыр]]да [[Алматы облысы]], [[Райымбек ауданы|Кеген ауданы]], Көкпияз ауылында туған) — қазақтың халық әндері мен дәстүрлі әндерін кеңінен насихаттап жүрген [[әнші]]. [[Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі]] (1998). "[[Құрмет ордені|Құрмет]]" орденінің иегері.(2011) . Қазақстанның халық әртісі (2023) == Толығырақ == * Рамазан Өмірәліұлы [[1967 жыл]]ы [[3 мамыр]]да [[Алматы облысы]], [[Райымбек ауданы]], Көкпияз ауылында дүниеге келген. [[Ұлы жүз]]дің [[Албан руы|Албан]] тайпасы [[Бозым (Ұлы жүз)|Бозым]] руынан шыққан.<ref>{{кітап |авторы = Алмабеков Т. |бөлімі = Албан ата энциклопедиялық шежіре. |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = |шынайы атауы = |сілтеме = https://emirsaba.org/pars_docs/refs/9/8452/8452.pdf |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Алматы |баспасы = |жыл = 2003 |томы = |беттері = |барлық беті = 1352 |сериясы = |isbn = 9965-00-838-8 |тиражы = }}</ref><ref>{{кітап |авторы = Тынышбек Алмабекұлы |бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Ұлы жүз Албан тайпасының Бозымынан тарайтын Сары руынан шежіресі |шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Алматы |баспасы = Тоғанай Т |жыл = 2014 |томы = |беттері = |барлық беті = 456 |сериясы = |isbn = 978-601-7409-77-9 |тиражы = 300 }}</ref> * 1987 - 1989 жылдары Алматы эстрада-цирк училищесін ([[Қайрат Әукенұлы Байбосынов|Қайрат Байбосынов]]тың класы бойынша) бітірген. * 1991 - 1995 жылдары [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]ның музыка бөлімінің "домбыра" мамандығы бойынша бітірген. * 2012 - 2014 жылдары Өнер магистрі ғылым атағы берілген. ==Еңбек жолы== * 1989 - 2005 жылдары [[Қазақконцерт]] өнер бірлестігінде әнші. * 2006 - 2009 жылдары [[Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы]]нда оқытушы. * 2009 - 2012 жылдары Республикалық эстрада - цирк колледжінде оқытушы. * 2012 жылдан [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]ның "дәстүрлі ән музыкасы" кафедрасында оқытушы, аға оқытушы, кафедра меңгерушісі лауазымын атқарады. ==Марапаттары== * 1992 жылы [[Әміре Қашаубаев|Ә.Қашаубаев]] атындағы әншілер байқауының жеңімпазы. * 1997 жылы Халықаралық ән байқауының жеңімпазы (Самарқанд қаласы); * 1998 жылы 22 қазанда елбасының жарлығымен [[Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі]] құрметті атағы берілді. * 2001 жылы "ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл" медалі * 2011 жылы елбасының жарлығымен "[[Құрмет ордені|Құрмет]]" орденімен марапатталды. * 2011 жылы Әлихан Бөкеханов атындағы алтын медалі * 2013 жылы Моңғолия Республикасының Құрмет ордені * 2016 жылы "ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл" медалі.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> * 2017 жылы Алматы облысы Райымбек ауданының құрметті азаматы атағымен марапатталды. * 2017 жылы 29 қарашада "ҚР Ұлттық Қауіпсіздігі Комитетінің 20 жылдығы" медалі ==Отбасы== Үйленген. жары: әнші, "Құрмет" орденінің иегері [[Ұлту Қабаева]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері]] [[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы оқытушылары]] 6j0fsrunomycug1og53ffzhbyln866n 3690611 3690610 2026-11-03T08:24:34Z Алишер Калмен 187946 /* Толығырақ */ Автордың өзі бойынша қателерді түзедім 3690611 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Рамазан Стамғазы Өмірәліұлы |Толық аты = |сурет = |Фон = |Туған күні = 03.05.1967 |Туған жері = [[Алматы облысы]] <br />{{туғанжері|Райымбек ауданы|Райымбек ауданында}} |Мемлекет = {{байрақ|Қазақ КСР}}<br />{{KAZ}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Мамандығы = {{әнші|Қазақстан}} |Аспаптары = [[домбыра]] |Жанрлары = Қазақтың халық әндері мен дәстүрлі әндері |Ұжымдары = [[Қазақконцерт]] <br /> [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]ның профессоры |Белсенділік жылдары = [[1989 жыл]]дан |Марапаттары = {{{!}} {{!}}{{Құрмет ордені}}{{!}}{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}}{{!}}{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}} {{!}}} }} '''Рамазан Стамғазы Өмірәліұлы''' ([[1967 жыл]]ы [[3 мамыр]]да [[Алматы облысы]], [[Райымбек ауданы|Кеген ауданы]], Көкпияз ауылында туған) — қазақтың халық әндері мен дәстүрлі әндерін кеңінен насихаттап жүрген [[әнші]]. [[Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі]] (1998). "[[Құрмет ордені|Құрмет]]" орденінің иегері.(2011) . Қазақстанның халық әртісі (2023) == Толығырақ == * Рамазан Өмірәліұлы [[1967 жыл]]ы [[3 мамыр]]да [[Алматы облысы]], [[Кеген ауданы]], Көкпияз ауылында дүниеге келген. [[Ұлы жүз]]дің [[Албан руы|Албан]] тайпасы [[Бозым (Ұлы жүз)|Бозым]] руынан шыққан.<ref>{{кітап |авторы = Алмабеков Т. |бөлімі = Албан ата энциклопедиялық шежіре. |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = |шынайы атауы = |сілтеме = https://emirsaba.org/pars_docs/refs/9/8452/8452.pdf |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Алматы |баспасы = |жыл = 2003 |томы = |беттері = |барлық беті = 1352 |сериясы = |isbn = 9965-00-838-8 |тиражы = }}</ref><ref>{{кітап |авторы = Тынышбек Алмабекұлы |бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Ұлы жүз Албан тайпасының Бозымынан тарайтын Сары руынан шежіресі |шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Алматы |баспасы = Тоғанай Т |жыл = 2014 |томы = |беттері = |барлық беті = 456 |сериясы = |isbn = 978-601-7409-77-9 |тиражы = 300 }}</ref> * 1987 - 1989 жылдары Алматы эстрада-цирк училищесін ([[Қайрат Әукенұлы Байбосынов|Қайрат Байбосынов]]тың класы бойынша) бітірген. * 1991 - 1995 жылдары [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]ның музыка бөлімінің "домбыра" мамандығы бойынша бітірген. * 2012 - 2014 жылдары Өнер магистрі ғылым атағы берілген. ==Еңбек жолы== * 1989 - 2005 жылдары [[Қазақконцерт]] өнер бірлестігінде әнші. * 2006 - 2009 жылдары [[Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы]]нда оқытушы. * 2009 - 2012 жылдары Республикалық эстрада - цирк колледжінде оқытушы. * 2012 жылдан [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]ның "дәстүрлі ән музыкасы" кафедрасында оқытушы, аға оқытушы, кафедра меңгерушісі лауазымын атқарады. ==Марапаттары== * 1992 жылы [[Әміре Қашаубаев|Ә.Қашаубаев]] атындағы әншілер байқауының жеңімпазы. * 1997 жылы Халықаралық ән байқауының жеңімпазы (Самарқанд қаласы); * 1998 жылы 22 қазанда елбасының жарлығымен [[Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі]] құрметті атағы берілді. * 2001 жылы "ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл" медалі * 2011 жылы елбасының жарлығымен "[[Құрмет ордені|Құрмет]]" орденімен марапатталды. * 2011 жылы Әлихан Бөкеханов атындағы алтын медалі * 2013 жылы Моңғолия Республикасының Құрмет ордені * 2016 жылы "ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл" медалі.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> * 2017 жылы Алматы облысы Райымбек ауданының құрметті азаматы атағымен марапатталды. * 2017 жылы 29 қарашада "ҚР Ұлттық Қауіпсіздігі Комитетінің 20 жылдығы" медалі ==Отбасы== Үйленген. жары: әнші, "Құрмет" орденінің иегері [[Ұлту Қабаева]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері]] [[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы оқытушылары]] lvhgje7t2llxw07ggebq201z73crufv 3690612 3690611 2026-11-03T08:26:29Z Алишер Калмен 187946 /* Еңбек жолы */ Автор сұрауы бойынша қателерді өңдедім 3690612 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Рамазан Стамғазы Өмірәліұлы |Толық аты = |сурет = |Фон = |Туған күні = 03.05.1967 |Туған жері = [[Алматы облысы]] <br />{{туғанжері|Райымбек ауданы|Райымбек ауданында}} |Мемлекет = {{байрақ|Қазақ КСР}}<br />{{KAZ}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Мамандығы = {{әнші|Қазақстан}} |Аспаптары = [[домбыра]] |Жанрлары = Қазақтың халық әндері мен дәстүрлі әндері |Ұжымдары = [[Қазақконцерт]] <br /> [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]ның профессоры |Белсенділік жылдары = [[1989 жыл]]дан |Марапаттары = {{{!}} {{!}}{{Құрмет ордені}}{{!}}{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}}{{!}}{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}} {{!}}} }} '''Рамазан Стамғазы Өмірәліұлы''' ([[1967 жыл]]ы [[3 мамыр]]да [[Алматы облысы]], [[Райымбек ауданы|Кеген ауданы]], Көкпияз ауылында туған) — қазақтың халық әндері мен дәстүрлі әндерін кеңінен насихаттап жүрген [[әнші]]. [[Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі]] (1998). "[[Құрмет ордені|Құрмет]]" орденінің иегері.(2011) . Қазақстанның халық әртісі (2023) == Толығырақ == * Рамазан Өмірәліұлы [[1967 жыл]]ы [[3 мамыр]]да [[Алматы облысы]], [[Кеген ауданы]], Көкпияз ауылында дүниеге келген. [[Ұлы жүз]]дің [[Албан руы|Албан]] тайпасы [[Бозым (Ұлы жүз)|Бозым]] руынан шыққан.<ref>{{кітап |авторы = Алмабеков Т. |бөлімі = Албан ата энциклопедиялық шежіре. |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = |шынайы атауы = |сілтеме = https://emirsaba.org/pars_docs/refs/9/8452/8452.pdf |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Алматы |баспасы = |жыл = 2003 |томы = |беттері = |барлық беті = 1352 |сериясы = |isbn = 9965-00-838-8 |тиражы = }}</ref><ref>{{кітап |авторы = Тынышбек Алмабекұлы |бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Ұлы жүз Албан тайпасының Бозымынан тарайтын Сары руынан шежіресі |шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Алматы |баспасы = Тоғанай Т |жыл = 2014 |томы = |беттері = |барлық беті = 456 |сериясы = |isbn = 978-601-7409-77-9 |тиражы = 300 }}</ref> * 1987 - 1989 жылдары Алматы эстрада-цирк училищесін ([[Қайрат Әукенұлы Байбосынов|Қайрат Байбосынов]]тың класы бойынша) бітірген. * 1991 - 1995 жылдары [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]ның музыка бөлімінің "домбыра" мамандығы бойынша бітірген. * 2012 - 2014 жылдары Өнер магистрі ғылым атағы берілген. ==Еңбек жолы== * 1989 - 2005 жылдары [[Қазақконцерт]] өнер бірлестігінде әнші. * 2006 - 2009 жылдары [[Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы]]нда оқытушы. * 2009 - 2012 жылдары Республикалық эстрада - цирк колледжінде оқытушы. * 2012-2019жылдан [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]ның "дәстүрлі ән музыкасы" кафедрасында оқытушы, аға оқытушы, кафедра меңгерушісі лауазымын атқарады. ==Марапаттары== * 1992 жылы [[Әміре Қашаубаев|Ә.Қашаубаев]] атындағы әншілер байқауының жеңімпазы. * 1997 жылы Халықаралық ән байқауының жеңімпазы (Самарқанд қаласы); * 1998 жылы 22 қазанда елбасының жарлығымен [[Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі]] құрметті атағы берілді. * 2001 жылы "ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл" медалі * 2011 жылы елбасының жарлығымен "[[Құрмет ордені|Құрмет]]" орденімен марапатталды. * 2011 жылы Әлихан Бөкеханов атындағы алтын медалі * 2013 жылы Моңғолия Республикасының Құрмет ордені * 2016 жылы "ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл" медалі.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> * 2017 жылы Алматы облысы Райымбек ауданының құрметті азаматы атағымен марапатталды. * 2017 жылы 29 қарашада "ҚР Ұлттық Қауіпсіздігі Комитетінің 20 жылдығы" медалі ==Отбасы== Үйленген. жары: әнші, "Құрмет" орденінің иегері [[Ұлту Қабаева]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері]] [[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы оқытушылары]] 7j08l51r798a6ibqcpa8oolcle4v3zt 3690613 3690612 2026-11-03T08:31:42Z Алишер Калмен 187946 /* Марапаттары */ Автор сұрауы бойынша қателерді өңдедім 3690613 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Рамазан Стамғазы Өмірәліұлы |Толық аты = |сурет = |Фон = |Туған күні = 03.05.1967 |Туған жері = [[Алматы облысы]] <br />{{туғанжері|Райымбек ауданы|Райымбек ауданында}} |Мемлекет = {{байрақ|Қазақ КСР}}<br />{{KAZ}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Мамандығы = {{әнші|Қазақстан}} |Аспаптары = [[домбыра]] |Жанрлары = Қазақтың халық әндері мен дәстүрлі әндері |Ұжымдары = [[Қазақконцерт]] <br /> [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]ның профессоры |Белсенділік жылдары = [[1989 жыл]]дан |Марапаттары = {{{!}} {{!}}{{Құрмет ордені}}{{!}}{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}}{{!}}{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}} {{!}}} }} '''Рамазан Стамғазы Өмірәліұлы''' ([[1967 жыл]]ы [[3 мамыр]]да [[Алматы облысы]], [[Райымбек ауданы|Кеген ауданы]], Көкпияз ауылында туған) — қазақтың халық әндері мен дәстүрлі әндерін кеңінен насихаттап жүрген [[әнші]]. [[Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі]] (1998). "[[Құрмет ордені|Құрмет]]" орденінің иегері.(2011) . Қазақстанның халық әртісі (2023) == Толығырақ == * Рамазан Өмірәліұлы [[1967 жыл]]ы [[3 мамыр]]да [[Алматы облысы]], [[Кеген ауданы]], Көкпияз ауылында дүниеге келген. [[Ұлы жүз]]дің [[Албан руы|Албан]] тайпасы [[Бозым (Ұлы жүз)|Бозым]] руынан шыққан.<ref>{{кітап |авторы = Алмабеков Т. |бөлімі = Албан ата энциклопедиялық шежіре. |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = |шынайы атауы = |сілтеме = https://emirsaba.org/pars_docs/refs/9/8452/8452.pdf |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Алматы |баспасы = |жыл = 2003 |томы = |беттері = |барлық беті = 1352 |сериясы = |isbn = 9965-00-838-8 |тиражы = }}</ref><ref>{{кітап |авторы = Тынышбек Алмабекұлы |бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Ұлы жүз Албан тайпасының Бозымынан тарайтын Сары руынан шежіресі |шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Алматы |баспасы = Тоғанай Т |жыл = 2014 |томы = |беттері = |барлық беті = 456 |сериясы = |isbn = 978-601-7409-77-9 |тиражы = 300 }}</ref> * 1987 - 1989 жылдары Алматы эстрада-цирк училищесін ([[Қайрат Әукенұлы Байбосынов|Қайрат Байбосынов]]тың класы бойынша) бітірген. * 1991 - 1995 жылдары [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]ның музыка бөлімінің "домбыра" мамандығы бойынша бітірген. * 2012 - 2014 жылдары Өнер магистрі ғылым атағы берілген. ==Еңбек жолы== * 1989 - 2005 жылдары [[Қазақконцерт]] өнер бірлестігінде әнші. * 2006 - 2009 жылдары [[Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы]]нда оқытушы. * 2009 - 2012 жылдары Республикалық эстрада - цирк колледжінде оқытушы. * 2012-2019жылдан [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]ның "дәстүрлі ән музыкасы" кафедрасында оқытушы, аға оқытушы, кафедра меңгерушісі лауазымын атқарады. ==Марапаттары== * 1992 жылы [[Әміре Қашаубаев|Ә.Қашаубаев]] атындағы әншілер байқауының жеңімпазы. * 1997 жылы Халықаралық ән байқауының жеңімпазы (Самарқанд қаласы); * 1998 жылы 22 қазанда елбасының жарлығымен [[Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі]] құрметті атағы берілді.🎖️ * 2001 жылы "ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл" медалі * 2011 жылы елбасының жарлығымен "[[Құрмет ордені|Құрмет]]" орденімен марапатталды. * 2011 жылы Әлихан Бөкеханов атындағы алтын медалі * 2013 жылы Моңғолия Республикасының Құрмет ордені * 2016 жылы "ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл" медалі.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> * 2017 жылы Алматы облысы Райымбек ауданының құрметті азаматы атағымен марапатталды. * 2017 жылы 29 қарашада "ҚР Ұлттық Қауіпсіздігі Комитетінің 20 жылдығы" медалі * 2023 жылы Кеген ауданының құрметті азаматы атағымен марапатталды * 2023 жылы 25 қазан күні Қазақстанның халық әртісі атағымен марапатталды.🎖️ ==Отбасы== Үйленген. жары: әнші, "Құрмет" орденінің иегері [[Ұлту Қабаева]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері]] [[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы оқытушылары]] om77749f4fcw9pdiptiup6qzzpzs1lq 3690615 3690613 2026-11-03T08:34:21Z Алишер Калмен 187946 /* Толығырақ */ Автор сұрауы бойынша қателерді өңдедім 3690615 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Рамазан Стамғазы Өмірәліұлы |Толық аты = |сурет = |Фон = |Туған күні = 03.05.1967 |Туған жері = [[Алматы облысы]] <br />{{туғанжері|Райымбек ауданы|Райымбек ауданында}} |Мемлекет = {{байрақ|Қазақ КСР}}<br />{{KAZ}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Мамандығы = {{әнші|Қазақстан}} |Аспаптары = [[домбыра]] |Жанрлары = Қазақтың халық әндері мен дәстүрлі әндері |Ұжымдары = [[Қазақконцерт]] <br /> [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]ның профессоры |Белсенділік жылдары = [[1989 жыл]]дан |Марапаттары = {{{!}} {{!}}{{Құрмет ордені}}{{!}}{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}}{{!}}{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}} {{!}}} }} '''Рамазан Стамғазы Өмірәліұлы''' ([[1967 жыл]]ы [[3 мамыр]]да [[Алматы облысы]], [[Райымбек ауданы|Кеген ауданы]], Көкпияз ауылында туған) — қазақтың халық әндері мен дәстүрлі әндерін кеңінен насихаттап жүрген [[әнші]]. [[Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі]] (1998). "[[Құрмет ордені|Құрмет]]" орденінің иегері.(2011) . Қазақстанның халық әртісі (2023) == Толығырақ == * Рамазан Өмірәліұлы [[1967 жыл]]ы [[3 мамыр]]да [[Алматы облысы]], [[Кеген ауданы]], Көкпияз ауылында дүниеге келген. [[Ұлы жүз]]дің [[Албан руы|Албан]] тайпасы [[Бозым (Ұлы жүз)|Бозым]] руынан шыққан.<ref>{{кітап |авторы = Алмабеков Т. |бөлімі = Албан ата энциклопедиялық шежіре. |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = |шынайы атауы = |сілтеме = https://emirsaba.org/pars_docs/refs/9/8452/8452.pdf |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Алматы |баспасы = |жыл = 2003 |томы = |беттері = |барлық беті = 1352 |сериясы = |isbn = 9965-00-838-8 |тиражы = }}</ref><ref>{{кітап |авторы = Тынышбек Алмабекұлы |бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Ұлы жүз Албан тайпасының Бозымынан тарайтын Сары руынан шежіресі |шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Алматы |баспасы = Тоғанай Т |жыл = 2014 |томы = |беттері = |барлық беті = 456 |сериясы = |isbn = 978-601-7409-77-9 |тиражы = 300 }}</ref> * 1987 - 1989 жылдары Алматы қаласында республикалық эстрада-цирк студиясын ([[Қайрат Әукенұлы Байбосынов|Қайрат Байбосынов]]тың класы бойынша) бітірген. * 1990 - 1995 жылдары [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]ның музыка бөлімінің "дәстүрлі ән" мамандығы бойынша бітірген. * 2012 - 2014 жылдары Өнер магистрі ғылым атағы берілген. ==Еңбек жолы== * 1989 - 2005 жылдары [[Қазақконцерт]] өнер бірлестігінде әнші. * 2006 - 2009 жылдары [[Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы]]нда оқытушы. * 2009 - 2012 жылдары Республикалық эстрада - цирк колледжінде оқытушы. * 2012-2019жылдан [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]ның "дәстүрлі ән музыкасы" кафедрасында оқытушы, аға оқытушы, кафедра меңгерушісі лауазымын атқарады. ==Марапаттары== * 1992 жылы [[Әміре Қашаубаев|Ә.Қашаубаев]] атындағы әншілер байқауының жеңімпазы. * 1997 жылы Халықаралық ән байқауының жеңімпазы (Самарқанд қаласы); * 1998 жылы 22 қазанда елбасының жарлығымен [[Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі]] құрметті атағы берілді.🎖️ * 2001 жылы "ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл" медалі * 2011 жылы елбасының жарлығымен "[[Құрмет ордені|Құрмет]]" орденімен марапатталды. * 2011 жылы Әлихан Бөкеханов атындағы алтын медалі * 2013 жылы Моңғолия Республикасының Құрмет ордені * 2016 жылы "ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл" медалі.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> * 2017 жылы Алматы облысы Райымбек ауданының құрметті азаматы атағымен марапатталды. * 2017 жылы 29 қарашада "ҚР Ұлттық Қауіпсіздігі Комитетінің 20 жылдығы" медалі * 2023 жылы Кеген ауданының құрметті азаматы атағымен марапатталды * 2023 жылы 25 қазан күні Қазақстанның халық әртісі атағымен марапатталды.🎖️ ==Отбасы== Үйленген. жары: әнші, "Құрмет" орденінің иегері [[Ұлту Қабаева]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері]] [[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы оқытушылары]] sxlurffgvgorej210bug6t7rwo2on7b Экологиялық проблема 0 99346 3690659 3335975 2026-11-03T09:44:45Z Sewrax 187823 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|2|0 */ 3690659 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Aralsee.gif|right|thumb|Арал теңізінің проблемасы]] '''Экологиялық проблема''' — [[адам]]ның [[табиғат]]қа және керісінше табиғаттың адамға тигізетін қолайсыз әсерлеріне байланысты туындайтын кез келген [[құбылыс]].<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Экология және табиғат қорғау / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайынов. – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5</ref> Қазіргі әлемде экологиялық проблемалар өзінің қоғамдық мәні жағынан алдыңғы қатардағы мәселелердің біріне айналады, тіпті ядролық соғыс қауіпі де оның көлеңкесінде қалып қойды. Адамның шаруашылық іс - әрекетінің қауырт дамуы, айналадағы ортаға үдемелі, көбіне білдірушілік сипатта әсер етуде. Адамның табиғатқа әсері мыңдаған жылдар бойында қалыптасқан табиғи жүйелерді өзгерту, сондай – ақ, топырақты, су көздерін, ауаны ластау арқылы жүзеге асуда. Бұл табиғат ахуалының күрт төмендеуіне әкеліп соқты, көп жағдайларда орны толмас зардаптар қалдырды. Экологиялық дағдарыс шын мәніндегі қауіпті төндіріп отыр; іс жүзінде тез өндіріс алып бара жатқан дағдарыстық жағдайларды кез келген аймақтардан көруге болады. Адамды құтқару дегеніміз – ең алдымен табиғатты сақтау. Табиғи процестердің негізінде жатқан заңдылықтарды ескермеу табиғат пен адам арасындағы елеулі қайшылықтарға әкеліп соқтырғанын айта кеткен жөн. Американ экологы Риклерс: Табиғатқа келтірілген нұсқанды түзетудің ешқандай көпе – көрнеу жатқан әдістері жоқ екені айдан анық, сонымен қатар қоршаған ортаға деген келеңсіз көзқарасы үшін адамға танылатын кінә да, өзендерге шайынды суларды төгу, егістіктерге пестицидтер бүрку, аңшылардың найзасы мен мылтығы автомашиналардан шыатын түтін қала іргесінің шексі кеңеюісияқты белгілі фактілерден құралмауы тиіс. Адамға табиғат экономикасы - ауыл, елді пунктер, село, қала тұрғындарымен жер жүзінің халықтарының қарым – қатынастарын, сандық және сапалық құрылымын зерттеу және реттеу, көпшілікке үздіксіз экология саласынан білім мен тәрбие беру жұмыстарын зерттейді. Адам әрекеті тек жер бетіндегі суды ғана емес ауаны да ластап келеді. Күн сайын өнеркәсіп орындары ауаға орасан зор улы газ және оларға қоса өте майда бөлшектерден тұратын қоспаларды шығарып жатады. Олар ауамен бірге адам мен жер бетіне. Кейде оларды жел алғашқы шыққан орнына мыңдаған километр жерге айдап апарады. Міне, сондықтан да газ немесе қатты зат түрінде бөлініп шығатын заттардын ауаны қорғау адам денсаулығы үшін де, тіршілік үшін де үлкен мән алады. Осы уақытта ауаға улы қосындыларды жібермеу адамзат баласының алдында тұрған үлкен мәселе. Ауаны әр түрлі жолмен былғануы атмосферада бірте – бірте түпкілікті мутагенді өзгерістер тудыратын анықталып отыр. Мысалы, қалалардың үстін, 2000 – 2500 м биіктік көлемінде газдар мен ұсақ бөлшектерден тұратын қарақошқыл түтін басып тұрады. Осындай көрініс біздің қалаға тән құбылыс. Осындай құбылыстардын қала ішіне күн сәулесінің ультра күлгін сәулесі жетпейді. Сондықтан қала ішінде неше түрлі жұқпалы ауру тарайтын микробтар көбейіп кетеді. Олар неше түрлі көз, тері, өкпе дерттерін адамдарға дарытады. Адамдар көп мөлшерде ауруға шалдығады. Атмосфераның түтін және газ қосындыларымен ластануы адам денсаулығына зиянды құбылыстар туғызады. Бұл құбылыс әсіресе метеорологиялық жағдайдың әсерінен ауа сирек алмасатын қалаларда жиі кздеседі оны смог деп атайды. Ағылшын сөзі – тұман деген мағына береді. Фотохимиялық тұман өсімдіктер әлемі мен жануарлар дүниесіне, сондай – ақ адамзат баласына өте үлкен зиян келтіруде. Осы жағдайларға сәйкес шет елдің мемлекеттерінде және біздің республикамызда атмосфералық ауаны қорғау мақсатында автомобильдердің қозғаушы күшін жетілдіру, нейтрализаторлар орнату, газбен электр қуатымен жүретін электромобильдерді шығару мәселесі туып отыр. Ауаның жер бетіндегі қабатын автомобиль және өнеркәсіп газдары мен түтіннен тұратын қалың тұман басады. Күн сәулесі жиналған газдарды ыдыратып улы қоспалар түзеді. Ол кезде адамдардың көзі ауырады, өкпесін улы газ толтырады, үздіксіз жөтеліп, тынысы тарылады. Бұл орасан үлкен күйзеліске ұшыратады, жүздеген, мыңдаған адамдардың өмірін алып кетеді. Ядролық жарылыстың зәрлі сәукелелері бірде – бір сауатты және саналы адамды тыныш қалдыру емес. Семей атом полигонінде болған оқиға былай сипатталады. Атом бомбасын жару үшін жергілікті халықты көшіріп, сынақ өткенше бір жеті халықты басқа жерде ұстаған. Ал ауылда үлкенді – кішілі 54 адам қалған, олар атом бомбасы жарылған жаққа қарап қара түтіннің ішінен қызылды – жасылды оттарды көріп тамашалаған. Сол адамдардан күні бүгін біреуі де қалмай барлығы өліп қалған. Қазіргі кезеңде адамның экологиялық ортасы - қала. Ол ең ірі және табиғи ортадан өзгеше, көптеген параметрлері бойынша экстремалды деуге болатын орта. Қалада техногенді қуаттың орасан зор концентрациясы жиналады. Қала ортасы адамның басты санасы – оның денсаулығына қолайсыз әсер етеді. Атмосфераның, судың, азық – түлік өнімдерінің, күнделікті қажетті заттардың өнеркәсіп пен транспорттық қалдықтарымен ластануы, электромагниттік өріс, вибрация, шу, тұрмыстық химияландырылуы, гиподинамия, дұрыс тамақтанбау зиянды әрекеттердің кеңінен таралуы. Осылардың барлығы қосылып адамның денсаулығын нашарлатады. Қала халқының басым бөлігі демалысын қаладан тыс табиға жағдайда өткізуге тырысады. Адамның денсаулағының төмендеп ауыруға шалдығуын ағзаның ортаға толық бейімделе алмауы мен қолайсыз әсерлерге берген теріс жауабы ретінде қарастыру керек. Адамның денсаулығына зиянды әсер ететін факторлардың ішінде ір түрлі ластаушы заттар бірінші орын алады. Көптеген қалалар экологиялық апат аймағы деген мәртебеге ие болған. Соның ішінде Өскемен қаласын алуға болады. Әр түрлі аурулар қаптап, балалар жарымжан болып туу да. Осының бәрі осы экологияның бұзылу себебі. Бүгінгі таңда Өскемен қаласы күннен-күнге құлпырып, өркендеп келеді. Дегенмен, бұл қуаныштың көлеңкесінде қайғылы дерт тұрғанын білеміз бе? Себебі, Өскемен атмосферасы сан жылдар бойы көк түтіннен көз ашпай келеді. Мұның бәрі адам денсаулығына зиян. Қолғасынның өзін алатын болсақ, алдымен жүйке жүйесін зақымдайды, содан кейін іш құрылысындағы мүшелердің жұмысын бұзады. Адам психикасына да кесірі бар. Радикация да солай. Өкпе, жүрек сырқаттарына шалдығып, қан қысымы жоғарылаған адамдар саны күннен-күнге өсуде. Улы газға булығып өмір сүріп келе жатқан Өскемен тұрғындарының тағдыры өзі бір үлкен жағдай. Сондықтан, адам экологиясы мемлекет көлемінде талқыланатын үлкен мәселе деп ойлаймын. Бүгінгі таңда қоршаған орта әлемдегі басты проблемалардың бірі болып қала береді. Экология туралы айтатын болсақ, біз судың, жердің, ауаның ластануына, сондай-ақ озон қабатының бұзылуына сілтеме жасаймыз, бұл аз ғана бөлігі. Осы мәселелермен күресу үшін адамдар [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]], ЮНЕСКО, ДДҰ және басқалар сияқты ұйымдар құрды. Олар табиғатты сақтау, экожүйелерді жақсарту және басқа мәселелермен айналысады. Forbes ең экологиялық таза елдерді жариялады. Бұл тізімге Швейцария, Швеция, Норвегия, Жаңа Зеландия және т.б. елдер кіреді. Қазақстан бұл тізімге кірмейді, Йель университетінің экологиялық саясат және құқық орталығы құрастырған әлемнің ең экологиялық таза елдерінің рейтингісі осыны айғақтайды-Қазақстан 180 елдің ішінде 83-орынды алады. ==Ауаны таза ұстаудың шаралары== Адамға табиғат берген байлықтың бірі — атмосферадағы ауа. Өзге табиғи байлықтармен бірге ауаның тазалығын сақтау өте маңызды іс. Ауыл шаруашылығы мен өнеркәсібі қарышты дамьп келе жатқан Қазақстанда ауа тазалығы үшін күрес маңызды роль атқармақ. Осыған орай, республикада тындырылған іс аз емес. Соңғы жылдары атмосферадағы ауаны қорғау мақсатында ірі-ірі өнеркәсіп орындарында газ бен шаң тұтатын үш жүзге жуық үлкен қондырғылар мен приборлар іске қосылды. Жамбылда, Ақтөбеде, Өскемен мен Теміртауда, басқа да өнеркәсіп қалаларында ауа тазалығын бақылайтын лабораториялар көптеп құрыла бастады.Өскеменнің корғасын-мырыш комбинатында 35,1 млн сомға, Шымкенттің қорғасын заводында 28 млн сомға ауаны таза ұстау мақсатында ірі құрылыстар жүріп жатыр. Қазірдің өзінде осы заводтарда жоғары температураға шыдамды фильтр-сүзгіш «Нитрон» іске қосылып ауаның құрамын тазалауда үлкен үлес косуда. Шығыс машина жасау заводында мазут пешін электр күшімен қыздыру арқылы, ауаға шыратын лас зиянды газдардың көлемін 1,5—2 есе азайтуға мүмкіншілк туды. Сол сияқты Ертіс мыс балқыту заводында өндірістеіі шығатын зиянды газдарды ұстап қалатын құрылыстар салынды.Республикамыздың ірі қалаларында жылуды бір ірі орталықтан жіберу арқылы көптеген ұсақ пештерден құтылды. Мысалы, Алматыда 600 кішкентай пеш жойыл-са, оныц 155-і 1970—1973 ж. ж. келеді. Қарағандыда 107 пеш, 84 жанатын террикондар жойылды. Павлодарда -50, Шымкентте — 7 пеш газбен жағылуға көшті. Бір сөз-бен айтқанда, Алматы каласын қоспағанда республикамызда 1970—1973 жылдары 276 пеш сөндірілді, 12 ТЭЦ пен 65 пеш газға көшті. Қазіргі жағдайда ауада улы заттардың мөлшерін азайту мақсатында, автомобильдерден бөлініп шығатын газдарды азайту барысында көптеген тиянақты жұмыстар жасалынды. 1973—1975 жылдары облыс орталықтарында «Қазақавтотехникалық қызмет көрсету» ауаға шығатын зиянды газдарды ұстап қалатын 157 бақылау-реттегіштердің кондырмаларын жасау жобаланды. Қазір Алматыда 40 пункт жұмыс істейді, алдағы уақытта тағы да 50 болуы керек. Жүргізілген жұмыстың нәтижесінде адамдардың денсаулығына зиянын тигізетін газдардың мөлшері азайды. Мысалы, Өскеменнің қорғасын-мырыш комбинатында ауаға шығатын зиянды шаңдар 54,2% корғасын —68,6% күкірт ангидриді—17,2% азайды. Балқаш кен-металлургия комбинатында—41%. Теміртау синтетикалық каучук заводында сыртқа шығатын сынаптың мөлшері 2,5 есе, Шымкенттің цемент заводындағы ауаға шығатын цемент мөлшері — Юесе, Өскеменнің титан-магний ком-бинатында ауаға шығатын хлордын, мөлаіері 1,8 есе қыс-қартылды.Республикада 25 қалада мемлекеттік санитарлык мекемелер лабораториясында ауаның құрамын зерттеп, ол зерттеулердің нәтижесін жүйелі күйге келтіріп, практикаға беруде. Зерттеулердің нәтижесінде өндірістің орналасуына қарай негізгі ауаға шығатын лас қалдықтар қорғасын, күкірт ангидриді көмірқышқыл газы, азоттың қосоксиді, мышьяк, күйе, хлор, шаң екені анықталып отыр.Қарағанды қаласында көмірқышқыл газының мөлшері санитарлық нормадан 8-9 есе асып кеткен, ал азоттың қосоксиді, шаң күкірт ангидриді барлық ендіріс орындарында 1973 жылы белгілі-бір нормаға дейін темендеген.Ауа тазалығы, адамдардың денсаулығы үшін күрес әрбір кәсіпорын мен цехта да тиімді жүргізіліп келеді. Мысалы, Алматы үй құрылысы комбинаты бойынша ауаға күн сайын шығарылатын зиянды заттардың мөлшері 75% қысқартылды. Шымкент қорғасын заводында шаң тұтқыштар мен технологиялық газды өңдеу және тазарту қондырғыларын салуға қыруар қаржы жұмсалып, адамдардың жұмыс істеуіне қолайлы жағдай туғызылған. Үстіміздегі жылдың жеті айы ішінде барлығы 144 кәсіпорынның жұмысына «жақсы» деген баға берілді.Республикада сағатына 19 миллион текше метр шаңды сорып алатын жаңа қондырғылар іске қосылды. Ауаны ластауға себепші болып отырған Алматы қаласындағы 72 ұсақ пештер жабылып, олардың орнына электр энергиясымен және газбен жылытатын жүйелер орнатыл-ы. Ал, Жамбыл Шымкент қалаларында үйлерді табиғи газбен жылыту көптен бері жүзеге асырылып келеді.<ref>Бозшатаева Г. Т.,Оспанова Г. С. «Экология». Алматы – 2002 жыл. Бродский А. К. «Жалпы экология». Алматы – 1997. Жатқанбаев Ж. Ж. «Экология негіздері». Алматы – 2003 </ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Экология]] [[Санат:Экологиялық мәселелері]] tf50vqfql4zvdk7uc2ksath2c59olba 3690660 3690659 2026-11-03T09:46:45Z Sewrax 187823 Cөздерге сілтемелер қосылды 3690660 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Aralsee.gif|right|thumb|Арал теңізінің проблемасы]] '''Экологиялық проблема''' — [[адам]]ның [[табиғат]]қа және керісінше табиғаттың адамға тигізетін қолайсыз әсерлеріне байланысты туындайтын кез келген [[құбылыс]].<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Экология және табиғат қорғау / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайынов. – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5</ref> Қазіргі әлемде экологиялық проблемалар өзінің қоғамдық мәні жағынан алдыңғы қатардағы мәселелердің біріне айналады, тіпті ядролық соғыс қауіпі де оның көлеңкесінде қалып қойды. Адамның шаруашылық іс - әрекетінің қауырт дамуы, айналадағы ортаға үдемелі, көбіне білдірушілік сипатта әсер етуде. Адамның табиғатқа әсері мыңдаған жылдар бойында қалыптасқан табиғи жүйелерді өзгерту, сондай – ақ, топырақты, су көздерін, ауаны ластау арқылы жүзеге асуда. Бұл табиғат ахуалының күрт төмендеуіне әкеліп соқты, көп жағдайларда орны толмас зардаптар қалдырды. Экологиялық дағдарыс шын мәніндегі қауіпті төндіріп отыр; іс жүзінде тез өндіріс алып бара жатқан дағдарыстық жағдайларды кез келген аймақтардан көруге болады. Адамды құтқару дегеніміз – ең алдымен табиғатты сақтау. Табиғи процестердің негізінде жатқан заңдылықтарды ескермеу табиғат пен адам арасындағы елеулі қайшылықтарға әкеліп соқтырғанын айта кеткен жөн. Американ экологы Риклерс: Табиғатқа келтірілген нұсқанды түзетудің ешқандай көпе – көрнеу жатқан әдістері жоқ екені айдан анық, сонымен қатар қоршаған ортаға деген келеңсіз көзқарасы үшін адамға танылатын кінә да, өзендерге шайынды суларды төгу, егістіктерге пестицидтер бүрку, аңшылардың найзасы мен мылтығы автомашиналардан шыатын түтін қала іргесінің шексі кеңеюісияқты белгілі фактілерден құралмауы тиіс. Адамға табиғат экономикасы - ауыл, елді пунктер, село, қала тұрғындарымен жер жүзінің халықтарының қарым – қатынастарын, сандық және сапалық құрылымын зерттеу және реттеу, көпшілікке үздіксіз экология саласынан білім мен тәрбие беру жұмыстарын зерттейді. Адам әрекеті тек жер бетіндегі суды ғана емес ауаны да ластап келеді. Күн сайын өнеркәсіп орындары ауаға орасан зор улы газ және оларға қоса өте майда бөлшектерден тұратын қоспаларды шығарып жатады. Олар ауамен бірге адам мен жер бетіне. Кейде оларды жел алғашқы шыққан орнына мыңдаған километр жерге айдап апарады. Міне, сондықтан да газ немесе қатты зат түрінде бөлініп шығатын заттардын ауаны қорғау адам денсаулығы үшін де, тіршілік үшін де үлкен мән алады. Осы уақытта ауаға улы қосындыларды жібермеу адамзат баласының алдында тұрған үлкен мәселе. Ауаны әр түрлі жолмен былғануы атмосферада бірте – бірте түпкілікті мутагенді өзгерістер тудыратын анықталып отыр. Мысалы, қалалардың үстін, 2000 – 2500 м биіктік көлемінде газдар мен ұсақ бөлшектерден тұратын қарақошқыл түтін басып тұрады. Осындай көрініс біздің қалаға тән құбылыс. Осындай құбылыстардын қала ішіне күн сәулесінің ультра күлгін сәулесі жетпейді. Сондықтан қала ішінде неше түрлі жұқпалы ауру тарайтын микробтар көбейіп кетеді. Олар неше түрлі көз, тері, өкпе дерттерін адамдарға дарытады. Адамдар көп мөлшерде ауруға шалдығады. Атмосфераның түтін және газ қосындыларымен ластануы адам денсаулығына зиянды құбылыстар туғызады. Бұл құбылыс әсіресе метеорологиялық жағдайдың әсерінен ауа сирек алмасатын қалаларда жиі кздеседі оны смог деп атайды. Ағылшын сөзі – тұман деген мағына береді. Фотохимиялық тұман өсімдіктер әлемі мен жануарлар дүниесіне, сондай – ақ адамзат баласына өте үлкен зиян келтіруде. Осы жағдайларға сәйкес шет елдің мемлекеттерінде және біздің республикамызда атмосфералық ауаны қорғау мақсатында автомобильдердің қозғаушы күшін жетілдіру, нейтрализаторлар орнату, газбен электр қуатымен жүретін электромобильдерді шығару мәселесі туып отыр. Ауаның жер бетіндегі қабатын автомобиль және өнеркәсіп газдары мен түтіннен тұратын қалың тұман басады. Күн сәулесі жиналған газдарды ыдыратып улы қоспалар түзеді. Ол кезде адамдардың көзі ауырады, өкпесін улы газ толтырады, үздіксіз жөтеліп, тынысы тарылады. Бұл орасан үлкен күйзеліске ұшыратады, жүздеген, мыңдаған адамдардың өмірін алып кетеді. Ядролық жарылыстың зәрлі сәукелелері бірде – бір сауатты және саналы адамды тыныш қалдыру емес. Семей атом полигонінде болған оқиға былай сипатталады. Атом бомбасын жару үшін жергілікті халықты көшіріп, сынақ өткенше бір жеті халықты басқа жерде ұстаған. Ал ауылда үлкенді – кішілі 54 адам қалған, олар атом бомбасы жарылған жаққа қарап қара түтіннің ішінен қызылды – жасылды оттарды көріп тамашалаған. Сол адамдардан күні бүгін біреуі де қалмай барлығы өліп қалған. Қазіргі кезеңде адамның экологиялық ортасы - қала. Ол ең ірі және табиғи ортадан өзгеше, көптеген параметрлері бойынша экстремалды деуге болатын орта. Қалада техногенді қуаттың орасан зор концентрациясы жиналады. Қала ортасы адамның басты санасы – оның денсаулығына қолайсыз әсер етеді. Атмосфераның, судың, азық – түлік өнімдерінің, күнделікті қажетті заттардың өнеркәсіп пен транспорттық қалдықтарымен ластануы, электромагниттік өріс, вибрация, шу, тұрмыстық химияландырылуы, гиподинамия, дұрыс тамақтанбау зиянды әрекеттердің кеңінен таралуы. Осылардың барлығы қосылып адамның денсаулығын нашарлатады. Қала халқының басым бөлігі демалысын қаладан тыс табиға жағдайда өткізуге тырысады. Адамның денсаулағының төмендеп ауыруға шалдығуын ағзаның ортаға толық бейімделе алмауы мен қолайсыз әсерлерге берген теріс жауабы ретінде қарастыру керек. Адамның денсаулығына зиянды әсер ететін факторлардың ішінде ір түрлі ластаушы заттар бірінші орын алады. Көптеген қалалар экологиялық апат аймағы деген мәртебеге ие болған. Соның ішінде Өскемен қаласын алуға болады. Әр түрлі аурулар қаптап, балалар жарымжан болып туу да. Осының бәрі осы экологияның бұзылу себебі. Бүгінгі таңда Өскемен қаласы күннен-күнге құлпырып, өркендеп келеді. Дегенмен, бұл қуаныштың көлеңкесінде қайғылы дерт тұрғанын білеміз бе? Себебі, Өскемен атмосферасы сан жылдар бойы көк түтіннен көз ашпай келеді. Мұның бәрі адам денсаулығына зиян. Қолғасынның өзін алатын болсақ, алдымен жүйке жүйесін зақымдайды, содан кейін іш құрылысындағы мүшелердің жұмысын бұзады. Адам психикасына да кесірі бар. Радикация да солай. Өкпе, жүрек сырқаттарына шалдығып, қан қысымы жоғарылаған адамдар саны күннен-күнге өсуде. Улы газға булығып өмір сүріп келе жатқан Өскемен тұрғындарының тағдыры өзі бір үлкен жағдай. Сондықтан, адам экологиясы мемлекет көлемінде талқыланатын үлкен мәселе деп ойлаймын. Бүгінгі таңда қоршаған орта әлемдегі басты проблемалардың бірі болып қала береді. Экология туралы айтатын болсақ, біз судың, жердің, ауаның ластануына, сондай-ақ озон қабатының бұзылуына сілтеме жасаймыз, бұл аз ғана бөлігі. Осы мәселелермен күресу үшін адамдар [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]], [[ЮНЕСКО]], ДДҰ және басқалар сияқты ұйымдар құрды. Олар табиғатты сақтау, экожүйелерді жақсарту және басқа мәселелермен айналысады. Forbes ең экологиялық таза елдерді жариялады. Бұл тізімге [[Швейцария]], [[Швеция]], [[Норвегия]], [[Жаңа Зеландия]] және т.б. елдер кіреді. Қазақстан бұл тізімге кірмейді, Йель университетінің экологиялық саясат және құқық орталығы құрастырған әлемнің ең экологиялық таза елдерінің рейтингісі осыны айғақтайды-Қазақстан 180 елдің ішінде 83-орынды алады. ==Ауаны таза ұстаудың шаралары== Адамға табиғат берген байлықтың бірі — атмосферадағы ауа. Өзге табиғи байлықтармен бірге ауаның тазалығын сақтау өте маңызды іс. Ауыл шаруашылығы мен өнеркәсібі қарышты дамьп келе жатқан Қазақстанда ауа тазалығы үшін күрес маңызды роль атқармақ. Осыған орай, республикада тындырылған іс аз емес. Соңғы жылдары атмосферадағы ауаны қорғау мақсатында ірі-ірі өнеркәсіп орындарында газ бен шаң тұтатын үш жүзге жуық үлкен қондырғылар мен приборлар іске қосылды. Жамбылда, Ақтөбеде, Өскемен мен Теміртауда, басқа да өнеркәсіп қалаларында ауа тазалығын бақылайтын лабораториялар көптеп құрыла бастады.Өскеменнің корғасын-мырыш комбинатында 35,1 млн сомға, Шымкенттің қорғасын заводында 28 млн сомға ауаны таза ұстау мақсатында ірі құрылыстар жүріп жатыр. Қазірдің өзінде осы заводтарда жоғары температураға шыдамды фильтр-сүзгіш «Нитрон» іске қосылып ауаның құрамын тазалауда үлкен үлес косуда. Шығыс машина жасау заводында мазут пешін электр күшімен қыздыру арқылы, ауаға шыратын лас зиянды газдардың көлемін 1,5—2 есе азайтуға мүмкіншілк туды. Сол сияқты Ертіс мыс балқыту заводында өндірістеіі шығатын зиянды газдарды ұстап қалатын құрылыстар салынды.Республикамыздың ірі қалаларында жылуды бір ірі орталықтан жіберу арқылы көптеген ұсақ пештерден құтылды. Мысалы, Алматыда 600 кішкентай пеш жойыл-са, оныц 155-і 1970—1973 ж. ж. келеді. Қарағандыда 107 пеш, 84 жанатын террикондар жойылды. Павлодарда -50, Шымкентте — 7 пеш газбен жағылуға көшті. Бір сөз-бен айтқанда, Алматы каласын қоспағанда республикамызда 1970—1973 жылдары 276 пеш сөндірілді, 12 ТЭЦ пен 65 пеш газға көшті. Қазіргі жағдайда ауада улы заттардың мөлшерін азайту мақсатында, автомобильдерден бөлініп шығатын газдарды азайту барысында көптеген тиянақты жұмыстар жасалынды. 1973—1975 жылдары облыс орталықтарында «Қазақавтотехникалық қызмет көрсету» ауаға шығатын зиянды газдарды ұстап қалатын 157 бақылау-реттегіштердің кондырмаларын жасау жобаланды. Қазір Алматыда 40 пункт жұмыс істейді, алдағы уақытта тағы да 50 болуы керек. Жүргізілген жұмыстың нәтижесінде адамдардың денсаулығына зиянын тигізетін газдардың мөлшері азайды. Мысалы, Өскеменнің қорғасын-мырыш комбинатында ауаға шығатын зиянды шаңдар 54,2% корғасын —68,6% күкірт ангидриді—17,2% азайды. Балқаш кен-металлургия комбинатында—41%. Теміртау синтетикалық каучук заводында сыртқа шығатын сынаптың мөлшері 2,5 есе, Шымкенттің цемент заводындағы ауаға шығатын цемент мөлшері — Юесе, Өскеменнің титан-магний ком-бинатында ауаға шығатын хлордын, мөлаіері 1,8 есе қыс-қартылды.Республикада 25 қалада мемлекеттік санитарлык мекемелер лабораториясында ауаның құрамын зерттеп, ол зерттеулердің нәтижесін жүйелі күйге келтіріп, практикаға беруде. Зерттеулердің нәтижесінде өндірістің орналасуына қарай негізгі ауаға шығатын лас қалдықтар қорғасын, күкірт ангидриді көмірқышқыл газы, азоттың қосоксиді, мышьяк, күйе, хлор, шаң екені анықталып отыр.Қарағанды қаласында көмірқышқыл газының мөлшері санитарлық нормадан 8-9 есе асып кеткен, ал азоттың қосоксиді, шаң күкірт ангидриді барлық ендіріс орындарында 1973 жылы белгілі-бір нормаға дейін темендеген.Ауа тазалығы, адамдардың денсаулығы үшін күрес әрбір кәсіпорын мен цехта да тиімді жүргізіліп келеді. Мысалы, Алматы үй құрылысы комбинаты бойынша ауаға күн сайын шығарылатын зиянды заттардың мөлшері 75% қысқартылды. Шымкент қорғасын заводында шаң тұтқыштар мен технологиялық газды өңдеу және тазарту қондырғыларын салуға қыруар қаржы жұмсалып, адамдардың жұмыс істеуіне қолайлы жағдай туғызылған. Үстіміздегі жылдың жеті айы ішінде барлығы 144 кәсіпорынның жұмысына «жақсы» деген баға берілді.Республикада сағатына 19 миллион текше метр шаңды сорып алатын жаңа қондырғылар іске қосылды. Ауаны ластауға себепші болып отырған Алматы қаласындағы 72 ұсақ пештер жабылып, олардың орнына электр энергиясымен және газбен жылытатын жүйелер орнатыл-ы. Ал, Жамбыл Шымкент қалаларында үйлерді табиғи газбен жылыту көптен бері жүзеге асырылып келеді.<ref>Бозшатаева Г. Т.,Оспанова Г. С. «Экология». Алматы – 2002 жыл. Бродский А. К. «Жалпы экология». Алматы – 1997. Жатқанбаев Ж. Ж. «Экология негіздері». Алматы – 2003 </ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Экология]] [[Санат:Экологиялық мәселелері]] lhkr12jddo0bfaba9rjzy716qzrngmg Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев 0 99518 3690462 3686308 2026-11-03T05:27:59Z Zama.Dana 184488 /* Марапаттары */ 3690462 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Мейрамбек Бесбаев |Атауы = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = |Туылған кездегі есімі = |Толық аты = Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев |Туған күні = 07.11.1976 |Туған жері = [[Жамбыл облысы]], {{туғанжері|Талас ауданы|Талас ауданында}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = |Мемлекет = {{KAZ}} |Мамандығы = {{әнші|Қазақстан}}, [[актер]] |Дауыс түрі = |Аспабы = Домбыра |Жанры = лирика |Лақап аттары = |Ұжымы = [[МузАРТ]] |Қызметтес болған =[[Тоқтар Серіков]] [[Қайрат Нұртас]] [[Төреғали Төреəліұлы|Төреғали Төреәлі]] [[Алтынбек Қоразбайұлы Қоразбаев|Алтынбек Қоразбаев]] [[Мөлдір Әуелбекова]] |Лейблдері = |Марапаттары = {{{!}} {{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}} {{!}}} {{{!}} {{!}}{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} {{!}}{{Мәдениет қайраткері}} {{!}}} |Сайты = }} '''Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев''' ([[7 қараша]] [[1976 жыл]]ы, [[Жамбыл облысы]], [[Талас ауданы]]нда туған) — қазақстандық әнші, термеші, [[МузАРТ]] тобының мүшесі. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, [[Дарын мемлекеттік жастар сыйлығы]]ның лауреаты. == Өмірбаяны == Мейрамбек Бесбаев [[Жамбыл облысы]], Талас ауданында дүниеге келген. Тараз қаласындағы «Глинка» атындағы музыкалық мектептің Қобыз сыныбын оқып бітірген. 1989 жылы [[Алматы]] қаласындағы К.Байсейітова атындағы музыкалық мектебіне ауысады. 1994-98 жж. Т.Жүргенов атындағы театр академиясының «Актер, драма, кино» факультетінен білім алады. Алғаш кәсіби жолын «Сүйінбай» атындағы филармонияда әнші (солист) қызметін атқаруымен бастайды. 1997 ж. қазіргі Қазақ ұлттық өнер академиясының актерлік бөлімін бітірген. Жастайынан ән салып, халыққа танымал болды. Оның репертуарында [[Кенен Әзірбаев|Кенен Әзірбаев]]тың, [[Алтынбек Қоразбайұлы Қоразбаев|Алтынбек Қоразбаевтің]] ("Бозторғай", "Кеш жарық", "Шаш-баулым", т.б.), Нұрғиса Тілендиевтің "Өз елім", т.б. қазақ композиторларының әндері бар. Қазір "Қазақконцерттің" әншісі, сондай-ақ, танымал [[МузАРТ]] тобының мүшесі. Гастрольдік сапармен шет елдерде, Қазақстанның барлық қалаларында болып өнер көрсеткен.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> 2002-2007 жж. Қазақконцертте әнші (солист) болып жұмыс істеген. 2010 жылы [[Баян Мақсатқызы Алагөзова|Баян Есентаеваның]] продюсерлігімен әрі барлық өнер адамдарының қатысуымен түсірілген «Ғашық жүрек» атты кинода өз-өзін сомдайды. == Дискография == * Ән-Термелер * Аяулыма == Фильмография == * 1991 — «Қоштасқым келмейді» ''(Нұрсейіт)'' * 2010 — «[[Ғашық жүрек]]» ''(Мейрамбек Бесбаев)'' * 2011 — «[[Ғашық жүрек 2]]» ''(Мейрамбек Бесбаев)'' == Марапаттары == * 2006 жылы ҚР Үкіметінің «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығының («Эстрада» номинациясы) лауреаты<ref name="dec06">{{Cite web|url=https://zakon.uchet.kz/rus/docs/P060001218_|title=О присуждении Государственной молодежной премии «Дарын» Правительства Республики Казахстан в 2006 году|website=zakon.uchet.kz|date=2006-12-15|access-date=2026-10-23}}</ref>; * 2010 жылы «Мәдениет қайраткері» медалімен марапатталды; * 2012 жылғы Президент жарлығы бойынша [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] құрметті атағымен марапатталды; * 2016 жылы "ҚР тәуелсіздігіне - 25 жыл" медалімен марапатталды; * 2026 жылғы мамырда «Парасат» орденімен марапатталды (мәдениет саласындағы елеулі жетістіктері үшін)<ref name="zk-bes">{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/kultura-shoubiz/6518907-meyrambek-bespaev-nagrazhden-ordenom-parasat.html|title=Мейрамбек Беспаев награжден орденом «Парасат»|website=Zakon.kz|date=2026-05-22|access-date=2026-10-23}}</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Дарын мемлекеттік сыйлығының иегерлері]] jfsgregn2b1oo7pt0a6ubvmo8w1nhd2 3690464 3690462 2026-11-03T05:28:36Z Zama.Dana 184488 /* Марапаттары */ 3690464 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Мейрамбек Бесбаев |Атауы = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = |Туылған кездегі есімі = |Толық аты = Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев |Туған күні = 07.11.1976 |Туған жері = [[Жамбыл облысы]], {{туғанжері|Талас ауданы|Талас ауданында}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = |Мемлекет = {{KAZ}} |Мамандығы = {{әнші|Қазақстан}}, [[актер]] |Дауыс түрі = |Аспабы = Домбыра |Жанры = лирика |Лақап аттары = |Ұжымы = [[МузАРТ]] |Қызметтес болған =[[Тоқтар Серіков]] [[Қайрат Нұртас]] [[Төреғали Төреəліұлы|Төреғали Төреәлі]] [[Алтынбек Қоразбайұлы Қоразбаев|Алтынбек Қоразбаев]] [[Мөлдір Әуелбекова]] |Лейблдері = |Марапаттары = {{{!}} {{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}} {{!}}} {{{!}} {{!}}{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} {{!}}{{Мәдениет қайраткері}} {{!}}} |Сайты = }} '''Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев''' ([[7 қараша]] [[1976 жыл]]ы, [[Жамбыл облысы]], [[Талас ауданы]]нда туған) — қазақстандық әнші, термеші, [[МузАРТ]] тобының мүшесі. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, [[Дарын мемлекеттік жастар сыйлығы]]ның лауреаты. == Өмірбаяны == Мейрамбек Бесбаев [[Жамбыл облысы]], Талас ауданында дүниеге келген. Тараз қаласындағы «Глинка» атындағы музыкалық мектептің Қобыз сыныбын оқып бітірген. 1989 жылы [[Алматы]] қаласындағы К.Байсейітова атындағы музыкалық мектебіне ауысады. 1994-98 жж. Т.Жүргенов атындағы театр академиясының «Актер, драма, кино» факультетінен білім алады. Алғаш кәсіби жолын «Сүйінбай» атындағы филармонияда әнші (солист) қызметін атқаруымен бастайды. 1997 ж. қазіргі Қазақ ұлттық өнер академиясының актерлік бөлімін бітірген. Жастайынан ән салып, халыққа танымал болды. Оның репертуарында [[Кенен Әзірбаев|Кенен Әзірбаев]]тың, [[Алтынбек Қоразбайұлы Қоразбаев|Алтынбек Қоразбаевтің]] ("Бозторғай", "Кеш жарық", "Шаш-баулым", т.б.), Нұрғиса Тілендиевтің "Өз елім", т.б. қазақ композиторларының әндері бар. Қазір "Қазақконцерттің" әншісі, сондай-ақ, танымал [[МузАРТ]] тобының мүшесі. Гастрольдік сапармен шет елдерде, Қазақстанның барлық қалаларында болып өнер көрсеткен.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> 2002-2007 жж. Қазақконцертте әнші (солист) болып жұмыс істеген. 2010 жылы [[Баян Мақсатқызы Алагөзова|Баян Есентаеваның]] продюсерлігімен әрі барлық өнер адамдарының қатысуымен түсірілген «Ғашық жүрек» атты кинода өз-өзін сомдайды. == Дискография == * Ән-Термелер * Аяулыма == Фильмография == * 1991 — «Қоштасқым келмейді» ''(Нұрсейіт)'' * 2010 — «[[Ғашық жүрек]]» ''(Мейрамбек Бесбаев)'' * 2011 — «[[Ғашық жүрек 2]]» ''(Мейрамбек Бесбаев)'' == Марапаттары == * 2006 жылы ҚР Үкіметінің «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығының («Эстрада» номинациясы) лауреаты<ref name="dec06">{{Cite web|url=https://zakon.uchet.kz/rus/docs/P060001218_|title=О присуждении Государственной молодежной премии «Дарын» Правительства Республики Казахстан в 2006 году|website=zakon.uchet.kz|date=2006-12-15|access-date=2026-10-23}}</ref>; * 2010 жылы «Мәдениет қайраткері» медалімен марапатталды; * 2012 жылғы Президент жарлығы бойынша [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] құрметті атағымен марапатталды; * 2016 жылы «ҚР тәуелсіздігіне - 25 жыл» медалімен марапатталды; * 2026 жылғы мамырда «Парасат» орденімен марапатталды (мәдениет саласындағы елеулі жетістіктері үшін)<ref name="zk-bes">{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/kultura-shoubiz/6518907-meyrambek-bespaev-nagrazhden-ordenom-parasat.html|title=Мейрамбек Беспаев награжден орденом «Парасат»|website=Zakon.kz|date=2026-05-22|access-date=2026-10-23}}</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Дарын мемлекеттік сыйлығының иегерлері]] ap4v1nsks5gcm7rkf55nllotz9cyerm 3690465 3690464 2026-11-03T05:29:28Z Zama.Dana 184488 /* Өмірбаяны */ 3690465 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Мейрамбек Бесбаев |Атауы = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = |Туылған кездегі есімі = |Толық аты = Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев |Туған күні = 07.11.1976 |Туған жері = [[Жамбыл облысы]], {{туғанжері|Талас ауданы|Талас ауданында}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = |Мемлекет = {{KAZ}} |Мамандығы = {{әнші|Қазақстан}}, [[актер]] |Дауыс түрі = |Аспабы = Домбыра |Жанры = лирика |Лақап аттары = |Ұжымы = [[МузАРТ]] |Қызметтес болған =[[Тоқтар Серіков]] [[Қайрат Нұртас]] [[Төреғали Төреəліұлы|Төреғали Төреәлі]] [[Алтынбек Қоразбайұлы Қоразбаев|Алтынбек Қоразбаев]] [[Мөлдір Әуелбекова]] |Лейблдері = |Марапаттары = {{{!}} {{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}} {{!}}} {{{!}} {{!}}{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} {{!}}{{Мәдениет қайраткері}} {{!}}} |Сайты = }} '''Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев''' ([[7 қараша]] [[1976 жыл]]ы, [[Жамбыл облысы]], [[Талас ауданы]]нда туған) — қазақстандық әнші, термеші, [[МузАРТ]] тобының мүшесі. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, [[Дарын мемлекеттік жастар сыйлығы]]ның лауреаты. == Өмірбаяны == Мейрамбек Бесбаев [[Жамбыл облысы]], Талас ауданында дүниеге келген. Тараз қаласындағы «Глинка» атындағы музыкалық мектептің Қобыз сыныбын оқып бітірген. 1989 жылы [[Алматы]] қаласындағы К.Байсейітова атындағы музыкалық мектебіне ауысады. 1994-98 жж. Т.Жүргенов атындағы театр академиясының «Актер, драма, кино» факультетінен білім алады. Алғаш кәсіби жолын «Сүйінбай» атындағы филармонияда әнші (солист) қызметін атқаруымен бастайды. 1997 ж. қазіргі Қазақ ұлттық өнер академиясының актерлік бөлімін бітірген. Жастайынан ән салып, халыққа танымал болды. Оның репертуарында [[Кенен Әзірбаев|Кенен Әзірбаев]]тың, [[Алтынбек Қоразбайұлы Қоразбаев|Алтынбек Қоразбаевтің]] ("Бозторғай", "Кеш жарық", "Шаш-баулым", т.б.), Нұрғиса Тілендиевтің «Өз елім», т.б. қазақ композиторларының әндері бар. Қазір "Қазақконцерттің" әншісі, сондай-ақ, танымал [[МузАРТ]] тобының мүшесі. Гастрольдік сапармен шет елдерде, Қазақстанның барлық қалаларында болып өнер көрсеткен.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> 2002-2007 жж. Қазақконцертте әнші (солист) болып жұмыс істеген. 2010 жылы [[Баян Мақсатқызы Алагөзова|Баян Есентаеваның]] продюсерлігімен әрі барлық өнер адамдарының қатысуымен түсірілген «Ғашық жүрек» атты кинода өз-өзін сомдайды. == Дискография == * Ән-Термелер * Аяулыма == Фильмография == * 1991 — «Қоштасқым келмейді» ''(Нұрсейіт)'' * 2010 — «[[Ғашық жүрек]]» ''(Мейрамбек Бесбаев)'' * 2011 — «[[Ғашық жүрек 2]]» ''(Мейрамбек Бесбаев)'' == Марапаттары == * 2006 жылы ҚР Үкіметінің «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығының («Эстрада» номинациясы) лауреаты<ref name="dec06">{{Cite web|url=https://zakon.uchet.kz/rus/docs/P060001218_|title=О присуждении Государственной молодежной премии «Дарын» Правительства Республики Казахстан в 2006 году|website=zakon.uchet.kz|date=2006-12-15|access-date=2026-10-23}}</ref>; * 2010 жылы «Мәдениет қайраткері» медалімен марапатталды; * 2012 жылғы Президент жарлығы бойынша [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] құрметті атағымен марапатталды; * 2016 жылы «ҚР тәуелсіздігіне - 25 жыл» медалімен марапатталды; * 2026 жылғы мамырда «Парасат» орденімен марапатталды (мәдениет саласындағы елеулі жетістіктері үшін)<ref name="zk-bes">{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/kultura-shoubiz/6518907-meyrambek-bespaev-nagrazhden-ordenom-parasat.html|title=Мейрамбек Беспаев награжден орденом «Парасат»|website=Zakon.kz|date=2026-05-22|access-date=2026-10-23}}</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Дарын мемлекеттік сыйлығының иегерлері]] ph8efsbj00d1kzqfnih8x7l0nocb4vg 3690466 3690465 2026-11-03T05:30:20Z Zama.Dana 184488 /* Өмірбаяны */ 3690466 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Мейрамбек Бесбаев |Атауы = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = |Туылған кездегі есімі = |Толық аты = Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев |Туған күні = 07.11.1976 |Туған жері = [[Жамбыл облысы]], {{туғанжері|Талас ауданы|Талас ауданында}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = |Мемлекет = {{KAZ}} |Мамандығы = {{әнші|Қазақстан}}, [[актер]] |Дауыс түрі = |Аспабы = Домбыра |Жанры = лирика |Лақап аттары = |Ұжымы = [[МузАРТ]] |Қызметтес болған =[[Тоқтар Серіков]] [[Қайрат Нұртас]] [[Төреғали Төреəліұлы|Төреғали Төреәлі]] [[Алтынбек Қоразбайұлы Қоразбаев|Алтынбек Қоразбаев]] [[Мөлдір Әуелбекова]] |Лейблдері = |Марапаттары = {{{!}} {{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}} {{!}}} {{{!}} {{!}}{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} {{!}}{{Мәдениет қайраткері}} {{!}}} |Сайты = }} '''Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев''' ([[7 қараша]] [[1976 жыл]]ы, [[Жамбыл облысы]], [[Талас ауданы]]нда туған) — қазақстандық әнші, термеші, [[МузАРТ]] тобының мүшесі. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, [[Дарын мемлекеттік жастар сыйлығы]]ның лауреаты. == Өмірбаяны == Мейрамбек Бесбаев [[Жамбыл облысы]], Талас ауданында дүниеге келген. Тараз қаласындағы «Глинка» атындағы музыкалық мектептің Қобыз сыныбын оқып бітірген. 1989 жылы [[Алматы]] қаласындағы К.Байсейітова атындағы музыкалық мектебіне ауысады. 1994-98 жж. Т.Жүргенов атындағы театр академиясының «Актер, драма, кино» факультетінен білім алады. Алғаш кәсіби жолын «Сүйінбай» атындағы филармонияда әнші (солист) қызметін атқаруымен бастайды. 1997 ж. қазіргі Қазақ ұлттық өнер академиясының актерлік бөлімін бітірген. Жастайынан ән салып, халыққа танымал болды. Оның репертуарында [[Кенен Әзірбаев|Кенен Әзірбаев]]тың, [[Алтынбек Қоразбайұлы Қоразбаев|Алтынбек Қоразбаевтің]] («Бозторғай», "Кеш жарық", "Шаш-баулым", т.б.), Нұрғиса Тілендиевтің «Өз елім», т.б. қазақ композиторларының әндері бар. Қазір "Қазақконцерттің" әншісі, сондай-ақ, танымал [[МузАРТ]] тобының мүшесі. Гастрольдік сапармен шет елдерде, Қазақстанның барлық қалаларында болып өнер көрсеткен.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> 2002-2007 жж. Қазақконцертте әнші (солист) болып жұмыс істеген. 2010 жылы [[Баян Мақсатқызы Алагөзова|Баян Есентаеваның]] продюсерлігімен әрі барлық өнер адамдарының қатысуымен түсірілген «Ғашық жүрек» атты кинода өз-өзін сомдайды. == Дискография == * Ән-Термелер * Аяулыма == Фильмография == * 1991 — «Қоштасқым келмейді» ''(Нұрсейіт)'' * 2010 — «[[Ғашық жүрек]]» ''(Мейрамбек Бесбаев)'' * 2011 — «[[Ғашық жүрек 2]]» ''(Мейрамбек Бесбаев)'' == Марапаттары == * 2006 жылы ҚР Үкіметінің «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығының («Эстрада» номинациясы) лауреаты<ref name="dec06">{{Cite web|url=https://zakon.uchet.kz/rus/docs/P060001218_|title=О присуждении Государственной молодежной премии «Дарын» Правительства Республики Казахстан в 2006 году|website=zakon.uchet.kz|date=2006-12-15|access-date=2026-10-23}}</ref>; * 2010 жылы «Мәдениет қайраткері» медалімен марапатталды; * 2012 жылғы Президент жарлығы бойынша [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] құрметті атағымен марапатталды; * 2016 жылы «ҚР тәуелсіздігіне - 25 жыл» медалімен марапатталды; * 2026 жылғы мамырда «Парасат» орденімен марапатталды (мәдениет саласындағы елеулі жетістіктері үшін)<ref name="zk-bes">{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/kultura-shoubiz/6518907-meyrambek-bespaev-nagrazhden-ordenom-parasat.html|title=Мейрамбек Беспаев награжден орденом «Парасат»|website=Zakon.kz|date=2026-05-22|access-date=2026-10-23}}</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Дарын мемлекеттік сыйлығының иегерлері]] bjs9lm7uwja1ni651i94lagh3mesaea 3690467 3690466 2026-11-03T05:32:08Z Zama.Dana 184488 /* Өмірбаяны */ 3690467 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Мейрамбек Бесбаев |Атауы = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = |Туылған кездегі есімі = |Толық аты = Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев |Туған күні = 07.11.1976 |Туған жері = [[Жамбыл облысы]], {{туғанжері|Талас ауданы|Талас ауданында}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = |Мемлекет = {{KAZ}} |Мамандығы = {{әнші|Қазақстан}}, [[актер]] |Дауыс түрі = |Аспабы = Домбыра |Жанры = лирика |Лақап аттары = |Ұжымы = [[МузАРТ]] |Қызметтес болған =[[Тоқтар Серіков]] [[Қайрат Нұртас]] [[Төреғали Төреəліұлы|Төреғали Төреәлі]] [[Алтынбек Қоразбайұлы Қоразбаев|Алтынбек Қоразбаев]] [[Мөлдір Әуелбекова]] |Лейблдері = |Марапаттары = {{{!}} {{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}} {{!}}} {{{!}} {{!}}{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} {{!}}{{Мәдениет қайраткері}} {{!}}} |Сайты = }} '''Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев''' ([[7 қараша]] [[1976 жыл]]ы, [[Жамбыл облысы]], [[Талас ауданы]]нда туған) — қазақстандық әнші, термеші, [[МузАРТ]] тобының мүшесі. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, [[Дарын мемлекеттік жастар сыйлығы]]ның лауреаты. == Өмірбаяны == Мейрамбек Бесбаев [[Жамбыл облысы]], Талас ауданында дүниеге келген. Тараз қаласындағы «Глинка» атындағы музыкалық мектептің Қобыз сыныбын оқып бітірген. 1989 жылы [[Алматы]] қаласындағы К.Байсейітова атындағы музыкалық мектебіне ауысады. 1994-98 жж. Т.Жүргенов атындағы театр академиясының «Актер, драма, кино» факультетінен білім алады. Алғаш кәсіби жолын «Сүйінбай» атындағы филармонияда әнші (солист) қызметін атқаруымен бастайды. 1997 ж. қазіргі Қазақ ұлттық өнер академиясының актерлік бөлімін бітірген. Жастайынан ән салып, халыққа танымал болды. Оның репертуарында [[Кенен Әзірбаев|Кенен Әзірбаев]]тың, [[Алтынбек Қоразбайұлы Қоразбаев|Алтынбек Қоразбаевтің]] («Бозторғай», «Кеш жарық», "Шаш-баулым", т.б.), Нұрғиса Тілендиевтің «Өз елім», т.б. қазақ композиторларының әндері бар. Қазір "Қазақконцерттің" әншісі, сондай-ақ, танымал [[МузАРТ]] тобының мүшесі. Гастрольдік сапармен шет елдерде, Қазақстанның барлық қалаларында болып өнер көрсеткен.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> 2002-2007 жж. Қазақконцертте әнші (солист) болып жұмыс істеген. 2010 жылы [[Баян Мақсатқызы Алагөзова|Баян Есентаеваның]] продюсерлігімен әрі барлық өнер адамдарының қатысуымен түсірілген «Ғашық жүрек» атты кинода өз-өзін сомдайды. == Дискография == * Ән-Термелер * Аяулыма == Фильмография == * 1991 — «Қоштасқым келмейді» ''(Нұрсейіт)'' * 2010 — «[[Ғашық жүрек]]» ''(Мейрамбек Бесбаев)'' * 2011 — «[[Ғашық жүрек 2]]» ''(Мейрамбек Бесбаев)'' == Марапаттары == * 2006 жылы ҚР Үкіметінің «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығының («Эстрада» номинациясы) лауреаты<ref name="dec06">{{Cite web|url=https://zakon.uchet.kz/rus/docs/P060001218_|title=О присуждении Государственной молодежной премии «Дарын» Правительства Республики Казахстан в 2006 году|website=zakon.uchet.kz|date=2006-12-15|access-date=2026-10-23}}</ref>; * 2010 жылы «Мәдениет қайраткері» медалімен марапатталды; * 2012 жылғы Президент жарлығы бойынша [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] құрметті атағымен марапатталды; * 2016 жылы «ҚР тәуелсіздігіне - 25 жыл» медалімен марапатталды; * 2026 жылғы мамырда «Парасат» орденімен марапатталды (мәдениет саласындағы елеулі жетістіктері үшін)<ref name="zk-bes">{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/kultura-shoubiz/6518907-meyrambek-bespaev-nagrazhden-ordenom-parasat.html|title=Мейрамбек Беспаев награжден орденом «Парасат»|website=Zakon.kz|date=2026-05-22|access-date=2026-10-23}}</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Дарын мемлекеттік сыйлығының иегерлері]] 0xqyycx1j9cf4ng7knt9eyd5me0qyt4 3690468 3690467 2026-11-03T05:33:10Z Zama.Dana 184488 /* Өмірбаяны */ 3690468 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Мейрамбек Бесбаев |Атауы = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = |Туылған кездегі есімі = |Толық аты = Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев |Туған күні = 07.11.1976 |Туған жері = [[Жамбыл облысы]], {{туғанжері|Талас ауданы|Талас ауданында}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = |Мемлекет = {{KAZ}} |Мамандығы = {{әнші|Қазақстан}}, [[актер]] |Дауыс түрі = |Аспабы = Домбыра |Жанры = лирика |Лақап аттары = |Ұжымы = [[МузАРТ]] |Қызметтес болған =[[Тоқтар Серіков]] [[Қайрат Нұртас]] [[Төреғали Төреəліұлы|Төреғали Төреәлі]] [[Алтынбек Қоразбайұлы Қоразбаев|Алтынбек Қоразбаев]] [[Мөлдір Әуелбекова]] |Лейблдері = |Марапаттары = {{{!}} {{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}} {{!}}} {{{!}} {{!}}{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} {{!}}{{Мәдениет қайраткері}} {{!}}} |Сайты = }} '''Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев''' ([[7 қараша]] [[1976 жыл]]ы, [[Жамбыл облысы]], [[Талас ауданы]]нда туған) — қазақстандық әнші, термеші, [[МузАРТ]] тобының мүшесі. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, [[Дарын мемлекеттік жастар сыйлығы]]ның лауреаты. == Өмірбаяны == Мейрамбек Бесбаев [[Жамбыл облысы]], Талас ауданында дүниеге келген. Тараз қаласындағы «Глинка» атындағы музыкалық мектептің Қобыз сыныбын оқып бітірген. 1989 жылы [[Алматы]] қаласындағы К.Байсейітова атындағы музыкалық мектебіне ауысады. 1994-98 жж. Т.Жүргенов атындағы театр академиясының «Актер, драма, кино» факультетінен білім алады. Алғаш кәсіби жолын «Сүйінбай» атындағы филармонияда әнші (солист) қызметін атқаруымен бастайды. 1997 ж. қазіргі Қазақ ұлттық өнер академиясының актерлік бөлімін бітірген. Жастайынан ән салып, халыққа танымал болды. Оның репертуарында [[Кенен Әзірбаев|Кенен Әзірбаев]]тың, [[Алтынбек Қоразбайұлы Қоразбаев|Алтынбек Қоразбаевтің]] («Бозторғай», «Кеш жарық», «Шаш-баулым», т.б.), Нұрғиса Тілендиевтің «Өз елім», т.б. қазақ композиторларының әндері бар. Қазір "Қазақконцерттің" әншісі, сондай-ақ, танымал [[МузАРТ]] тобының мүшесі. Гастрольдік сапармен шет елдерде, Қазақстанның барлық қалаларында болып өнер көрсеткен.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> 2002-2007 жж. Қазақконцертте әнші (солист) болып жұмыс істеген. 2010 жылы [[Баян Мақсатқызы Алагөзова|Баян Есентаеваның]] продюсерлігімен әрі барлық өнер адамдарының қатысуымен түсірілген «Ғашық жүрек» атты кинода өз-өзін сомдайды. == Дискография == * Ән-Термелер * Аяулыма == Фильмография == * 1991 — «Қоштасқым келмейді» ''(Нұрсейіт)'' * 2010 — «[[Ғашық жүрек]]» ''(Мейрамбек Бесбаев)'' * 2011 — «[[Ғашық жүрек 2]]» ''(Мейрамбек Бесбаев)'' == Марапаттары == * 2006 жылы ҚР Үкіметінің «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығының («Эстрада» номинациясы) лауреаты<ref name="dec06">{{Cite web|url=https://zakon.uchet.kz/rus/docs/P060001218_|title=О присуждении Государственной молодежной премии «Дарын» Правительства Республики Казахстан в 2006 году|website=zakon.uchet.kz|date=2006-12-15|access-date=2026-10-23}}</ref>; * 2010 жылы «Мәдениет қайраткері» медалімен марапатталды; * 2012 жылғы Президент жарлығы бойынша [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] құрметті атағымен марапатталды; * 2016 жылы «ҚР тәуелсіздігіне - 25 жыл» медалімен марапатталды; * 2026 жылғы мамырда «Парасат» орденімен марапатталды (мәдениет саласындағы елеулі жетістіктері үшін)<ref name="zk-bes">{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/kultura-shoubiz/6518907-meyrambek-bespaev-nagrazhden-ordenom-parasat.html|title=Мейрамбек Беспаев награжден орденом «Парасат»|website=Zakon.kz|date=2026-05-22|access-date=2026-10-23}}</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Дарын мемлекеттік сыйлығының иегерлері]] t62c1bdypptg6lqpsqlkhm9plh6xsbo 3690469 3690468 2026-11-03T05:34:12Z Zama.Dana 184488 /* Өмірбаяны */ 3690469 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Мейрамбек Бесбаев |Атауы = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = |Туылған кездегі есімі = |Толық аты = Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев |Туған күні = 07.11.1976 |Туған жері = [[Жамбыл облысы]], {{туғанжері|Талас ауданы|Талас ауданында}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = |Мемлекет = {{KAZ}} |Мамандығы = {{әнші|Қазақстан}}, [[актер]] |Дауыс түрі = |Аспабы = Домбыра |Жанры = лирика |Лақап аттары = |Ұжымы = [[МузАРТ]] |Қызметтес болған =[[Тоқтар Серіков]] [[Қайрат Нұртас]] [[Төреғали Төреəліұлы|Төреғали Төреәлі]] [[Алтынбек Қоразбайұлы Қоразбаев|Алтынбек Қоразбаев]] [[Мөлдір Әуелбекова]] |Лейблдері = |Марапаттары = {{{!}} {{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}} {{!}}} {{{!}} {{!}}{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} {{!}}{{Мәдениет қайраткері}} {{!}}} |Сайты = }} '''Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев''' ([[7 қараша]] [[1976 жыл]]ы, [[Жамбыл облысы]], [[Талас ауданы]]нда туған) — қазақстандық әнші, термеші, [[МузАРТ]] тобының мүшесі. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, [[Дарын мемлекеттік жастар сыйлығы]]ның лауреаты. == Өмірбаяны == Мейрамбек Бесбаев [[Жамбыл облысы]], Талас ауданында дүниеге келген. Тараз қаласындағы «Глинка» атындағы музыкалық мектептің Қобыз сыныбын оқып бітірген. 1989 жылы [[Алматы]] қаласындағы К.Байсейітова атындағы музыкалық мектебіне ауысады. 1994-98 жж. Т.Жүргенов атындағы театр академиясының «Актер, драма, кино» факультетінен білім алады. Алғаш кәсіби жолын «Сүйінбай» атындағы филармонияда әнші (солист) қызметін атқаруымен бастайды. 1997 ж. қазіргі Қазақ ұлттық өнер академиясының актерлік бөлімін бітірген. Жастайынан ән салып, халыққа танымал болды. Оның репертуарында [[Кенен Әзірбаев|Кенен Әзірбаев]]тың, [[Алтынбек Қоразбайұлы Қоразбаев|Алтынбек Қоразбаевтің]] («Бозторғай», «Кеш жарық», «Шаш-баулым», т.б.), Нұрғиса Тілендиевтің «Өз елім», т.б. қазақ композиторларының әндері бар. Қазір «Қазақконцерттің» әншісі, сондай-ақ, танымал [[МузАРТ]] тобының мүшесі. Гастрольдік сапармен шет елдерде, Қазақстанның барлық қалаларында болып өнер көрсеткен.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> 2002-2007 жж. Қазақконцертте әнші (солист) болып жұмыс істеген. 2010 жылы [[Баян Мақсатқызы Алагөзова|Баян Есентаеваның]] продюсерлігімен әрі барлық өнер адамдарының қатысуымен түсірілген «Ғашық жүрек» атты кинода өз-өзін сомдайды. == Дискография == * Ән-Термелер * Аяулыма == Фильмография == * 1991 — «Қоштасқым келмейді» ''(Нұрсейіт)'' * 2010 — «[[Ғашық жүрек]]» ''(Мейрамбек Бесбаев)'' * 2011 — «[[Ғашық жүрек 2]]» ''(Мейрамбек Бесбаев)'' == Марапаттары == * 2006 жылы ҚР Үкіметінің «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығының («Эстрада» номинациясы) лауреаты<ref name="dec06">{{Cite web|url=https://zakon.uchet.kz/rus/docs/P060001218_|title=О присуждении Государственной молодежной премии «Дарын» Правительства Республики Казахстан в 2006 году|website=zakon.uchet.kz|date=2006-12-15|access-date=2026-10-23}}</ref>; * 2010 жылы «Мәдениет қайраткері» медалімен марапатталды; * 2012 жылғы Президент жарлығы бойынша [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] құрметті атағымен марапатталды; * 2016 жылы «ҚР тәуелсіздігіне - 25 жыл» медалімен марапатталды; * 2026 жылғы мамырда «Парасат» орденімен марапатталды (мәдениет саласындағы елеулі жетістіктері үшін)<ref name="zk-bes">{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/kultura-shoubiz/6518907-meyrambek-bespaev-nagrazhden-ordenom-parasat.html|title=Мейрамбек Беспаев награжден орденом «Парасат»|website=Zakon.kz|date=2026-05-22|access-date=2026-10-23}}</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Дарын мемлекеттік сыйлығының иегерлері]] ifl1hy7lzfm24hsdelyyiayxgjxqge6 3690471 3690469 2026-11-03T05:35:38Z Zama.Dana 184488 /* Өмірбаяны */ 3690471 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Мейрамбек Бесбаев |Атауы = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = |Туылған кездегі есімі = |Толық аты = Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев |Туған күні = 07.11.1976 |Туған жері = [[Жамбыл облысы]], {{туғанжері|Талас ауданы|Талас ауданында}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = |Мемлекет = {{KAZ}} |Мамандығы = {{әнші|Қазақстан}}, [[актер]] |Дауыс түрі = |Аспабы = Домбыра |Жанры = лирика |Лақап аттары = |Ұжымы = [[МузАРТ]] |Қызметтес болған =[[Тоқтар Серіков]] [[Қайрат Нұртас]] [[Төреғали Төреəліұлы|Төреғали Төреәлі]] [[Алтынбек Қоразбайұлы Қоразбаев|Алтынбек Қоразбаев]] [[Мөлдір Әуелбекова]] |Лейблдері = |Марапаттары = {{{!}} {{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}} {{!}}} {{{!}} {{!}}{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} {{!}}{{Мәдениет қайраткері}} {{!}}} |Сайты = }} '''Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев''' ([[7 қараша]] [[1976 жыл]]ы, [[Жамбыл облысы]], [[Талас ауданы]]нда туған) — қазақстандық әнші, термеші, [[МузАРТ]] тобының мүшесі. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, [[Дарын мемлекеттік жастар сыйлығы]]ның лауреаты. == Өмірбаяны == Мейрамбек Бесбаев [[Жамбыл облысы]], Талас ауданында дүниеге келген. Тараз қаласындағы «Глинка» атындағы музыкалық мектептің Қобыз сыныбын оқып бітірген. 1989 жылы [[Алматы]] қаласындағы К. Байсейітова атындағы музыкалық мектебіне ауысады. 1994-98 жж. Т. Жүргенов атындағы театр академиясының «Актер, драма, кино» факультетінен білім алады. Алғаш кәсіби жолын «Сүйінбай» атындағы филармонияда әнші (солист) қызметін атқаруымен бастайды. 1997 ж. қазіргі Қазақ ұлттық өнер академиясының актерлік бөлімін бітірген. Жастайынан ән салып, халыққа танымал болды. Оның репертуарында [[Кенен Әзірбаев|Кенен Әзірбаев]]тың, [[Алтынбек Қоразбайұлы Қоразбаев|Алтынбек Қоразбаевтің]] («Бозторғай», «Кеш жарық», «Шаш-баулым», т.б.), Нұрғиса Тілендиевтің «Өз елім», т.б. қазақ композиторларының әндері бар. Қазір «Қазақконцерттің» әншісі, сондай-ақ, танымал [[МузАРТ]] тобының мүшесі. Гастрольдік сапармен шет елдерде, Қазақстанның барлық қалаларында болып өнер көрсеткен.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> 2002-2007 жж. Қазақконцертте әнші (солист) болып жұмыс істеген. 2010 жылы [[Баян Мақсатқызы Алагөзова|Баян Есентаеваның]] продюсерлігімен әрі барлық өнер адамдарының қатысуымен түсірілген «Ғашық жүрек» атты кинода өз-өзін сомдайды. == Дискография == * Ән-Термелер * Аяулыма == Фильмография == * 1991 — «Қоштасқым келмейді» ''(Нұрсейіт)'' * 2010 — «[[Ғашық жүрек]]» ''(Мейрамбек Бесбаев)'' * 2011 — «[[Ғашық жүрек 2]]» ''(Мейрамбек Бесбаев)'' == Марапаттары == * 2006 жылы ҚР Үкіметінің «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығының («Эстрада» номинациясы) лауреаты<ref name="dec06">{{Cite web|url=https://zakon.uchet.kz/rus/docs/P060001218_|title=О присуждении Государственной молодежной премии «Дарын» Правительства Республики Казахстан в 2006 году|website=zakon.uchet.kz|date=2006-12-15|access-date=2026-10-23}}</ref>; * 2010 жылы «Мәдениет қайраткері» медалімен марапатталды; * 2012 жылғы Президент жарлығы бойынша [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] құрметті атағымен марапатталды; * 2016 жылы «ҚР тәуелсіздігіне - 25 жыл» медалімен марапатталды; * 2026 жылғы мамырда «Парасат» орденімен марапатталды (мәдениет саласындағы елеулі жетістіктері үшін)<ref name="zk-bes">{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/kultura-shoubiz/6518907-meyrambek-bespaev-nagrazhden-ordenom-parasat.html|title=Мейрамбек Беспаев награжден орденом «Парасат»|website=Zakon.kz|date=2026-05-22|access-date=2026-10-23}}</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Дарын мемлекеттік сыйлығының иегерлері]] pqidgs7nydpqraaltcaem27k93uxytp Бөшке 0 100238 3690586 2078232 2026-11-03T07:36:52Z Султанова Айжан 187428 3690586 wikitext text/x-wiki '''Бөшке''' - аз өлшемді ыдыс.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме жалпы сөздік: Көлік / профессор Е. Арын — Павлодар : «ЭКО» ҒӨФ. 2006.</ref> '''Бөшке-'''сұйық және сусымалы заттарды сақтауға,тасымалдауға арналған цилиндр пішінді тұрмыстық ыдыс.Ол көбінесе ағаштан,металдан немесе пластмассадан жасалады. '''Бөшкенің түрлері''' * Ағаш бөшке * Темір бөшке * Пластик бөшке * Су бөшкесі * Шарап бөшкесі * Тұздау бөшкесі ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} {{wikify}} [[Санат:Техника]] {{Stub}} 1y92k2wei2f5qyccshs7dlz4aq2voem 3690598 3690586 2026-11-03T08:00:49Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Султанова Айжан|Султанова Айжан]] ([[User talk:Султанова Айжан|т]]) өңдемелерінен [[User:ArystanbekBot|ArystanbekBot]] соңғы нұсқасына қайтарды 2078232 wikitext text/x-wiki '''Бөшке''' - аз өлшемді ыдыс.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме жалпы сөздік: Көлік / профессор Е. Арын — Павлодар : «ЭКО» ҒӨФ. 2006.</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} {{wikify}} [[Санат:Техника]] {{Stub}} ro5dp6nmenjg9bmzr0wdffdv8y8zohm Қауіпсіз қашықтық 0 100828 3690651 2153528 2026-11-03T09:41:39Z Wikuiser 172895 3690651 wikitext text/x-wiki [[Сурет:RU road sign 3.16.svg|thumb|ГОСТ стандартындағы жол белгісі. Минимум арақашықтық.]] '''Қауіпсіз қашықтық''' – алдында келе жатқан [[көлік құралы]]ның жылдам тежелу кезінде оны басып кету жағдайы тумайтын көлік арасындағы қашықтық.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме жалпы сөздік: Көлік / профессор Е. Арын — Павлодар : «ЭКО» ҒӨФ. 2006.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Транспорт]] ekjod9qm0ak6cqgs0u6rkhzp9bznu06 3690652 3690651 2026-11-03T09:41:52Z Wikuiser 172895 «[[Санат:Транспорт|Транспорт]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3690652 wikitext text/x-wiki [[Сурет:RU road sign 3.16.svg|thumb|ГОСТ стандартындағы жол белгісі. Минимум арақашықтық.]] '''Қауіпсіз қашықтық''' – алдында келе жатқан [[көлік құралы]]ның жылдам тежелу кезінде оны басып кету жағдайы тумайтын көлік арасындағы қашықтық.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме жалпы сөздік: Көлік / профессор Е. Арын — Павлодар : «ЭКО» ҒӨФ. 2006.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} j1z7unfkpxvzerii7usw3el4kjdefb6 3690658 3690652 2026-11-03T09:44:39Z Wikuiser 172895 +[[Санат:Автокөлік стандарттары]]; +[[Санат:Автомобиль қауіпсіздігі]]; +[[Санат:Жол қауіпсіздігі]]; +[[Санат:Жол қозғалысы ережелері]] ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3690658 wikitext text/x-wiki [[Сурет:RU road sign 3.16.svg|thumb|ГОСТ стандартындағы жол белгісі. Минимум арақашықтық.]] '''Қауіпсіз қашықтық''' – алдында келе жатқан [[көлік құралы]]ның жылдам тежелу кезінде оны басып кету жағдайы тумайтын көлік арасындағы қашықтық.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме жалпы сөздік: Көлік / профессор Е. Арын — Павлодар : «ЭКО» ҒӨФ. 2006.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Автокөлік стандарттары]] [[Санат:Автомобиль қауіпсіздігі]] [[Санат:Жол қауіпсіздігі]] [[Санат:Жол қозғалысы ережелері]] fuox9ojxy9ieh92y6p4wr6nepr2h36m 3690661 3690658 2026-11-03T09:47:17Z Wikuiser 172895 /* */ 3690661 wikitext text/x-wiki [[Сурет:RU road sign 3.16.svg|thumb|ГОСТ стандартындағы жол белгісі. Минимум арақашықтық 70 метр.]] '''Қауіпсіз қашықтық''' – алдында келе жатқан [[көлік құралы]]ның жылдам тежелу кезінде оны басып кету жағдайы тумайтын көлік арасындағы қашықтық.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме жалпы сөздік: Көлік / профессор Е. Арын — Павлодар : «ЭКО» ҒӨФ. 2006.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Автокөлік стандарттары]] [[Санат:Автомобиль қауіпсіздігі]] [[Санат:Жол қауіпсіздігі]] [[Санат:Жол қозғалысы ережелері]] h7ydso5dp04m46sbk62xlp1pwjxu1ux Бұзау Толысбайұлы 0 106798 3690664 3400900 2026-11-03T10:00:53Z Sewrax 187823 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|2|0 */ 3690664 wikitext text/x-wiki '''Бұзау Толысбайұлы''' (1861-1918), ел билеген, [[болыс]] болған адам. [[Ру]]ы — [[Найман]] ішінде [[Бағаналы (ру)|Бағаналы]]ның Сары Шағыр бұтағы. Бұзаудың әкесі Толысбайға 6 мың жылқы біткен. Бұзау болыс өз заманында әділ төрелігі, ірі кісілігімен құрметке ие болған. 18 және 21 жасында екі рет болыстыққа сайланған. Жер дауы, жесір дауын әділ шешіп, Бағаналы, [[Кіші жүз]] [[Тама]], [[Арғын]], [[Қыпшақ]] руларынын ара жігін ашпауға күш салған. Өзінің замандасы Бидаш болысты Орынбор түрмесінен босатып алып қайтқан. Әйелдер арасынан алғаш болыс сайланған Бидаш бәйбіше Бұзаудың кісілігіне риза болып өз қызы Бибіаршаны оған әйел үстіне берген. Бұзау болыстың үш әйелі болған. Бұзау болыс өзіне біткен мол дәулетті елдік, бірлік жолына жұмсаған. [[Көкшетау уезі]]нің [[Атбасар болысы]]нда болыстыққа талас кезінде болған қақтығыс кезінде түрмеге түскен 5 адамды кепілдікке шығарып алғанда осы Бұзау болыс еді. Бибіаршадан туған Бұзауұлы Бәкия бүгінде [[Жыланды (Ұлытау облысы)|Жыланды ауылы]]нда тұрады. Бұзау болыстың бейіті Малшыбай ауылына жақын, [[Алаша хан кесенесі|Алаша хан мазары]]ның түбінде.<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref> ==Бұзау болыс және оның ұрпақтары== Жалпы Өтептің баласы Толысбай өте бай адам болған. Ол заманда барымта деген көп болғандықтан Толысбай аруақтарға «малыма ие болатын, барымта-сырымтадан қорғайтын ұл бере көр» деп жалбарынып жүреді екен. Арты жақсы болып, құдай тілегін беріп, төрт ұлды болыпты. Ұлдары Аухау, Бұзау, Тәукебай, Шенеубай. Көне көз қариялардың айтуына қарағанда Аухау да әкесі Толысбай сияқты бай болыпты. Аухау атамыздан туған Жар атамыздың он бір баласы бар. ==Бұзау болыс== Бұзау Толысбайұлы (1861-1918), (сурети атамыздын) ел билеген, болыс болған адам. Руы — Бағаналының Сары Шағыр бұтағы. Бұзаудың әкесі Толысбайға 6 мың жылқы біткен. Бұзау болыс өз заманында әділ төрелігі, ірі кісілігімен құрметке ие болған. 18 және 21 жасында екі рет болыстыққа сайланған. Жер дауы, жесір дауын әділ шешіп, Бағаналы, Кіші жүзТама, Арғын, Қыпшақ руларынын ара жігін ашпауға күш салған. Өзінің замандасы Бидаш болысты Орынбор түрмесінен босатып алып қайтқан. Әйелдер арасынан алғаш болыс сайланған Бидаш бәйбіше Бұзаудың кісілігіне риза болып өз қызы Бибіаршаны оған әйел үстіне берген. Бұзау болыстың өз заманында үш әйелі болған көрінеді. Бірінші әйелі бәйбішесі Жібек, тоалдары Шекерайым, Бибіарша. Бұзау болыс өзіне біткен мол дәулетті елдік, бірлік жолына жұмсаған. Көкшетау уезінің Атбасар болысында болыстыққа талас кезінде болған қақтығыс кезінде түрмеге түскен 5 адамды кепілдікке шығарып алғанда осы Бұзау болыс еді. Бибіаршадан туған Бұзауұлы Бәкия бүгінде Жыланды ауылында тұрады. ==Сайдалы бидің Бұзауға берген батасы== Толысбай ағайын туысты жинап, ақыл-кеңес құрады. Жабай руынан Өтеұлы Сайдалы биді, Күржіұлы Өтжанды алдыртады. Сайдалы би елге беделді, өзі де өңді, келісті, келбетті шешен болған. Сайдалы бидің қыстауы Ұлытаудағы бұрынғы «Алғабас» совхозының орталығынан 25 шақырым жердегі «Қызыл үйде» медресе мен үйінің орны сақталған. Сайдалы биге Бұзау жиен: Дәм желініп біткен соң, кеңес құрады. – Мына жиенің, бір үлкен іске талаптанып жатыр, не дейсіздер? - дейді Толысбай. Содан бәрі ақылдаса келіп, Өтжан бидің айтуымен Бұзаудың жасын 19-да деп көрсетіп, құжат дайындатады. Сайдалы би батасын береді. Бұл – 1882 жылы болған оқиға. Жұрт тарауға бейімделгенде Толысбай: - Бұзау балам, нағашыңның ат-көлігін дайында, - деп иек қағып ишара жасайды. – Мақұл, - деп Бұзау сыртқа шығып кетеді де, кермеге бір ат әкеліп байлап: Дайынбыз, - деп хабар айтады. Жұрт далаға шыққанда кермеде тұрған Толысбайдың бәйге Торысын көреді. – Оу, Бұзаужан-ау бұл емес еді ғой, - деп қалыпты баласына қабақ шытып, сонда Сайдалы би: - Оқасы жоқ, «ниет қабыл» деген. «Ал мынау Толысбайдың бәйгеге шауып жүрген аты ғой, өзі-ақ мінсін. Бұзаужан ниетін қабыл, қадамың құтты болсын, әмин», - деп риза болыпты. Нағашысының батасы қабыл болып, Бұзау ұзын-ырғасы 30 жылдан астам болыс болып, елге қызмет етіпті.<ref>«Жыр тұйғыны» Тағанбай қажы Құлманұлы А 2001ж</ref> ==БҰЗАУДЫҢ КЕРІМБАЙҒА БЕРГЕН СЫЙ-СИАПАТЫ== Ташкент базарынан елге қажетті дүние-мүлік алып келе жатып, Әулиеатадағы Керімбай болыстың Ақсарай атты керен сарайына тоқтаған біздің елдің жігіттері керуен сарайда бойы екі метрдей, сақалы белуарға түскен, ақ сазандай реңді Керімбай болысты көрген ауыл жігіттерінің бірі «нағыз маңғаз төбет екен» деп бірнеше рет қайталап айтып қалады. Бұл сөз Керімбай жағының жігіттеріне жетеді. Мына сөз шамбайына батқан Керімбай болыстың жігіттері керен түйелерін жүктерімен алып қалып, әдепсіз екі жігітті бір атқа міңгестіріп елге қайтарады. Бұл жағдайды естіген Бұзау болыс аылдың ақсақалдарын жинайды. Сабыр, сабыр, -деді Бұза оң қолын көтеріп, текке шласпалық. Мен білетін Керімбай болса біздің керенге тектен –тек тимеген шығар. «Бүгінгі ашуыңды ертеңге қалдыр»-деген. «Суайттың бәрі сырғақ, сырғақтың сөзі бір қап». Сендер щыңдарынды, болған жайды дәлме-дәл баяндандар!-дейді. Келген екі жігіт болған жайды толық баяндайды. Жағдайдың ақ-қарасына әбден қаныққан Бұзау болыс: -«Жақсы сөз тасты жібітер, жаман сөз басты шірітер», леп үнсіз қалады. Оның бұл үнсіздігін ешкім бұза алмады. Болыс сол ойланған қалпы көп отырды. Ақыры бір шешімге келген секілді. Үстіндегі жамылып отырған жібек шапанын серпіп тастады да: - Уа, жұртым, - деп дауысын кенеп алды да сөйлеп кетті. –Адам пенде. Ағаштың көркі жеміс болса, адамның көркі –жақсы іс. Инабатты болса-әйел, өнегелі болса-бала көрікті. Өзіңнің бағаңды біл. Ешкімді басыңба, басындырма. Шалқайғанға шалқай, ол құдайдың ұлы емес, еңкейгенге еңкей, ол –әкеңнің құлы емес. Аяқтың астында жатсаң басың аман қалады. Бірақ жаның арыңның садақасы емес пе! Ойлан! Қиын істе сыналған ерді тыңда. Ашу қысса-аузыңды жап. Біз де ашуды ақылға жеңдірейік. Бұл істі Керекеңнің білмеі де мүмкін. Намыстың отына жанған жігіттерінің ісі болса керек. Бірақ, болр іс болды, бояуы сіңді. Енді оның арты үлкен дауға айналып кетпеуін ойлайық. Ежелден іргелес қонған ағайын елдің, басымыз төсекте, малымыз төскейде қосылып жатқан жоқ па?! «Ел ағасыз, тон жағасыз болмайды» деген. Осында барлық игі жақсылар мен ақсақалдар жиналып отырсыздар. Біз тез арада Керімбай болыстың ауылына аттанамыз. Оспадар жігіттеріміздің айтқан сөздері үшін кешірім сұраймыз, ат-шапан айыбымызды ала барамыз. Байлам осы-деп шешім айтады. Көп ұзамай Бұзау болыс Керімбай болыстың ауылына барып, жігіттерінің істеген қылықтарына кешірім сұрап, ат-шапан айыбын беріп, достасып, керуенді түгел қайтарып алады. Осы жолы Керімбай болыстың ақылы мен әділдігіне, меймандостығына, адамгершілігіне риза болған Бұзау болыс оның біздің елге келіп қонақ болып кетуін өтінеді. ***** Алыстан арнайы іздеп келген қонағын Бұзау өзі қарсы алып, барынша сыйлап күтеді. Бұзаумен жақын танысып, оның сый-сыяпатына разы болған Керімбай 5-6 күннен кейін еліне қайтпақ ниет білдіреді. Бұзау осы төңіректегі найманның тәуірлерін жиып алып: - Мына Керімбай бізге сәлем бергелі келіпті. Енді еліне аттанғалы отыр. Оны немен қайтарасыңдар? – деп, ортаға ой салады. Содан ру басшылары ақылдаса келіп, Керімбайдың алдына 40 қара мал салып береді. Керімбай аттанар алдында Бұзауға рахмет айтып, мұны өз еліне қонаққа шақырады. «Оны құдай біледі, жолымыз түсіп, жолаушылап бара қалсақ, көрерміз», - деген екен. Қонақтар қайтуға рұқсат сұраған кезде Бұзау болыс: - Кереке, әлі де жатып-жастанам десең ел осы. Қош демейміз –деп әлі де қонағын күтуге даяр екендігін білдіреді. Керімбай болыс та елдің қонақжайлылығы үшін рахметін айтып: - «Кел демек бар, кет демек жоқ» деген ғой. Алайда аттанардың алдында айтарым, барында аз ғұмырды бағалай білмей қалмайық. Екі жақ құдандалы боп жатса, келіс-барысымыз да жиілер» дегенді айтады. Сонда Бұзау болыс тұрып: Кереке, бұл сөзіне әбден қосыламын. Ал аттанар алдында айып болмаса өзіңе бір-екі сұрақ қойсам деп отырмын. Оның бірі араларыңда қожа-молда бар ма? Мен көре алмадым-дегенде, Керімбай болыс: Жоқ Бұзау-деп жауап беріпті. Сонда Бұзау болыс: - Онда, Кереке, өлімнен қауіпің жоқ екен ғой- деген екен. Екінші сұрағында Бұзау болыс Керімбай болыстан: «Орысша оқыған балаң бар ма?»-деп сұрайды. Керімбай болыс тағы да «Жоқ» - деп жауап береді. Сонда Бұзау болыс тұрып: «Онда келешекте ел билейтін ұрпағым болсын деген ойың жоқ екен ғой, Кереке»- деген екен <ref>А.Ормантай «Керімбай болыс», 213 бет</ref>. Еліне жеткен Керімбай Бұзаудың сый-сыяпатын ауыл ақсақалдарына жеткізеді. Сонда олар «Егер Бұзау жолы түсіп, саған келе қалса, сен бір қараңды да қимас едің. Бұзау болысты шынында сенімен салыстыруға болмайды екен», - депті... ==БҰЗАУ БОЛЫСТЫҢ АРҒЫНДАРДЫ ТҮРМЕДЕН АЛЫП ШЫҒУЫ== Көкшетау уезінде болыс сайланарда үлкен лау-жанжал, талас болады. Нәтижесінде 5 адам Атбасардың түрмесіне түседі. Арғындар сол адамдарын түрмеден кепілдікке шығарып алатын адам іздеп, біраз жерді шарлайды. Олар ел арасында Бұзаудың есімін көп естіп, Шу жеріне бет бұрады. Келген адамдарға Бұзау қонақасын беріп қарсы алып, әңгімелерін мұқият тыңдайды. «Бір күннен соң қайтып оралыңдар, жауабын сонда беремін», - деп қоя береді. Істің ақырын созбауға бел буған Бұзау Атбасар жәрмеңкесінде жүрген шағырларды шақыртып, шабарман жібереді. Елдің ауызы дуалы ақсақалдарды, билері бас қосқан жерде болыс арғындардың жаңағы шаруасын ортаға салады. Шағырлар теріс мінез танытып: «Сен үшін біздің күйер жәйіміз жоқ», - деп ат-тонын ала қашады. Жиын тарқасымен болыс Жібектен туған бел баласы Ыбыраймен ақылдасады. «Балам, жас болсаң да сен менің бір тірегімсің ғой. Әкеңе ақыл қос», - дейді. Бала әкесінің шешіміне қарсы еместігің білдіреді. Арада зымырап күндер өтіп, жылға жақындайды. Өткенде келісімін бермеген ел ағалары: «Көкшетаудан адам келуші ме еді, еңбегің еш болады», - деп Бұзауды мазақ қылады. Бір күні Бетпақдаладан бес аттылы құлап, сыртта жүрген болыстың жылқышыларына жолығып: «Бұзау болысты іздеп, сәлем бергелі Көкшетаудан келеміз», - деп жөндерін айтады. Жылқышы жігіттер болса бұл хабарды болысқа жеткізіп, сүйінші сұрайды. Болыс сол жылы Шудағы екі қабатты үйінде қыстап отыр екен. Ол келген қонақтарын күтіп алып, шағырдың тәуірлерін шақыртуға адам жіберіп, бәрін жинап алады. Ол соғымға сойылған 60 жылқының етінен қонақтарға ас беріп, дастарқан жиыла әңгімесін бастапты: - Мына жігіттер бізден көмек күтіп, қолдарын жая келгенде, теріс қарадыңдар. «Не көрсе де өзің көр», - деп мені жалғыз қалдырдыңдар, бүгін міне сол ісіме алғыс айтып, бұлардың маған әкелген азын-аулақ сый-сыяпаты бар көрінеді. Соны сендерге сыйлағалы отырмын. Таңдағандарынды алыңдар, - деп бәйбішесі Жібекке белгі береді. Орам-орам мата, кілем, ішік, шекпен және басқа да жиһаздар бөлменің ортасына үйіледі. Бұған қосымша бір жүйрік арғымағы тағы бар екен. Ұзындығы соншалық – болыстың екі қабат үйінің қабырғасына ілгенде еденге тиіп тұратын ішік Мақат биге тиеді. Мақат – басына мол мал біткен, шағыр руының беделді адамдарының бірі болған. Басқалары да қолдарына тигенін алып, бұрынғы әбестігі үшін кешірім өтініп тарқасыпты. Болыс арғындарды екі-үш күндей қонақ етіп, жолға шығарып салады. ==БҰЗАУ БОЛЫСТЫҢ ТАПҚЫРЛЫҒЫ== Бұзау болыс жыл сайын жазда Ұлытауды жайлап Шу бойын қыстайды екен. Қыс түсе болыстың адамдары қазіргі Шымкент облысының Шолаққорған, Созақ аудандарының жәрмеңкесіне барып, мал сатып, астық алып, сауда-саттықпен айналысып қайтатын болған. Осындай базар кезінде Қоңырат елінің жігіттері Бұзаудың сауда жасауға келген адамдарын соққыға жығып, малдарын және астындағы көліктерін алып, өздерін жаяу қоя береді. Олар қаладан шыға алмай, елге хабар бере алмай, сол жерде ұзақ жүреді. Бұл хабар ел аузынан Бұзау болысқа да жетеді. Істің ақ-қарасын анықтау мақсатында Бұзау жанына өз адамдарын жинап, жолға шығады. Өз адамдарының хал-жағдайын көрген ол кек алуға бекінеді. Сол жердегі Найман руының жігіттерін жинап, бір күнде Қоңырат ауылын асты-үстіне шығарып, тартып алынған өз малдарын қайтарып алады. Олардың басшысын байлап әкетеді, еліне олжалы оралады. Арада он күндей уақыт өтіп, ел дүбірі басыла Қоңырат жігітін іздеп, 7 адам келіп, болыстан кешірім сұрайды, өз адамын босатуды сұрайды: «Ат-тон айыбымызды береміз. Шүкір, алдымызда айдаған малымыз бар. Жиған-терген жиһазымыз да жетерлік. Ендігі жерде екі елдің арасында мұндай бұзақылық болмайды», деп уәделерін беріп, жігіттерін босатып алыпты. Осы оқиғадан кейін екі ел арасында татулық орнап, онысы жылдар бойы жалғасын тапқан көрінеді. Бұзау болыстың батылдығына, тапқырлығына халқы риза болыпты. ==БҰЗАУДЫҢ БИДАШ АНАҒА КӨМЕКТЕСУІ== Ақмешіт уезінде қазіргі ([[Қызылорда облысы]]) Телікөлдің жағасында орыс, қазақ болып жыл сайын ел қыстайды екен. Орыстар су алып, балық ауласа, қазақтар азды-көпті малдарын бағып өмір сүріпті. Бір күні көлдегі ойықтан су ішкелі келген қазақтың жылқышыларын көрген орыстар оларды қуып, екеуін атып тастайды. Бұған ызы болған қазақтар жиналып, орыстармен соғысады. Осы соғыстың үстінде бір орыс соққыға жығылып, қайтыс болады. Жігіттерді ұрысқа бастап барған Бидаштың күйеуі қайдауыл руының жігіті Қодар екен. Болған оқиғаны тексере келгенде: «Орыстарды өлтірген мына мен деп» Бидаш қылмысты өз мойнына алады. Істің анық-қанығына жетпеген олар Бидаштың қол-аяғына кісен салып алып кетеді. Айдауда жүрген Бидаштың құлағына Бұзау болыстың қайырымдылығы жөнінде әңгімелер жетеді. «Бір көмек болса, осы адамнан болар» деп ойлаған ол Бұзауға хат жолдайды. Хабар тиісімен Бұзау мал-пұлын жинап, Бидашты айдауда жүрген жерінен босатып, аулына әкеледі. Бостандыққа шыққан Бидаш Бұзауға рахметін айтып, оған елдегі екі қызының бірін бермекші болады. Бұл кезде болыс екінші әйелі – Шекерайымды тоқал етіп алған кезі екен. Жас тоқалының үстіне тағы да қыз алуды қаламаған Бұзау Бидаштың жасы келіп қалған үлкен қызы Бибіаршаға көңілі кетеді. Бидаш 10 түйемен, 6 қанат ақ үймен қызы Бибіаршаны болыстың қолына өзі көшіріп әкеліп, уәдесінен шыққан көрінеді. Кезінде Бұзау болыспен Қожабай Тоқсанбайұлы дидарласып, сыйлас болған. ==Болыстыққа талас== 1882 жылдан бастап болыстыққа Толысбай ұлы Бұзау шығады. Осы жылы Сарысу болысында сайлау жүреді. Болыстыққа талас Бұзау мен Жауқашты Байдәулет баласы Қалманбайдың арасында өтеді. Бұл сайлау өте күрделі, шиеленісті жағдайда өтіп Бұзау жеңіп шығып правитель болып сайланады. Бұл таласта дүние-мүлік, мал да көп шығын болады. Мәселен Бұзау жағынан: 500 жылқы, 400 қой, 200 түйе, Қалманбайдан: 550 жылқы, 2000 қой. Келесі 1885 жылғы сайлауда болыстықты тағыда Бұзау жеңіп алады. Бірақ екі жақ келісімге келеді-алдағы сайлауларда болыстыққа кезектесіп сайлануға, сол себепті 1888 жылы болыс болып Қалманбай талассыз сайланды. Ал, 1891 жылғы сайлауда Қалманбай болыстықты бергісі келмейді. Мұның аяғы үлкен дауға, жанжалға, төбелеске дейін барады. Осы жанжалды басу үшін Атбасар уездый начальник әдейілеп өзі келіп, дауды басып болысты екіге бөлген: Сарысу және Құмқоңыр. Содан Кеңес өкіметі әбден бекігенше Шағыр елі өз алдына бір болыс болып, оны қайтыс болғанша Бұзау басқарған. Кейін баласы Ыбырай, одан кейін Қаражігіт баласы Мұқыш басқарған. ==Бұзау болыстың бір ісі== Бидаш Құдабай қызы Найман тайпасының Бағаналы ішіндегі Ибескеге жататын Мамай руынан шыққан Ұлытау – Жезқазған өңірінде ел арасында ақылдылығы мен тапқырлығы мен аты шыққан би-әйел. Өзі би, өзі болыс болғандықтан жауларыда аз болмаған, себебі талай жерде «байтал шауып бәйге алмас» деген нақылды керісінше дәлелдеген кісі. Телкөлде бір шаруамен жүргенде қаскөйлері осы көлде балық аулап жатқан бір орысты өлтірді деп жала мен Ақмешіттің (Қызылорда) түрмесіне қаматады. Ешкімнен Бидашты ақтап шығарып алатын көмек болмаған соң, сол кездегі атағы елге жайылған ақын Қожабай Тоқсанбай ұлы үш жүздің игі жақсыларына арнап арнау – өлең шығарады. Осы арнаудан үзінді: ...Жауқашты Барлыбай мен Қадыр, Қазыбай Ол күнде сияқты еді ел ағасы Азғана ауыл Шағырдан Бұзау шығып Болғын ешкімге олжа сыбағасы Артық деп қатарынан ойлаушы едік Сияқты Бағдаттың алма ағашы. Бұзау сен іске араластың он бес жаста Сондағы берген бағың тұр ғой баста, Бөрі алған Орал таудан сен ақиық Шүйіліп шарқ ұратын қия таста. Бұл арнауды Бұзау естіген соң елдің ақсақалдары мен ақылдасып, қасына Қарекеңді ертіп жол жүреді. Сол жолда қанша дүние-мүлік берілгенін кім білсін, сот үкімі бұзылып Бидаш түрмеден босатылады. Бидаш еліне келіп той-думан жасап, бой жетіп отырған қызы Бибіаршаны қалың малсыз, отаулатып болыстың қанжығасына байлайды. Бибіаршадан туған Бәкия атам. ==Болыстың екінші ісі== Бір жылы Атбасар жәрменкесінде Сарыаталық бабамыздан тараған Кәрішал, Бекболат, Саламат, Жауқашты, Шағыр руларының игі жақсылары базарлап жүргенде Қарекең бір жабық үйдің қасынан өте бергенде іштен кереге көзінен наймандар барма деп айқайлаған дауыс есітеді. Жақындап келіп ия найман мен дейді. Сіз найман болсаңыз бізге Бұзау деген болыс керек еді, сол кісіні тауып тілдестерсеңіз екен деп жалынады. Қарекең болысқа барып хабардар етеді. Болыс келгенде үй ішіндегілер - біз Арғын ішіндегі Атығай – Қарауылдың азаматтары едік, бір жала мен қамалып қалдық. Өз ағайындарымызға хабар салып едік, ешкімнен жақсылық болмады. Естуімізше бізге сіз ғана көмек бере аласыз. Сонда мен не істеуім керек деп еді, сіз 1000 сом залог беріп бізді босаттырсаңыз, Алла жеткізсе келесі жылы осы уақытта берген ақшаңызды қайтарамыз деп ант етеді. (Ол кезде 1 қой-3 сом, ал 1 ат-25 сомболған. Сонда 1000 сомға 333 қой, немесе 40 жылқы келеді). Болыс көп сөзге бармай залогты төлеп босаттырып жібереді. Сонымен келесі жылы жәрменкеге барып 2-3 күн қалғанда бірге барған игі жақсыларының арасынан қаңқу сөздер де шыға бастайды – танымайтын, білмейтін, туыс-жекжатта емес адамдарға ақша беріп, ол қайта оралмас дегендей. Дегенменде, болысты сыйлайтындықтан сондай саудаға апарған заттарын, малдарын базарға салмай ірке тұруларын, артын бағуды ойластырады. Уәделі күнде туады, бірақ босатылғандардан хабар болмайды. Болыс саспай 1-2 күн күте тұрайық дейді. Айтқанындай-ақ келесі күні пар арғымаққа пәуеске жеккен әлгі азаматтарда келеді. Кешіккендерді жердің шалғайлығын, басқа бір жедел шаруаның қол байлау болғандығын айтып кешірім сұрап былай деген екен – «сыртыңыздан күн салып қарап келдік не артқы жағыңызда, не бергі жағыңызға жоқ, өз басыңызға бөтен біткен қандай ерлік және бақыт» дей келе ақша мен қоса болысқа жанат ішік жауып, пәуескені аттары мен сыйға тартқан екен. ==Бұзау болыстың дипломаттылығы== Бұзау болыс тек қазақ зиялыларымен ғана емес басқада ұлттардың ел басқарған ұлықтарымен өнерліөнепаздарымен де жақсы қарым қатынаста болған<ref>«Керімбай болыс» Амангелді Ормантай. Алматы қ., 187 б.</ref>. «Қара құнажында» отырған Бұзау болыстың үйінде қырғыздың манаптары мен ыраларының қонақ болыпты. Бірнеше күн қонақ болған қырғыз манаптарының жасы үлкені: «Бұзау болыс, біз аттанайық. Келген мәселеміз оң шешілді. Рахмет!» деп қонақтар атынан рұқсат сұрайды. Сонда болыс: «Кел деген бар, кет демек жоқ деген. Сіздерге де рахмет! Ауылымызды ән мен жырға бөлеп барасыздар. Ел іші-кеніш, Ер ісі-кеоіс. Жолдарыңыз болсын!» деп қонақтарды аттандырып тұрып: «Орамал тон болмайды жол болады. Мына қос сәйгүлікті жетектей кетіңіздер» деп, қонақтарына сүліктей екі қарагерді сыйға тартады. ==Бұзау болыс-бедел хажы== Бедел хажы дегеніміз- өзі Меккеге хажылыққа бара алмай, орнына бара жатқан адамнан әдейлеп қаражат жіберіп отырған мұсылман баласын Болыс бір емес мұндай жайды жылда жасап, Меккеге баратындардың басын қосып, бұрын барғандармен жолықтырып жол жайын, қаражат жайын, не істеу керектігін ақылдастырып, өзі шығарып салып отырған. Меккеге барғандар Мұхаммет ғ.с мешітінің бас имамына жолығып болыстың берген қаражатын өткізіп отырған. Ал мешіттің бас қақпасында Толысбай ұлы Бұзау үшін екі бас намаз оқыңдар деп жазылған тахта тұрған. Екі бас намаз оқылмай мешітке кіруге тыйым салынған көрінеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қарағанды облысы тұлғалары]] [[Санат:1861 жылы туғандар]] [[Санат:1918 жылы қайтыс болғандар]] tmmozfcycz0nurxxnvtercrn1olpibx Құмай тазы 0 110255 3690317 3690119 2026-11-02T15:46:18Z ~2026-46472-89 184991 /* Құмай тазыларға қатысты наным-сенім */ 3690317 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{wikify}} {{Ит тұқымы |name = Құмай тазы |image = Тазы040.jpg |image_caption = Құмай тазы |height = 20см - 1м |weight = 600гр - 70кг |country = Қазақстан |year = |fcigroup = |fcisection = |fcinum = |fcistd = |category = |commons = Tazi (dog) |wikisource = }} '''Құмай тазы''' — қазақтың дәстүрлі ит түрі, ұлттық, жеті қазынаға жататын жануар. == Иттің таралуы мен түрі == Мезолит дәуірінде қолға үйретілген ит екі түрлі жабайы тұқымнан: оңтүстікте шиебөріден, солтүстікте қасқырдан шығып, жер бетіне тегіс тараған хайуан дейді қазіргі ғылым. Иттің шығу тегі туралы бір ғана ортақ ит тұқымынан бастау алған және түрлі тұқымдар ұзақ эволюциялық тарихи дамудың нәтижесі деп қарайтын монофилетикалық және көп негізден шықты дейтін полифилетикалық теориялар бар. Жартас бетіне салынған суреттерді есептемегенде тазыға ұқсас кейіптегі бейнелер Мысыр перғауындарының [[ескерткіш]]терінде бейнеленген. Осыдан 3400 жыл бұрынғы деректерде ұзын сирақты тұрықты, тұмсығы үшкіл, құлақтары тік, құйрықтары иректеліп дөңгеленген иттер бейнеленген. Қысқасы олардың сұлбасы тазыға көбірек келіңкірейді (ат пен иттің басқа тұқымдары бұдан көп кейін бейнеленген, яғни кешірек қолға үйретілген). Тазының шыққан жері, мекені туралы мәселе аса тартысты болғанымен қазір адамзаттың көбі [[Солтүстік Африка]] мен Оңтүстік-Батыс Азияның үстіртті даласы деп түсінеді. Қазіргі кезде тазының таралған аймағында оған жақын тұқымдас деп айтуға келетін екі түрлі ит тұқымы бар: ол Абиссиния иті (бірақ оның 6 азу тісі бар, әрі шиебөріге жақын. Күллі ит тұқымдасының азу тісі 8) және үнділердің дол (колсун) иті. Соңғы тұқым тазы тәрізді аңды үндемей баспалап келіп алады, көп үрмейді, әрі батыл, түсі түлкіге ұқсас. Бірақ олар ну орманды мекендейді, қимылы баяу, аяқтары шомбал. Мысыр перғауындарының итіне ұқсайтын, Судан мен Кордофанда тағылау, кесек бітімді иттерді тазының ең көне "туысқаны" деп долбарланады. Бірақ [[Ніл]] дариясы аңғары қолға үйретілген тазының шыққан жері деп саналады. Ол аумақтан Араб түбегіне, ары қарай [[Кіші Азия]] мен Парсы жеріне, онан әлемге жаппай таралған делінеді. Осылай таралған иттер бірнеше ондаған ғасырлар барысында жергілікті жердің аумалы-төкпелі ауа райына үйлесіп, түрленіп сұрыпталып отырды. [[Еуропа]]ға қарай арийлермен келген тазы тұқымды иттер кеңінен таралып, аңшылық пен күн көрудің негізгі арқауына айналды, солтүстікте Балтық теңізі жағалауына таралды. Ал тазылар бұлардан кейінірек батыс [[Африка]]дан көне [[Испания]] (Иберия) жері арқылы кельттерге, Галлиялықтарға жетіп, солардың атымен аталатын тазы тұқымдары пайда болғандығын Ұрым заманындағы жазбаларында жазылған, онан әрі [[Ирландия]], [[Шотландия]]ға дейін таралған. Соның айғағы қазіргі әлемдегі көптеген ит тұқымдарының аталған қарт құрлықтан кездесуі. Орта ғасырда тазымен аң аулау, тазыны тарту ету еуропалықтарда үлкен қызығушылыққа ие болған. Әсіресе, ағылшындарда таза қанды тазы иттерді сұрыптау, белгілі мақсаттарға пайдалану кеңінен етек алған. Ал араб бәдеуилерінің ермегі болған тазылар арабтардың дін тарату жорығы кезеңінде [[Азия]]ға кеңінен таралған дейді зерттеушілер. Дін таратумен тазы да бірге келді деуінің себебі [[ислам]] діні таралған аумақта, дәлірек айтқанда [[Алтай]], [[Гималай]] тауларына дейінгі аралықта (батыста [[Испания]] жерінедейін) арабы тазыға ұқсас иттер ұшырасады. [[Орта Азия]]ның қатал табиғатына үйлесу үшін тазыларды ғұндардың итінің сипатына ұқсайтын ұзын сабалақ жүнді, салпаң құлақты жергілікті тұқыммен будандастырып, жаңа сұрып - шығыстың салпаң құлақ тазысы дүниеге келді. Оның құйрығы мен шонданайы ұзындау, сабалақ жүнді иттер еді және оның пайда болған және таралған аймағы тарихи кезеңіне қарай бұл тұқымды "турік-татар тазысы" деп атауға болады дейді. Батысқа қарай ығысқан түрік халықтары өзімен бірге салпаң құлақ тазысын ала келіп, оңтүстік орыс даласы мен күңгей шығыс [[Еуропа]]да тазыға ұқсас жаңа ит тұқымдарының пайда болуына негіз етті... Ал [[мұсылман]] емес халықтарда тазы мүлде беймәлім деуге келеді. Атақты [[Марко Поло]] моңғол императорларында аушы құстар мен басы қазандай, кесек тұлғалы иттер туралы тамсана жазады. [[Монах Иакинф]] қытайлар [[Шығыс Түркістан]]ды иеленгеннен соң ғана тазымен етене таныса бастаған дейді. [[Махмұд Қашқари]]дің "Диуани лұғат ат-түрік" сөздігінде (ХІғ.) "тайған" сөзін келтіріп, оған "тазы, алғыр ит" деген анықтама берді (Қашғари М., Түрік сөздігі, А., 1998, 3-том, 238-бет). Қырғыздар осы күнге дейін тазыны "тайған" деп атайды, ал, өзге түркілерде тазыны "тазы", "тази" деп атау қалыптасқан. Қазақтар иттің еркегі - төбет немесе арлан, ұрғашысы - қаншық, бірге туғаны - ұялас, кішкенесін күшік дейді =="Ит жақсысы - тазы" туралы түсінік== "Ит жақсысы - тазы" туралы түсінік. Жақсы иттер жайлы қазақта ертегі, аңыздар көп. Қазақтың ұғымында ең жақсы ит-құмайды иттен емес, "италақаз" дейтін ала құстың жұмыртқасынан шығыпты мыс, - дейді. Ол құс қасқыр мен аюдың ескі апандарын немесе таудың үңгірлерін мекендейді. Құмай тазы туралы аңыз-әфсаналарға зер салатын болсақ, иттің тотемдік табынуы (культі) және күнделікті өмірдегі таза практикалық пайдасынан болса керек. Ит табынуы (культі) аңшылық дәуірінде шарықтау шегіне жетіп дәріптеліп, түркі-моңғол халықтарының арасына ителгі, италақаз, құмай тазы туралы аңыздар (мифтер) кеңінен таралған. Құмай ит туралы аңызды кезінде Ә.Диваевта жазып алған. "Қазалы, Перовск, [[Шымкент]] уездерінің қазақтарынан өзінің лақап аты бойынша бірегей құс - италақаз жөнінде біздің әлденеше рет естуімізге тура келді. Италақаз жұмыртқасын елсіз және биік төбелердегі ескі, айдаладағы мазарларға салады, ол үшін сол жерден әр түрлі аң және басқалар тастап кеткен інді пайдаланады. Жұмыртқадан "құмай" деген лақап атқа ие болатын тазы ит шығады. Олар титімдей болып жарық дүниеге келеді, төстері қара ала болады, керемет шапшаңдығымен, батылдық және ептілігімен ерекшеленеді. Құмай қуған аңшылықта одан бірде-бір құрбаны қашып құтыла алмайды. Кейбір қазақтардың нық сенімі бойынша, италақаздың етеккірі келеді, осы себепті бұл құстың еті тағамға пайдаланылмайды."[[Сурет:Тазы050.jpg|left|thumb|300px]] Осыған ұқсас аңызды [[Сәкен Сейфуллин|С.Сейфуллин]] да жазады: "Сары ала қаздың жүмыртқасынан кейде күшік туады екен. Сол құмай болады. Оны тәңір берейін деген адамға кез қылады. Сары алақ аздың ай сайын әйелше айызы келеді". Бұл аңыздардан ит пен қаздың бір тұқымнан тарайтындығы көрінеді. [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Зайсан ауданы]], Кендірлік өзенінің Сайхан және Сауыр тауларын жарып өтетін тік жартастың кемерінде "құмай ұясы" деген, орны күркенің орнындай құстың ұясы бар. Ағаш бұтақтарынан, сарғайған шөп қалдықтарынан салынған ұя әлі тұр. "Ұясы осындай үлкен болғанда, жұмыртқасы қандай болды екен?" - деп таңғалысады. Тазы ит осы ұяны мекендеген алып құс - құмайдың жұмыртқасынан шығыпты. Қазақта "құмай тазы" деген сөз бар, жақсы, жүйрік, алғыр тазыларды "нағыз құмай тазы", - деп жатады. ==Құмай тазылардың тұқымы, түрі== Тазы қазақ даласына сақ заманында келген деп шамалауға болады. Шамамен 2000-2500 жылдар бұрын болса керек. Кейбір тасқа қашалған петроглифтердегі тазыға ұқсас аңшы иттерінің бейнесіне қарап, бұдан да ертерек замандарда да болған ба деп болжам жасауға да болады. Дегенмен тақыр тазылар осыдан бес-алты мың жыл бұрын перғауындар заманында өмір сүрген. Әйгілі Тутанхамон қабірінің ішінде ажал құдайы Анубис - қара түсті тазы бейнесінде бейнеленген. "Қазақ тазысының түп атасы арабтың салюкиі, ол қазақ даласына [[ислам]] дінін таратқан араб жауынгерлерімен бірге келді",— деген нұсқаны ұсынады. Шынымен, салюки [[Орталық Азия]] мен [[Кавказ]]ға, Таяу Шығыс пен [[Иран]] арқылы таралған. Қазіргі салюки тұқымдары қазақ тазысына өте жақын, тек тұрқы сәл ұзын, бойы сәл сұңғақ, бірақ пошымы мен сымбаты өте жақын келуі олардың туыстығын қуаттайтындай. Төрт мың жылдай тарихы бар ол иттердің атауы құм астында қалған Арабтың Салюк қаласының атымен байланысты туған атау. Дегенмен ол тұста шумерлерге, ассириялықтарға да таралып үлгергенге ұқсайды. [[Сурет:Тазы030.jpg|left|thumb|300px]] Аң қағатын итін қазақтар "тазы" атауының мәні парсының "таза, алғыр, жүйрік" деген мағынадағы сөзінен шыққан. Бәлкім тазы - таза - таза қанды деген мағынадағы сөзінен туған, ықшамдалу заңдылығына байланысты тазыға ауысуы мүмкін деп жорамалдайтындар да бар. Қазақ тазысы мен ауған тазысы [[Орталық Азия]]ға парсы тазысымен бір дәуірде келіп, оны сақтар мен ауғандар жергілікті табиғи жағдайдың ерекшеліктеріне сай жетілдіріп, қолдан сұрыптап өткізгенге ұқсайды. Дегенмен соңғы кездегі зерттеулер [[Орта Азия]]да таралған тазыларды арабтың слюгги (слугги) аңшы иттерімен будандасудан пайда болған жергілікті тұқым деп есептейді. Тазының отаны [[Қазақстан]] және [[Түркменстан]] (әредік [[Өзбекстан]] жерінде де өсіріледі) деп есептеледі. Түркмен тазысы қазақ тазысына қарағанда бітімі ұсақтау келеді. Тазы итті Орта Азияның көз жетпес кең даласының тұрғындары арабы иттерді жергілікті тұқыммен будандастыра отырып, сұрыптау нәтижесінде шыққан ат үстінде аң аулайтын бекзадалар мен дегдарлардың ермегіне және малшы-бақташылардың күн көрісі үшін қызмет еткен тұқым деп есептейді. Қалай дегенмен VII-VIII ғасырларда қазақ жеріне дін тарата келген арабтармен келген тазы тұқымынан аңшы иттер тарихы басталады. Сонымен бірге жергілікті жерде қалыптасқан тұқым деген тазының пайда болуы туралы екі түрлі көзқарас бар. Кезінде орыс отаршылдары көптеп келе бастаған замандағы зерттеу нәтижелеріне қарасақ (Я.Полферов пікірінше) қазақ жерінде [[Орта Азия]] тазысының өзіндік бір тармағы көбірек таралған. Оның бойында таулық және қырымдық тазыларға жақындығы басым болған. Қолдану жағдайына байланысты тазыларды далалық және таулық деп бөлген: далалығы бойы сұңғақ, жазықта алғыр болса, таулық тазы бітімі кішкене, қия жартастарда жақсы жүгірген. Қазақ тазысына өте жақын туыс болып есептелетін ауған тазысының да тақыр жүндісі жазық аумақта, ал үлпілдек жүндісі суықтау солтүстік аймақта таралған. Ал қазақ тазысы орыстың аңшы тазысының пайда болуына септігін тигізген. Алайда, қазақ жеріне тазы тұқымы онан да бұрын, дәлірек айтқанда сақ заманында келген. Оның дәлелі тазы пошымды иттердің жартасқа салынған бейнелері, атаудың өзінің көне парсы тілінен туындауы тегін емес, оның таралуы перғауын иті - салюки - парсы тазысы, ауған тазысы және қазақ (сақ) тазысы деген болжамды ұсынады. Қазақтар тазыны жарғақ құлақ тазы және шашақ құлақ тазы деп екіге бөледі. Оның бірін салюкиден, екіншісін слюггиден таралған тұқым дейтіндіктен біріншісіінің құлағының жарғағы үлкен, екіншісінің құлағында көп жүн өскен. Шынымен-ақ жарғақ құлақ тазының құлағында ешқандай жүн болмайды, ал шашақ құлақ тазының құлағының жүні үзын, шашақ тәрізді болады. Ал бұған қоса "дүрек" (дүрегей тазы) деп аталатын тазы мен қазақы иттердің будандасуынан шыққан терісі қалың, суыққа шыдамды, денесі кесек, қасқырды алатын батыл тұқымы да кездеседі. (Дүрек немесе дүрегей тазы қасқырдың аяқ тарамысын қиып жібереді.) Тазы - орташа ғана бойы бар жүйрік ит, жүні тықыр, оның есесіне, құйрығы мен салпаң құлағының ұшын ұзын шашақты жүн басқан. Басқа аңшы иттерге қарағанда бұлар ақылдырақ, иесіне шын берілген, адамға жұғысқыш, ал өзге иттерге өшпенділеу келеді. Өздері өте батыл әрі орасан жүйрік болады. Тазылар күшті болмайды, бірақ денелері сидам, арық, жеңіл, жүйрік әрі өжет келеді. Олар қуса жетеді де, қашса құтылады. Қоян, түлкі сияқты ұсақ аңдарды олар құтқармайды. Айлаға икемділігі сондай, тазылар аяғын сындыру, қайыру, мойнын шығару деген кінаратқа ұрынбайды. Тазыларды тұқымына қарай қазақтар құмай, құмай тазы; таза қандылығы мен түгіне қарай құны, құны тазы; будандасқан болса дүрегей, дүрегей тазы, қайың, қайың қаптал деп бөледі. Мұның соңғылары қасқыр алатын күшті иттер. Олар жалғыз-жарым да, екеулеп немесе тобымен жүріп, "ұтылап" аң алады, ал үйретілген болса, аушы құспен де тізе қосып қимылдайды. Тазы иттердің түгі салыстырмалы түрде аз, сұйықтау келеді. Ал кескін-сымбатына қарай таулы, орманды өңірдегі аңшыл иттер ірі сүйекті, шомбал денелі болса, далалы, құмды өңірлерде дене бітімі шағын, шарғылау келеді. ==Қазақ жерінде таралған тазының бірнеше түрі бар== Қазақ жерінде таралған тазының бірнеше түрі бар. Мысалы, самарқанның тазысы - аласа бойлы, бірақ мүше-мүшесі әсем де сүйкімді болған. Жем бойы мен [[Aтыpay]] бойындағы қазақтардың тазылары - табан жүні мен құлағындағы шашағының ұзындығымен ерекшеленеді. Ең соңында, [[Оңтүстік Сібір]] тазыларына келер болсақ, олар табанының сүйірленіп бітісімен, сондай-ақ өздерінің өте күштілігімен дараланады. Бұлар [[Ертіс]] бойында таралған. Ал орыс деректерінде [[Түркістан]] тазысы аталған тазылар қазақ жерінің оңтүстік пен солтүстік-батыс өңірлерінде көптеп таралған. [[Сібір]] тазылары қазақ жерінде ғана емес, батысқа дейін жеткен таңдаулы аң алғыш тұқым. 1889 ж. Сібірде самоед тайпалары арасында үш ай болған британ зоологы Ернст Килбурн, онан кейін [[Орал]] бойына және Батыс Сібірден әкелген ит тұқымын лайкаға ұқсас самоед тазысы атаған тұқым осы атпен [[Еуропа]]да таралған. Қазақ жерінде тазының құмай, қайың қаптал, ауған, орыс, түрікмен деген түрлері ұшырасқан. Қазақы тазыны тау тазысы және дала тазысы деп бөлген. Шоқтығының биіктігі 80-85 см аралығында. Ал қазақ тазысына ең жақын деп айтып өткен ауған тазысы әлемдегі ең дегдар тұқымға саналады, бойы 70-74 см, мінезі қатаңдау болғанымен иесіне шексіз берілген, тамаққа талғампаз, жеке емес, иесімен бірге үйде тұрғанды сүйетін тұқым. Ол өз олжасын көзімен торуылдап, жіті бақылау арқылы алады. Тіпті иесінің көмегінсіз өз бетімен аң аулайтын тұқым. Оның әлемге кеңінен таралып, үлкен қызығушылыққа ие болуы - батыс елдерінің әскери жорықтарымен тура байланысты. XIX ғ. екінші жартысынан батыс әлеміне белгілі болған ауған тазысын британ әскерилері алып келген, 1907 жылдан тіптен көптеп келіп тазының түрлі желілерін (линияларын) [[Еуропа]]да дүниеге әкелген. Дегенмен онан сәл бұрын 1809 ж. салынған сүрет, 1813 ж. [[Лондон]]да жарық көрген болатын. 1920 ж. Ауғанстанның оңтүстігіндегі Балукыстаннан апарған тазы [[Шотландия]]да, солтүстіктен апарғаны [[Англия]]да, онан әрі [[Америка]] құрлығына таралып, дербес желіні (линияны) дүниеге әкелген. Теңдесі жоқ сұлу бітімге ие ауған тазысы мен араб салюкиін өсіретіндер арасында 1960 жылдардан бастап Dog World кәсіби журналының бетінде басталған дау әлі бір мәмілеге жеткен жоқ. Бір тобы (Waters бастаған) тазыны салюкиден шыққан дейді де ежелгі Мысыр мен [[Месопотамия]], парсы жерінде табылған б.з.д. 4 мың жыл бұрынғы ит қаңқалары Ауғанстан жерінен ұшыраспайтындығын алға тартады. Сауда-саттық арқасында ауған жеріне әкелінген иттер жергілікті ортаға бейімделген дейді. Оған қоса салюкидің иығы мен санына, кейде басына қарай үлпілдек, мақта тәрізді жүн ұшырасуы сирек кездеспейді деген уәжді алға тартады. Ауған жеріне жеткен салюки биік таулы өңірге бейімделуден жүні қалың, жүндес болып, ұзара түскен, тіптен жағы, арқа жота, құйрығына дейін түк біткен. Ауған тазысының 6 бірдей сұрпы бар болғанымен климаттық негізінен екі түрге бөледі: күнгей, батыс өңірдегілері жүндері сұйықтау әрі ашық түсті болса, солтүстіктегілері баран түсті, қою жүндес. Кезінде қазақ жерінде кең таралған тазы иттердің Кеңес өкіметі жылдарында санының күрт кемуіне алаңдаған осы тақырыпты арнайы зерттеген А.А.Слудский дабыл қағып, оларды қорғауға алу қажеттігін ескерткен еді. Алайда Кеңес өкіметі кезіндегі отарлаушылық саясат жергілікті жердегі елдің бет бейнесі мен жердің экологиясына ғана зардабын тигізіп қойған жоқ, тіптен ит пен тазының тұқымына да салқынын тигізді. "Әр кезеңде қазақ жеріне келген бөгде ұлт-ұлыс өкілдерінің өздерімен бірге ала келген иттерімен араласып, будандасқан соң небір түрлі дүрегей тұқымдар пайда болып, тазы мен төбеттің тұқымы азып кетті",- дейді итбегі (кинолог) мамандар. Қолда қалай болса солай ұсталған тазылар осылай дүрегейленді, мылтықтың көбірек қолданылуы олардың аңға пайдалану парқын азайтты. Осы мәселе дер кезінде көтеріліп, [[Түркістан облысы]], [[Түркістан ауданы]], [[Бәйдібек ауданы]], тазыларын көптеп әкеліп қан жаңғырту, тазы тұқымын сақтап қалу шаралары жүрілген-ді. Тазылардың түр-түсіне тоқталар болсақ, қазақ жерінде кездескен тазылар туралы деректерде оның қара, сары, көкшіл сұр болады. Көк тазылар өте жоғары бағаланады. Егемендіктен соңғы жылдардағы кәсібилер мен әуесқойлардың тізе қосып қимылдап, ұлттың дәстүрлі мәдениетін замана талабына сай ермек ісіне (хоббиына) айналдырған азаматтардың қолдауымен қазір тазы тұқымын сақтап қалу, санын өсіру, асылдандыру, түрлі кәсіптік шаралар ұйымдастыру арқасында қазір [[Қазақстан]]да таза тұқымды тазылардың саны жарты мыңнан ғана асты... [[Сурет:Тазы020.jpg|thumb|350px]] Қасқыр мен түлкіні қатар алатын қазақ (қыпшақ) тазыларымен будандастырып, тұқымын асылдандыра отырып Орталық Россияда аң қағатын орыс тазысының (борзая) кейінгі орта ғасырда дүниеге келгендігі тарихтан белгілі. XI ғ. француз Генрик I үйленген орыстың Мудрый Ярославтың қызы некесі кезінде орыс тазысы борзая туралы алғашқы дерек жазылған. Олар аң қаққыш, әрі суыққа төзімді, ұзақта суыт жүріске шыдамды, жүріске мықты келетін борзаямен аң аулау 1861 ж. басыбайлылықты жойғанға дейін жақсы дамыды. Өздерімен бірге батысқа қарай алып жеткен ит тұқымдарын сақтап қалған Анадолы түріктерінде қаңғал (қаңлы), ақбас, қарабас деп аталатын, ал мадьярларда (венгрлерде) кувас, комондор (құмандұр) аталатын иттің тамаша тұқымдары бүгіндері әлемге әйгілі. ==Тазы иттің бітімі туралы== Тазының екі аяғы дене тұрқымен салыстырғанда ұзын болуы, оның қозғалысына қолайлылық тудырады. Оған қоса артқы аяқтары мен ондағы бұлшық еттер өте жақсы дамығаны, ал құрсағы жіңішке болып қазақтар "қаншырдай" қатқан деп атайтын іші жотасына қарай жақын бітуі тазының қозғалысын өте қолайлы етеді. Биіктігі сиырдың бұзауындай, көсілгенде есік пен төрдей жерге жететін келісті қазақ тазысының адымы ұзын, қимылы ширақ, ұмтылған жерден шабан-шалағай аңды құтқармайтын алғыр келеді. Тазының жылдам, ширақ қозғалуына оның сүйек қаңқаларының берік жетілгендігі, шеміршек, жұлын-тұтасының, сүйектер мен сіңір-тарамысының бір-бірінің қимыл-қозғалысын икемдей, шапшаңдыққа келтіре алатындығымен тура байланысты. Мойын омыртқа жетеу, ауыз омыртқасы қанаты жұқа, жалпақ, артқа қарай көсіле жатқан, үстінде шүйделі төмпегі болмайды. Арқа омыртқа он үш, олардың жоталық өсінділері жуан, алдыңғы омыртқалар да иіле келген. Оған ұштасқан он үш жұп қабырғаның тоғызы дөңгеленіп, иіліп тұрады. Олардың ұшы бір-бірімен біте қайнасып кеткендіктен, төстің етегінде бар болғаны сегіз (!) өскін байқалады. Көкірек қуысының тереңдігі қабырғалардың ұзындығына тікелей байланысты. Шоқтығы денесінің артқы жағынан биіктеу келеді. Иттің бел омыртқасы жетеу, қанаттары алға сүйірлене жантайған, ұштары жуандау. Арқа жон тұсы төмен қарай ойысып, қайқы белденіп келеді де, бел тұсынан жоғары қарай томпайып кетеді. Тұрық тұтасының ең қозғалмалы бөлігі болып саналатын құйрық омыртқалар саны итте 18-22, артқа қарай кішірейе береді. Дегенмен бұлшықеттің омыртқалық басы алғашқы құйрық омыртқаларынан басталады. Төс сүйегі бір-бірімен шеміршек арқылы байланысқан, пішіні төрт қырлы сегіз буынтықтан (сегменттен) тұрады. Оның дөңгелек жиектігі, тұтқасы мен семсер тәрізді шеміршегі мөлшері жағынан кішілеу және жалпақ болып келеді. Итте жауырын қыры буын ойысына дейін созылған, құстұмсық өсіндісі шодырайып шыққан, оған сіңірлі еттер берік бекіген. Иттің ортан жілігі жіңішке, асықты жілігі иіліп келген, ал тоқпақ жілігі жіңішке, төменгі басы сәл иіліңкіреп тұрады, бас жағында тесігі көрінеді. Ит тізесінің төменгі қатарында кәрі жілік және ортаңғы сүйектер қосылып кеткен, әрі сәл ғана иіліңкі келеді (кәндек иттерде ол өте иілген). Ал жіліншік сүйектері жақсы дамыған. Олардың шеткісі қысқа, ортасындағы екеуі ұзын болғандықтан, ортадағысының (үшінші, төртіншісінің) ізі анық түседі. Бірінші башпайы (ол көп иттерде болмайды немесе екінші башпаймен ұстасып кеткен) қысқа болғандықтан ізі жерге басылмайды. Бақайдың ұзын жазғыш бұлшықеті алдыңғы асықты жілік бұлшықетін жауып жатады және екінші және шеткі бақайларға бекиді. Иттің бөксесі мен саны өте күшті әрі қуатты келеді. Олар денені алға лақтырып, тазылардың қозғалысына екпін беретін, алға қарай серпінді итермелейтін қызмет атқарады. Сонымен бірге, әсіресе тазының мойын, арқа және жамбастың жалпақ еттері, мықынды бүгетін және құйымшақ еттері, құрсақ қабырғасының айқыш-ұйқыш келген еттері мен төс бұлшықеттерінің жақсы дамуы - оның шапшаң қозғалысының бірден-бір кепілі. Бұлшық етіндегі талшықтары басқа жануарларға қарағанда салыстырмалы түрде көп. Итте өкше бұлшықеті болмайды, тек тобық сүйегінің сыртқы байламымен асықты жіліктің айдаршығынан басталады. Иттің басындағы ми сауыты мен бет көлемі бір-біріне пара-пар, яғни 1:1 шамасында. Бас сүйегі екі-үш қабат қабыршақшадан тұрады, орталары ауаға толы келеді. Итте сүт тісі 28, ересектерінде 42 тіс болады, олар қысқасауытты тістерге жатады. Тұрақты тістердің жанасу беттерінде үш-үштен өткір тісшелер болады. Сойдақ тістер конус тәрізді, бір ғана тісшесі бар, көлемі кішілеу тісті "ит тіс" дейді. Тістер қабу, қорғану, ұсату міндетін атқарады. Жақсы тазылардың астыңғы, үстіңгі тіс қатары бір-бірімен жымдасып тұрады, яғни жоғарғы маңдай тіс сыртынан 1/3 бөлігіне дейін айқасып келеді. Ондайда артқы азу тістер бір-бірімен беттесіп келеді. Аң алатын иттің жотасы, жоны кейін толық бұлшық етті нығыз болып келеді. Терең келген төс жағынан құрсағы артқа қарай дөңгеленіп келіп құйымшақтың тұсына неғұрлым жақын орналасқан. Ондай кейіпті қазақтар арыстанның ұрғашысының құрсағына теңеп, "қаншырдай қатқан" құрсақ деп есептейді. Қарын мен ішектердің сыртынан шарбы жауып тұратындықтан, құрсақты суық тиюден сақтайды. Сондықтан иттер суық сазды жерлерде бауырын төсеп жата береді. Ит бауырының салыстырмалы мөлшері басқа жануарларға қарағанда көлемді келеді. Итте жүрек 3-ші қабырға мен 7-ші қабырға аралығында жантая орналасқан. [[Сурет:Саяхатшалық010.jpg|left|thumb|450px]] Иттің еріндері жұқа және нашар қозғалады. Ауыз саңылауы ұзынынан созылып, оның езулері үшінші-төртінші азу тістерінің қатарына дейін жетеді. Төменгі ерні алға салпиып озып шығып тұрады. Иттің өңеші орасан үлкен болып кеңи алады, оның асқазанға ұласқан тұсында жауып тұратын "қақпақ" тәрізді өскіні болмайды. Сондықтан да ит өте оңай құсып тастайды. Саятта итті тамақтандырмай шығуға тырысатындығы соған байланысты. Құрсақ пен кеуде қуыстарының арасындағы көк ет тыныс алуда қосымша міндет атқарады. Итте күрек тістері жақсы жетілген, сойдақ тістері жіңішке әрі иіліп келген, ал азу тістері доғал әрі шайнауға бейімделген. Иттің астыңғы, үстіңгі тіс қатары жақсы жымдасып, үстіңгі жағы астыңғы қатарының 1/3-ін жауып тұрса жақсылықтың нышаны дейді. Tic қатары жымдаспаған, озық шыққан немесе кемиек болып жетпей тұрса, ондай иттер тазы бола алмайды. Иттің үш қабаттан тұратын терісінің арасында май шығаратын бездер терінің түгін майлап тұратындықтан, түгі жылтырап тұрады, суықта дене жылуынан айырылмай аязға төзімді келетін себебі сондықтан. Қазақтар "есті жануар" деп қасиет тұтатын иттің миы мен сезім қабілетін зерттеу нәтижелері оның миында әрбір әрекетті басқаратын (есту, көру, сезу, қимыл, тепе-теңдік, дәм сезу, сипау және т.б.) орталықтары өте күрделі байланыста екендігін айтады. Әсіресе, өте жақсы дамыған иіс сезу мүшесінің көмегімен он литр суға еріген бір шөкім тұздың иісін де сезе алады дейді. Неміс қойшы итіне жүргізілген зерттеулер оның өн бойы мен миындағы иіс сезу аумағы 1,5x1,5 метрлік (үлкен кілемдей) аумақты алатындығын анықтаған. Бұл көрсеткіш адамда 5x5 см. Иттер "танауымен" ұйықтайды, яғни ұйықтап жатқан кезде не болғандығын, иіске қатысты оқиға болса, ол дереу ажыратып, іске кіріседі екен. Иттің бұл қабілеті тазыда иіс пен із "сезу" үдерісінде маңызды міндет атқарады. Ол туабітті иісшілдігіне қоса, үйрету барысында көндіктіруге тура байланысты болады дейді бүгінгі күнгі тазы ұстаушылар. Сондай-ақ көз жанарының ойнақшып қозғалуы мен көзінің қырағылығы да ширақ қимылдауына үлкен көмек көрсетеді, көзқарасы өткір, байқампаздығы жоғары, қараңғыда да жақсы көреді, өң-түсті жақсы ажырата алатындығы белгілі болып отыр (бұрындар иттің көру қабілеті осал деп келгенді). Ал есту жағына келсек, ит өте сақ, ол секундына 30-40 мың тербелісті, тіптен 70-100 мың тербелісті қабылдап, ажырата алады екен ([[адам]]да бұл көрсеткіш 16-18 мың аралығында). Иттерді сабау немесе жекіп ұрсу олардың агрессив әрекетін, қарсыласуын арттыра түседі. Танауындағы "мұрты" мен "сақалы" түнде адастырмайтын бағдар нұсқаушы қызметін атқарады. [[Сурет:Тазы011.jpg|thumb|250px]] Иттің ерекше қимылы мен шұғыл қозғалысы, соның ішінде тазының ересен қозғалысы оның дене бітімінің сипатымен тура байланысты: атап айтсақ, өзінше бір ерекше механикалық тетікке, яки аспалы көпірге ұқсайды. Мұндағы көпірдің екі жағындағы таянышы - алдыңғы және артқы аяқтар, ал оның арасындағы параболалық торланған құрылмасының (конструкциясының) орнында қаңқаның қозғалмайтын (статикалық) бөлігі жүреді. Ал бас, мойын, құйрық пен құйымшақ - көпірдің екі жақ шетіндегі кіреберіс рөлінде. Жотадағы еттер мен сіңірлер, құрсақ, төс қуысындағы ет, шеміршек, қабырға, тері - барлығы жайшылықта және жүгірген кездегі дене массасын тең бөле отырып, омыртқалар қаңқасының бүгіліп-жазылуын, кинематикалық үйлесімді қимыл, ширақ қозғалыс жасауын қамтамасыз етеді. Иттің омыртқа қаңқасы өте қозғалмалы болғандықтан, жүгірген кезде артқы аяғы денесінің "жалғасы" тәрізді үйлесе қимылдайды. Ит жай жүрген кезде төрт аяғы қайшылай (диагональды түрде) қимылдай отырып, дененің салмағын екі аяғы "алып жүреді", ізі бір сызық бойына түседі. Сирақтарының дұрыс бітпеуі мен олардың өзара сәйкестігі (пропорциясы), сәйкес келмеген мүшелер қимылды тежейтіндігі белгілі. Сондықтан да тазы денесінің сипаты мен өлшемдері ''<u>стандарт</u>'' іспетті қабылданады. Тазы денесінің шұғыл, ширақ қозғалысы дененің ауырлық нүктесімен байланыста болады: қазан толмас шеміршегінің артында «тұрған» (басқа жануарларда алға қарай) нүкте басын көтеріп, құйрығын жазған кезде артқа жылжиды. Яғни, көсіліп жүгірген кезде тазы денесінің дәл ортасында ауырлық нүктесі түседі де, тепе-теңдігін тауып, алдыңғы және артқы аяқтарға (қол мен санға) біркелкі күш қысым түседі. Ол жылдам қозғалуға әрі ұзақ уақыт мүшелердің шаршамауын қамтамасыз етеді. Ал жайшылықта тұрғанда иттің дене салмағының 2/3 бөлігі алдыңғы аяққа түседі. Айталық, тұрқы қысқа иттің ауырлық нүктесі алға кетеді, жүгірген кезде аяқтарын «кісе басып» алады, яки артқы аяғы алдыңғы аяғын өкшесінен басып отырады. Мұндайда ит артқы аяғын баяу тастайды, көсіле алмай, аңның артынан жүгірген кезде баяулап, шабандап қалады. Бүлкілдеп желген кезде денесі селкілдеп, алдыңғы оң аяқтың қозғалысымен сол жақ артқы аяқ бірге жүрген кездегі қимылы тәрізді «қайшылай» қимылдайды. Артқы аяқтың күші алға итермелеп отырады. Тазының сымбатты келіскен бітімі желген кезде алдыңғы аяқ ізіне артқы аяқ дөп келеді. Ал денесі қиралаңдап, ізі ирелеңдей түссе - ол тазыға тән емес, дүрегей иттің қозғалысы саналады. [[Сурет:Тазы 010.jpg|thumb|250px]] Итке тән жылдам қозғалыс, секеңдеп көсіле шабу. Қозғалысқа икемді омыртқа тұтасы, мықты бұлшықетті ит, артқы аяғынан үлкен екпінмен алдыңғы аяғына қарай секіреді; жотасы домалана бүкірейіп, артқы аяғын алға қарай жазады. Жерге артқы аяғы алдыңғысынан озып жетеді. Иттің көсіле жүгіруіне жалпақ, қиғаш біткен жауырын, кең иық, бұлшық етке толы ұзын сан, сәл ғана дөңес серіппе тәрізді созылған арқа мен құйымшақ - барлығы үйлесе икемделіп үлкен мүмкіндік тудырады. Қазақтар айтатын: аса үлкен жылдамдықпен көсіле жүгіруіне (ұшуына) жоғарыдағы етпен, сүйекпен қатар, құрсақтың бұлшық еттері, тізе және артқы аяқтың секіретін еттері араласады. Қартайған немесе болдырған иттер «жорғалайды», яғни бір жағының алдыңғы, артқы аяқтары қатар қозғалады. Мұндайда ит қисалаңдап, тепе-теңдігін әрең табады. Иттің қолы немесе алдыңғы аяғына жанынан қарағанда, ені қысқа жауырыны артқа қарай сәл қисая кеткен, ал ортан жілігі қолдың бойымен алға сәл ғана еңкейген болса, бұл түзу бітіс деп санайды (жіліктік жауырын артқа кеткен болса ол дұрыс емес). Жауырын қабырғаға жымдасып, жабысып алдынан қарағанда тіп-тік жерді басып тұрса жақсы. Иттің сирағы етсіз, тарамысты, шертіп керіп тұрады. Алдыңғы аяқтың басқан ізі бір-бірінен алшақ, талтақ немесе шалыс басса, аяғының басы екі жаққа ақсиып тұрса немесе маймақ болса, ол жақсылықтың нышаны емес. Ал құйрық түбінің төменгі тұсы, артқы аяқтың жайшылықта тұрғанда маңдайына дөп келіп тұрса, ол иттің қозғалысы, аяқ алысын «жақсы» деп жатады қазақтар. Артқы аяқ дұрыс бітпесе, ит аяғын сиырша сүйреп талтаңдап немесе маймылша тойтаңдап жүреді, ондайлар аң қуған кезде алысқа жүгіре алмайды. Жайшылықта тұрған иттің бұлшықеттері барлығы жұмыс жасайтындықтан, ол оңай шаршайды да, жерге бір қырынан жата кетіп дем алады. Бұлайша қырындап жатқан иттің бұлшықеттеріне күш түспейді, ал жанбасымен шоқиып отырған иттің бұлшықеттері жақсы дем алады. Сондықтан тазыны үйреткен, баулыған кезде оны шоқитып отырғызуға немесе қырынан жатқызуға көп көңіл бөледі.<ref name="ReferenceA">Саятшылық қазақтың дәстүрлі аңшылығы. - Алматы: "Алматыкітап", 2007. - 208 бет, суретті. Б. Хинаят, Қ.М. Исабеков. ISBN 9965-24-813-3</ref> == Құмай тазыларға қатысты наным-сенім== Қазақта баланы қырқынан шығысымен [[ақын]], [[шешен]], [[батыр]] тәрізді атақты адамның (т.б.) үзеңгісінен өткізіп алу ғұрпы сияқты, иттің күшігін де белгілі адамдардың [[үзеңгі]]сінен өткізіп алатын ырым бар. ''"Бала мен күшікті [[үзеңгі]]ден өткізу ғұрпы б.з.б. II ғасырларда [[Көшпенді халықтар|көшпенділердің]] үзеңгіні ойлап тауып, салтаттылық мәдениетті жоғары сатыға көтеріп, қаһарлы күшке айналдырған дәуірден бастау алады"'', - дейді зерттеуші А.Тоқтабаев. Адамзат тарихында [[садақ]] пен жақ, дөңгелек сияқты айтулы бетбұрыс жасаған үзеңгіні - қаттылық пен беріктіктің, алысқа жорту мен шабуылдың тиянағы дегеннен осы ырым туған дейді ол. Иттің бағзы замандардағы тотем-бабаға айналғандығының белгісі итжейде салтынан байқаймыз. Ол тек қазақта ғана емес, көптеген түрік халықтарына ортақ салт: қазақ, қырғыз, өзбек және татарларда сақталып қалған «итжейде», «иткөйлек», «эт кулмәк» ғұрпының мәні ортақ. Оны нәресте туғанда кигізеді. Иткөйлекті (итжейдені) көп жасаған адамның киімінің қалдығынан жеңі мен бойын тұтас пішіп, жағасын ойып, шетін бүкпей, жас баланың [[нәзік]] етіне батпауы үшін тігісті сыртына қарата тепшіп тігеді. Сәби қырқынан шыққан соң иткөйлегін шешіп, оны әр түрлі [[қант]], [[кәмпит]], [[өрік]]-[[мейіз]] сияқты тәттілерге толтырып, иттің мойнына байлап қоя берген. Балалар итті қуып, тәттілерді алып, мәз-мейрам болады, итжейдені иесіне әкеліп тапсырады. Бұл ғұрып «ит қуу» деп аталады, мәні - сәбидің пәле-жаласын қырық жаны бар хайуан - ит өзімен бірге алып кетеді деп сенген. Ал керісінше, балаға иттің жүйрік, ақылы озық, алғыр қасиеттері дариды, сәби күшікше бауырын тез көтеріп, тәні сау, жаны берік, «итжанды» (иттің қырық жаны бар дейді қазақ) деп ырымдайды. Баланың иткөйлегін сақтап, жолға, сапарға шыққанда өзімен бірге алып жүрсе - пәле-жаладан сақтап, жолын ашады, «баланың періштесі қағып, аман апарып, есен әкеледі сапардан» деп сенген. Адамның басына қонған құт пен шаңыраққа келген ырыс көбіне ит болып келеді: сол үйге құтпан ит немесе алғыр тазы бітеді де, ол адамның барлық тілеуін жүзеге асырып, мұратына жеткізеді дейді қазақ сенімінде. Жаңа үйленген жастарға үбірлі-шүбірлі, дені сау, берік болсын (итше күшіктесін) деген ырыммен (магия) жас келіннің көйлегінің етегінен итке жем бергізеді. Аяғы ауыр әйел жерігі қанғанша итке «кет» деп айтуға тыйым салынған. Қазақ қартайып, алжыған иттің аузына май тығып, басын күн батысқа (немесе оңтүстік-батысқа / құбылаға) қаратып, малша бауыздап өлтіріп, көметін болған. Манси мен угрлерде және алтайлықтарда итті ағаш [[науа]]ларға жерлеп, бір аяғына қызыл, екінші аяғына қара таспа жіп байлап, иттің денесін әсемдеген. [[Моңғолдар]] [[қазақтар]]ға ұқсас жолмен өлтірілген иттің құйрығын кесіп, басына жастайтын және түскен келінді итке тағзым еткізеді. Ол үшін жас келін қайын атасына сәлем етіп, отқа май құйған соң, үлкен үйдің итіне тәу етеді. Үйге ит енгізіледі де [[келін]] етегіне салып ет беріп, сүт жалатып, арнайы тілек айтады. Қазақта бұған ұқсас [[салт]] - ұрын барған күйеуге «ит ырылдатар» салты. Қалыңдыққа келе жатқан күйеу үйге таянғанда, алдынан шыққан бір әйел жүресінен отыра қалып, ит болып ырылдап, кәде алады. Халық [[театр]]ының бір көрінісіне айналған бұл салттың арғы тегі көне наным-сеніммен астарлас. Осы бір хайуанға қатысты өте ертеде қалыптасқан нанымның бірі: бағзыда [[ғұндар]] өлікті жерлегенде «Онгонды (аруақты) көкке ертіп шығады» деген иланыммен итті де ертіп баратын болса, көне түркі тайпаларында тарихын, атауын, [[тотем]]ін барақпен (итпен) байланыстырады. Қазақта да мұндай руларды, жер-су атауларын ондап кездестіреміз (қазақ генеалогиясындағы Ителгі, Итемген, Ителі, Барақ т.с.с. атаулар). Иттің етін жайшылықта басқа халықтардағыдай (корей, қытай) жемегенімен, зәрушілікте өкпе құртына, көз шымылдықтанып, бас айналғанға, жазылмайтын жараларға қарсы ем, дәрі ретінде қолданады. Іште өлген баланы түсіруге иттің ені мен шыбығын қатар қолданған жағдайлар ел арасында ұшырасқан екен. Бұл дом (ем-дом, емдеу) шығыстық көрші жұрттардан ауысқан болуы ықтимал. Тазы иттің алғаш өз бетімен аң алуын''' «тырнақалды»''' құрметіне ауылдастары жиналып, қайырлы болсын айтып, қуанышқа кішігірім той жасайды. Аңшылармен бірге [[саят]]қа шығып, аң олжасын, әсіресе түлкі байланған кісінің өзі қуанышына ауылдастарын ортақтастырып, тілек жасайтын жоралғысы бойынша бүкіл ауыл аңшының үйіне жиналып, қыстың ұзақ сары таңын ойын-күлкі, өлең-жырмен өткізеді. Аңшы [[олжа]]сының етінен аяғы ауыр әйелдер ауыз тисе, мылтық пен қақпаны қырсығып қалады. Өйткені жүкті ананың арғы әлеммен байланысы бар, [[құрсақ]]тағы ұрпақ бергі әлемге әлі үлгеріп келмеген. Бұндай сәтсіздікке душар болған аяғы ауыр әйел аңның етіне аңсары ауып, жерік болып тұрса, аңшы құралына «ақырлық» деп аталатын ақ түсті матадан байлап, аңшыға кәдесін беріп барып еттен ауыз тиеді. Егер олай етпесе, аңшы құралы мен сайманы қырсығып аң алмай қалса, аңшы оны аптайды. Ол үшін сайманға ([[мылтық]], [[қақпан]]) үш дана ширатылған жіп байлап, үш мәрте жерге ұрған соң, сумен шайып жібереді де: «''Ата (қақпанға қаба) алмасаң саған серт, Атылмасаң (қаба алмасаң) маған серт, Аңның етін жеген жүкті әйелге қоса серт», -'' деп «серттескен» соң, шоқпен сырықтап тазалайды. Тазымен болсын, бүркітпен болсын саятқа шыққан кезде бөгде кісімен кездесе қалған аңшылар тобының адамы «Байлансын-ақ» дейді. Ал: «Байлансын-ақ», - деп ол бұрын айтса, сендер: «Майлы шұжық айлансын-ақ»,- деп тілектестік білдіреді. Саятта келе жатқанда алдынан шыққан көлденең адамның тіл-көзі тазы мен құсқа тимесін деген ниеттен туған. Сондықтан да аңшы басқа сөзбен емес, «Байлансын-ақ» деп айқай салып амандасып, қаскөй рухтарды осы құдіретті сөзбен матап, аңды да буып, шырмап тастауды ойласа керек. ''«Соңғы түйенің жүгі ауыр...»'' деудің итке қатыстылығы туралы. Қазақ ұғымында: «Ит жеті ырыстың біреуі», ''«Итті тепкен ырысты тебеді»'' деп, шаңырақтың құт-берекесі мен ырысы итпен сабақтаса жүреді деп сенген. Ауызекі тілде күніне сан қайталанатын, мәтелге айналған «Соңғы түйенің жүгі ауыр» тіркесі итке қатысты, онымен үйдің ырысы-берекесі, ырыздығы сабақтасып жүреді деген сенімнен туындаған. Далалықтар үшін көш салтанатынан асқан қызық аз. Жететін жері шалғай болғандықтан, әрі жаңа қонысқа ерте жетіп, ісін жайғап алу үшін көшуге белгіленген сәтті күн азаннан көш қамына кірісетін. Абыр-сабыр болған ауылдар үйлерін жығып, түйеге жүгін тиегенде ең соңына қарай шаңырақты және ескі жұртта қалған дүние-мүлікті тиейтіні белгілі. Олар - тезек, оның жабуы, сырық, бақан, арқан, көген т.б. Әрине, үйге әсте енгізілмейтін, тыста жататын, ауылдың құтына саналатын сырттанның «итаяғы» да соңында қалады. Олар жайшылықта көзге елене бермесе де көш салтанатында ерекше сый-құрметке ие болады. Итаяқты май басқан құрым шоқпыттың біріне орайды да, жегінге, жүк артуға жаңадан үйретіліп жүрген торым, я буыршынның біріне ұсақ-түйек жүкпен бірге арта салады. Немесе ең соңғы түйенің бірінің теңіне іле салады. Осылайша жүк әбден тиеліп болған соң, «соңғы түйенің жүгі ауыр» дегенді айтып, көш ескі жұрттан қозғалады. Осылайша бұл тіркес жүктің ауыр, жеңілдігіне қарай емес, ауылдың ырысына деген [[ілтипат]] пен құрметтің үлкендігіне сай туындаған деседі. Иттің ас-су ішетін итаяғы тек ағаштың безінен ойып, әшекейлеп жасалады, темірдегі болса ырыс кетеді деп ырымдайды қазақ [[дәстүр]]інде. Әбден ескіріп тозған итаяқты отқа жақпайды, жаңғыртып жаңаламайды. Ұзаққа дейін тілі шықпаған немесе кекеш, тұтықпа, быдық болып жүрген балаға "итаяқтан" су ішкізсе кінаратынан арылады деп сенген. Сауын малының желіні ісінсе итаяқты отқа қыздырады да, онымен ауру желінді ұрып домдайды. Алайда итаяқты үйге кіргізуге оған ожаумен ас-су қүюға қатаң тыйым саланады. "Ит итаяғын жаламай көңілі көншімес" деп тойып тұрса да кешкісін үйдің әйелі итаяқ бірдеңе салып беруі шарт. Өйткені, "аш ит үреген де өреген" деп аш ит табаны қышып керуенге ерсе немесе ауыл аралап жүрсе үйдің құтын өзгеге аударып жіберуі мүмкін деп қауіпсінген. Итті ем-дом жасауға да жиі пайдаланған. Өлі тиген [[жылқы]]ның екі бүйіріне бірдей [[айран]] құйып итке жалатады. Күйек кезінде туған төлдер марқая бастаған кезінде көбірек өле бастаса, көгеннің бір бұршағын алып иттің мойнына тағып қойса, төлдің шығыны caп тыйылады деп сенген. "Ит тию" (мешел-рахит) ауруына шалдыққан сәбидін; төсіне сүт тамызып, итке жалатса, ауру да иттің; тілімен бірге кетіп, аурудан айығады дейді. Ал "ит ауруына" ұшырағаң көз тиген баланы иттің қылынан алып, өртеп ауру балаға иіскетеді де, күйесін баланың беті, маңдайына жағып домдаған. Ал көз тиген балаға сол үйдің итінің құлағын кесіп, соның қанын жақса аурудан айығады дейді халық медицинасында" Аталған "ит тию" және "ит ауру" сырқаттарын бойында "ит жыны бар" (ит бейнесіндегі жын) адамның көзі жас балаға тиюден болады деп санайды. Онымен ауырған баланы иттің бас сүйегі салынған суға шомылдырады, иттің басын есіктің босаға таянышына іліп қояды, немесе ірімшіктің сары суына салады. Сондай-ақ бес [[зират]]тан бес уыс топырақ алып кесеге салып екінші кесеге баланы салып 3 немесе 7 күн қатарынан өлшеп отырған. Мүндай домнан басқа аталғаи аурудан сақтанудың жолы қасқыр мен аюдың тісін баланың киіміне тағып қою деп көрген. Қазақ [[бақсы]]ларының арасынан "ит жыны" барлары иттің қылығын көрсетіп "бақсылық" ойнаған. Сонымен бірге олар дертті иттің бас сүйегіне көшірген. Ондай бақсылар мықты болады. Өйткені итке ұқсаған жүйрік, оның үстіне қабаған болғандықтан аурудың әр түрлі иелерін иттің рухы талап, қуып жібереді деп нанған." Сонымен қатар ауылдың алжып, өздігінен жүре алмай қалған құтпаны мен сырттаны болса жұртқа тастамай "кебежеге салып, түйеге артып алып жүретін болған", - дейді көзқарақты ақсақалдар. Ит иесі, итін күшік күнінен асыраған ең жақыны, сол үшін итін өлімге қиып, қолы батпайды. ''"Ит өлтірген мұсылман қажыға баратын құқынан айырылады, Мекке топырағын басуға тиіс емес",''- деп көрілетін қағида бар. Итті қорлауды, азаптау, мазақ еткен адамның басына жаманшылық әкеледі деп көреді халық. Итті атып өлтірген адам "иттің қарғысына" қалады, ұзақ жасамайды, кедейленіп, жарлылыққа, тапшылыққа, жоқшылықтың қаріне ұшырайды деп сенген.<ref name="ReferenceA"/> '''"Ат жақсысы - бозы, ит жақсысы - тазы"''' деген атам [[қазақ]] тазыны ер жігіттің үш жолдасының бірі дейді: жүйрік ат, құмай тазы, қыран [[бүркіт]]. Ол үшеуін де біреулер алғанда үлкен көлемде сый төлемақысын беріп алады. Жақсы иттердің күшігін алғанда [[қарғыбау ақы]]сын беріп, күшікке сүт жалатып алады. Көпке әйгілі тұқымның және тазының "қарғыбауы" да қымбатқа түсері сөзсіз. Ағайын адамдар, сондай-ақ құдандалы жегжаттар арасынан күшік асырап алуға тыйым салынады. Себебі "итше ырылдасып", "араз болып кетеді" деп сақтандырады. "Иттің шені - қарғыбау" дейтін қазақтар иелі күшіктің мойнына асыл тұқымнан шыққандығы мен иесінің шені мен салтанаты, дәулет дәрежесіне қарай қарғыбауын тағады. Ол екі бөліктен тұрады: мойнына тағылатын ені 3 -4 елідей жалпақ безекті әсем бұлдан,тіпті [[Жібек|жібек матадан]] таққан таспаны "арғы", ал оған байланғанын "бау" дейді. Ішкі бетінетжұмсақ мата мен [[киіз]] салып, сыртын қайыспен құрсаулап, арасын қабыстыра тіккен қарғыбауға күмістен [[құйма]] салып, көз орнатып әшекейлейді. Бау қарғыға тағылған қысқа тұйық бау болып келеді де оған екі-үш құлаш ұзын қайыс бау, [[шылбыр]] тағылады. Оның ұшын тіліп немесе тұйықтап тобыршақ тиек салып қояды да ат үстінде жетектеген кезде оған қосымша бау жалғап, ұзындығын 5-6 [[құлаш]]тан кем етпейді. Тазы иттерді той, ас, үлкен басқосуларға жүйрік ат, алғыр қыранымен бірге алып барады. Мұндайда әлбетте тазының қарғыбауын жаңалап алмастырады. Онымен бірге ит "сыбағасына" қарық болатыны белгілі. Әйгілі тазы күшігіне ақ отаудың сол жағынан мамық төсектен орын бергені жайында әңгімелер кездеседі. Оған тіптен құлынды бие беріп алады. Оны барынша мәпелеп өсіріп, арасында кәнігі тазымен аңға қосып "ауыздандырып" баулып бір сонарда өзгелермен жарысып аңға қосады. Алғаш аң алған кезінде "тырнақ алды" деп аталатын той жасайды. 1910 жылдары [[Зайсан]] елінде Шәкен болыс деген аңшы Марқакөл жақтағы Қаратай елінің бір жылда жетпістен асқан түлкі, оннан астам қасқыр алған Сартұйғын деген тазыға қызығып жүреді екен. Шәкеннің немере інісі сол жылдары қатты боранда жылқы бағып жүріп үсіп өледі, жаңа үйленген ажарлы Бағди есімді қалыңдығы қалады. Бағдиға Қаратай елінің биінің баласының жасырын келіп жүргенін сезіп қалған болыс: ''"Жесір ерден кетсе де, елден кетпейді"'',- деген заңға қарамастан, дереу келісім жасап, өзінің келінін Сарытұйғын тазыға айырбастап алады. Тазы мәселесін алғашқылардың бірі болып зерттеген А.Слудский дерегі бойынша қазақтар Қараталда тазыны қалыңдыққа берілетін [[құн]]ға, яғни 47 [[байтал]]ға сатып алатын болған. Жақсы тазының құны аттың құнынан да кем түспеген. Таза қанды тазылар [[Бөкей Ордасы]]нда да өсірілген және құны өте қымбат сол кездегі ақшамен 50 сомға тең келген. Кейінде ел кедейленген кезде аң алатын иттің қарапайым күшігін бір құлынды [[бие]]ге сатып алған жайлар кездескен. Атақты жүйрік аттармен қоса тазы иттер де ру мен ел арасындағы мәмілеге, бітімгершілікке себеп болған. ''"[[Кенесары|Кенесары хан]] қырғыздармен алғашқы ұрыстардың бірінде Ақыртөбе деген жерде Бүрге батырдың Қалша деген ұлы бастаған 700 жігітін жеңіліске ұшыратып Қалшаны тұтқынға алады. Қырғыздың Солты, Сарбағыш, Құсшы рулары кеңесіп, Қалығұл батырды басшы қылып елші жібереді. Кенесары әрі-бері ойланып: "Мақұл, мен Қалшаларыңды босатып берейін, сендер Солты Есқожаның баласы Баястанның Көкдауыл деген тазысын беріңдер,- дейді. Сол уақытта Көкдауыл тоғыз қасқыр алып, қазақ-қырғызға аты шыққан ит екен. Тазыны көріп Кенесары сүйінгеннен хан тәжін Қалшаға кигізіп жіберген деген қырғызда әңгіме бар".'' Арыс маңында [[Байғабыл бай]] (1870-1953 жж.) [[конфискация]]ға ұшырап, қолында Ұшар, Алғыр атты қос тазысы мен 7-8 қақпаны қалғанда ашаршылық жылдарында (1929-1931 жж.) солармен аң аулап, елді асыраған. Бұл туралы бір ауылды ашаршылықтан құтқарған тазыны халық: <poem>'''Құмай тазы Ұшар-ай, Киік көрсе ұшар-ай,'''</poem> - деп ілтипатпен еске алып отырады. [[Қазан төңкерісі]]нің алдында орыс зерттеушілері қазақ даласында 10 мыңға жуық тазы бар деп жазады, қазір тазылардың саны қайта жаңғыра отырып, шамамен 500-ге жетті деседі [[Интернет]] материалдары дерегі. == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Ит тұқымдары]] 32uzwicfq1fuo6s0de85zy36afhtf0z 3690319 3690317 2026-11-02T15:49:54Z ~2026-46472-89 184991 /* Құмай тазыларға қатысты наным-сенім */ 3690319 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{wikify}} {{Ит тұқымы |name = Құмай тазы |image = Тазы040.jpg |image_caption = Құмай тазы |height = 20см - 1м |weight = 600гр - 70кг |country = Қазақстан |year = |fcigroup = |fcisection = |fcinum = |fcistd = |category = |commons = Tazi (dog) |wikisource = }} '''Құмай тазы''' — қазақтың дәстүрлі ит түрі, ұлттық, жеті қазынаға жататын жануар. == Иттің таралуы мен түрі == Мезолит дәуірінде қолға үйретілген ит екі түрлі жабайы тұқымнан: оңтүстікте шиебөріден, солтүстікте қасқырдан шығып, жер бетіне тегіс тараған хайуан дейді қазіргі ғылым. Иттің шығу тегі туралы бір ғана ортақ ит тұқымынан бастау алған және түрлі тұқымдар ұзақ эволюциялық тарихи дамудың нәтижесі деп қарайтын монофилетикалық және көп негізден шықты дейтін полифилетикалық теориялар бар. Жартас бетіне салынған суреттерді есептемегенде тазыға ұқсас кейіптегі бейнелер Мысыр перғауындарының [[ескерткіш]]терінде бейнеленген. Осыдан 3400 жыл бұрынғы деректерде ұзын сирақты тұрықты, тұмсығы үшкіл, құлақтары тік, құйрықтары иректеліп дөңгеленген иттер бейнеленген. Қысқасы олардың сұлбасы тазыға көбірек келіңкірейді (ат пен иттің басқа тұқымдары бұдан көп кейін бейнеленген, яғни кешірек қолға үйретілген). Тазының шыққан жері, мекені туралы мәселе аса тартысты болғанымен қазір адамзаттың көбі [[Солтүстік Африка]] мен Оңтүстік-Батыс Азияның үстіртті даласы деп түсінеді. Қазіргі кезде тазының таралған аймағында оған жақын тұқымдас деп айтуға келетін екі түрлі ит тұқымы бар: ол Абиссиния иті (бірақ оның 6 азу тісі бар, әрі шиебөріге жақын. Күллі ит тұқымдасының азу тісі 8) және үнділердің дол (колсун) иті. Соңғы тұқым тазы тәрізді аңды үндемей баспалап келіп алады, көп үрмейді, әрі батыл, түсі түлкіге ұқсас. Бірақ олар ну орманды мекендейді, қимылы баяу, аяқтары шомбал. Мысыр перғауындарының итіне ұқсайтын, Судан мен Кордофанда тағылау, кесек бітімді иттерді тазының ең көне "туысқаны" деп долбарланады. Бірақ [[Ніл]] дариясы аңғары қолға үйретілген тазының шыққан жері деп саналады. Ол аумақтан Араб түбегіне, ары қарай [[Кіші Азия]] мен Парсы жеріне, онан әлемге жаппай таралған делінеді. Осылай таралған иттер бірнеше ондаған ғасырлар барысында жергілікті жердің аумалы-төкпелі ауа райына үйлесіп, түрленіп сұрыпталып отырды. [[Еуропа]]ға қарай арийлермен келген тазы тұқымды иттер кеңінен таралып, аңшылық пен күн көрудің негізгі арқауына айналды, солтүстікте Балтық теңізі жағалауына таралды. Ал тазылар бұлардан кейінірек батыс [[Африка]]дан көне [[Испания]] (Иберия) жері арқылы кельттерге, Галлиялықтарға жетіп, солардың атымен аталатын тазы тұқымдары пайда болғандығын Ұрым заманындағы жазбаларында жазылған, онан әрі [[Ирландия]], [[Шотландия]]ға дейін таралған. Соның айғағы қазіргі әлемдегі көптеген ит тұқымдарының аталған қарт құрлықтан кездесуі. Орта ғасырда тазымен аң аулау, тазыны тарту ету еуропалықтарда үлкен қызығушылыққа ие болған. Әсіресе, ағылшындарда таза қанды тазы иттерді сұрыптау, белгілі мақсаттарға пайдалану кеңінен етек алған. Ал араб бәдеуилерінің ермегі болған тазылар арабтардың дін тарату жорығы кезеңінде [[Азия]]ға кеңінен таралған дейді зерттеушілер. Дін таратумен тазы да бірге келді деуінің себебі [[ислам]] діні таралған аумақта, дәлірек айтқанда [[Алтай]], [[Гималай]] тауларына дейінгі аралықта (батыста [[Испания]] жерінедейін) арабы тазыға ұқсас иттер ұшырасады. [[Орта Азия]]ның қатал табиғатына үйлесу үшін тазыларды ғұндардың итінің сипатына ұқсайтын ұзын сабалақ жүнді, салпаң құлақты жергілікті тұқыммен будандастырып, жаңа сұрып - шығыстың салпаң құлақ тазысы дүниеге келді. Оның құйрығы мен шонданайы ұзындау, сабалақ жүнді иттер еді және оның пайда болған және таралған аймағы тарихи кезеңіне қарай бұл тұқымды "турік-татар тазысы" деп атауға болады дейді. Батысқа қарай ығысқан түрік халықтары өзімен бірге салпаң құлақ тазысын ала келіп, оңтүстік орыс даласы мен күңгей шығыс [[Еуропа]]да тазыға ұқсас жаңа ит тұқымдарының пайда болуына негіз етті... Ал [[мұсылман]] емес халықтарда тазы мүлде беймәлім деуге келеді. Атақты [[Марко Поло]] моңғол императорларында аушы құстар мен басы қазандай, кесек тұлғалы иттер туралы тамсана жазады. [[Монах Иакинф]] қытайлар [[Шығыс Түркістан]]ды иеленгеннен соң ғана тазымен етене таныса бастаған дейді. [[Махмұд Қашқари]]дің "Диуани лұғат ат-түрік" сөздігінде (ХІғ.) "тайған" сөзін келтіріп, оған "тазы, алғыр ит" деген анықтама берді (Қашғари М., Түрік сөздігі, А., 1998, 3-том, 238-бет). Қырғыздар осы күнге дейін тазыны "тайған" деп атайды, ал, өзге түркілерде тазыны "тазы", "тази" деп атау қалыптасқан. Қазақтар иттің еркегі - төбет немесе арлан, ұрғашысы - қаншық, бірге туғаны - ұялас, кішкенесін күшік дейді =="Ит жақсысы - тазы" туралы түсінік== "Ит жақсысы - тазы" туралы түсінік. Жақсы иттер жайлы қазақта ертегі, аңыздар көп. Қазақтың ұғымында ең жақсы ит-құмайды иттен емес, "италақаз" дейтін ала құстың жұмыртқасынан шығыпты мыс, - дейді. Ол құс қасқыр мен аюдың ескі апандарын немесе таудың үңгірлерін мекендейді. Құмай тазы туралы аңыз-әфсаналарға зер салатын болсақ, иттің тотемдік табынуы (культі) және күнделікті өмірдегі таза практикалық пайдасынан болса керек. Ит табынуы (культі) аңшылық дәуірінде шарықтау шегіне жетіп дәріптеліп, түркі-моңғол халықтарының арасына ителгі, италақаз, құмай тазы туралы аңыздар (мифтер) кеңінен таралған. Құмай ит туралы аңызды кезінде Ә.Диваевта жазып алған. "Қазалы, Перовск, [[Шымкент]] уездерінің қазақтарынан өзінің лақап аты бойынша бірегей құс - италақаз жөнінде біздің әлденеше рет естуімізге тура келді. Италақаз жұмыртқасын елсіз және биік төбелердегі ескі, айдаладағы мазарларға салады, ол үшін сол жерден әр түрлі аң және басқалар тастап кеткен інді пайдаланады. Жұмыртқадан "құмай" деген лақап атқа ие болатын тазы ит шығады. Олар титімдей болып жарық дүниеге келеді, төстері қара ала болады, керемет шапшаңдығымен, батылдық және ептілігімен ерекшеленеді. Құмай қуған аңшылықта одан бірде-бір құрбаны қашып құтыла алмайды. Кейбір қазақтардың нық сенімі бойынша, италақаздың етеккірі келеді, осы себепті бұл құстың еті тағамға пайдаланылмайды."[[Сурет:Тазы050.jpg|left|thumb|300px]] Осыған ұқсас аңызды [[Сәкен Сейфуллин|С.Сейфуллин]] да жазады: "Сары ала қаздың жүмыртқасынан кейде күшік туады екен. Сол құмай болады. Оны тәңір берейін деген адамға кез қылады. Сары алақ аздың ай сайын әйелше айызы келеді". Бұл аңыздардан ит пен қаздың бір тұқымнан тарайтындығы көрінеді. [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Зайсан ауданы]], Кендірлік өзенінің Сайхан және Сауыр тауларын жарып өтетін тік жартастың кемерінде "құмай ұясы" деген, орны күркенің орнындай құстың ұясы бар. Ағаш бұтақтарынан, сарғайған шөп қалдықтарынан салынған ұя әлі тұр. "Ұясы осындай үлкен болғанда, жұмыртқасы қандай болды екен?" - деп таңғалысады. Тазы ит осы ұяны мекендеген алып құс - құмайдың жұмыртқасынан шығыпты. Қазақта "құмай тазы" деген сөз бар, жақсы, жүйрік, алғыр тазыларды "нағыз құмай тазы", - деп жатады. ==Құмай тазылардың тұқымы, түрі== Тазы қазақ даласына сақ заманында келген деп шамалауға болады. Шамамен 2000-2500 жылдар бұрын болса керек. Кейбір тасқа қашалған петроглифтердегі тазыға ұқсас аңшы иттерінің бейнесіне қарап, бұдан да ертерек замандарда да болған ба деп болжам жасауға да болады. Дегенмен тақыр тазылар осыдан бес-алты мың жыл бұрын перғауындар заманында өмір сүрген. Әйгілі Тутанхамон қабірінің ішінде ажал құдайы Анубис - қара түсті тазы бейнесінде бейнеленген. "Қазақ тазысының түп атасы арабтың салюкиі, ол қазақ даласына [[ислам]] дінін таратқан араб жауынгерлерімен бірге келді",— деген нұсқаны ұсынады. Шынымен, салюки [[Орталық Азия]] мен [[Кавказ]]ға, Таяу Шығыс пен [[Иран]] арқылы таралған. Қазіргі салюки тұқымдары қазақ тазысына өте жақын, тек тұрқы сәл ұзын, бойы сәл сұңғақ, бірақ пошымы мен сымбаты өте жақын келуі олардың туыстығын қуаттайтындай. Төрт мың жылдай тарихы бар ол иттердің атауы құм астында қалған Арабтың Салюк қаласының атымен байланысты туған атау. Дегенмен ол тұста шумерлерге, ассириялықтарға да таралып үлгергенге ұқсайды. [[Сурет:Тазы030.jpg|left|thumb|300px]] Аң қағатын итін қазақтар "тазы" атауының мәні парсының "таза, алғыр, жүйрік" деген мағынадағы сөзінен шыққан. Бәлкім тазы - таза - таза қанды деген мағынадағы сөзінен туған, ықшамдалу заңдылығына байланысты тазыға ауысуы мүмкін деп жорамалдайтындар да бар. Қазақ тазысы мен ауған тазысы [[Орталық Азия]]ға парсы тазысымен бір дәуірде келіп, оны сақтар мен ауғандар жергілікті табиғи жағдайдың ерекшеліктеріне сай жетілдіріп, қолдан сұрыптап өткізгенге ұқсайды. Дегенмен соңғы кездегі зерттеулер [[Орта Азия]]да таралған тазыларды арабтың слюгги (слугги) аңшы иттерімен будандасудан пайда болған жергілікті тұқым деп есептейді. Тазының отаны [[Қазақстан]] және [[Түркменстан]] (әредік [[Өзбекстан]] жерінде де өсіріледі) деп есептеледі. Түркмен тазысы қазақ тазысына қарағанда бітімі ұсақтау келеді. Тазы итті Орта Азияның көз жетпес кең даласының тұрғындары арабы иттерді жергілікті тұқыммен будандастыра отырып, сұрыптау нәтижесінде шыққан ат үстінде аң аулайтын бекзадалар мен дегдарлардың ермегіне және малшы-бақташылардың күн көрісі үшін қызмет еткен тұқым деп есептейді. Қалай дегенмен VII-VIII ғасырларда қазақ жеріне дін тарата келген арабтармен келген тазы тұқымынан аңшы иттер тарихы басталады. Сонымен бірге жергілікті жерде қалыптасқан тұқым деген тазының пайда болуы туралы екі түрлі көзқарас бар. Кезінде орыс отаршылдары көптеп келе бастаған замандағы зерттеу нәтижелеріне қарасақ (Я.Полферов пікірінше) қазақ жерінде [[Орта Азия]] тазысының өзіндік бір тармағы көбірек таралған. Оның бойында таулық және қырымдық тазыларға жақындығы басым болған. Қолдану жағдайына байланысты тазыларды далалық және таулық деп бөлген: далалығы бойы сұңғақ, жазықта алғыр болса, таулық тазы бітімі кішкене, қия жартастарда жақсы жүгірген. Қазақ тазысына өте жақын туыс болып есептелетін ауған тазысының да тақыр жүндісі жазық аумақта, ал үлпілдек жүндісі суықтау солтүстік аймақта таралған. Ал қазақ тазысы орыстың аңшы тазысының пайда болуына септігін тигізген. Алайда, қазақ жеріне тазы тұқымы онан да бұрын, дәлірек айтқанда сақ заманында келген. Оның дәлелі тазы пошымды иттердің жартасқа салынған бейнелері, атаудың өзінің көне парсы тілінен туындауы тегін емес, оның таралуы перғауын иті - салюки - парсы тазысы, ауған тазысы және қазақ (сақ) тазысы деген болжамды ұсынады. Қазақтар тазыны жарғақ құлақ тазы және шашақ құлақ тазы деп екіге бөледі. Оның бірін салюкиден, екіншісін слюггиден таралған тұқым дейтіндіктен біріншісіінің құлағының жарғағы үлкен, екіншісінің құлағында көп жүн өскен. Шынымен-ақ жарғақ құлақ тазының құлағында ешқандай жүн болмайды, ал шашақ құлақ тазының құлағының жүні үзын, шашақ тәрізді болады. Ал бұған қоса "дүрек" (дүрегей тазы) деп аталатын тазы мен қазақы иттердің будандасуынан шыққан терісі қалың, суыққа шыдамды, денесі кесек, қасқырды алатын батыл тұқымы да кездеседі. (Дүрек немесе дүрегей тазы қасқырдың аяқ тарамысын қиып жібереді.) Тазы - орташа ғана бойы бар жүйрік ит, жүні тықыр, оның есесіне, құйрығы мен салпаң құлағының ұшын ұзын шашақты жүн басқан. Басқа аңшы иттерге қарағанда бұлар ақылдырақ, иесіне шын берілген, адамға жұғысқыш, ал өзге иттерге өшпенділеу келеді. Өздері өте батыл әрі орасан жүйрік болады. Тазылар күшті болмайды, бірақ денелері сидам, арық, жеңіл, жүйрік әрі өжет келеді. Олар қуса жетеді де, қашса құтылады. Қоян, түлкі сияқты ұсақ аңдарды олар құтқармайды. Айлаға икемділігі сондай, тазылар аяғын сындыру, қайыру, мойнын шығару деген кінаратқа ұрынбайды. Тазыларды тұқымына қарай қазақтар құмай, құмай тазы; таза қандылығы мен түгіне қарай құны, құны тазы; будандасқан болса дүрегей, дүрегей тазы, қайың, қайың қаптал деп бөледі. Мұның соңғылары қасқыр алатын күшті иттер. Олар жалғыз-жарым да, екеулеп немесе тобымен жүріп, "ұтылап" аң алады, ал үйретілген болса, аушы құспен де тізе қосып қимылдайды. Тазы иттердің түгі салыстырмалы түрде аз, сұйықтау келеді. Ал кескін-сымбатына қарай таулы, орманды өңірдегі аңшыл иттер ірі сүйекті, шомбал денелі болса, далалы, құмды өңірлерде дене бітімі шағын, шарғылау келеді. ==Қазақ жерінде таралған тазының бірнеше түрі бар== Қазақ жерінде таралған тазының бірнеше түрі бар. Мысалы, самарқанның тазысы - аласа бойлы, бірақ мүше-мүшесі әсем де сүйкімді болған. Жем бойы мен [[Aтыpay]] бойындағы қазақтардың тазылары - табан жүні мен құлағындағы шашағының ұзындығымен ерекшеленеді. Ең соңында, [[Оңтүстік Сібір]] тазыларына келер болсақ, олар табанының сүйірленіп бітісімен, сондай-ақ өздерінің өте күштілігімен дараланады. Бұлар [[Ертіс]] бойында таралған. Ал орыс деректерінде [[Түркістан]] тазысы аталған тазылар қазақ жерінің оңтүстік пен солтүстік-батыс өңірлерінде көптеп таралған. [[Сібір]] тазылары қазақ жерінде ғана емес, батысқа дейін жеткен таңдаулы аң алғыш тұқым. 1889 ж. Сібірде самоед тайпалары арасында үш ай болған британ зоологы Ернст Килбурн, онан кейін [[Орал]] бойына және Батыс Сібірден әкелген ит тұқымын лайкаға ұқсас самоед тазысы атаған тұқым осы атпен [[Еуропа]]да таралған. Қазақ жерінде тазының құмай, қайың қаптал, ауған, орыс, түрікмен деген түрлері ұшырасқан. Қазақы тазыны тау тазысы және дала тазысы деп бөлген. Шоқтығының биіктігі 80-85 см аралығында. Ал қазақ тазысына ең жақын деп айтып өткен ауған тазысы әлемдегі ең дегдар тұқымға саналады, бойы 70-74 см, мінезі қатаңдау болғанымен иесіне шексіз берілген, тамаққа талғампаз, жеке емес, иесімен бірге үйде тұрғанды сүйетін тұқым. Ол өз олжасын көзімен торуылдап, жіті бақылау арқылы алады. Тіпті иесінің көмегінсіз өз бетімен аң аулайтын тұқым. Оның әлемге кеңінен таралып, үлкен қызығушылыққа ие болуы - батыс елдерінің әскери жорықтарымен тура байланысты. XIX ғ. екінші жартысынан батыс әлеміне белгілі болған ауған тазысын британ әскерилері алып келген, 1907 жылдан тіптен көптеп келіп тазының түрлі желілерін (линияларын) [[Еуропа]]да дүниеге әкелген. Дегенмен онан сәл бұрын 1809 ж. салынған сүрет, 1813 ж. [[Лондон]]да жарық көрген болатын. 1920 ж. Ауғанстанның оңтүстігіндегі Балукыстаннан апарған тазы [[Шотландия]]да, солтүстіктен апарғаны [[Англия]]да, онан әрі [[Америка]] құрлығына таралып, дербес желіні (линияны) дүниеге әкелген. Теңдесі жоқ сұлу бітімге ие ауған тазысы мен араб салюкиін өсіретіндер арасында 1960 жылдардан бастап Dog World кәсіби журналының бетінде басталған дау әлі бір мәмілеге жеткен жоқ. Бір тобы (Waters бастаған) тазыны салюкиден шыққан дейді де ежелгі Мысыр мен [[Месопотамия]], парсы жерінде табылған б.з.д. 4 мың жыл бұрынғы ит қаңқалары Ауғанстан жерінен ұшыраспайтындығын алға тартады. Сауда-саттық арқасында ауған жеріне әкелінген иттер жергілікті ортаға бейімделген дейді. Оған қоса салюкидің иығы мен санына, кейде басына қарай үлпілдек, мақта тәрізді жүн ұшырасуы сирек кездеспейді деген уәжді алға тартады. Ауған жеріне жеткен салюки биік таулы өңірге бейімделуден жүні қалың, жүндес болып, ұзара түскен, тіптен жағы, арқа жота, құйрығына дейін түк біткен. Ауған тазысының 6 бірдей сұрпы бар болғанымен климаттық негізінен екі түрге бөледі: күнгей, батыс өңірдегілері жүндері сұйықтау әрі ашық түсті болса, солтүстіктегілері баран түсті, қою жүндес. Кезінде қазақ жерінде кең таралған тазы иттердің Кеңес өкіметі жылдарында санының күрт кемуіне алаңдаған осы тақырыпты арнайы зерттеген А.А.Слудский дабыл қағып, оларды қорғауға алу қажеттігін ескерткен еді. Алайда Кеңес өкіметі кезіндегі отарлаушылық саясат жергілікті жердегі елдің бет бейнесі мен жердің экологиясына ғана зардабын тигізіп қойған жоқ, тіптен ит пен тазының тұқымына да салқынын тигізді. "Әр кезеңде қазақ жеріне келген бөгде ұлт-ұлыс өкілдерінің өздерімен бірге ала келген иттерімен араласып, будандасқан соң небір түрлі дүрегей тұқымдар пайда болып, тазы мен төбеттің тұқымы азып кетті",- дейді итбегі (кинолог) мамандар. Қолда қалай болса солай ұсталған тазылар осылай дүрегейленді, мылтықтың көбірек қолданылуы олардың аңға пайдалану парқын азайтты. Осы мәселе дер кезінде көтеріліп, [[Түркістан облысы]], [[Түркістан ауданы]], [[Бәйдібек ауданы]], тазыларын көптеп әкеліп қан жаңғырту, тазы тұқымын сақтап қалу шаралары жүрілген-ді. Тазылардың түр-түсіне тоқталар болсақ, қазақ жерінде кездескен тазылар туралы деректерде оның қара, сары, көкшіл сұр болады. Көк тазылар өте жоғары бағаланады. Егемендіктен соңғы жылдардағы кәсібилер мен әуесқойлардың тізе қосып қимылдап, ұлттың дәстүрлі мәдениетін замана талабына сай ермек ісіне (хоббиына) айналдырған азаматтардың қолдауымен қазір тазы тұқымын сақтап қалу, санын өсіру, асылдандыру, түрлі кәсіптік шаралар ұйымдастыру арқасында қазір [[Қазақстан]]да таза тұқымды тазылардың саны жарты мыңнан ғана асты... [[Сурет:Тазы020.jpg|thumb|350px]] Қасқыр мен түлкіні қатар алатын қазақ (қыпшақ) тазыларымен будандастырып, тұқымын асылдандыра отырып Орталық Россияда аң қағатын орыс тазысының (борзая) кейінгі орта ғасырда дүниеге келгендігі тарихтан белгілі. XI ғ. француз Генрик I үйленген орыстың Мудрый Ярославтың қызы некесі кезінде орыс тазысы борзая туралы алғашқы дерек жазылған. Олар аң қаққыш, әрі суыққа төзімді, ұзақта суыт жүріске шыдамды, жүріске мықты келетін борзаямен аң аулау 1861 ж. басыбайлылықты жойғанға дейін жақсы дамыды. Өздерімен бірге батысқа қарай алып жеткен ит тұқымдарын сақтап қалған Анадолы түріктерінде қаңғал (қаңлы), ақбас, қарабас деп аталатын, ал мадьярларда (венгрлерде) кувас, комондор (құмандұр) аталатын иттің тамаша тұқымдары бүгіндері әлемге әйгілі. ==Тазы иттің бітімі туралы== Тазының екі аяғы дене тұрқымен салыстырғанда ұзын болуы, оның қозғалысына қолайлылық тудырады. Оған қоса артқы аяқтары мен ондағы бұлшық еттер өте жақсы дамығаны, ал құрсағы жіңішке болып қазақтар "қаншырдай" қатқан деп атайтын іші жотасына қарай жақын бітуі тазының қозғалысын өте қолайлы етеді. Биіктігі сиырдың бұзауындай, көсілгенде есік пен төрдей жерге жететін келісті қазақ тазысының адымы ұзын, қимылы ширақ, ұмтылған жерден шабан-шалағай аңды құтқармайтын алғыр келеді. Тазының жылдам, ширақ қозғалуына оның сүйек қаңқаларының берік жетілгендігі, шеміршек, жұлын-тұтасының, сүйектер мен сіңір-тарамысының бір-бірінің қимыл-қозғалысын икемдей, шапшаңдыққа келтіре алатындығымен тура байланысты. Мойын омыртқа жетеу, ауыз омыртқасы қанаты жұқа, жалпақ, артқа қарай көсіле жатқан, үстінде шүйделі төмпегі болмайды. Арқа омыртқа он үш, олардың жоталық өсінділері жуан, алдыңғы омыртқалар да иіле келген. Оған ұштасқан он үш жұп қабырғаның тоғызы дөңгеленіп, иіліп тұрады. Олардың ұшы бір-бірімен біте қайнасып кеткендіктен, төстің етегінде бар болғаны сегіз (!) өскін байқалады. Көкірек қуысының тереңдігі қабырғалардың ұзындығына тікелей байланысты. Шоқтығы денесінің артқы жағынан биіктеу келеді. Иттің бел омыртқасы жетеу, қанаттары алға сүйірлене жантайған, ұштары жуандау. Арқа жон тұсы төмен қарай ойысып, қайқы белденіп келеді де, бел тұсынан жоғары қарай томпайып кетеді. Тұрық тұтасының ең қозғалмалы бөлігі болып саналатын құйрық омыртқалар саны итте 18-22, артқа қарай кішірейе береді. Дегенмен бұлшықеттің омыртқалық басы алғашқы құйрық омыртқаларынан басталады. Төс сүйегі бір-бірімен шеміршек арқылы байланысқан, пішіні төрт қырлы сегіз буынтықтан (сегменттен) тұрады. Оның дөңгелек жиектігі, тұтқасы мен семсер тәрізді шеміршегі мөлшері жағынан кішілеу және жалпақ болып келеді. Итте жауырын қыры буын ойысына дейін созылған, құстұмсық өсіндісі шодырайып шыққан, оған сіңірлі еттер берік бекіген. Иттің ортан жілігі жіңішке, асықты жілігі иіліп келген, ал тоқпақ жілігі жіңішке, төменгі басы сәл иіліңкіреп тұрады, бас жағында тесігі көрінеді. Ит тізесінің төменгі қатарында кәрі жілік және ортаңғы сүйектер қосылып кеткен, әрі сәл ғана иіліңкі келеді (кәндек иттерде ол өте иілген). Ал жіліншік сүйектері жақсы дамыған. Олардың шеткісі қысқа, ортасындағы екеуі ұзын болғандықтан, ортадағысының (үшінші, төртіншісінің) ізі анық түседі. Бірінші башпайы (ол көп иттерде болмайды немесе екінші башпаймен ұстасып кеткен) қысқа болғандықтан ізі жерге басылмайды. Бақайдың ұзын жазғыш бұлшықеті алдыңғы асықты жілік бұлшықетін жауып жатады және екінші және шеткі бақайларға бекиді. Иттің бөксесі мен саны өте күшті әрі қуатты келеді. Олар денені алға лақтырып, тазылардың қозғалысына екпін беретін, алға қарай серпінді итермелейтін қызмет атқарады. Сонымен бірге, әсіресе тазының мойын, арқа және жамбастың жалпақ еттері, мықынды бүгетін және құйымшақ еттері, құрсақ қабырғасының айқыш-ұйқыш келген еттері мен төс бұлшықеттерінің жақсы дамуы - оның шапшаң қозғалысының бірден-бір кепілі. Бұлшық етіндегі талшықтары басқа жануарларға қарағанда салыстырмалы түрде көп. Итте өкше бұлшықеті болмайды, тек тобық сүйегінің сыртқы байламымен асықты жіліктің айдаршығынан басталады. Иттің басындағы ми сауыты мен бет көлемі бір-біріне пара-пар, яғни 1:1 шамасында. Бас сүйегі екі-үш қабат қабыршақшадан тұрады, орталары ауаға толы келеді. Итте сүт тісі 28, ересектерінде 42 тіс болады, олар қысқасауытты тістерге жатады. Тұрақты тістердің жанасу беттерінде үш-үштен өткір тісшелер болады. Сойдақ тістер конус тәрізді, бір ғана тісшесі бар, көлемі кішілеу тісті "ит тіс" дейді. Тістер қабу, қорғану, ұсату міндетін атқарады. Жақсы тазылардың астыңғы, үстіңгі тіс қатары бір-бірімен жымдасып тұрады, яғни жоғарғы маңдай тіс сыртынан 1/3 бөлігіне дейін айқасып келеді. Ондайда артқы азу тістер бір-бірімен беттесіп келеді. Аң алатын иттің жотасы, жоны кейін толық бұлшық етті нығыз болып келеді. Терең келген төс жағынан құрсағы артқа қарай дөңгеленіп келіп құйымшақтың тұсына неғұрлым жақын орналасқан. Ондай кейіпті қазақтар арыстанның ұрғашысының құрсағына теңеп, "қаншырдай қатқан" құрсақ деп есептейді. Қарын мен ішектердің сыртынан шарбы жауып тұратындықтан, құрсақты суық тиюден сақтайды. Сондықтан иттер суық сазды жерлерде бауырын төсеп жата береді. Ит бауырының салыстырмалы мөлшері басқа жануарларға қарағанда көлемді келеді. Итте жүрек 3-ші қабырға мен 7-ші қабырға аралығында жантая орналасқан. [[Сурет:Саяхатшалық010.jpg|left|thumb|450px]] Иттің еріндері жұқа және нашар қозғалады. Ауыз саңылауы ұзынынан созылып, оның езулері үшінші-төртінші азу тістерінің қатарына дейін жетеді. Төменгі ерні алға салпиып озып шығып тұрады. Иттің өңеші орасан үлкен болып кеңи алады, оның асқазанға ұласқан тұсында жауып тұратын "қақпақ" тәрізді өскіні болмайды. Сондықтан да ит өте оңай құсып тастайды. Саятта итті тамақтандырмай шығуға тырысатындығы соған байланысты. Құрсақ пен кеуде қуыстарының арасындағы көк ет тыныс алуда қосымша міндет атқарады. Итте күрек тістері жақсы жетілген, сойдақ тістері жіңішке әрі иіліп келген, ал азу тістері доғал әрі шайнауға бейімделген. Иттің астыңғы, үстіңгі тіс қатары жақсы жымдасып, үстіңгі жағы астыңғы қатарының 1/3-ін жауып тұрса жақсылықтың нышаны дейді. Tic қатары жымдаспаған, озық шыққан немесе кемиек болып жетпей тұрса, ондай иттер тазы бола алмайды. Иттің үш қабаттан тұратын терісінің арасында май шығаратын бездер терінің түгін майлап тұратындықтан, түгі жылтырап тұрады, суықта дене жылуынан айырылмай аязға төзімді келетін себебі сондықтан. Қазақтар "есті жануар" деп қасиет тұтатын иттің миы мен сезім қабілетін зерттеу нәтижелері оның миында әрбір әрекетті басқаратын (есту, көру, сезу, қимыл, тепе-теңдік, дәм сезу, сипау және т.б.) орталықтары өте күрделі байланыста екендігін айтады. Әсіресе, өте жақсы дамыған иіс сезу мүшесінің көмегімен он литр суға еріген бір шөкім тұздың иісін де сезе алады дейді. Неміс қойшы итіне жүргізілген зерттеулер оның өн бойы мен миындағы иіс сезу аумағы 1,5x1,5 метрлік (үлкен кілемдей) аумақты алатындығын анықтаған. Бұл көрсеткіш адамда 5x5 см. Иттер "танауымен" ұйықтайды, яғни ұйықтап жатқан кезде не болғандығын, иіске қатысты оқиға болса, ол дереу ажыратып, іске кіріседі екен. Иттің бұл қабілеті тазыда иіс пен із "сезу" үдерісінде маңызды міндет атқарады. Ол туабітті иісшілдігіне қоса, үйрету барысында көндіктіруге тура байланысты болады дейді бүгінгі күнгі тазы ұстаушылар. Сондай-ақ көз жанарының ойнақшып қозғалуы мен көзінің қырағылығы да ширақ қимылдауына үлкен көмек көрсетеді, көзқарасы өткір, байқампаздығы жоғары, қараңғыда да жақсы көреді, өң-түсті жақсы ажырата алатындығы белгілі болып отыр (бұрындар иттің көру қабілеті осал деп келгенді). Ал есту жағына келсек, ит өте сақ, ол секундына 30-40 мың тербелісті, тіптен 70-100 мың тербелісті қабылдап, ажырата алады екен ([[адам]]да бұл көрсеткіш 16-18 мың аралығында). Иттерді сабау немесе жекіп ұрсу олардың агрессив әрекетін, қарсыласуын арттыра түседі. Танауындағы "мұрты" мен "сақалы" түнде адастырмайтын бағдар нұсқаушы қызметін атқарады. [[Сурет:Тазы011.jpg|thumb|250px]] Иттің ерекше қимылы мен шұғыл қозғалысы, соның ішінде тазының ересен қозғалысы оның дене бітімінің сипатымен тура байланысты: атап айтсақ, өзінше бір ерекше механикалық тетікке, яки аспалы көпірге ұқсайды. Мұндағы көпірдің екі жағындағы таянышы - алдыңғы және артқы аяқтар, ал оның арасындағы параболалық торланған құрылмасының (конструкциясының) орнында қаңқаның қозғалмайтын (статикалық) бөлігі жүреді. Ал бас, мойын, құйрық пен құйымшақ - көпірдің екі жақ шетіндегі кіреберіс рөлінде. Жотадағы еттер мен сіңірлер, құрсақ, төс қуысындағы ет, шеміршек, қабырға, тері - барлығы жайшылықта және жүгірген кездегі дене массасын тең бөле отырып, омыртқалар қаңқасының бүгіліп-жазылуын, кинематикалық үйлесімді қимыл, ширақ қозғалыс жасауын қамтамасыз етеді. Иттің омыртқа қаңқасы өте қозғалмалы болғандықтан, жүгірген кезде артқы аяғы денесінің "жалғасы" тәрізді үйлесе қимылдайды. Ит жай жүрген кезде төрт аяғы қайшылай (диагональды түрде) қимылдай отырып, дененің салмағын екі аяғы "алып жүреді", ізі бір сызық бойына түседі. Сирақтарының дұрыс бітпеуі мен олардың өзара сәйкестігі (пропорциясы), сәйкес келмеген мүшелер қимылды тежейтіндігі белгілі. Сондықтан да тазы денесінің сипаты мен өлшемдері ''<u>стандарт</u>'' іспетті қабылданады. Тазы денесінің шұғыл, ширақ қозғалысы дененің ауырлық нүктесімен байланыста болады: қазан толмас шеміршегінің артында «тұрған» (басқа жануарларда алға қарай) нүкте басын көтеріп, құйрығын жазған кезде артқа жылжиды. Яғни, көсіліп жүгірген кезде тазы денесінің дәл ортасында ауырлық нүктесі түседі де, тепе-теңдігін тауып, алдыңғы және артқы аяқтарға (қол мен санға) біркелкі күш қысым түседі. Ол жылдам қозғалуға әрі ұзақ уақыт мүшелердің шаршамауын қамтамасыз етеді. Ал жайшылықта тұрғанда иттің дене салмағының 2/3 бөлігі алдыңғы аяққа түседі. Айталық, тұрқы қысқа иттің ауырлық нүктесі алға кетеді, жүгірген кезде аяқтарын «кісе басып» алады, яки артқы аяғы алдыңғы аяғын өкшесінен басып отырады. Мұндайда ит артқы аяғын баяу тастайды, көсіле алмай, аңның артынан жүгірген кезде баяулап, шабандап қалады. Бүлкілдеп желген кезде денесі селкілдеп, алдыңғы оң аяқтың қозғалысымен сол жақ артқы аяқ бірге жүрген кездегі қимылы тәрізді «қайшылай» қимылдайды. Артқы аяқтың күші алға итермелеп отырады. Тазының сымбатты келіскен бітімі желген кезде алдыңғы аяқ ізіне артқы аяқ дөп келеді. Ал денесі қиралаңдап, ізі ирелеңдей түссе - ол тазыға тән емес, дүрегей иттің қозғалысы саналады. [[Сурет:Тазы 010.jpg|thumb|250px]] Итке тән жылдам қозғалыс, секеңдеп көсіле шабу. Қозғалысқа икемді омыртқа тұтасы, мықты бұлшықетті ит, артқы аяғынан үлкен екпінмен алдыңғы аяғына қарай секіреді; жотасы домалана бүкірейіп, артқы аяғын алға қарай жазады. Жерге артқы аяғы алдыңғысынан озып жетеді. Иттің көсіле жүгіруіне жалпақ, қиғаш біткен жауырын, кең иық, бұлшық етке толы ұзын сан, сәл ғана дөңес серіппе тәрізді созылған арқа мен құйымшақ - барлығы үйлесе икемделіп үлкен мүмкіндік тудырады. Қазақтар айтатын: аса үлкен жылдамдықпен көсіле жүгіруіне (ұшуына) жоғарыдағы етпен, сүйекпен қатар, құрсақтың бұлшық еттері, тізе және артқы аяқтың секіретін еттері араласады. Қартайған немесе болдырған иттер «жорғалайды», яғни бір жағының алдыңғы, артқы аяқтары қатар қозғалады. Мұндайда ит қисалаңдап, тепе-теңдігін әрең табады. Иттің қолы немесе алдыңғы аяғына жанынан қарағанда, ені қысқа жауырыны артқа қарай сәл қисая кеткен, ал ортан жілігі қолдың бойымен алға сәл ғана еңкейген болса, бұл түзу бітіс деп санайды (жіліктік жауырын артқа кеткен болса ол дұрыс емес). Жауырын қабырғаға жымдасып, жабысып алдынан қарағанда тіп-тік жерді басып тұрса жақсы. Иттің сирағы етсіз, тарамысты, шертіп керіп тұрады. Алдыңғы аяқтың басқан ізі бір-бірінен алшақ, талтақ немесе шалыс басса, аяғының басы екі жаққа ақсиып тұрса немесе маймақ болса, ол жақсылықтың нышаны емес. Ал құйрық түбінің төменгі тұсы, артқы аяқтың жайшылықта тұрғанда маңдайына дөп келіп тұрса, ол иттің қозғалысы, аяқ алысын «жақсы» деп жатады қазақтар. Артқы аяқ дұрыс бітпесе, ит аяғын сиырша сүйреп талтаңдап немесе маймылша тойтаңдап жүреді, ондайлар аң қуған кезде алысқа жүгіре алмайды. Жайшылықта тұрған иттің бұлшықеттері барлығы жұмыс жасайтындықтан, ол оңай шаршайды да, жерге бір қырынан жата кетіп дем алады. Бұлайша қырындап жатқан иттің бұлшықеттеріне күш түспейді, ал жанбасымен шоқиып отырған иттің бұлшықеттері жақсы дем алады. Сондықтан тазыны үйреткен, баулыған кезде оны шоқитып отырғызуға немесе қырынан жатқызуға көп көңіл бөледі.<ref name="ReferenceA">Саятшылық қазақтың дәстүрлі аңшылығы. - Алматы: "Алматыкітап", 2007. - 208 бет, суретті. Б. Хинаят, Қ.М. Исабеков. ISBN 9965-24-813-3</ref> == Құмай тазыларға қатысты наным-сенім== Қазақта баланы қырқынан шығысымен [[ақын]], [[шешен]], [[батыр]] тәрізді атақты адамның (т.б.) үзеңгісінен өткізіп алу ғұрпы сияқты, иттің күшігін де белгілі адамдардың [[үзеңгі]]сінен өткізіп алатын ырым бар. ''"Бала мен күшікті [[үзеңгі]]ден өткізу ғұрпы б.з.б. II ғасырларда [[Көшпенді халықтар|көшпенділердің]] үзеңгіні ойлап тауып, салтаттылық мәдениетті жоғары сатыға көтеріп, қаһарлы күшке айналдырған дәуірден бастау алады"'', - дейді зерттеуші А.Тоқтабаев. Адамзат тарихында [[садақ]] пен жақ, дөңгелек сияқты айтулы бетбұрыс жасаған үзеңгіні - қаттылық пен беріктіктің, алысқа жорту мен шабуылдың тиянағы дегеннен осы ырым туған дейді ол. Иттің бағзы замандардағы тотем-бабаға айналғандығының белгісі итжейде салтынан байқаймыз. Ол тек қазақта ғана емес, көптеген түрік халықтарына ортақ салт: қазақ, қырғыз, өзбек және татарларда сақталып қалған «итжейде», «иткөйлек», «эт кулмәк» ғұрпының мәні ортақ. Оны нәресте туғанда кигізеді. Иткөйлекті (итжейдені) көп жасаған адамның киімінің қалдығынан жеңі мен бойын тұтас пішіп, жағасын ойып, шетін бүкпей, жас баланың [[нәзік]] етіне батпауы үшін тігісті сыртына қарата тепшіп тігеді. Сәби қырқынан шыққан соң иткөйлегін шешіп, оны әр түрлі [[қант]], [[кәмпит]], [[өрік]]-[[мейіз]] сияқты тәттілерге толтырып, иттің мойнына байлап қоя берген. Балалар итті қуып, тәттілерді алып, мәз-мейрам болады, итжейдені иесіне әкеліп тапсырады. Бұл ғұрып «ит қуу» деп аталады, мәні - сәбидің пәле-жаласын қырық жаны бар хайуан - ит өзімен бірге алып кетеді деп сенген. Ал керісінше, балаға иттің жүйрік, ақылы озық, алғыр қасиеттері дариды, сәби күшікше бауырын тез көтеріп, тәні сау, жаны берік, «итжанды» (иттің қырық жаны бар дейді қазақ) деп ырымдайды. Баланың иткөйлегін сақтап, жолға, сапарға шыққанда өзімен бірге алып жүрсе - пәле-жаладан сақтап, жолын ашады, «баланың періштесі қағып, аман апарып, есен әкеледі сапардан» деп сенген. Адамның басына қонған құт пен шаңыраққа келген ырыс көбіне ит болып келеді: сол үйге құтпан ит немесе алғыр тазы бітеді де, ол адамның барлық тілеуін жүзеге асырып, мұратына жеткізеді дейді қазақ сенімінде. Жаңа үйленген жастарға үбірлі-шүбірлі, дені сау, берік болсын (итше күшіктесін) деген ырыммен (магия) жас келіннің көйлегінің етегінен итке жем бергізеді. Аяғы ауыр әйел жерігі қанғанша итке «кет» деп айтуға тыйым салынған. Қазақ қартайып, алжыған иттің аузына май тығып, басын күн батысқа (немесе оңтүстік-батысқа / құбылаға) қаратып, малша бауыздап өлтіріп, көметін болған. Манси мен угрлерде және алтайлықтарда итті ағаш [[науа]]ларға жерлеп, бір аяғына қызыл, екінші аяғына қара таспа жіп байлап, иттің денесін әсемдеген. [[Моңғолдар]] [[қазақтар]]ға ұқсас жолмен өлтірілген иттің құйрығын кесіп, басына жастайтын және түскен келінді итке тағзым еткізеді. Ол үшін жас келін қайын атасына сәлем етіп, отқа май құйған соң, үлкен үйдің итіне тәу етеді. Үйге ит енгізіледі де [[келін]] етегіне салып ет беріп, сүт жалатып, арнайы тілек айтады. Қазақта бұған ұқсас [[салт]] - ұрын барған күйеуге «ит ырылдатар» салты. Қалыңдыққа келе жатқан күйеу үйге таянғанда, алдынан шыққан бір әйел жүресінен отыра қалып, ит болып ырылдап, кәде алады. Халық [[театр]]ының бір көрінісіне айналған бұл салттың арғы тегі көне наным-сеніммен астарлас. Осы бір хайуанға қатысты өте ертеде қалыптасқан нанымның бірі: бағзыда [[ғұндар]] өлікті жерлегенде «Онгонды (аруақты) көкке ертіп шығады» деген иланыммен итті де ертіп баратын болса, көне түркі тайпаларында тарихын, атауын, [[тотем]]ін барақпен (итпен) байланыстырады. Қазақта да мұндай руларды, жер-су атауларын ондап кездестіреміз (қазақ генеалогиясындағы Ителгі, Итемген, Ителі, Барақ т.с.с. атаулар). Иттің етін жайшылықта басқа халықтардағыдай (корей, қытай) жемегенімен, зәрушілікте өкпе құртына, көз шымылдықтанып, бас айналғанға, жазылмайтын жараларға қарсы ем, дәрі ретінде қолданады. Іште өлген баланы түсіруге иттің ені мен шыбығын қатар қолданған жағдайлар ел арасында ұшырасқан екен. Бұл дом (ем-дом, емдеу) шығыстық көрші жұрттардан ауысқан болуы ықтимал. Тазы иттің алғаш өз бетімен аң алуын''' «тырнақалды»''' құрметіне ауылдастары жиналып, қайырлы болсын айтып, қуанышқа кішігірім той жасайды. Аңшылармен бірге [[саят]]қа шығып, аң олжасын, әсіресе түлкі байланған кісінің өзі қуанышына ауылдастарын ортақтастырып, тілек жасайтын жоралғысы бойынша бүкіл ауыл аңшының үйіне жиналып, қыстың ұзақ сары таңын ойын-күлкі, өлең-жырмен өткізеді. Аңшы [[олжа]]сының етінен аяғы ауыр әйелдер ауыз тисе, мылтық пен қақпаны қырсығып қалады. Өйткені жүкті ананың арғы әлеммен байланысы бар, [[құрсақ]]тағы ұрпақ бергі әлемге әлі үлгеріп келмеген. Бұндай сәтсіздікке душар болған аяғы ауыр әйел аңның етіне аңсары ауып, жерік болып тұрса, аңшы құралына «ақырлық» деп аталатын ақ түсті матадан байлап, аңшыға кәдесін беріп барып еттен ауыз тиеді. Егер олай етпесе, аңшы құралы мен сайманы қырсығып аң алмай қалса, аңшы оны аптайды. Ол үшін сайманға ([[мылтық]], [[қақпан]]) үш дана ширатылған жіп байлап, үш мәрте жерге ұрған соң, сумен шайып жібереді де: «''Ата (қақпанға қаба) алмасаң саған серт, Атылмасаң (қаба алмасаң) маған серт, Аңның етін жеген жүкті әйелге қоса серт», -'' деп «серттескен» соң, шоқпен сырықтап тазалайды. Тазымен болсын, бүркітпен болсын саятқа шыққан кезде бөгде кісімен кездесе қалған аңшылар тобының адамы «Байлансын-ақ» дейді. Ал: «Байлансын-ақ», - деп ол бұрын айтса, сендер: «Майлы шұжық айлансын-ақ»,- деп тілектестік білдіреді. Саятта келе жатқанда алдынан шыққан көлденең адамның тіл-көзі тазы мен құсқа тимесін деген ниеттен туған. Сондықтан да аңшы басқа сөзбен емес, «Байлансын-ақ» деп айқай салып амандасып, қаскөй рухтарды осы құдіретті сөзбен матап, аңды да буып, шырмап тастауды ойласа керек. ''«Соңғы түйенің жүгі ауыр...»'' деудің итке қатыстылығы туралы. Қазақ ұғымында: «Ит жеті ырыстың біреуі», ''«Итті тепкен ырысты тебеді»'' деп, шаңырақтың құт-берекесі мен ырысы итпен сабақтаса жүреді деп сенген. Ауызекі тілде күніне сан қайталанатын, мәтелге айналған «Соңғы түйенің жүгі ауыр» тіркесі итке қатысты, онымен үйдің ырысы-берекесі, ырыздығы сабақтасып жүреді деген сенімнен туындаған. Далалықтар үшін көш салтанатынан асқан қызық аз. Жететін жері шалғай болғандықтан, әрі жаңа қонысқа ерте жетіп, ісін жайғап алу үшін көшуге белгіленген сәтті күн азаннан көш қамына кірісетін. Абыр-сабыр болған ауылдар үйлерін жығып, түйеге жүгін тиегенде ең соңына қарай шаңырақты және ескі жұртта қалған дүние-мүлікті тиейтіні белгілі. Олар - тезек, оның жабуы, сырық, бақан, арқан, көген т.б. Әрине, үйге әсте енгізілмейтін, тыста жататын, ауылдың құтына саналатын сырттанның «итаяғы» да соңында қалады. Олар жайшылықта көзге елене бермесе де, көш салтанатында ерекше сый-құрметке ие болады. Итаяқты май басқан құрым шоқпыттың біріне орайды да, жегінге, жүк артуға жаңадан үйретіліп жүрген торым, я буыршынның біріне ұсақ-түйек жүкпен бірге арта салады. Немесе ең соңғы түйенің бірінің теңіне іле салады. Осылайша жүк әбден тиеліп болған соң, «соңғы түйенің жүгі ауыр» дегенді айтып, көш ескі жұрттан қозғалады. Осылайша бұл тіркес жүктің ауыр, жеңілдігіне қарай емес, ауылдың ырысына деген [[ілтипат]] пен құрметтің үлкендігіне сай туындаған деседі. Иттің ас-су ішетін итаяғы тек ағаштың безінен ойып, әшекейлеп жасалады, темірдегі болса ырыс кетеді деп ырымдайды қазақ [[дәстүр]]інде. Әбден ескіріп тозған итаяқты отқа жақпайды, жаңғыртып жаңаламайды. Ұзаққа дейін тілі шықпаған немесе кекеш, тұтықпа, быдық болып жүрген балаға "итаяқтан" су ішкізсе кінаратынан арылады деп сенген. Сауын малының желіні ісінсе итаяқты отқа қыздырады да, онымен ауру желінді ұрып домдайды. Алайда итаяқты үйге кіргізуге оған ожаумен ас-су қүюға қатаң тыйым саланады. "Ит итаяғын жаламай көңілі көншімес" деп тойып тұрса да кешкісін үйдің әйелі итаяқ бірдеңе салып беруі шарт. Өйткені, "аш ит үреген де өреген" деп аш ит табаны қышып керуенге ерсе немесе ауыл аралап жүрсе үйдің құтын өзгеге аударып жіберуі мүмкін деп қауіпсінген. Итті ем-дом жасауға да жиі пайдаланған. Өлі тиген [[жылқы]]ның екі бүйіріне бірдей [[айран]] құйып итке жалатады. Күйек кезінде туған төлдер марқая бастаған кезінде көбірек өле бастаса, көгеннің бір бұршағын алып иттің мойнына тағып қойса, төлдің шығыны caп тыйылады деп сенген. "Ит тию" (мешел-рахит) ауруына шалдыққан сәбидін; төсіне сүт тамызып, итке жалатса, ауру да иттің; тілімен бірге кетіп, аурудан айығады дейді. Ал "ит ауруына" ұшырағаң көз тиген баланы иттің қылынан алып, өртеп ауру балаға иіскетеді де, күйесін баланың беті, маңдайына жағып домдаған. Ал көз тиген балаға сол үйдің итінің құлағын кесіп, соның қанын жақса аурудан айығады дейді халық медицинасында" Аталған "ит тию" және "ит ауру" сырқаттарын бойында "ит жыны бар" (ит бейнесіндегі жын) адамның көзі жас балаға тиюден болады деп санайды. Онымен ауырған баланы иттің бас сүйегі салынған суға шомылдырады, иттің басын есіктің босаға таянышына іліп қояды, немесе ірімшіктің сары суына салады. Сондай-ақ бес [[зират]]тан бес уыс топырақ алып кесеге салып екінші кесеге баланы салып 3 немесе 7 күн қатарынан өлшеп отырған. Мүндай домнан басқа аталғаи аурудан сақтанудың жолы қасқыр мен аюдың тісін баланың киіміне тағып қою деп көрген. Қазақ [[бақсы]]ларының арасынан "ит жыны" барлары иттің қылығын көрсетіп "бақсылық" ойнаған. Сонымен бірге олар дертті иттің бас сүйегіне көшірген. Ондай бақсылар мықты болады. Өйткені итке ұқсаған жүйрік, оның үстіне қабаған болғандықтан аурудың әр түрлі иелерін иттің рухы талап, қуып жібереді деп нанған." Сонымен қатар ауылдың алжып, өздігінен жүре алмай қалған құтпаны мен сырттаны болса жұртқа тастамай "кебежеге салып, түйеге артып алып жүретін болған", - дейді көзқарақты ақсақалдар. Ит иесі, итін күшік күнінен асыраған ең жақыны, сол үшін итін өлімге қиып, қолы батпайды. ''"Ит өлтірген мұсылман қажыға баратын құқынан айырылады, Мекке топырағын басуға тиіс емес",''- деп көрілетін қағида бар. Итті қорлауды, азаптау, мазақ еткен адамның басына жаманшылық әкеледі деп көреді халық. Итті атып өлтірген адам "иттің қарғысына" қалады, ұзақ жасамайды, кедейленіп, жарлылыққа, тапшылыққа, жоқшылықтың қаріне ұшырайды деп сенген.<ref name="ReferenceA"/> '''"Ат жақсысы - бозы, ит жақсысы - тазы"''' деген атам [[қазақ]] тазыны ер жігіттің үш жолдасының бірі дейді: жүйрік ат, құмай тазы, қыран [[бүркіт]]. Ол үшеуін де біреулер алғанда үлкен көлемде сый төлемақысын беріп алады. Жақсы иттердің күшігін алғанда [[қарғыбау ақы]]сын беріп, күшікке сүт жалатып алады. Көпке әйгілі тұқымның және тазының "қарғыбауы" да қымбатқа түсері сөзсіз. Ағайын адамдар, сондай-ақ құдандалы жегжаттар арасынан күшік асырап алуға тыйым салынады. Себебі "итше ырылдасып", "араз болып кетеді" деп сақтандырады. "Иттің шені - қарғыбау" дейтін қазақтар иелі күшіктің мойнына асыл тұқымнан шыққандығы мен иесінің шені мен салтанаты, дәулет дәрежесіне қарай қарғыбауын тағады. Ол екі бөліктен тұрады: мойнына тағылатын ені 3 -4 елідей жалпақ безекті әсем бұлдан,тіпті [[Жібек|жібек матадан]] таққан таспаны "арғы", ал оған байланғанын "бау" дейді. Ішкі бетінетжұмсақ мата мен [[киіз]] салып, сыртын қайыспен құрсаулап, арасын қабыстыра тіккен қарғыбауға күмістен [[құйма]] салып, көз орнатып әшекейлейді. Бау қарғыға тағылған қысқа тұйық бау болып келеді де оған екі-үш құлаш ұзын қайыс бау, [[шылбыр]] тағылады. Оның ұшын тіліп немесе тұйықтап тобыршақ тиек салып қояды да ат үстінде жетектеген кезде оған қосымша бау жалғап, ұзындығын 5-6 [[құлаш]]тан кем етпейді. Тазы иттерді той, ас, үлкен басқосуларға жүйрік ат, алғыр қыранымен бірге алып барады. Мұндайда әлбетте тазының қарғыбауын жаңалап алмастырады. Онымен бірге ит "сыбағасына" қарық болатыны белгілі. Әйгілі тазы күшігіне ақ отаудың сол жағынан мамық төсектен орын бергені жайында әңгімелер кездеседі. Оған тіптен құлынды бие беріп алады. Оны барынша мәпелеп өсіріп, арасында кәнігі тазымен аңға қосып "ауыздандырып" баулып бір сонарда өзгелермен жарысып аңға қосады. Алғаш аң алған кезінде "тырнақ алды" деп аталатын той жасайды. 1910 жылдары [[Зайсан]] елінде Шәкен болыс деген аңшы Марқакөл жақтағы Қаратай елінің бір жылда жетпістен асқан түлкі, оннан астам қасқыр алған Сартұйғын деген тазыға қызығып жүреді екен. Шәкеннің немере інісі сол жылдары қатты боранда жылқы бағып жүріп үсіп өледі, жаңа үйленген ажарлы Бағди есімді қалыңдығы қалады. Бағдиға Қаратай елінің биінің баласының жасырын келіп жүргенін сезіп қалған болыс: ''"Жесір ерден кетсе де, елден кетпейді"'',- деген заңға қарамастан, дереу келісім жасап, өзінің келінін Сарытұйғын тазыға айырбастап алады. Тазы мәселесін алғашқылардың бірі болып зерттеген А.Слудский дерегі бойынша қазақтар Қараталда тазыны қалыңдыққа берілетін [[құн]]ға, яғни 47 [[байтал]]ға сатып алатын болған. Жақсы тазының құны аттың құнынан да кем түспеген. Таза қанды тазылар [[Бөкей Ордасы]]нда да өсірілген және құны өте қымбат сол кездегі ақшамен 50 сомға тең келген. Кейінде ел кедейленген кезде аң алатын иттің қарапайым күшігін бір құлынды [[бие]]ге сатып алған жайлар кездескен. Атақты жүйрік аттармен қоса тазы иттер де ру мен ел арасындағы мәмілеге, бітімгершілікке себеп болған. ''"[[Кенесары|Кенесары хан]] қырғыздармен алғашқы ұрыстардың бірінде Ақыртөбе деген жерде Бүрге батырдың Қалша деген ұлы бастаған 700 жігітін жеңіліске ұшыратып Қалшаны тұтқынға алады. Қырғыздың Солты, Сарбағыш, Құсшы рулары кеңесіп, Қалығұл батырды басшы қылып елші жібереді. Кенесары әрі-бері ойланып: "Мақұл, мен Қалшаларыңды босатып берейін, сендер Солты Есқожаның баласы Баястанның Көкдауыл деген тазысын беріңдер,- дейді. Сол уақытта Көкдауыл тоғыз қасқыр алып, қазақ-қырғызға аты шыққан ит екен. Тазыны көріп Кенесары сүйінгеннен хан тәжін Қалшаға кигізіп жіберген деген қырғызда әңгіме бар".'' Арыс маңында [[Байғабыл бай]] (1870-1953 жж.) [[конфискация]]ға ұшырап, қолында Ұшар, Алғыр атты қос тазысы мен 7-8 қақпаны қалғанда ашаршылық жылдарында (1929-1931 жж.) солармен аң аулап, елді асыраған. Бұл туралы бір ауылды ашаршылықтан құтқарған тазыны халық: <poem>'''Құмай тазы Ұшар-ай, Киік көрсе ұшар-ай,'''</poem> - деп ілтипатпен еске алып отырады. [[Қазан төңкерісі]]нің алдында орыс зерттеушілері қазақ даласында 10 мыңға жуық тазы бар деп жазады, қазір тазылардың саны қайта жаңғыра отырып, шамамен 500-ге жетті деседі [[Интернет]] материалдары дерегі. == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Ит тұқымдары]] 7105lo2bgw9357icj9h4pebq2o30pxr 3690329 3690319 2026-11-02T16:59:30Z ~2026-46472-89 184991 /* Құмай тазыларға қатысты наным-сенім */ 3690329 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{wikify}} {{Ит тұқымы |name = Құмай тазы |image = Тазы040.jpg |image_caption = Құмай тазы |height = 20см - 1м |weight = 600гр - 70кг |country = Қазақстан |year = |fcigroup = |fcisection = |fcinum = |fcistd = |category = |commons = Tazi (dog) |wikisource = }} '''Құмай тазы''' — қазақтың дәстүрлі ит түрі, ұлттық, жеті қазынаға жататын жануар. == Иттің таралуы мен түрі == Мезолит дәуірінде қолға үйретілген ит екі түрлі жабайы тұқымнан: оңтүстікте шиебөріден, солтүстікте қасқырдан шығып, жер бетіне тегіс тараған хайуан дейді қазіргі ғылым. Иттің шығу тегі туралы бір ғана ортақ ит тұқымынан бастау алған және түрлі тұқымдар ұзақ эволюциялық тарихи дамудың нәтижесі деп қарайтын монофилетикалық және көп негізден шықты дейтін полифилетикалық теориялар бар. Жартас бетіне салынған суреттерді есептемегенде тазыға ұқсас кейіптегі бейнелер Мысыр перғауындарының [[ескерткіш]]терінде бейнеленген. Осыдан 3400 жыл бұрынғы деректерде ұзын сирақты тұрықты, тұмсығы үшкіл, құлақтары тік, құйрықтары иректеліп дөңгеленген иттер бейнеленген. Қысқасы олардың сұлбасы тазыға көбірек келіңкірейді (ат пен иттің басқа тұқымдары бұдан көп кейін бейнеленген, яғни кешірек қолға үйретілген). Тазының шыққан жері, мекені туралы мәселе аса тартысты болғанымен қазір адамзаттың көбі [[Солтүстік Африка]] мен Оңтүстік-Батыс Азияның үстіртті даласы деп түсінеді. Қазіргі кезде тазының таралған аймағында оған жақын тұқымдас деп айтуға келетін екі түрлі ит тұқымы бар: ол Абиссиния иті (бірақ оның 6 азу тісі бар, әрі шиебөріге жақын. Күллі ит тұқымдасының азу тісі 8) және үнділердің дол (колсун) иті. Соңғы тұқым тазы тәрізді аңды үндемей баспалап келіп алады, көп үрмейді, әрі батыл, түсі түлкіге ұқсас. Бірақ олар ну орманды мекендейді, қимылы баяу, аяқтары шомбал. Мысыр перғауындарының итіне ұқсайтын, Судан мен Кордофанда тағылау, кесек бітімді иттерді тазының ең көне "туысқаны" деп долбарланады. Бірақ [[Ніл]] дариясы аңғары қолға үйретілген тазының шыққан жері деп саналады. Ол аумақтан Араб түбегіне, ары қарай [[Кіші Азия]] мен Парсы жеріне, онан әлемге жаппай таралған делінеді. Осылай таралған иттер бірнеше ондаған ғасырлар барысында жергілікті жердің аумалы-төкпелі ауа райына үйлесіп, түрленіп сұрыпталып отырды. [[Еуропа]]ға қарай арийлермен келген тазы тұқымды иттер кеңінен таралып, аңшылық пен күн көрудің негізгі арқауына айналды, солтүстікте Балтық теңізі жағалауына таралды. Ал тазылар бұлардан кейінірек батыс [[Африка]]дан көне [[Испания]] (Иберия) жері арқылы кельттерге, Галлиялықтарға жетіп, солардың атымен аталатын тазы тұқымдары пайда болғандығын Ұрым заманындағы жазбаларында жазылған, онан әрі [[Ирландия]], [[Шотландия]]ға дейін таралған. Соның айғағы қазіргі әлемдегі көптеген ит тұқымдарының аталған қарт құрлықтан кездесуі. Орта ғасырда тазымен аң аулау, тазыны тарту ету еуропалықтарда үлкен қызығушылыққа ие болған. Әсіресе, ағылшындарда таза қанды тазы иттерді сұрыптау, белгілі мақсаттарға пайдалану кеңінен етек алған. Ал араб бәдеуилерінің ермегі болған тазылар арабтардың дін тарату жорығы кезеңінде [[Азия]]ға кеңінен таралған дейді зерттеушілер. Дін таратумен тазы да бірге келді деуінің себебі [[ислам]] діні таралған аумақта, дәлірек айтқанда [[Алтай]], [[Гималай]] тауларына дейінгі аралықта (батыста [[Испания]] жерінедейін) арабы тазыға ұқсас иттер ұшырасады. [[Орта Азия]]ның қатал табиғатына үйлесу үшін тазыларды ғұндардың итінің сипатына ұқсайтын ұзын сабалақ жүнді, салпаң құлақты жергілікті тұқыммен будандастырып, жаңа сұрып - шығыстың салпаң құлақ тазысы дүниеге келді. Оның құйрығы мен шонданайы ұзындау, сабалақ жүнді иттер еді және оның пайда болған және таралған аймағы тарихи кезеңіне қарай бұл тұқымды "турік-татар тазысы" деп атауға болады дейді. Батысқа қарай ығысқан түрік халықтары өзімен бірге салпаң құлақ тазысын ала келіп, оңтүстік орыс даласы мен күңгей шығыс [[Еуропа]]да тазыға ұқсас жаңа ит тұқымдарының пайда болуына негіз етті... Ал [[мұсылман]] емес халықтарда тазы мүлде беймәлім деуге келеді. Атақты [[Марко Поло]] моңғол императорларында аушы құстар мен басы қазандай, кесек тұлғалы иттер туралы тамсана жазады. [[Монах Иакинф]] қытайлар [[Шығыс Түркістан]]ды иеленгеннен соң ғана тазымен етене таныса бастаған дейді. [[Махмұд Қашқари]]дің "Диуани лұғат ат-түрік" сөздігінде (ХІғ.) "тайған" сөзін келтіріп, оған "тазы, алғыр ит" деген анықтама берді (Қашғари М., Түрік сөздігі, А., 1998, 3-том, 238-бет). Қырғыздар осы күнге дейін тазыны "тайған" деп атайды, ал, өзге түркілерде тазыны "тазы", "тази" деп атау қалыптасқан. Қазақтар иттің еркегі - төбет немесе арлан, ұрғашысы - қаншық, бірге туғаны - ұялас, кішкенесін күшік дейді =="Ит жақсысы - тазы" туралы түсінік== "Ит жақсысы - тазы" туралы түсінік. Жақсы иттер жайлы қазақта ертегі, аңыздар көп. Қазақтың ұғымында ең жақсы ит-құмайды иттен емес, "италақаз" дейтін ала құстың жұмыртқасынан шығыпты мыс, - дейді. Ол құс қасқыр мен аюдың ескі апандарын немесе таудың үңгірлерін мекендейді. Құмай тазы туралы аңыз-әфсаналарға зер салатын болсақ, иттің тотемдік табынуы (культі) және күнделікті өмірдегі таза практикалық пайдасынан болса керек. Ит табынуы (культі) аңшылық дәуірінде шарықтау шегіне жетіп дәріптеліп, түркі-моңғол халықтарының арасына ителгі, италақаз, құмай тазы туралы аңыздар (мифтер) кеңінен таралған. Құмай ит туралы аңызды кезінде Ә.Диваевта жазып алған. "Қазалы, Перовск, [[Шымкент]] уездерінің қазақтарынан өзінің лақап аты бойынша бірегей құс - италақаз жөнінде біздің әлденеше рет естуімізге тура келді. Италақаз жұмыртқасын елсіз және биік төбелердегі ескі, айдаладағы мазарларға салады, ол үшін сол жерден әр түрлі аң және басқалар тастап кеткен інді пайдаланады. Жұмыртқадан "құмай" деген лақап атқа ие болатын тазы ит шығады. Олар титімдей болып жарық дүниеге келеді, төстері қара ала болады, керемет шапшаңдығымен, батылдық және ептілігімен ерекшеленеді. Құмай қуған аңшылықта одан бірде-бір құрбаны қашып құтыла алмайды. Кейбір қазақтардың нық сенімі бойынша, италақаздың етеккірі келеді, осы себепті бұл құстың еті тағамға пайдаланылмайды."[[Сурет:Тазы050.jpg|left|thumb|300px]] Осыған ұқсас аңызды [[Сәкен Сейфуллин|С.Сейфуллин]] да жазады: "Сары ала қаздың жүмыртқасынан кейде күшік туады екен. Сол құмай болады. Оны тәңір берейін деген адамға кез қылады. Сары алақ аздың ай сайын әйелше айызы келеді". Бұл аңыздардан ит пен қаздың бір тұқымнан тарайтындығы көрінеді. [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Зайсан ауданы]], Кендірлік өзенінің Сайхан және Сауыр тауларын жарып өтетін тік жартастың кемерінде "құмай ұясы" деген, орны күркенің орнындай құстың ұясы бар. Ағаш бұтақтарынан, сарғайған шөп қалдықтарынан салынған ұя әлі тұр. "Ұясы осындай үлкен болғанда, жұмыртқасы қандай болды екен?" - деп таңғалысады. Тазы ит осы ұяны мекендеген алып құс - құмайдың жұмыртқасынан шығыпты. Қазақта "құмай тазы" деген сөз бар, жақсы, жүйрік, алғыр тазыларды "нағыз құмай тазы", - деп жатады. ==Құмай тазылардың тұқымы, түрі== Тазы қазақ даласына сақ заманында келген деп шамалауға болады. Шамамен 2000-2500 жылдар бұрын болса керек. Кейбір тасқа қашалған петроглифтердегі тазыға ұқсас аңшы иттерінің бейнесіне қарап, бұдан да ертерек замандарда да болған ба деп болжам жасауға да болады. Дегенмен тақыр тазылар осыдан бес-алты мың жыл бұрын перғауындар заманында өмір сүрген. Әйгілі Тутанхамон қабірінің ішінде ажал құдайы Анубис - қара түсті тазы бейнесінде бейнеленген. "Қазақ тазысының түп атасы арабтың салюкиі, ол қазақ даласына [[ислам]] дінін таратқан араб жауынгерлерімен бірге келді",— деген нұсқаны ұсынады. Шынымен, салюки [[Орталық Азия]] мен [[Кавказ]]ға, Таяу Шығыс пен [[Иран]] арқылы таралған. Қазіргі салюки тұқымдары қазақ тазысына өте жақын, тек тұрқы сәл ұзын, бойы сәл сұңғақ, бірақ пошымы мен сымбаты өте жақын келуі олардың туыстығын қуаттайтындай. Төрт мың жылдай тарихы бар ол иттердің атауы құм астында қалған Арабтың Салюк қаласының атымен байланысты туған атау. Дегенмен ол тұста шумерлерге, ассириялықтарға да таралып үлгергенге ұқсайды. [[Сурет:Тазы030.jpg|left|thumb|300px]] Аң қағатын итін қазақтар "тазы" атауының мәні парсының "таза, алғыр, жүйрік" деген мағынадағы сөзінен шыққан. Бәлкім тазы - таза - таза қанды деген мағынадағы сөзінен туған, ықшамдалу заңдылығына байланысты тазыға ауысуы мүмкін деп жорамалдайтындар да бар. Қазақ тазысы мен ауған тазысы [[Орталық Азия]]ға парсы тазысымен бір дәуірде келіп, оны сақтар мен ауғандар жергілікті табиғи жағдайдың ерекшеліктеріне сай жетілдіріп, қолдан сұрыптап өткізгенге ұқсайды. Дегенмен соңғы кездегі зерттеулер [[Орта Азия]]да таралған тазыларды арабтың слюгги (слугги) аңшы иттерімен будандасудан пайда болған жергілікті тұқым деп есептейді. Тазының отаны [[Қазақстан]] және [[Түркменстан]] (әредік [[Өзбекстан]] жерінде де өсіріледі) деп есептеледі. Түркмен тазысы қазақ тазысына қарағанда бітімі ұсақтау келеді. Тазы итті Орта Азияның көз жетпес кең даласының тұрғындары арабы иттерді жергілікті тұқыммен будандастыра отырып, сұрыптау нәтижесінде шыққан ат үстінде аң аулайтын бекзадалар мен дегдарлардың ермегіне және малшы-бақташылардың күн көрісі үшін қызмет еткен тұқым деп есептейді. Қалай дегенмен VII-VIII ғасырларда қазақ жеріне дін тарата келген арабтармен келген тазы тұқымынан аңшы иттер тарихы басталады. Сонымен бірге жергілікті жерде қалыптасқан тұқым деген тазының пайда болуы туралы екі түрлі көзқарас бар. Кезінде орыс отаршылдары көптеп келе бастаған замандағы зерттеу нәтижелеріне қарасақ (Я.Полферов пікірінше) қазақ жерінде [[Орта Азия]] тазысының өзіндік бір тармағы көбірек таралған. Оның бойында таулық және қырымдық тазыларға жақындығы басым болған. Қолдану жағдайына байланысты тазыларды далалық және таулық деп бөлген: далалығы бойы сұңғақ, жазықта алғыр болса, таулық тазы бітімі кішкене, қия жартастарда жақсы жүгірген. Қазақ тазысына өте жақын туыс болып есептелетін ауған тазысының да тақыр жүндісі жазық аумақта, ал үлпілдек жүндісі суықтау солтүстік аймақта таралған. Ал қазақ тазысы орыстың аңшы тазысының пайда болуына септігін тигізген. Алайда, қазақ жеріне тазы тұқымы онан да бұрын, дәлірек айтқанда сақ заманында келген. Оның дәлелі тазы пошымды иттердің жартасқа салынған бейнелері, атаудың өзінің көне парсы тілінен туындауы тегін емес, оның таралуы перғауын иті - салюки - парсы тазысы, ауған тазысы және қазақ (сақ) тазысы деген болжамды ұсынады. Қазақтар тазыны жарғақ құлақ тазы және шашақ құлақ тазы деп екіге бөледі. Оның бірін салюкиден, екіншісін слюггиден таралған тұқым дейтіндіктен біріншісіінің құлағының жарғағы үлкен, екіншісінің құлағында көп жүн өскен. Шынымен-ақ жарғақ құлақ тазының құлағында ешқандай жүн болмайды, ал шашақ құлақ тазының құлағының жүні үзын, шашақ тәрізді болады. Ал бұған қоса "дүрек" (дүрегей тазы) деп аталатын тазы мен қазақы иттердің будандасуынан шыққан терісі қалың, суыққа шыдамды, денесі кесек, қасқырды алатын батыл тұқымы да кездеседі. (Дүрек немесе дүрегей тазы қасқырдың аяқ тарамысын қиып жібереді.) Тазы - орташа ғана бойы бар жүйрік ит, жүні тықыр, оның есесіне, құйрығы мен салпаң құлағының ұшын ұзын шашақты жүн басқан. Басқа аңшы иттерге қарағанда бұлар ақылдырақ, иесіне шын берілген, адамға жұғысқыш, ал өзге иттерге өшпенділеу келеді. Өздері өте батыл әрі орасан жүйрік болады. Тазылар күшті болмайды, бірақ денелері сидам, арық, жеңіл, жүйрік әрі өжет келеді. Олар қуса жетеді де, қашса құтылады. Қоян, түлкі сияқты ұсақ аңдарды олар құтқармайды. Айлаға икемділігі сондай, тазылар аяғын сындыру, қайыру, мойнын шығару деген кінаратқа ұрынбайды. Тазыларды тұқымына қарай қазақтар құмай, құмай тазы; таза қандылығы мен түгіне қарай құны, құны тазы; будандасқан болса дүрегей, дүрегей тазы, қайың, қайың қаптал деп бөледі. Мұның соңғылары қасқыр алатын күшті иттер. Олар жалғыз-жарым да, екеулеп немесе тобымен жүріп, "ұтылап" аң алады, ал үйретілген болса, аушы құспен де тізе қосып қимылдайды. Тазы иттердің түгі салыстырмалы түрде аз, сұйықтау келеді. Ал кескін-сымбатына қарай таулы, орманды өңірдегі аңшыл иттер ірі сүйекті, шомбал денелі болса, далалы, құмды өңірлерде дене бітімі шағын, шарғылау келеді. ==Қазақ жерінде таралған тазының бірнеше түрі бар== Қазақ жерінде таралған тазының бірнеше түрі бар. Мысалы, самарқанның тазысы - аласа бойлы, бірақ мүше-мүшесі әсем де сүйкімді болған. Жем бойы мен [[Aтыpay]] бойындағы қазақтардың тазылары - табан жүні мен құлағындағы шашағының ұзындығымен ерекшеленеді. Ең соңында, [[Оңтүстік Сібір]] тазыларына келер болсақ, олар табанының сүйірленіп бітісімен, сондай-ақ өздерінің өте күштілігімен дараланады. Бұлар [[Ертіс]] бойында таралған. Ал орыс деректерінде [[Түркістан]] тазысы аталған тазылар қазақ жерінің оңтүстік пен солтүстік-батыс өңірлерінде көптеп таралған. [[Сібір]] тазылары қазақ жерінде ғана емес, батысқа дейін жеткен таңдаулы аң алғыш тұқым. 1889 ж. Сібірде самоед тайпалары арасында үш ай болған британ зоологы Ернст Килбурн, онан кейін [[Орал]] бойына және Батыс Сібірден әкелген ит тұқымын лайкаға ұқсас самоед тазысы атаған тұқым осы атпен [[Еуропа]]да таралған. Қазақ жерінде тазының құмай, қайың қаптал, ауған, орыс, түрікмен деген түрлері ұшырасқан. Қазақы тазыны тау тазысы және дала тазысы деп бөлген. Шоқтығының биіктігі 80-85 см аралығында. Ал қазақ тазысына ең жақын деп айтып өткен ауған тазысы әлемдегі ең дегдар тұқымға саналады, бойы 70-74 см, мінезі қатаңдау болғанымен иесіне шексіз берілген, тамаққа талғампаз, жеке емес, иесімен бірге үйде тұрғанды сүйетін тұқым. Ол өз олжасын көзімен торуылдап, жіті бақылау арқылы алады. Тіпті иесінің көмегінсіз өз бетімен аң аулайтын тұқым. Оның әлемге кеңінен таралып, үлкен қызығушылыққа ие болуы - батыс елдерінің әскери жорықтарымен тура байланысты. XIX ғ. екінші жартысынан батыс әлеміне белгілі болған ауған тазысын британ әскерилері алып келген, 1907 жылдан тіптен көптеп келіп тазының түрлі желілерін (линияларын) [[Еуропа]]да дүниеге әкелген. Дегенмен онан сәл бұрын 1809 ж. салынған сүрет, 1813 ж. [[Лондон]]да жарық көрген болатын. 1920 ж. Ауғанстанның оңтүстігіндегі Балукыстаннан апарған тазы [[Шотландия]]да, солтүстіктен апарғаны [[Англия]]да, онан әрі [[Америка]] құрлығына таралып, дербес желіні (линияны) дүниеге әкелген. Теңдесі жоқ сұлу бітімге ие ауған тазысы мен араб салюкиін өсіретіндер арасында 1960 жылдардан бастап Dog World кәсіби журналының бетінде басталған дау әлі бір мәмілеге жеткен жоқ. Бір тобы (Waters бастаған) тазыны салюкиден шыққан дейді де ежелгі Мысыр мен [[Месопотамия]], парсы жерінде табылған б.з.д. 4 мың жыл бұрынғы ит қаңқалары Ауғанстан жерінен ұшыраспайтындығын алға тартады. Сауда-саттық арқасында ауған жеріне әкелінген иттер жергілікті ортаға бейімделген дейді. Оған қоса салюкидің иығы мен санына, кейде басына қарай үлпілдек, мақта тәрізді жүн ұшырасуы сирек кездеспейді деген уәжді алға тартады. Ауған жеріне жеткен салюки биік таулы өңірге бейімделуден жүні қалың, жүндес болып, ұзара түскен, тіптен жағы, арқа жота, құйрығына дейін түк біткен. Ауған тазысының 6 бірдей сұрпы бар болғанымен климаттық негізінен екі түрге бөледі: күнгей, батыс өңірдегілері жүндері сұйықтау әрі ашық түсті болса, солтүстіктегілері баран түсті, қою жүндес. Кезінде қазақ жерінде кең таралған тазы иттердің Кеңес өкіметі жылдарында санының күрт кемуіне алаңдаған осы тақырыпты арнайы зерттеген А.А.Слудский дабыл қағып, оларды қорғауға алу қажеттігін ескерткен еді. Алайда Кеңес өкіметі кезіндегі отарлаушылық саясат жергілікті жердегі елдің бет бейнесі мен жердің экологиясына ғана зардабын тигізіп қойған жоқ, тіптен ит пен тазының тұқымына да салқынын тигізді. "Әр кезеңде қазақ жеріне келген бөгде ұлт-ұлыс өкілдерінің өздерімен бірге ала келген иттерімен араласып, будандасқан соң небір түрлі дүрегей тұқымдар пайда болып, тазы мен төбеттің тұқымы азып кетті",- дейді итбегі (кинолог) мамандар. Қолда қалай болса солай ұсталған тазылар осылай дүрегейленді, мылтықтың көбірек қолданылуы олардың аңға пайдалану парқын азайтты. Осы мәселе дер кезінде көтеріліп, [[Түркістан облысы]], [[Түркістан ауданы]], [[Бәйдібек ауданы]], тазыларын көптеп әкеліп қан жаңғырту, тазы тұқымын сақтап қалу шаралары жүрілген-ді. Тазылардың түр-түсіне тоқталар болсақ, қазақ жерінде кездескен тазылар туралы деректерде оның қара, сары, көкшіл сұр болады. Көк тазылар өте жоғары бағаланады. Егемендіктен соңғы жылдардағы кәсібилер мен әуесқойлардың тізе қосып қимылдап, ұлттың дәстүрлі мәдениетін замана талабына сай ермек ісіне (хоббиына) айналдырған азаматтардың қолдауымен қазір тазы тұқымын сақтап қалу, санын өсіру, асылдандыру, түрлі кәсіптік шаралар ұйымдастыру арқасында қазір [[Қазақстан]]да таза тұқымды тазылардың саны жарты мыңнан ғана асты... [[Сурет:Тазы020.jpg|thumb|350px]] Қасқыр мен түлкіні қатар алатын қазақ (қыпшақ) тазыларымен будандастырып, тұқымын асылдандыра отырып Орталық Россияда аң қағатын орыс тазысының (борзая) кейінгі орта ғасырда дүниеге келгендігі тарихтан белгілі. XI ғ. француз Генрик I үйленген орыстың Мудрый Ярославтың қызы некесі кезінде орыс тазысы борзая туралы алғашқы дерек жазылған. Олар аң қаққыш, әрі суыққа төзімді, ұзақта суыт жүріске шыдамды, жүріске мықты келетін борзаямен аң аулау 1861 ж. басыбайлылықты жойғанға дейін жақсы дамыды. Өздерімен бірге батысқа қарай алып жеткен ит тұқымдарын сақтап қалған Анадолы түріктерінде қаңғал (қаңлы), ақбас, қарабас деп аталатын, ал мадьярларда (венгрлерде) кувас, комондор (құмандұр) аталатын иттің тамаша тұқымдары бүгіндері әлемге әйгілі. ==Тазы иттің бітімі туралы== Тазының екі аяғы дене тұрқымен салыстырғанда ұзын болуы, оның қозғалысына қолайлылық тудырады. Оған қоса артқы аяқтары мен ондағы бұлшық еттер өте жақсы дамығаны, ал құрсағы жіңішке болып қазақтар "қаншырдай" қатқан деп атайтын іші жотасына қарай жақын бітуі тазының қозғалысын өте қолайлы етеді. Биіктігі сиырдың бұзауындай, көсілгенде есік пен төрдей жерге жететін келісті қазақ тазысының адымы ұзын, қимылы ширақ, ұмтылған жерден шабан-шалағай аңды құтқармайтын алғыр келеді. Тазының жылдам, ширақ қозғалуына оның сүйек қаңқаларының берік жетілгендігі, шеміршек, жұлын-тұтасының, сүйектер мен сіңір-тарамысының бір-бірінің қимыл-қозғалысын икемдей, шапшаңдыққа келтіре алатындығымен тура байланысты. Мойын омыртқа жетеу, ауыз омыртқасы қанаты жұқа, жалпақ, артқа қарай көсіле жатқан, үстінде шүйделі төмпегі болмайды. Арқа омыртқа он үш, олардың жоталық өсінділері жуан, алдыңғы омыртқалар да иіле келген. Оған ұштасқан он үш жұп қабырғаның тоғызы дөңгеленіп, иіліп тұрады. Олардың ұшы бір-бірімен біте қайнасып кеткендіктен, төстің етегінде бар болғаны сегіз (!) өскін байқалады. Көкірек қуысының тереңдігі қабырғалардың ұзындығына тікелей байланысты. Шоқтығы денесінің артқы жағынан биіктеу келеді. Иттің бел омыртқасы жетеу, қанаттары алға сүйірлене жантайған, ұштары жуандау. Арқа жон тұсы төмен қарай ойысып, қайқы белденіп келеді де, бел тұсынан жоғары қарай томпайып кетеді. Тұрық тұтасының ең қозғалмалы бөлігі болып саналатын құйрық омыртқалар саны итте 18-22, артқа қарай кішірейе береді. Дегенмен бұлшықеттің омыртқалық басы алғашқы құйрық омыртқаларынан басталады. Төс сүйегі бір-бірімен шеміршек арқылы байланысқан, пішіні төрт қырлы сегіз буынтықтан (сегменттен) тұрады. Оның дөңгелек жиектігі, тұтқасы мен семсер тәрізді шеміршегі мөлшері жағынан кішілеу және жалпақ болып келеді. Итте жауырын қыры буын ойысына дейін созылған, құстұмсық өсіндісі шодырайып шыққан, оған сіңірлі еттер берік бекіген. Иттің ортан жілігі жіңішке, асықты жілігі иіліп келген, ал тоқпақ жілігі жіңішке, төменгі басы сәл иіліңкіреп тұрады, бас жағында тесігі көрінеді. Ит тізесінің төменгі қатарында кәрі жілік және ортаңғы сүйектер қосылып кеткен, әрі сәл ғана иіліңкі келеді (кәндек иттерде ол өте иілген). Ал жіліншік сүйектері жақсы дамыған. Олардың шеткісі қысқа, ортасындағы екеуі ұзын болғандықтан, ортадағысының (үшінші, төртіншісінің) ізі анық түседі. Бірінші башпайы (ол көп иттерде болмайды немесе екінші башпаймен ұстасып кеткен) қысқа болғандықтан ізі жерге басылмайды. Бақайдың ұзын жазғыш бұлшықеті алдыңғы асықты жілік бұлшықетін жауып жатады және екінші және шеткі бақайларға бекиді. Иттің бөксесі мен саны өте күшті әрі қуатты келеді. Олар денені алға лақтырып, тазылардың қозғалысына екпін беретін, алға қарай серпінді итермелейтін қызмет атқарады. Сонымен бірге, әсіресе тазының мойын, арқа және жамбастың жалпақ еттері, мықынды бүгетін және құйымшақ еттері, құрсақ қабырғасының айқыш-ұйқыш келген еттері мен төс бұлшықеттерінің жақсы дамуы - оның шапшаң қозғалысының бірден-бір кепілі. Бұлшық етіндегі талшықтары басқа жануарларға қарағанда салыстырмалы түрде көп. Итте өкше бұлшықеті болмайды, тек тобық сүйегінің сыртқы байламымен асықты жіліктің айдаршығынан басталады. Иттің басындағы ми сауыты мен бет көлемі бір-біріне пара-пар, яғни 1:1 шамасында. Бас сүйегі екі-үш қабат қабыршақшадан тұрады, орталары ауаға толы келеді. Итте сүт тісі 28, ересектерінде 42 тіс болады, олар қысқасауытты тістерге жатады. Тұрақты тістердің жанасу беттерінде үш-үштен өткір тісшелер болады. Сойдақ тістер конус тәрізді, бір ғана тісшесі бар, көлемі кішілеу тісті "ит тіс" дейді. Тістер қабу, қорғану, ұсату міндетін атқарады. Жақсы тазылардың астыңғы, үстіңгі тіс қатары бір-бірімен жымдасып тұрады, яғни жоғарғы маңдай тіс сыртынан 1/3 бөлігіне дейін айқасып келеді. Ондайда артқы азу тістер бір-бірімен беттесіп келеді. Аң алатын иттің жотасы, жоны кейін толық бұлшық етті нығыз болып келеді. Терең келген төс жағынан құрсағы артқа қарай дөңгеленіп келіп құйымшақтың тұсына неғұрлым жақын орналасқан. Ондай кейіпті қазақтар арыстанның ұрғашысының құрсағына теңеп, "қаншырдай қатқан" құрсақ деп есептейді. Қарын мен ішектердің сыртынан шарбы жауып тұратындықтан, құрсақты суық тиюден сақтайды. Сондықтан иттер суық сазды жерлерде бауырын төсеп жата береді. Ит бауырының салыстырмалы мөлшері басқа жануарларға қарағанда көлемді келеді. Итте жүрек 3-ші қабырға мен 7-ші қабырға аралығында жантая орналасқан. [[Сурет:Саяхатшалық010.jpg|left|thumb|450px]] Иттің еріндері жұқа және нашар қозғалады. Ауыз саңылауы ұзынынан созылып, оның езулері үшінші-төртінші азу тістерінің қатарына дейін жетеді. Төменгі ерні алға салпиып озып шығып тұрады. Иттің өңеші орасан үлкен болып кеңи алады, оның асқазанға ұласқан тұсында жауып тұратын "қақпақ" тәрізді өскіні болмайды. Сондықтан да ит өте оңай құсып тастайды. Саятта итті тамақтандырмай шығуға тырысатындығы соған байланысты. Құрсақ пен кеуде қуыстарының арасындағы көк ет тыныс алуда қосымша міндет атқарады. Итте күрек тістері жақсы жетілген, сойдақ тістері жіңішке әрі иіліп келген, ал азу тістері доғал әрі шайнауға бейімделген. Иттің астыңғы, үстіңгі тіс қатары жақсы жымдасып, үстіңгі жағы астыңғы қатарының 1/3-ін жауып тұрса жақсылықтың нышаны дейді. Tic қатары жымдаспаған, озық шыққан немесе кемиек болып жетпей тұрса, ондай иттер тазы бола алмайды. Иттің үш қабаттан тұратын терісінің арасында май шығаратын бездер терінің түгін майлап тұратындықтан, түгі жылтырап тұрады, суықта дене жылуынан айырылмай аязға төзімді келетін себебі сондықтан. Қазақтар "есті жануар" деп қасиет тұтатын иттің миы мен сезім қабілетін зерттеу нәтижелері оның миында әрбір әрекетті басқаратын (есту, көру, сезу, қимыл, тепе-теңдік, дәм сезу, сипау және т.б.) орталықтары өте күрделі байланыста екендігін айтады. Әсіресе, өте жақсы дамыған иіс сезу мүшесінің көмегімен он литр суға еріген бір шөкім тұздың иісін де сезе алады дейді. Неміс қойшы итіне жүргізілген зерттеулер оның өн бойы мен миындағы иіс сезу аумағы 1,5x1,5 метрлік (үлкен кілемдей) аумақты алатындығын анықтаған. Бұл көрсеткіш адамда 5x5 см. Иттер "танауымен" ұйықтайды, яғни ұйықтап жатқан кезде не болғандығын, иіске қатысты оқиға болса, ол дереу ажыратып, іске кіріседі екен. Иттің бұл қабілеті тазыда иіс пен із "сезу" үдерісінде маңызды міндет атқарады. Ол туабітті иісшілдігіне қоса, үйрету барысында көндіктіруге тура байланысты болады дейді бүгінгі күнгі тазы ұстаушылар. Сондай-ақ көз жанарының ойнақшып қозғалуы мен көзінің қырағылығы да ширақ қимылдауына үлкен көмек көрсетеді, көзқарасы өткір, байқампаздығы жоғары, қараңғыда да жақсы көреді, өң-түсті жақсы ажырата алатындығы белгілі болып отыр (бұрындар иттің көру қабілеті осал деп келгенді). Ал есту жағына келсек, ит өте сақ, ол секундына 30-40 мың тербелісті, тіптен 70-100 мың тербелісті қабылдап, ажырата алады екен ([[адам]]да бұл көрсеткіш 16-18 мың аралығында). Иттерді сабау немесе жекіп ұрсу олардың агрессив әрекетін, қарсыласуын арттыра түседі. Танауындағы "мұрты" мен "сақалы" түнде адастырмайтын бағдар нұсқаушы қызметін атқарады. [[Сурет:Тазы011.jpg|thumb|250px]] Иттің ерекше қимылы мен шұғыл қозғалысы, соның ішінде тазының ересен қозғалысы оның дене бітімінің сипатымен тура байланысты: атап айтсақ, өзінше бір ерекше механикалық тетікке, яки аспалы көпірге ұқсайды. Мұндағы көпірдің екі жағындағы таянышы - алдыңғы және артқы аяқтар, ал оның арасындағы параболалық торланған құрылмасының (конструкциясының) орнында қаңқаның қозғалмайтын (статикалық) бөлігі жүреді. Ал бас, мойын, құйрық пен құйымшақ - көпірдің екі жақ шетіндегі кіреберіс рөлінде. Жотадағы еттер мен сіңірлер, құрсақ, төс қуысындағы ет, шеміршек, қабырға, тері - барлығы жайшылықта және жүгірген кездегі дене массасын тең бөле отырып, омыртқалар қаңқасының бүгіліп-жазылуын, кинематикалық үйлесімді қимыл, ширақ қозғалыс жасауын қамтамасыз етеді. Иттің омыртқа қаңқасы өте қозғалмалы болғандықтан, жүгірген кезде артқы аяғы денесінің "жалғасы" тәрізді үйлесе қимылдайды. Ит жай жүрген кезде төрт аяғы қайшылай (диагональды түрде) қимылдай отырып, дененің салмағын екі аяғы "алып жүреді", ізі бір сызық бойына түседі. Сирақтарының дұрыс бітпеуі мен олардың өзара сәйкестігі (пропорциясы), сәйкес келмеген мүшелер қимылды тежейтіндігі белгілі. Сондықтан да тазы денесінің сипаты мен өлшемдері ''<u>стандарт</u>'' іспетті қабылданады. Тазы денесінің шұғыл, ширақ қозғалысы дененің ауырлық нүктесімен байланыста болады: қазан толмас шеміршегінің артында «тұрған» (басқа жануарларда алға қарай) нүкте басын көтеріп, құйрығын жазған кезде артқа жылжиды. Яғни, көсіліп жүгірген кезде тазы денесінің дәл ортасында ауырлық нүктесі түседі де, тепе-теңдігін тауып, алдыңғы және артқы аяқтарға (қол мен санға) біркелкі күш қысым түседі. Ол жылдам қозғалуға әрі ұзақ уақыт мүшелердің шаршамауын қамтамасыз етеді. Ал жайшылықта тұрғанда иттің дене салмағының 2/3 бөлігі алдыңғы аяққа түседі. Айталық, тұрқы қысқа иттің ауырлық нүктесі алға кетеді, жүгірген кезде аяқтарын «кісе басып» алады, яки артқы аяғы алдыңғы аяғын өкшесінен басып отырады. Мұндайда ит артқы аяғын баяу тастайды, көсіле алмай, аңның артынан жүгірген кезде баяулап, шабандап қалады. Бүлкілдеп желген кезде денесі селкілдеп, алдыңғы оң аяқтың қозғалысымен сол жақ артқы аяқ бірге жүрген кездегі қимылы тәрізді «қайшылай» қимылдайды. Артқы аяқтың күші алға итермелеп отырады. Тазының сымбатты келіскен бітімі желген кезде алдыңғы аяқ ізіне артқы аяқ дөп келеді. Ал денесі қиралаңдап, ізі ирелеңдей түссе - ол тазыға тән емес, дүрегей иттің қозғалысы саналады. [[Сурет:Тазы 010.jpg|thumb|250px]] Итке тән жылдам қозғалыс, секеңдеп көсіле шабу. Қозғалысқа икемді омыртқа тұтасы, мықты бұлшықетті ит, артқы аяғынан үлкен екпінмен алдыңғы аяғына қарай секіреді; жотасы домалана бүкірейіп, артқы аяғын алға қарай жазады. Жерге артқы аяғы алдыңғысынан озып жетеді. Иттің көсіле жүгіруіне жалпақ, қиғаш біткен жауырын, кең иық, бұлшық етке толы ұзын сан, сәл ғана дөңес серіппе тәрізді созылған арқа мен құйымшақ - барлығы үйлесе икемделіп үлкен мүмкіндік тудырады. Қазақтар айтатын: аса үлкен жылдамдықпен көсіле жүгіруіне (ұшуына) жоғарыдағы етпен, сүйекпен қатар, құрсақтың бұлшық еттері, тізе және артқы аяқтың секіретін еттері араласады. Қартайған немесе болдырған иттер «жорғалайды», яғни бір жағының алдыңғы, артқы аяқтары қатар қозғалады. Мұндайда ит қисалаңдап, тепе-теңдігін әрең табады. Иттің қолы немесе алдыңғы аяғына жанынан қарағанда, ені қысқа жауырыны артқа қарай сәл қисая кеткен, ал ортан жілігі қолдың бойымен алға сәл ғана еңкейген болса, бұл түзу бітіс деп санайды (жіліктік жауырын артқа кеткен болса ол дұрыс емес). Жауырын қабырғаға жымдасып, жабысып алдынан қарағанда тіп-тік жерді басып тұрса жақсы. Иттің сирағы етсіз, тарамысты, шертіп керіп тұрады. Алдыңғы аяқтың басқан ізі бір-бірінен алшақ, талтақ немесе шалыс басса, аяғының басы екі жаққа ақсиып тұрса немесе маймақ болса, ол жақсылықтың нышаны емес. Ал құйрық түбінің төменгі тұсы, артқы аяқтың жайшылықта тұрғанда маңдайына дөп келіп тұрса, ол иттің қозғалысы, аяқ алысын «жақсы» деп жатады қазақтар. Артқы аяқ дұрыс бітпесе, ит аяғын сиырша сүйреп талтаңдап немесе маймылша тойтаңдап жүреді, ондайлар аң қуған кезде алысқа жүгіре алмайды. Жайшылықта тұрған иттің бұлшықеттері барлығы жұмыс жасайтындықтан, ол оңай шаршайды да, жерге бір қырынан жата кетіп дем алады. Бұлайша қырындап жатқан иттің бұлшықеттеріне күш түспейді, ал жанбасымен шоқиып отырған иттің бұлшықеттері жақсы дем алады. Сондықтан тазыны үйреткен, баулыған кезде оны шоқитып отырғызуға немесе қырынан жатқызуға көп көңіл бөледі.<ref name="ReferenceA">Саятшылық қазақтың дәстүрлі аңшылығы. - Алматы: "Алматыкітап", 2007. - 208 бет, суретті. Б. Хинаят, Қ.М. Исабеков. ISBN 9965-24-813-3</ref> == Құмай тазыларға қатысты наным-сенім== Қазақта баланы қырқынан шығысымен [[ақын]], [[шешен]], [[батыр]] тәрізді атақты адамның (т.б.) үзеңгісінен өткізіп алу ғұрпы сияқты, иттің күшігін де белгілі адамдардың [[үзеңгі]]сінен өткізіп алатын ырым бар. ''"Бала мен күшікті [[үзеңгі]]ден өткізу ғұрпы б.з.б. II ғасырларда [[Көшпенді халықтар|көшпенділердің]] үзеңгіні ойлап тауып, салтаттылық мәдениетті жоғары сатыға көтеріп, қаһарлы күшке айналдырған дәуірден бастау алады"'', - дейді зерттеуші А.Тоқтабаев. Адамзат тарихында [[садақ]] пен жақ, дөңгелек сияқты айтулы бетбұрыс жасаған үзеңгіні - қаттылық пен беріктіктің, алысқа жорту мен шабуылдың тиянағы дегеннен осы ырым туған дейді ол. Иттің бағзы замандардағы тотем-бабаға айналғандығының белгісі итжейде салтынан байқаймыз. Ол тек қазақта ғана емес, көптеген түрік халықтарына ортақ салт: қазақ, қырғыз, өзбек және татарларда сақталып қалған «итжейде», «иткөйлек», «эт кулмәк» ғұрпының мәні ортақ. Оны нәресте туғанда кигізеді. Иткөйлекті (итжейдені) көп жасаған адамның киімінің қалдығынан жеңі мен бойын тұтас пішіп, жағасын ойып, шетін бүкпей, жас баланың [[нәзік]] етіне батпауы үшін тігісті сыртына қарата тепшіп тігеді. Сәби қырқынан шыққан соң иткөйлегін шешіп, оны әр түрлі [[қант]], [[кәмпит]], [[өрік]]-[[мейіз]] сияқты тәттілерге толтырып, иттің мойнына байлап қоя берген. Балалар итті қуып, тәттілерді алып, мәз-мейрам болады, итжейдені иесіне әкеліп тапсырады. Бұл ғұрып «ит қуу» деп аталады, мәні - сәбидің пәле-жаласын қырық жаны бар хайуан - ит өзімен бірге алып кетеді деп сенген. Ал керісінше, балаға иттің жүйрік, ақылы озық, алғыр қасиеттері дариды, сәби күшікше бауырын тез көтеріп, тәні сау, жаны берік, «итжанды» (иттің қырық жаны бар дейді қазақ) деп ырымдайды. Баланың иткөйлегін сақтап, жолға, сапарға шыққанда өзімен бірге алып жүрсе - пәле-жаладан сақтап, жолын ашады, «баланың періштесі қағып, аман апарып, есен әкеледі сапардан» деп сенген. Адамның басына қонған құт пен шаңыраққа келген ырыс көбіне ит болып келеді: сол үйге құтпан ит немесе алғыр тазы бітеді де, ол адамның барлық тілеуін жүзеге асырып, мұратына жеткізеді дейді қазақ сенімінде. Жаңа үйленген жастарға үбірлі-шүбірлі, дені сау, берік болсын (итше күшіктесін) деген ырыммен (магия) жас келіннің көйлегінің етегінен итке жем бергізеді. Аяғы ауыр әйел жерігі қанғанша итке «кет» деп айтуға тыйым салынған. Қазақ қартайып, алжыған иттің аузына май тығып, басын күн батысқа (немесе оңтүстік-батысқа / құбылаға) қаратып, малша бауыздап өлтіріп, көметін болған. Манси мен угрлерде және алтайлықтарда итті ағаш [[науа]]ларға жерлеп, бір аяғына қызыл, екінші аяғына қара таспа жіп байлап, иттің денесін әсемдеген. [[Моңғолдар]] [[қазақтар]]ға ұқсас жолмен өлтірілген иттің құйрығын кесіп, басына жастайтын және түскен келінді итке тағзым еткізеді. Ол үшін жас келін қайын атасына сәлем етіп, отқа май құйған соң, үлкен үйдің итіне тәу етеді. Үйге ит енгізіледі де [[келін]] етегіне салып ет беріп, сүт жалатып, арнайы тілек айтады. Қазақта бұған ұқсас [[салт]] - ұрын барған күйеуге «ит ырылдатар» салты. Қалыңдыққа келе жатқан күйеу үйге таянғанда, алдынан шыққан бір әйел жүресінен отыра қалып, ит болып ырылдап, кәде алады. Халық [[театр]]ының бір көрінісіне айналған бұл салттың арғы тегі көне наным-сеніммен астарлас. Осы бір хайуанға қатысты өте ертеде қалыптасқан нанымның бірі: бағзыда [[ғұндар]] өлікті жерлегенде «Онгонды (аруақты) көкке ертіп шығады» деген иланыммен итті де ертіп баратын болса, көне түркі тайпаларында тарихын, атауын, [[тотем]]ін барақпен (итпен) байланыстырады. Қазақта да мұндай руларды, жер-су атауларын ондап кездестіреміз (қазақ генеалогиясындағы Ителгі, Итемген, Ителі, Барақ т.с.с. атаулар). Иттің етін жайшылықта басқа халықтардағыдай (корей, қытай) жемегенімен, зәрушілікте өкпе құртына, көз шымылдықтанып, бас айналғанға, жазылмайтын жараларға қарсы ем, дәрі ретінде қолданады. Іште өлген баланы түсіруге иттің ені мен шыбығын қатар қолданған жағдайлар ел арасында ұшырасқан екен. Бұл дом (ем-дом, емдеу) шығыстық көрші жұрттардан ауысқан болуы ықтимал. Тазы иттің алғаш өз бетімен аң алуын''' «тырнақалды»''' құрметіне ауылдастары жиналып, қайырлы болсын айтып, қуанышқа кішігірім той жасайды. Аңшылармен бірге [[саят]]қа шығып, аң олжасын, әсіресе түлкі байланған кісінің өзі қуанышына ауылдастарын ортақтастырып, тілек жасайтын жоралғысы бойынша бүкіл ауыл аңшының үйіне жиналып, қыстың ұзақ сары таңын ойын-күлкі, өлең-жырмен өткізеді. Аңшы [[олжа]]сының етінен аяғы ауыр әйелдер ауыз тисе, мылтық пен қақпаны қырсығып қалады. Өйткені жүкті ананың арғы әлеммен байланысы бар, [[құрсақ]]тағы ұрпақ бергі әлемге әлі үлгеріп келмеген. Бұндай сәтсіздікке душар болған аяғы ауыр әйел аңның етіне аңсары ауып, жерік болып тұрса, аңшы құралына «ақырлық» деп аталатын ақ түсті матадан байлап, аңшыға кәдесін беріп барып еттен ауыз тиеді. Егер олай етпесе, аңшы құралы мен сайманы қырсығып аң алмай қалса, аңшы оны аптайды. Ол үшін сайманға ([[мылтық]], [[қақпан]]) үш дана ширатылған жіп байлап, үш мәрте жерге ұрған соң, сумен шайып жібереді де: «''Ата (қақпанға қаба) алмасаң саған серт, Атылмасаң (қаба алмасаң) маған серт, Аңның етін жеген жүкті әйелге қоса серт», -'' деп «серттескен» соң, шоқпен сырықтап тазалайды. Тазымен болсын, бүркітпен болсын саятқа шыққан кезде бөгде кісімен кездесе қалған аңшылар тобының адамы «Байлансын-ақ» дейді. Ал: «Байлансын-ақ», - деп ол бұрын айтса, сендер: «Майлы шұжық айлансын-ақ»,- деп тілектестік білдіреді. Саятта келе жатқанда алдынан шыққан көлденең адамның тіл-көзі тазы мен құсқа тимесін деген ниеттен туған. Сондықтан да аңшы басқа сөзбен емес, «Байлансын-ақ» деп айқай салып амандасып, қаскөй рухтарды осы құдіретті сөзбен матап, аңды да буып, шырмап тастауды ойласа керек. ''«Соңғы түйенің жүгі ауыр...»'' деудің итке қатыстылығы туралы. Қазақ ұғымында: «Ит жеті ырыстың біреуі», ''«Итті тепкен ырысты тебеді»'' деп, шаңырақтың құт-берекесі мен ырысы итпен сабақтаса жүреді деп сенген. Ауызекі тілде күніне сан қайталанатын, мәтелге айналған «Соңғы түйенің жүгі ауыр» тіркесі итке қатысты, онымен үйдің ырысы-берекесі, ырыздығы сабақтасып жүреді деген сенімнен туындаған. Далалықтар үшін көш салтанатынан асқан қызық аз. Жететін жері шалғай болғандықтан, әрі жаңа қонысқа ерте жетіп, ісін жайғап алу үшін көшуге белгіленген сәтті күн азаннан көш қамына кірісетін. Абыр-сабыр болған ауылдар үйлерін жығып, түйеге жүгін тиегенде ең соңына қарай шаңырақты және ескі жұртта қалған дүние-мүлікті тиейтіні белгілі. Олар - тезек, оның жабуы, сырық, бақан, арқан, көген т.б. Әрине, үйге әсте енгізілмейтін, тыста жататын, ауылдың құтына саналатын сырттанның «итаяғы» да соңында қалады. Олар жайшылықта көзге елене бермесе де, көш салтанатында ерекше сый-құрметке ие болады. Итаяқты май басқан құрым шоқпыттың біріне орайды да, жегінге, жүк артуға жаңадан үйретіліп жүрген торым, я буыршынның біріне ұсақ-түйек жүкпен бірге арта салады. Немесе ең соңғы түйенің бірінің теңіне іле салады. Осылайша жүк әбден тиеліп болған соң, «соңғы түйенің жүгі ауыр» дегенді айтып, көш ескі жұрттан қозғалады. Осылайша бұл тіркес жүктің ауыр, жеңілдігіне қарай емес, ауылдың ырысына деген [[ілтипат]] пен құрметтің үлкендігіне сай туындаған деседі. Иттің ас-су ішетін итаяғы тек ағаштың безінен ойып, әшекейлеп жасалады, темірден болса, ырыс кетеді деп ырымдайды қазақ [[дәстүр]]інде. Әбден ескіріп тозған итаяқты отқа жақпайды, жаңғыртып жаңаламайды. Ұзаққа дейін тілі шықпаған немесе кекеш, тұтықпа, быдық болып жүрген балаға «итаяқтан» су ішкізсе кінәратынан арылады деп сенген. Сауын малының желіні ісінсе итаяқты отқа қыздырады да, онымен ауру желінді ұрып домдайды. Алайда итаяқты үйге кіргізуге оған ожаумен ас-су қүюға қатаң тыйым саланады. "Ит итаяғын жаламай көңілі көншімес" деп тойып тұрса да кешкісін үйдің әйелі итаяқ бірдеңе салып беруі шарт. Өйткені, "аш ит үреген де өреген" деп аш ит табаны қышып керуенге ерсе немесе ауыл аралап жүрсе үйдің құтын өзгеге аударып жіберуі мүмкін деп қауіпсінген. Итті ем-дом жасауға да жиі пайдаланған. Өлі тиген [[жылқы]]ның екі бүйіріне бірдей [[айран]] құйып итке жалатады. Күйек кезінде туған төлдер марқая бастаған кезінде көбірек өле бастаса, көгеннің бір бұршағын алып иттің мойнына тағып қойса, төлдің шығыны caп тыйылады деп сенген. "Ит тию" (мешел-рахит) ауруына шалдыққан сәбидін; төсіне сүт тамызып, итке жалатса, ауру да иттің; тілімен бірге кетіп, аурудан айығады дейді. Ал "ит ауруына" ұшырағаң көз тиген баланы иттің қылынан алып, өртеп ауру балаға иіскетеді де, күйесін баланың беті, маңдайына жағып домдаған. Ал көз тиген балаға сол үйдің итінің құлағын кесіп, соның қанын жақса аурудан айығады дейді халық медицинасында" Аталған "ит тию" және "ит ауру" сырқаттарын бойында "ит жыны бар" (ит бейнесіндегі жын) адамның көзі жас балаға тиюден болады деп санайды. Онымен ауырған баланы иттің бас сүйегі салынған суға шомылдырады, иттің басын есіктің босаға таянышына іліп қояды, немесе ірімшіктің сары суына салады. Сондай-ақ бес [[зират]]тан бес уыс топырақ алып кесеге салып екінші кесеге баланы салып 3 немесе 7 күн қатарынан өлшеп отырған. Мүндай домнан басқа аталғаи аурудан сақтанудың жолы қасқыр мен аюдың тісін баланың киіміне тағып қою деп көрген. Қазақ [[бақсы]]ларының арасынан "ит жыны" барлары иттің қылығын көрсетіп "бақсылық" ойнаған. Сонымен бірге олар дертті иттің бас сүйегіне көшірген. Ондай бақсылар мықты болады. Өйткені итке ұқсаған жүйрік, оның үстіне қабаған болғандықтан аурудың әр түрлі иелерін иттің рухы талап, қуып жібереді деп нанған." Сонымен қатар ауылдың алжып, өздігінен жүре алмай қалған құтпаны мен сырттаны болса жұртқа тастамай "кебежеге салып, түйеге артып алып жүретін болған", - дейді көзқарақты ақсақалдар. Ит иесі, итін күшік күнінен асыраған ең жақыны, сол үшін итін өлімге қиып, қолы батпайды. ''"Ит өлтірген мұсылман қажыға баратын құқынан айырылады, Мекке топырағын басуға тиіс емес",''- деп көрілетін қағида бар. Итті қорлауды, азаптау, мазақ еткен адамның басына жаманшылық әкеледі деп көреді халық. Итті атып өлтірген адам "иттің қарғысына" қалады, ұзақ жасамайды, кедейленіп, жарлылыққа, тапшылыққа, жоқшылықтың қаріне ұшырайды деп сенген.<ref name="ReferenceA"/> '''"Ат жақсысы - бозы, ит жақсысы - тазы"''' деген атам [[қазақ]] тазыны ер жігіттің үш жолдасының бірі дейді: жүйрік ат, құмай тазы, қыран [[бүркіт]]. Ол үшеуін де біреулер алғанда үлкен көлемде сый төлемақысын беріп алады. Жақсы иттердің күшігін алғанда [[қарғыбау ақы]]сын беріп, күшікке сүт жалатып алады. Көпке әйгілі тұқымның және тазының "қарғыбауы" да қымбатқа түсері сөзсіз. Ағайын адамдар, сондай-ақ құдандалы жегжаттар арасынан күшік асырап алуға тыйым салынады. Себебі "итше ырылдасып", "араз болып кетеді" деп сақтандырады. "Иттің шені - қарғыбау" дейтін қазақтар иелі күшіктің мойнына асыл тұқымнан шыққандығы мен иесінің шені мен салтанаты, дәулет дәрежесіне қарай қарғыбауын тағады. Ол екі бөліктен тұрады: мойнына тағылатын ені 3 -4 елідей жалпақ безекті әсем бұлдан,тіпті [[Жібек|жібек матадан]] таққан таспаны "арғы", ал оған байланғанын "бау" дейді. Ішкі бетінетжұмсақ мата мен [[киіз]] салып, сыртын қайыспен құрсаулап, арасын қабыстыра тіккен қарғыбауға күмістен [[құйма]] салып, көз орнатып әшекейлейді. Бау қарғыға тағылған қысқа тұйық бау болып келеді де оған екі-үш құлаш ұзын қайыс бау, [[шылбыр]] тағылады. Оның ұшын тіліп немесе тұйықтап тобыршақ тиек салып қояды да ат үстінде жетектеген кезде оған қосымша бау жалғап, ұзындығын 5-6 [[құлаш]]тан кем етпейді. Тазы иттерді той, ас, үлкен басқосуларға жүйрік ат, алғыр қыранымен бірге алып барады. Мұндайда әлбетте тазының қарғыбауын жаңалап алмастырады. Онымен бірге ит "сыбағасына" қарық болатыны белгілі. Әйгілі тазы күшігіне ақ отаудың сол жағынан мамық төсектен орын бергені жайында әңгімелер кездеседі. Оған тіптен құлынды бие беріп алады. Оны барынша мәпелеп өсіріп, арасында кәнігі тазымен аңға қосып "ауыздандырып" баулып бір сонарда өзгелермен жарысып аңға қосады. Алғаш аң алған кезінде "тырнақ алды" деп аталатын той жасайды. 1910 жылдары [[Зайсан]] елінде Шәкен болыс деген аңшы Марқакөл жақтағы Қаратай елінің бір жылда жетпістен асқан түлкі, оннан астам қасқыр алған Сартұйғын деген тазыға қызығып жүреді екен. Шәкеннің немере інісі сол жылдары қатты боранда жылқы бағып жүріп үсіп өледі, жаңа үйленген ажарлы Бағди есімді қалыңдығы қалады. Бағдиға Қаратай елінің биінің баласының жасырын келіп жүргенін сезіп қалған болыс: ''"Жесір ерден кетсе де, елден кетпейді"'',- деген заңға қарамастан, дереу келісім жасап, өзінің келінін Сарытұйғын тазыға айырбастап алады. Тазы мәселесін алғашқылардың бірі болып зерттеген А.Слудский дерегі бойынша қазақтар Қараталда тазыны қалыңдыққа берілетін [[құн]]ға, яғни 47 [[байтал]]ға сатып алатын болған. Жақсы тазының құны аттың құнынан да кем түспеген. Таза қанды тазылар [[Бөкей Ордасы]]нда да өсірілген және құны өте қымбат сол кездегі ақшамен 50 сомға тең келген. Кейінде ел кедейленген кезде аң алатын иттің қарапайым күшігін бір құлынды [[бие]]ге сатып алған жайлар кездескен. Атақты жүйрік аттармен қоса тазы иттер де ру мен ел арасындағы мәмілеге, бітімгершілікке себеп болған. ''"[[Кенесары|Кенесары хан]] қырғыздармен алғашқы ұрыстардың бірінде Ақыртөбе деген жерде Бүрге батырдың Қалша деген ұлы бастаған 700 жігітін жеңіліске ұшыратып Қалшаны тұтқынға алады. Қырғыздың Солты, Сарбағыш, Құсшы рулары кеңесіп, Қалығұл батырды басшы қылып елші жібереді. Кенесары әрі-бері ойланып: "Мақұл, мен Қалшаларыңды босатып берейін, сендер Солты Есқожаның баласы Баястанның Көкдауыл деген тазысын беріңдер,- дейді. Сол уақытта Көкдауыл тоғыз қасқыр алып, қазақ-қырғызға аты шыққан ит екен. Тазыны көріп Кенесары сүйінгеннен хан тәжін Қалшаға кигізіп жіберген деген қырғызда әңгіме бар".'' Арыс маңында [[Байғабыл бай]] (1870-1953 жж.) [[конфискация]]ға ұшырап, қолында Ұшар, Алғыр атты қос тазысы мен 7-8 қақпаны қалғанда ашаршылық жылдарында (1929-1931 жж.) солармен аң аулап, елді асыраған. Бұл туралы бір ауылды ашаршылықтан құтқарған тазыны халық: <poem>'''Құмай тазы Ұшар-ай, Киік көрсе ұшар-ай,'''</poem> - деп ілтипатпен еске алып отырады. [[Қазан төңкерісі]]нің алдында орыс зерттеушілері қазақ даласында 10 мыңға жуық тазы бар деп жазады, қазір тазылардың саны қайта жаңғыра отырып, шамамен 500-ге жетті деседі [[Интернет]] материалдары дерегі. == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Ит тұқымдары]] gt7suvqa2w4x7b0t4oa3ykz2byepaop 3690383 3690329 2026-11-02T19:37:16Z ~2026-46472-89 184991 /* Құмай тазыларға қатысты наным-сенім */ 3690383 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{wikify}} {{Ит тұқымы |name = Құмай тазы |image = Тазы040.jpg |image_caption = Құмай тазы |height = 20см - 1м |weight = 600гр - 70кг |country = Қазақстан |year = |fcigroup = |fcisection = |fcinum = |fcistd = |category = |commons = Tazi (dog) |wikisource = }} '''Құмай тазы''' — қазақтың дәстүрлі ит түрі, ұлттық, жеті қазынаға жататын жануар. == Иттің таралуы мен түрі == Мезолит дәуірінде қолға үйретілген ит екі түрлі жабайы тұқымнан: оңтүстікте шиебөріден, солтүстікте қасқырдан шығып, жер бетіне тегіс тараған хайуан дейді қазіргі ғылым. Иттің шығу тегі туралы бір ғана ортақ ит тұқымынан бастау алған және түрлі тұқымдар ұзақ эволюциялық тарихи дамудың нәтижесі деп қарайтын монофилетикалық және көп негізден шықты дейтін полифилетикалық теориялар бар. Жартас бетіне салынған суреттерді есептемегенде тазыға ұқсас кейіптегі бейнелер Мысыр перғауындарының [[ескерткіш]]терінде бейнеленген. Осыдан 3400 жыл бұрынғы деректерде ұзын сирақты тұрықты, тұмсығы үшкіл, құлақтары тік, құйрықтары иректеліп дөңгеленген иттер бейнеленген. Қысқасы олардың сұлбасы тазыға көбірек келіңкірейді (ат пен иттің басқа тұқымдары бұдан көп кейін бейнеленген, яғни кешірек қолға үйретілген). Тазының шыққан жері, мекені туралы мәселе аса тартысты болғанымен қазір адамзаттың көбі [[Солтүстік Африка]] мен Оңтүстік-Батыс Азияның үстіртті даласы деп түсінеді. Қазіргі кезде тазының таралған аймағында оған жақын тұқымдас деп айтуға келетін екі түрлі ит тұқымы бар: ол Абиссиния иті (бірақ оның 6 азу тісі бар, әрі шиебөріге жақын. Күллі ит тұқымдасының азу тісі 8) және үнділердің дол (колсун) иті. Соңғы тұқым тазы тәрізді аңды үндемей баспалап келіп алады, көп үрмейді, әрі батыл, түсі түлкіге ұқсас. Бірақ олар ну орманды мекендейді, қимылы баяу, аяқтары шомбал. Мысыр перғауындарының итіне ұқсайтын, Судан мен Кордофанда тағылау, кесек бітімді иттерді тазының ең көне "туысқаны" деп долбарланады. Бірақ [[Ніл]] дариясы аңғары қолға үйретілген тазының шыққан жері деп саналады. Ол аумақтан Араб түбегіне, ары қарай [[Кіші Азия]] мен Парсы жеріне, онан әлемге жаппай таралған делінеді. Осылай таралған иттер бірнеше ондаған ғасырлар барысында жергілікті жердің аумалы-төкпелі ауа райына үйлесіп, түрленіп сұрыпталып отырды. [[Еуропа]]ға қарай арийлермен келген тазы тұқымды иттер кеңінен таралып, аңшылық пен күн көрудің негізгі арқауына айналды, солтүстікте Балтық теңізі жағалауына таралды. Ал тазылар бұлардан кейінірек батыс [[Африка]]дан көне [[Испания]] (Иберия) жері арқылы кельттерге, Галлиялықтарға жетіп, солардың атымен аталатын тазы тұқымдары пайда болғандығын Ұрым заманындағы жазбаларында жазылған, онан әрі [[Ирландия]], [[Шотландия]]ға дейін таралған. Соның айғағы қазіргі әлемдегі көптеген ит тұқымдарының аталған қарт құрлықтан кездесуі. Орта ғасырда тазымен аң аулау, тазыны тарту ету еуропалықтарда үлкен қызығушылыққа ие болған. Әсіресе, ағылшындарда таза қанды тазы иттерді сұрыптау, белгілі мақсаттарға пайдалану кеңінен етек алған. Ал араб бәдеуилерінің ермегі болған тазылар арабтардың дін тарату жорығы кезеңінде [[Азия]]ға кеңінен таралған дейді зерттеушілер. Дін таратумен тазы да бірге келді деуінің себебі [[ислам]] діні таралған аумақта, дәлірек айтқанда [[Алтай]], [[Гималай]] тауларына дейінгі аралықта (батыста [[Испания]] жерінедейін) арабы тазыға ұқсас иттер ұшырасады. [[Орта Азия]]ның қатал табиғатына үйлесу үшін тазыларды ғұндардың итінің сипатына ұқсайтын ұзын сабалақ жүнді, салпаң құлақты жергілікті тұқыммен будандастырып, жаңа сұрып - шығыстың салпаң құлақ тазысы дүниеге келді. Оның құйрығы мен шонданайы ұзындау, сабалақ жүнді иттер еді және оның пайда болған және таралған аймағы тарихи кезеңіне қарай бұл тұқымды "турік-татар тазысы" деп атауға болады дейді. Батысқа қарай ығысқан түрік халықтары өзімен бірге салпаң құлақ тазысын ала келіп, оңтүстік орыс даласы мен күңгей шығыс [[Еуропа]]да тазыға ұқсас жаңа ит тұқымдарының пайда болуына негіз етті... Ал [[мұсылман]] емес халықтарда тазы мүлде беймәлім деуге келеді. Атақты [[Марко Поло]] моңғол императорларында аушы құстар мен басы қазандай, кесек тұлғалы иттер туралы тамсана жазады. [[Монах Иакинф]] қытайлар [[Шығыс Түркістан]]ды иеленгеннен соң ғана тазымен етене таныса бастаған дейді. [[Махмұд Қашқари]]дің "Диуани лұғат ат-түрік" сөздігінде (ХІғ.) "тайған" сөзін келтіріп, оған "тазы, алғыр ит" деген анықтама берді (Қашғари М., Түрік сөздігі, А., 1998, 3-том, 238-бет). Қырғыздар осы күнге дейін тазыны "тайған" деп атайды, ал, өзге түркілерде тазыны "тазы", "тази" деп атау қалыптасқан. Қазақтар иттің еркегі - төбет немесе арлан, ұрғашысы - қаншық, бірге туғаны - ұялас, кішкенесін күшік дейді =="Ит жақсысы - тазы" туралы түсінік== "Ит жақсысы - тазы" туралы түсінік. Жақсы иттер жайлы қазақта ертегі, аңыздар көп. Қазақтың ұғымында ең жақсы ит-құмайды иттен емес, "италақаз" дейтін ала құстың жұмыртқасынан шығыпты мыс, - дейді. Ол құс қасқыр мен аюдың ескі апандарын немесе таудың үңгірлерін мекендейді. Құмай тазы туралы аңыз-әфсаналарға зер салатын болсақ, иттің тотемдік табынуы (культі) және күнделікті өмірдегі таза практикалық пайдасынан болса керек. Ит табынуы (культі) аңшылық дәуірінде шарықтау шегіне жетіп дәріптеліп, түркі-моңғол халықтарының арасына ителгі, италақаз, құмай тазы туралы аңыздар (мифтер) кеңінен таралған. Құмай ит туралы аңызды кезінде Ә.Диваевта жазып алған. "Қазалы, Перовск, [[Шымкент]] уездерінің қазақтарынан өзінің лақап аты бойынша бірегей құс - италақаз жөнінде біздің әлденеше рет естуімізге тура келді. Италақаз жұмыртқасын елсіз және биік төбелердегі ескі, айдаладағы мазарларға салады, ол үшін сол жерден әр түрлі аң және басқалар тастап кеткен інді пайдаланады. Жұмыртқадан "құмай" деген лақап атқа ие болатын тазы ит шығады. Олар титімдей болып жарық дүниеге келеді, төстері қара ала болады, керемет шапшаңдығымен, батылдық және ептілігімен ерекшеленеді. Құмай қуған аңшылықта одан бірде-бір құрбаны қашып құтыла алмайды. Кейбір қазақтардың нық сенімі бойынша, италақаздың етеккірі келеді, осы себепті бұл құстың еті тағамға пайдаланылмайды."[[Сурет:Тазы050.jpg|left|thumb|300px]] Осыған ұқсас аңызды [[Сәкен Сейфуллин|С.Сейфуллин]] да жазады: "Сары ала қаздың жүмыртқасынан кейде күшік туады екен. Сол құмай болады. Оны тәңір берейін деген адамға кез қылады. Сары алақ аздың ай сайын әйелше айызы келеді". Бұл аңыздардан ит пен қаздың бір тұқымнан тарайтындығы көрінеді. [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Зайсан ауданы]], Кендірлік өзенінің Сайхан және Сауыр тауларын жарып өтетін тік жартастың кемерінде "құмай ұясы" деген, орны күркенің орнындай құстың ұясы бар. Ағаш бұтақтарынан, сарғайған шөп қалдықтарынан салынған ұя әлі тұр. "Ұясы осындай үлкен болғанда, жұмыртқасы қандай болды екен?" - деп таңғалысады. Тазы ит осы ұяны мекендеген алып құс - құмайдың жұмыртқасынан шығыпты. Қазақта "құмай тазы" деген сөз бар, жақсы, жүйрік, алғыр тазыларды "нағыз құмай тазы", - деп жатады. ==Құмай тазылардың тұқымы, түрі== Тазы қазақ даласына сақ заманында келген деп шамалауға болады. Шамамен 2000-2500 жылдар бұрын болса керек. Кейбір тасқа қашалған петроглифтердегі тазыға ұқсас аңшы иттерінің бейнесіне қарап, бұдан да ертерек замандарда да болған ба деп болжам жасауға да болады. Дегенмен тақыр тазылар осыдан бес-алты мың жыл бұрын перғауындар заманында өмір сүрген. Әйгілі Тутанхамон қабірінің ішінде ажал құдайы Анубис - қара түсті тазы бейнесінде бейнеленген. "Қазақ тазысының түп атасы арабтың салюкиі, ол қазақ даласына [[ислам]] дінін таратқан араб жауынгерлерімен бірге келді",— деген нұсқаны ұсынады. Шынымен, салюки [[Орталық Азия]] мен [[Кавказ]]ға, Таяу Шығыс пен [[Иран]] арқылы таралған. Қазіргі салюки тұқымдары қазақ тазысына өте жақын, тек тұрқы сәл ұзын, бойы сәл сұңғақ, бірақ пошымы мен сымбаты өте жақын келуі олардың туыстығын қуаттайтындай. Төрт мың жылдай тарихы бар ол иттердің атауы құм астында қалған Арабтың Салюк қаласының атымен байланысты туған атау. Дегенмен ол тұста шумерлерге, ассириялықтарға да таралып үлгергенге ұқсайды. [[Сурет:Тазы030.jpg|left|thumb|300px]] Аң қағатын итін қазақтар "тазы" атауының мәні парсының "таза, алғыр, жүйрік" деген мағынадағы сөзінен шыққан. Бәлкім тазы - таза - таза қанды деген мағынадағы сөзінен туған, ықшамдалу заңдылығына байланысты тазыға ауысуы мүмкін деп жорамалдайтындар да бар. Қазақ тазысы мен ауған тазысы [[Орталық Азия]]ға парсы тазысымен бір дәуірде келіп, оны сақтар мен ауғандар жергілікті табиғи жағдайдың ерекшеліктеріне сай жетілдіріп, қолдан сұрыптап өткізгенге ұқсайды. Дегенмен соңғы кездегі зерттеулер [[Орта Азия]]да таралған тазыларды арабтың слюгги (слугги) аңшы иттерімен будандасудан пайда болған жергілікті тұқым деп есептейді. Тазының отаны [[Қазақстан]] және [[Түркменстан]] (әредік [[Өзбекстан]] жерінде де өсіріледі) деп есептеледі. Түркмен тазысы қазақ тазысына қарағанда бітімі ұсақтау келеді. Тазы итті Орта Азияның көз жетпес кең даласының тұрғындары арабы иттерді жергілікті тұқыммен будандастыра отырып, сұрыптау нәтижесінде шыққан ат үстінде аң аулайтын бекзадалар мен дегдарлардың ермегіне және малшы-бақташылардың күн көрісі үшін қызмет еткен тұқым деп есептейді. Қалай дегенмен VII-VIII ғасырларда қазақ жеріне дін тарата келген арабтармен келген тазы тұқымынан аңшы иттер тарихы басталады. Сонымен бірге жергілікті жерде қалыптасқан тұқым деген тазының пайда болуы туралы екі түрлі көзқарас бар. Кезінде орыс отаршылдары көптеп келе бастаған замандағы зерттеу нәтижелеріне қарасақ (Я.Полферов пікірінше) қазақ жерінде [[Орта Азия]] тазысының өзіндік бір тармағы көбірек таралған. Оның бойында таулық және қырымдық тазыларға жақындығы басым болған. Қолдану жағдайына байланысты тазыларды далалық және таулық деп бөлген: далалығы бойы сұңғақ, жазықта алғыр болса, таулық тазы бітімі кішкене, қия жартастарда жақсы жүгірген. Қазақ тазысына өте жақын туыс болып есептелетін ауған тазысының да тақыр жүндісі жазық аумақта, ал үлпілдек жүндісі суықтау солтүстік аймақта таралған. Ал қазақ тазысы орыстың аңшы тазысының пайда болуына септігін тигізген. Алайда, қазақ жеріне тазы тұқымы онан да бұрын, дәлірек айтқанда сақ заманында келген. Оның дәлелі тазы пошымды иттердің жартасқа салынған бейнелері, атаудың өзінің көне парсы тілінен туындауы тегін емес, оның таралуы перғауын иті - салюки - парсы тазысы, ауған тазысы және қазақ (сақ) тазысы деген болжамды ұсынады. Қазақтар тазыны жарғақ құлақ тазы және шашақ құлақ тазы деп екіге бөледі. Оның бірін салюкиден, екіншісін слюггиден таралған тұқым дейтіндіктен біріншісіінің құлағының жарғағы үлкен, екіншісінің құлағында көп жүн өскен. Шынымен-ақ жарғақ құлақ тазының құлағында ешқандай жүн болмайды, ал шашақ құлақ тазының құлағының жүні үзын, шашақ тәрізді болады. Ал бұған қоса "дүрек" (дүрегей тазы) деп аталатын тазы мен қазақы иттердің будандасуынан шыққан терісі қалың, суыққа шыдамды, денесі кесек, қасқырды алатын батыл тұқымы да кездеседі. (Дүрек немесе дүрегей тазы қасқырдың аяқ тарамысын қиып жібереді.) Тазы - орташа ғана бойы бар жүйрік ит, жүні тықыр, оның есесіне, құйрығы мен салпаң құлағының ұшын ұзын шашақты жүн басқан. Басқа аңшы иттерге қарағанда бұлар ақылдырақ, иесіне шын берілген, адамға жұғысқыш, ал өзге иттерге өшпенділеу келеді. Өздері өте батыл әрі орасан жүйрік болады. Тазылар күшті болмайды, бірақ денелері сидам, арық, жеңіл, жүйрік әрі өжет келеді. Олар қуса жетеді де, қашса құтылады. Қоян, түлкі сияқты ұсақ аңдарды олар құтқармайды. Айлаға икемділігі сондай, тазылар аяғын сындыру, қайыру, мойнын шығару деген кінаратқа ұрынбайды. Тазыларды тұқымына қарай қазақтар құмай, құмай тазы; таза қандылығы мен түгіне қарай құны, құны тазы; будандасқан болса дүрегей, дүрегей тазы, қайың, қайың қаптал деп бөледі. Мұның соңғылары қасқыр алатын күшті иттер. Олар жалғыз-жарым да, екеулеп немесе тобымен жүріп, "ұтылап" аң алады, ал үйретілген болса, аушы құспен де тізе қосып қимылдайды. Тазы иттердің түгі салыстырмалы түрде аз, сұйықтау келеді. Ал кескін-сымбатына қарай таулы, орманды өңірдегі аңшыл иттер ірі сүйекті, шомбал денелі болса, далалы, құмды өңірлерде дене бітімі шағын, шарғылау келеді. ==Қазақ жерінде таралған тазының бірнеше түрі бар== Қазақ жерінде таралған тазының бірнеше түрі бар. Мысалы, самарқанның тазысы - аласа бойлы, бірақ мүше-мүшесі әсем де сүйкімді болған. Жем бойы мен [[Aтыpay]] бойындағы қазақтардың тазылары - табан жүні мен құлағындағы шашағының ұзындығымен ерекшеленеді. Ең соңында, [[Оңтүстік Сібір]] тазыларына келер болсақ, олар табанының сүйірленіп бітісімен, сондай-ақ өздерінің өте күштілігімен дараланады. Бұлар [[Ертіс]] бойында таралған. Ал орыс деректерінде [[Түркістан]] тазысы аталған тазылар қазақ жерінің оңтүстік пен солтүстік-батыс өңірлерінде көптеп таралған. [[Сібір]] тазылары қазақ жерінде ғана емес, батысқа дейін жеткен таңдаулы аң алғыш тұқым. 1889 ж. Сібірде самоед тайпалары арасында үш ай болған британ зоологы Ернст Килбурн, онан кейін [[Орал]] бойына және Батыс Сібірден әкелген ит тұқымын лайкаға ұқсас самоед тазысы атаған тұқым осы атпен [[Еуропа]]да таралған. Қазақ жерінде тазының құмай, қайың қаптал, ауған, орыс, түрікмен деген түрлері ұшырасқан. Қазақы тазыны тау тазысы және дала тазысы деп бөлген. Шоқтығының биіктігі 80-85 см аралығында. Ал қазақ тазысына ең жақын деп айтып өткен ауған тазысы әлемдегі ең дегдар тұқымға саналады, бойы 70-74 см, мінезі қатаңдау болғанымен иесіне шексіз берілген, тамаққа талғампаз, жеке емес, иесімен бірге үйде тұрғанды сүйетін тұқым. Ол өз олжасын көзімен торуылдап, жіті бақылау арқылы алады. Тіпті иесінің көмегінсіз өз бетімен аң аулайтын тұқым. Оның әлемге кеңінен таралып, үлкен қызығушылыққа ие болуы - батыс елдерінің әскери жорықтарымен тура байланысты. XIX ғ. екінші жартысынан батыс әлеміне белгілі болған ауған тазысын британ әскерилері алып келген, 1907 жылдан тіптен көптеп келіп тазының түрлі желілерін (линияларын) [[Еуропа]]да дүниеге әкелген. Дегенмен онан сәл бұрын 1809 ж. салынған сүрет, 1813 ж. [[Лондон]]да жарық көрген болатын. 1920 ж. Ауғанстанның оңтүстігіндегі Балукыстаннан апарған тазы [[Шотландия]]да, солтүстіктен апарғаны [[Англия]]да, онан әрі [[Америка]] құрлығына таралып, дербес желіні (линияны) дүниеге әкелген. Теңдесі жоқ сұлу бітімге ие ауған тазысы мен араб салюкиін өсіретіндер арасында 1960 жылдардан бастап Dog World кәсіби журналының бетінде басталған дау әлі бір мәмілеге жеткен жоқ. Бір тобы (Waters бастаған) тазыны салюкиден шыққан дейді де ежелгі Мысыр мен [[Месопотамия]], парсы жерінде табылған б.з.д. 4 мың жыл бұрынғы ит қаңқалары Ауғанстан жерінен ұшыраспайтындығын алға тартады. Сауда-саттық арқасында ауған жеріне әкелінген иттер жергілікті ортаға бейімделген дейді. Оған қоса салюкидің иығы мен санына, кейде басына қарай үлпілдек, мақта тәрізді жүн ұшырасуы сирек кездеспейді деген уәжді алға тартады. Ауған жеріне жеткен салюки биік таулы өңірге бейімделуден жүні қалың, жүндес болып, ұзара түскен, тіптен жағы, арқа жота, құйрығына дейін түк біткен. Ауған тазысының 6 бірдей сұрпы бар болғанымен климаттық негізінен екі түрге бөледі: күнгей, батыс өңірдегілері жүндері сұйықтау әрі ашық түсті болса, солтүстіктегілері баран түсті, қою жүндес. Кезінде қазақ жерінде кең таралған тазы иттердің Кеңес өкіметі жылдарында санының күрт кемуіне алаңдаған осы тақырыпты арнайы зерттеген А.А.Слудский дабыл қағып, оларды қорғауға алу қажеттігін ескерткен еді. Алайда Кеңес өкіметі кезіндегі отарлаушылық саясат жергілікті жердегі елдің бет бейнесі мен жердің экологиясына ғана зардабын тигізіп қойған жоқ, тіптен ит пен тазының тұқымына да салқынын тигізді. "Әр кезеңде қазақ жеріне келген бөгде ұлт-ұлыс өкілдерінің өздерімен бірге ала келген иттерімен араласып, будандасқан соң небір түрлі дүрегей тұқымдар пайда болып, тазы мен төбеттің тұқымы азып кетті",- дейді итбегі (кинолог) мамандар. Қолда қалай болса солай ұсталған тазылар осылай дүрегейленді, мылтықтың көбірек қолданылуы олардың аңға пайдалану парқын азайтты. Осы мәселе дер кезінде көтеріліп, [[Түркістан облысы]], [[Түркістан ауданы]], [[Бәйдібек ауданы]], тазыларын көптеп әкеліп қан жаңғырту, тазы тұқымын сақтап қалу шаралары жүрілген-ді. Тазылардың түр-түсіне тоқталар болсақ, қазақ жерінде кездескен тазылар туралы деректерде оның қара, сары, көкшіл сұр болады. Көк тазылар өте жоғары бағаланады. Егемендіктен соңғы жылдардағы кәсібилер мен әуесқойлардың тізе қосып қимылдап, ұлттың дәстүрлі мәдениетін замана талабына сай ермек ісіне (хоббиына) айналдырған азаматтардың қолдауымен қазір тазы тұқымын сақтап қалу, санын өсіру, асылдандыру, түрлі кәсіптік шаралар ұйымдастыру арқасында қазір [[Қазақстан]]да таза тұқымды тазылардың саны жарты мыңнан ғана асты... [[Сурет:Тазы020.jpg|thumb|350px]] Қасқыр мен түлкіні қатар алатын қазақ (қыпшақ) тазыларымен будандастырып, тұқымын асылдандыра отырып Орталық Россияда аң қағатын орыс тазысының (борзая) кейінгі орта ғасырда дүниеге келгендігі тарихтан белгілі. XI ғ. француз Генрик I үйленген орыстың Мудрый Ярославтың қызы некесі кезінде орыс тазысы борзая туралы алғашқы дерек жазылған. Олар аң қаққыш, әрі суыққа төзімді, ұзақта суыт жүріске шыдамды, жүріске мықты келетін борзаямен аң аулау 1861 ж. басыбайлылықты жойғанға дейін жақсы дамыды. Өздерімен бірге батысқа қарай алып жеткен ит тұқымдарын сақтап қалған Анадолы түріктерінде қаңғал (қаңлы), ақбас, қарабас деп аталатын, ал мадьярларда (венгрлерде) кувас, комондор (құмандұр) аталатын иттің тамаша тұқымдары бүгіндері әлемге әйгілі. ==Тазы иттің бітімі туралы== Тазының екі аяғы дене тұрқымен салыстырғанда ұзын болуы, оның қозғалысына қолайлылық тудырады. Оған қоса артқы аяқтары мен ондағы бұлшық еттер өте жақсы дамығаны, ал құрсағы жіңішке болып қазақтар "қаншырдай" қатқан деп атайтын іші жотасына қарай жақын бітуі тазының қозғалысын өте қолайлы етеді. Биіктігі сиырдың бұзауындай, көсілгенде есік пен төрдей жерге жететін келісті қазақ тазысының адымы ұзын, қимылы ширақ, ұмтылған жерден шабан-шалағай аңды құтқармайтын алғыр келеді. Тазының жылдам, ширақ қозғалуына оның сүйек қаңқаларының берік жетілгендігі, шеміршек, жұлын-тұтасының, сүйектер мен сіңір-тарамысының бір-бірінің қимыл-қозғалысын икемдей, шапшаңдыққа келтіре алатындығымен тура байланысты. Мойын омыртқа жетеу, ауыз омыртқасы қанаты жұқа, жалпақ, артқа қарай көсіле жатқан, үстінде шүйделі төмпегі болмайды. Арқа омыртқа он үш, олардың жоталық өсінділері жуан, алдыңғы омыртқалар да иіле келген. Оған ұштасқан он үш жұп қабырғаның тоғызы дөңгеленіп, иіліп тұрады. Олардың ұшы бір-бірімен біте қайнасып кеткендіктен, төстің етегінде бар болғаны сегіз (!) өскін байқалады. Көкірек қуысының тереңдігі қабырғалардың ұзындығына тікелей байланысты. Шоқтығы денесінің артқы жағынан биіктеу келеді. Иттің бел омыртқасы жетеу, қанаттары алға сүйірлене жантайған, ұштары жуандау. Арқа жон тұсы төмен қарай ойысып, қайқы белденіп келеді де, бел тұсынан жоғары қарай томпайып кетеді. Тұрық тұтасының ең қозғалмалы бөлігі болып саналатын құйрық омыртқалар саны итте 18-22, артқа қарай кішірейе береді. Дегенмен бұлшықеттің омыртқалық басы алғашқы құйрық омыртқаларынан басталады. Төс сүйегі бір-бірімен шеміршек арқылы байланысқан, пішіні төрт қырлы сегіз буынтықтан (сегменттен) тұрады. Оның дөңгелек жиектігі, тұтқасы мен семсер тәрізді шеміршегі мөлшері жағынан кішілеу және жалпақ болып келеді. Итте жауырын қыры буын ойысына дейін созылған, құстұмсық өсіндісі шодырайып шыққан, оған сіңірлі еттер берік бекіген. Иттің ортан жілігі жіңішке, асықты жілігі иіліп келген, ал тоқпақ жілігі жіңішке, төменгі басы сәл иіліңкіреп тұрады, бас жағында тесігі көрінеді. Ит тізесінің төменгі қатарында кәрі жілік және ортаңғы сүйектер қосылып кеткен, әрі сәл ғана иіліңкі келеді (кәндек иттерде ол өте иілген). Ал жіліншік сүйектері жақсы дамыған. Олардың шеткісі қысқа, ортасындағы екеуі ұзын болғандықтан, ортадағысының (үшінші, төртіншісінің) ізі анық түседі. Бірінші башпайы (ол көп иттерде болмайды немесе екінші башпаймен ұстасып кеткен) қысқа болғандықтан ізі жерге басылмайды. Бақайдың ұзын жазғыш бұлшықеті алдыңғы асықты жілік бұлшықетін жауып жатады және екінші және шеткі бақайларға бекиді. Иттің бөксесі мен саны өте күшті әрі қуатты келеді. Олар денені алға лақтырып, тазылардың қозғалысына екпін беретін, алға қарай серпінді итермелейтін қызмет атқарады. Сонымен бірге, әсіресе тазының мойын, арқа және жамбастың жалпақ еттері, мықынды бүгетін және құйымшақ еттері, құрсақ қабырғасының айқыш-ұйқыш келген еттері мен төс бұлшықеттерінің жақсы дамуы - оның шапшаң қозғалысының бірден-бір кепілі. Бұлшық етіндегі талшықтары басқа жануарларға қарағанда салыстырмалы түрде көп. Итте өкше бұлшықеті болмайды, тек тобық сүйегінің сыртқы байламымен асықты жіліктің айдаршығынан басталады. Иттің басындағы ми сауыты мен бет көлемі бір-біріне пара-пар, яғни 1:1 шамасында. Бас сүйегі екі-үш қабат қабыршақшадан тұрады, орталары ауаға толы келеді. Итте сүт тісі 28, ересектерінде 42 тіс болады, олар қысқасауытты тістерге жатады. Тұрақты тістердің жанасу беттерінде үш-үштен өткір тісшелер болады. Сойдақ тістер конус тәрізді, бір ғана тісшесі бар, көлемі кішілеу тісті "ит тіс" дейді. Тістер қабу, қорғану, ұсату міндетін атқарады. Жақсы тазылардың астыңғы, үстіңгі тіс қатары бір-бірімен жымдасып тұрады, яғни жоғарғы маңдай тіс сыртынан 1/3 бөлігіне дейін айқасып келеді. Ондайда артқы азу тістер бір-бірімен беттесіп келеді. Аң алатын иттің жотасы, жоны кейін толық бұлшық етті нығыз болып келеді. Терең келген төс жағынан құрсағы артқа қарай дөңгеленіп келіп құйымшақтың тұсына неғұрлым жақын орналасқан. Ондай кейіпті қазақтар арыстанның ұрғашысының құрсағына теңеп, "қаншырдай қатқан" құрсақ деп есептейді. Қарын мен ішектердің сыртынан шарбы жауып тұратындықтан, құрсақты суық тиюден сақтайды. Сондықтан иттер суық сазды жерлерде бауырын төсеп жата береді. Ит бауырының салыстырмалы мөлшері басқа жануарларға қарағанда көлемді келеді. Итте жүрек 3-ші қабырға мен 7-ші қабырға аралығында жантая орналасқан. [[Сурет:Саяхатшалық010.jpg|left|thumb|450px]] Иттің еріндері жұқа және нашар қозғалады. Ауыз саңылауы ұзынынан созылып, оның езулері үшінші-төртінші азу тістерінің қатарына дейін жетеді. Төменгі ерні алға салпиып озып шығып тұрады. Иттің өңеші орасан үлкен болып кеңи алады, оның асқазанға ұласқан тұсында жауып тұратын "қақпақ" тәрізді өскіні болмайды. Сондықтан да ит өте оңай құсып тастайды. Саятта итті тамақтандырмай шығуға тырысатындығы соған байланысты. Құрсақ пен кеуде қуыстарының арасындағы көк ет тыныс алуда қосымша міндет атқарады. Итте күрек тістері жақсы жетілген, сойдақ тістері жіңішке әрі иіліп келген, ал азу тістері доғал әрі шайнауға бейімделген. Иттің астыңғы, үстіңгі тіс қатары жақсы жымдасып, үстіңгі жағы астыңғы қатарының 1/3-ін жауып тұрса жақсылықтың нышаны дейді. Tic қатары жымдаспаған, озық шыққан немесе кемиек болып жетпей тұрса, ондай иттер тазы бола алмайды. Иттің үш қабаттан тұратын терісінің арасында май шығаратын бездер терінің түгін майлап тұратындықтан, түгі жылтырап тұрады, суықта дене жылуынан айырылмай аязға төзімді келетін себебі сондықтан. Қазақтар "есті жануар" деп қасиет тұтатын иттің миы мен сезім қабілетін зерттеу нәтижелері оның миында әрбір әрекетті басқаратын (есту, көру, сезу, қимыл, тепе-теңдік, дәм сезу, сипау және т.б.) орталықтары өте күрделі байланыста екендігін айтады. Әсіресе, өте жақсы дамыған иіс сезу мүшесінің көмегімен он литр суға еріген бір шөкім тұздың иісін де сезе алады дейді. Неміс қойшы итіне жүргізілген зерттеулер оның өн бойы мен миындағы иіс сезу аумағы 1,5x1,5 метрлік (үлкен кілемдей) аумақты алатындығын анықтаған. Бұл көрсеткіш адамда 5x5 см. Иттер "танауымен" ұйықтайды, яғни ұйықтап жатқан кезде не болғандығын, иіске қатысты оқиға болса, ол дереу ажыратып, іске кіріседі екен. Иттің бұл қабілеті тазыда иіс пен із "сезу" үдерісінде маңызды міндет атқарады. Ол туабітті иісшілдігіне қоса, үйрету барысында көндіктіруге тура байланысты болады дейді бүгінгі күнгі тазы ұстаушылар. Сондай-ақ көз жанарының ойнақшып қозғалуы мен көзінің қырағылығы да ширақ қимылдауына үлкен көмек көрсетеді, көзқарасы өткір, байқампаздығы жоғары, қараңғыда да жақсы көреді, өң-түсті жақсы ажырата алатындығы белгілі болып отыр (бұрындар иттің көру қабілеті осал деп келгенді). Ал есту жағына келсек, ит өте сақ, ол секундына 30-40 мың тербелісті, тіптен 70-100 мың тербелісті қабылдап, ажырата алады екен ([[адам]]да бұл көрсеткіш 16-18 мың аралығында). Иттерді сабау немесе жекіп ұрсу олардың агрессив әрекетін, қарсыласуын арттыра түседі. Танауындағы "мұрты" мен "сақалы" түнде адастырмайтын бағдар нұсқаушы қызметін атқарады. [[Сурет:Тазы011.jpg|thumb|250px]] Иттің ерекше қимылы мен шұғыл қозғалысы, соның ішінде тазының ересен қозғалысы оның дене бітімінің сипатымен тура байланысты: атап айтсақ, өзінше бір ерекше механикалық тетікке, яки аспалы көпірге ұқсайды. Мұндағы көпірдің екі жағындағы таянышы - алдыңғы және артқы аяқтар, ал оның арасындағы параболалық торланған құрылмасының (конструкциясының) орнында қаңқаның қозғалмайтын (статикалық) бөлігі жүреді. Ал бас, мойын, құйрық пен құйымшақ - көпірдің екі жақ шетіндегі кіреберіс рөлінде. Жотадағы еттер мен сіңірлер, құрсақ, төс қуысындағы ет, шеміршек, қабырға, тері - барлығы жайшылықта және жүгірген кездегі дене массасын тең бөле отырып, омыртқалар қаңқасының бүгіліп-жазылуын, кинематикалық үйлесімді қимыл, ширақ қозғалыс жасауын қамтамасыз етеді. Иттің омыртқа қаңқасы өте қозғалмалы болғандықтан, жүгірген кезде артқы аяғы денесінің "жалғасы" тәрізді үйлесе қимылдайды. Ит жай жүрген кезде төрт аяғы қайшылай (диагональды түрде) қимылдай отырып, дененің салмағын екі аяғы "алып жүреді", ізі бір сызық бойына түседі. Сирақтарының дұрыс бітпеуі мен олардың өзара сәйкестігі (пропорциясы), сәйкес келмеген мүшелер қимылды тежейтіндігі белгілі. Сондықтан да тазы денесінің сипаты мен өлшемдері ''<u>стандарт</u>'' іспетті қабылданады. Тазы денесінің шұғыл, ширақ қозғалысы дененің ауырлық нүктесімен байланыста болады: қазан толмас шеміршегінің артында «тұрған» (басқа жануарларда алға қарай) нүкте басын көтеріп, құйрығын жазған кезде артқа жылжиды. Яғни, көсіліп жүгірген кезде тазы денесінің дәл ортасында ауырлық нүктесі түседі де, тепе-теңдігін тауып, алдыңғы және артқы аяқтарға (қол мен санға) біркелкі күш қысым түседі. Ол жылдам қозғалуға әрі ұзақ уақыт мүшелердің шаршамауын қамтамасыз етеді. Ал жайшылықта тұрғанда иттің дене салмағының 2/3 бөлігі алдыңғы аяққа түседі. Айталық, тұрқы қысқа иттің ауырлық нүктесі алға кетеді, жүгірген кезде аяқтарын «кісе басып» алады, яки артқы аяғы алдыңғы аяғын өкшесінен басып отырады. Мұндайда ит артқы аяғын баяу тастайды, көсіле алмай, аңның артынан жүгірген кезде баяулап, шабандап қалады. Бүлкілдеп желген кезде денесі селкілдеп, алдыңғы оң аяқтың қозғалысымен сол жақ артқы аяқ бірге жүрген кездегі қимылы тәрізді «қайшылай» қимылдайды. Артқы аяқтың күші алға итермелеп отырады. Тазының сымбатты келіскен бітімі желген кезде алдыңғы аяқ ізіне артқы аяқ дөп келеді. Ал денесі қиралаңдап, ізі ирелеңдей түссе - ол тазыға тән емес, дүрегей иттің қозғалысы саналады. [[Сурет:Тазы 010.jpg|thumb|250px]] Итке тән жылдам қозғалыс, секеңдеп көсіле шабу. Қозғалысқа икемді омыртқа тұтасы, мықты бұлшықетті ит, артқы аяғынан үлкен екпінмен алдыңғы аяғына қарай секіреді; жотасы домалана бүкірейіп, артқы аяғын алға қарай жазады. Жерге артқы аяғы алдыңғысынан озып жетеді. Иттің көсіле жүгіруіне жалпақ, қиғаш біткен жауырын, кең иық, бұлшық етке толы ұзын сан, сәл ғана дөңес серіппе тәрізді созылған арқа мен құйымшақ - барлығы үйлесе икемделіп үлкен мүмкіндік тудырады. Қазақтар айтатын: аса үлкен жылдамдықпен көсіле жүгіруіне (ұшуына) жоғарыдағы етпен, сүйекпен қатар, құрсақтың бұлшық еттері, тізе және артқы аяқтың секіретін еттері араласады. Қартайған немесе болдырған иттер «жорғалайды», яғни бір жағының алдыңғы, артқы аяқтары қатар қозғалады. Мұндайда ит қисалаңдап, тепе-теңдігін әрең табады. Иттің қолы немесе алдыңғы аяғына жанынан қарағанда, ені қысқа жауырыны артқа қарай сәл қисая кеткен, ал ортан жілігі қолдың бойымен алға сәл ғана еңкейген болса, бұл түзу бітіс деп санайды (жіліктік жауырын артқа кеткен болса ол дұрыс емес). Жауырын қабырғаға жымдасып, жабысып алдынан қарағанда тіп-тік жерді басып тұрса жақсы. Иттің сирағы етсіз, тарамысты, шертіп керіп тұрады. Алдыңғы аяқтың басқан ізі бір-бірінен алшақ, талтақ немесе шалыс басса, аяғының басы екі жаққа ақсиып тұрса немесе маймақ болса, ол жақсылықтың нышаны емес. Ал құйрық түбінің төменгі тұсы, артқы аяқтың жайшылықта тұрғанда маңдайына дөп келіп тұрса, ол иттің қозғалысы, аяқ алысын «жақсы» деп жатады қазақтар. Артқы аяқ дұрыс бітпесе, ит аяғын сиырша сүйреп талтаңдап немесе маймылша тойтаңдап жүреді, ондайлар аң қуған кезде алысқа жүгіре алмайды. Жайшылықта тұрған иттің бұлшықеттері барлығы жұмыс жасайтындықтан, ол оңай шаршайды да, жерге бір қырынан жата кетіп дем алады. Бұлайша қырындап жатқан иттің бұлшықеттеріне күш түспейді, ал жанбасымен шоқиып отырған иттің бұлшықеттері жақсы дем алады. Сондықтан тазыны үйреткен, баулыған кезде оны шоқитып отырғызуға немесе қырынан жатқызуға көп көңіл бөледі.<ref name="ReferenceA">Саятшылық қазақтың дәстүрлі аңшылығы. - Алматы: "Алматыкітап", 2007. - 208 бет, суретті. Б. Хинаят, Қ.М. Исабеков. ISBN 9965-24-813-3</ref> == Құмай тазыларға қатысты наным-сенім== Қазақта баланы қырқынан шығысымен [[ақын]], [[шешен]], [[батыр]] тәрізді атақты адамның (т.б.) үзеңгісінен өткізіп алу ғұрпы сияқты, иттің күшігін де белгілі адамдардың [[үзеңгі]]сінен өткізіп алатын ырым бар. ''"Бала мен күшікті [[үзеңгі]]ден өткізу ғұрпы б.з.б. II ғасырларда [[Көшпенді халықтар|көшпенділердің]] үзеңгіні ойлап тауып, салтаттылық мәдениетті жоғары сатыға көтеріп, қаһарлы күшке айналдырған дәуірден бастау алады"'', - дейді зерттеуші А.Тоқтабаев. Адамзат тарихында [[садақ]] пен жақ, дөңгелек сияқты айтулы бетбұрыс жасаған үзеңгіні - қаттылық пен беріктіктің, алысқа жорту мен шабуылдың тиянағы дегеннен осы ырым туған дейді ол. Иттің бағзы замандардағы тотем-бабаға айналғандығының белгісі итжейде салтынан байқаймыз. Ол тек қазақта ғана емес, көптеген түрік халықтарына ортақ салт: қазақ, қырғыз, өзбек және татарларда сақталып қалған «итжейде», «иткөйлек», «эт кулмәк» ғұрпының мәні ортақ. Оны нәресте туғанда кигізеді. Иткөйлекті (итжейдені) көп жасаған адамның киімінің қалдығынан жеңі мен бойын тұтас пішіп, жағасын ойып, шетін бүкпей, жас баланың [[нәзік]] етіне батпауы үшін тігісті сыртына қарата тепшіп тігеді. Сәби қырқынан шыққан соң иткөйлегін шешіп, оны әр түрлі [[қант]], [[кәмпит]], [[өрік]]-[[мейіз]] сияқты тәттілерге толтырып, иттің мойнына байлап қоя берген. Балалар итті қуып, тәттілерді алып, мәз-мейрам болады, итжейдені иесіне әкеліп тапсырады. Бұл ғұрып «ит қуу» деп аталады, мәні - сәбидің пәле-жаласын қырық жаны бар хайуан - ит өзімен бірге алып кетеді деп сенген. Ал керісінше, балаға иттің жүйрік, ақылы озық, алғыр қасиеттері дариды, сәби күшікше бауырын тез көтеріп, тәні сау, жаны берік, «итжанды» (иттің қырық жаны бар дейді қазақ) деп ырымдайды. Баланың иткөйлегін сақтап, жолға, сапарға шыққанда өзімен бірге алып жүрсе - пәле-жаладан сақтап, жолын ашады, «баланың періштесі қағып, аман апарып, есен әкеледі сапардан» деп сенген. Адамның басына қонған құт пен шаңыраққа келген ырыс көбіне ит болып келеді: сол үйге құтпан ит немесе алғыр тазы бітеді де, ол адамның барлық тілеуін жүзеге асырып, мұратына жеткізеді дейді қазақ сенімінде. Жаңа үйленген жастарға үбірлі-шүбірлі, дені сау, берік болсын (итше күшіктесін) деген ырыммен (магия) жас келіннің көйлегінің етегінен итке жем бергізеді. Аяғы ауыр әйел жерігі қанғанша итке «кет» деп айтуға тыйым салынған. Қазақ қартайып, алжыған иттің аузына май тығып, басын күн батысқа (немесе оңтүстік-батысқа / құбылаға) қаратып, малша бауыздап өлтіріп, көметін болған. Манси мен угрлерде және алтайлықтарда итті ағаш [[науа]]ларға жерлеп, бір аяғына қызыл, екінші аяғына қара таспа жіп байлап, иттің денесін әсемдеген. [[Моңғолдар]] [[қазақтар]]ға ұқсас жолмен өлтірілген иттің құйрығын кесіп, басына жастайтын және түскен келінді итке тағзым еткізеді. Ол үшін жас келін қайын атасына сәлем етіп, отқа май құйған соң, үлкен үйдің итіне тәу етеді. Үйге ит енгізіледі де [[келін]] етегіне салып ет беріп, сүт жалатып, арнайы тілек айтады. Қазақта бұған ұқсас [[салт]] - ұрын барған күйеуге «ит ырылдатар» салты. Қалыңдыққа келе жатқан күйеу үйге таянғанда, алдынан шыққан бір әйел жүресінен отыра қалып, ит болып ырылдап, кәде алады. Халық [[театр]]ының бір көрінісіне айналған бұл салттың арғы тегі көне наным-сеніммен астарлас. Осы бір хайуанға қатысты өте ертеде қалыптасқан нанымның бірі: бағзыда [[ғұндар]] өлікті жерлегенде «Онгонды (аруақты) көкке ертіп шығады» деген иланыммен итті де ертіп баратын болса, көне түркі тайпаларында тарихын, атауын, [[тотем]]ін барақпен (итпен) байланыстырады. Қазақта да мұндай руларды, жер-су атауларын ондап кездестіреміз (қазақ генеалогиясындағы Ителгі, Итемген, Ителі, Барақ т.с.с. атаулар). Иттің етін жайшылықта басқа халықтардағыдай (корей, қытай) жемегенімен, зәрушілікте өкпе құртына, көз шымылдықтанып, бас айналғанға, жазылмайтын жараларға қарсы ем, дәрі ретінде қолданады. Іште өлген баланы түсіруге иттің ені мен шыбығын қатар қолданған жағдайлар ел арасында ұшырасқан екен. Бұл дом (ем-дом, емдеу) шығыстық көрші жұрттардан ауысқан болуы ықтимал. Тазы иттің алғаш өз бетімен аң алуын''' «тырнақалды»''' құрметіне ауылдастары жиналып, қайырлы болсын айтып, қуанышқа кішігірім той жасайды. Аңшылармен бірге [[саят]]қа шығып, аң олжасын, әсіресе түлкі байланған кісінің өзі қуанышына ауылдастарын ортақтастырып, тілек жасайтын жоралғысы бойынша бүкіл ауыл аңшының үйіне жиналып, қыстың ұзақ сары таңын ойын-күлкі, өлең-жырмен өткізеді. Аңшы [[олжа]]сының етінен аяғы ауыр әйелдер ауыз тисе, мылтық пен қақпаны қырсығып қалады. Өйткені жүкті ананың арғы әлеммен байланысы бар, [[құрсақ]]тағы ұрпақ бергі әлемге әлі үлгеріп келмеген. Бұндай сәтсіздікке душар болған аяғы ауыр әйел аңның етіне аңсары ауып, жерік болып тұрса, аңшы құралына «ақырлық» деп аталатын ақ түсті матадан байлап, аңшыға кәдесін беріп барып еттен ауыз тиеді. Егер олай етпесе, аңшы құралы мен сайманы қырсығып аң алмай қалса, аңшы оны аптайды. Ол үшін сайманға ([[мылтық]], [[қақпан]]) үш дана ширатылған жіп байлап, үш мәрте жерге ұрған соң, сумен шайып жібереді де: «''Ата (қақпанға қаба) алмасаң саған серт, Атылмасаң (қаба алмасаң) маған серт, Аңның етін жеген жүкті әйелге қоса серт», -'' деп «серттескен» соң, шоқпен сырықтап тазалайды. Тазымен болсын, бүркітпен болсын саятқа шыққан кезде бөгде кісімен кездесе қалған аңшылар тобының адамы «Байлансын-ақ» дейді. Ал: «Байлансын-ақ», - деп ол бұрын айтса, сендер: «Майлы шұжық айлансын-ақ»,- деп тілектестік білдіреді. Саятта келе жатқанда алдынан шыққан көлденең адамның тіл-көзі тазы мен құсқа тимесін деген ниеттен туған. Сондықтан да аңшы басқа сөзбен емес, «Байлансын-ақ» деп айқай салып амандасып, қаскөй рухтарды осы құдіретті сөзбен матап, аңды да буып, шырмап тастауды ойласа керек. ''«Соңғы түйенің жүгі ауыр...»'' деудің итке қатыстылығы туралы. Қазақ ұғымында: «Ит жеті ырыстың біреуі», ''«Итті тепкен ырысты тебеді»'' деп, шаңырақтың құт-берекесі мен ырысы итпен сабақтаса жүреді деп сенген. Ауызекі тілде күніне сан қайталанатын, мәтелге айналған «Соңғы түйенің жүгі ауыр» тіркесі итке қатысты, онымен үйдің ырысы-берекесі, ырыздығы сабақтасып жүреді деген сенімнен туындаған. Далалықтар үшін көш салтанатынан асқан қызық аз. Жететін жері шалғай болғандықтан, әрі жаңа қонысқа ерте жетіп, ісін жайғап алу үшін көшуге белгіленген сәтті күн азаннан көш қамына кірісетін. Абыр-сабыр болған ауылдар үйлерін жығып, түйеге жүгін тиегенде ең соңына қарай шаңырақты және ескі жұртта қалған дүние-мүлікті тиейтіні белгілі. Олар - тезек, оның жабуы, сырық, бақан, арқан, көген т.б. Әрине, үйге әсте енгізілмейтін, тыста жататын, ауылдың құтына саналатын сырттанның «итаяғы» да соңында қалады. Олар жайшылықта көзге елене бермесе де, көш салтанатында ерекше сый-құрметке ие болады. Итаяқты май басқан құрым шоқпыттың біріне орайды да, жегінге, жүк артуға жаңадан үйретіліп жүрген торым, я буыршынның біріне ұсақ-түйек жүкпен бірге арта салады. Немесе ең соңғы түйенің бірінің теңіне іле салады. Осылайша жүк әбден тиеліп болған соң, «соңғы түйенің жүгі ауыр» дегенді айтып, көш ескі жұрттан қозғалады. Осылайша бұл тіркес жүктің ауыр, жеңілдігіне қарай емес, ауылдың ырысына деген [[ілтипат]] пен құрметтің үлкендігіне сай туындаған деседі. Иттің ас-су ішетін итаяғы тек ағаштың безінен ойып, әшекейлеп жасалады, темірден болса, ырыс кетеді деп ырымдайды қазақ [[дәстүр]]інде. Әбден ескіріп тозған итаяқты отқа жақпайды, жаңғыртып жаңаламайды. Ұзаққа дейін тілі шықпаған немесе кекеш, тұтықпа, быдық болып жүрген балаға «итаяқтан» су ішкізсе кінәратынан арылады деп сенген. Сауын малының желіні ісінсе, итаяқты отқа қыздырады да, онымен ауру желінді ұрып домдайды. Алайда итаяқты үйге кіргізуге, оған ожаумен ас-су құюға қатаң тыйым салынады. "Ит итаяғын жаламай көңілі көншімес" деп тойып тұрса да кешкісін үйдің әйелі итаяқ бірдеңе салып беруі шарт. Өйткені, "аш ит үреген де өреген" деп аш ит табаны қышып керуенге ерсе немесе ауыл аралап жүрсе үйдің құтын өзгеге аударып жіберуі мүмкін деп қауіпсінген. Итті ем-дом жасауға да жиі пайдаланған. Өлі тиген [[жылқы]]ның екі бүйіріне бірдей [[айран]] құйып итке жалатады. Күйек кезінде туған төлдер марқая бастаған кезінде көбірек өле бастаса, көгеннің бір бұршағын алып иттің мойнына тағып қойса, төлдің шығыны caп тыйылады деп сенген. "Ит тию" (мешел-рахит) ауруына шалдыққан сәбидін; төсіне сүт тамызып, итке жалатса, ауру да иттің; тілімен бірге кетіп, аурудан айығады дейді. Ал "ит ауруына" ұшырағаң көз тиген баланы иттің қылынан алып, өртеп ауру балаға иіскетеді де, күйесін баланың беті, маңдайына жағып домдаған. Ал көз тиген балаға сол үйдің итінің құлағын кесіп, соның қанын жақса аурудан айығады дейді халық медицинасында" Аталған "ит тию" және "ит ауру" сырқаттарын бойында "ит жыны бар" (ит бейнесіндегі жын) адамның көзі жас балаға тиюден болады деп санайды. Онымен ауырған баланы иттің бас сүйегі салынған суға шомылдырады, иттің басын есіктің босаға таянышына іліп қояды, немесе ірімшіктің сары суына салады. Сондай-ақ бес [[зират]]тан бес уыс топырақ алып кесеге салып екінші кесеге баланы салып 3 немесе 7 күн қатарынан өлшеп отырған. Мүндай домнан басқа аталғаи аурудан сақтанудың жолы қасқыр мен аюдың тісін баланың киіміне тағып қою деп көрген. Қазақ [[бақсы]]ларының арасынан "ит жыны" барлары иттің қылығын көрсетіп "бақсылық" ойнаған. Сонымен бірге олар дертті иттің бас сүйегіне көшірген. Ондай бақсылар мықты болады. Өйткені итке ұқсаған жүйрік, оның үстіне қабаған болғандықтан аурудың әр түрлі иелерін иттің рухы талап, қуып жібереді деп нанған." Сонымен қатар ауылдың алжып, өздігінен жүре алмай қалған құтпаны мен сырттаны болса жұртқа тастамай "кебежеге салып, түйеге артып алып жүретін болған", - дейді көзқарақты ақсақалдар. Ит иесі, итін күшік күнінен асыраған ең жақыны, сол үшін итін өлімге қиып, қолы батпайды. ''"Ит өлтірген мұсылман қажыға баратын құқынан айырылады, Мекке топырағын басуға тиіс емес",''- деп көрілетін қағида бар. Итті қорлауды, азаптау, мазақ еткен адамның басына жаманшылық әкеледі деп көреді халық. Итті атып өлтірген адам "иттің қарғысына" қалады, ұзақ жасамайды, кедейленіп, жарлылыққа, тапшылыққа, жоқшылықтың қаріне ұшырайды деп сенген.<ref name="ReferenceA"/> '''"Ат жақсысы - бозы, ит жақсысы - тазы"''' деген атам [[қазақ]] тазыны ер жігіттің үш жолдасының бірі дейді: жүйрік ат, құмай тазы, қыран [[бүркіт]]. Ол үшеуін де біреулер алғанда үлкен көлемде сый төлемақысын беріп алады. Жақсы иттердің күшігін алғанда [[қарғыбау ақы]]сын беріп, күшікке сүт жалатып алады. Көпке әйгілі тұқымның және тазының "қарғыбауы" да қымбатқа түсері сөзсіз. Ағайын адамдар, сондай-ақ құдандалы жегжаттар арасынан күшік асырап алуға тыйым салынады. Себебі "итше ырылдасып", "араз болып кетеді" деп сақтандырады. "Иттің шені - қарғыбау" дейтін қазақтар иелі күшіктің мойнына асыл тұқымнан шыққандығы мен иесінің шені мен салтанаты, дәулет дәрежесіне қарай қарғыбауын тағады. Ол екі бөліктен тұрады: мойнына тағылатын ені 3 -4 елідей жалпақ безекті әсем бұлдан,тіпті [[Жібек|жібек матадан]] таққан таспаны "арғы", ал оған байланғанын "бау" дейді. Ішкі бетінетжұмсақ мата мен [[киіз]] салып, сыртын қайыспен құрсаулап, арасын қабыстыра тіккен қарғыбауға күмістен [[құйма]] салып, көз орнатып әшекейлейді. Бау қарғыға тағылған қысқа тұйық бау болып келеді де оған екі-үш құлаш ұзын қайыс бау, [[шылбыр]] тағылады. Оның ұшын тіліп немесе тұйықтап тобыршақ тиек салып қояды да ат үстінде жетектеген кезде оған қосымша бау жалғап, ұзындығын 5-6 [[құлаш]]тан кем етпейді. Тазы иттерді той, ас, үлкен басқосуларға жүйрік ат, алғыр қыранымен бірге алып барады. Мұндайда әлбетте тазының қарғыбауын жаңалап алмастырады. Онымен бірге ит "сыбағасына" қарық болатыны белгілі. Әйгілі тазы күшігіне ақ отаудың сол жағынан мамық төсектен орын бергені жайында әңгімелер кездеседі. Оған тіптен құлынды бие беріп алады. Оны барынша мәпелеп өсіріп, арасында кәнігі тазымен аңға қосып "ауыздандырып" баулып бір сонарда өзгелермен жарысып аңға қосады. Алғаш аң алған кезінде "тырнақ алды" деп аталатын той жасайды. 1910 жылдары [[Зайсан]] елінде Шәкен болыс деген аңшы Марқакөл жақтағы Қаратай елінің бір жылда жетпістен асқан түлкі, оннан астам қасқыр алған Сартұйғын деген тазыға қызығып жүреді екен. Шәкеннің немере інісі сол жылдары қатты боранда жылқы бағып жүріп үсіп өледі, жаңа үйленген ажарлы Бағди есімді қалыңдығы қалады. Бағдиға Қаратай елінің биінің баласының жасырын келіп жүргенін сезіп қалған болыс: ''"Жесір ерден кетсе де, елден кетпейді"'',- деген заңға қарамастан, дереу келісім жасап, өзінің келінін Сарытұйғын тазыға айырбастап алады. Тазы мәселесін алғашқылардың бірі болып зерттеген А.Слудский дерегі бойынша қазақтар Қараталда тазыны қалыңдыққа берілетін [[құн]]ға, яғни 47 [[байтал]]ға сатып алатын болған. Жақсы тазының құны аттың құнынан да кем түспеген. Таза қанды тазылар [[Бөкей Ордасы]]нда да өсірілген және құны өте қымбат сол кездегі ақшамен 50 сомға тең келген. Кейінде ел кедейленген кезде аң алатын иттің қарапайым күшігін бір құлынды [[бие]]ге сатып алған жайлар кездескен. Атақты жүйрік аттармен қоса тазы иттер де ру мен ел арасындағы мәмілеге, бітімгершілікке себеп болған. ''"[[Кенесары|Кенесары хан]] қырғыздармен алғашқы ұрыстардың бірінде Ақыртөбе деген жерде Бүрге батырдың Қалша деген ұлы бастаған 700 жігітін жеңіліске ұшыратып Қалшаны тұтқынға алады. Қырғыздың Солты, Сарбағыш, Құсшы рулары кеңесіп, Қалығұл батырды басшы қылып елші жібереді. Кенесары әрі-бері ойланып: "Мақұл, мен Қалшаларыңды босатып берейін, сендер Солты Есқожаның баласы Баястанның Көкдауыл деген тазысын беріңдер,- дейді. Сол уақытта Көкдауыл тоғыз қасқыр алып, қазақ-қырғызға аты шыққан ит екен. Тазыны көріп Кенесары сүйінгеннен хан тәжін Қалшаға кигізіп жіберген деген қырғызда әңгіме бар".'' Арыс маңында [[Байғабыл бай]] (1870-1953 жж.) [[конфискация]]ға ұшырап, қолында Ұшар, Алғыр атты қос тазысы мен 7-8 қақпаны қалғанда ашаршылық жылдарында (1929-1931 жж.) солармен аң аулап, елді асыраған. Бұл туралы бір ауылды ашаршылықтан құтқарған тазыны халық: <poem>'''Құмай тазы Ұшар-ай, Киік көрсе ұшар-ай,'''</poem> - деп ілтипатпен еске алып отырады. [[Қазан төңкерісі]]нің алдында орыс зерттеушілері қазақ даласында 10 мыңға жуық тазы бар деп жазады, қазір тазылардың саны қайта жаңғыра отырып, шамамен 500-ге жетті деседі [[Интернет]] материалдары дерегі. == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Ит тұқымдары]] lcjbm1uv303kuifcc9wjzvdyoul7vrw 3690520 3690383 2026-11-03T05:57:38Z ~2026-46472-89 184991 /* Құмай тазыларға қатысты наным-сенім */ 3690520 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{wikify}} {{Ит тұқымы |name = Құмай тазы |image = Тазы040.jpg |image_caption = Құмай тазы |height = 20см - 1м |weight = 600гр - 70кг |country = Қазақстан |year = |fcigroup = |fcisection = |fcinum = |fcistd = |category = |commons = Tazi (dog) |wikisource = }} '''Құмай тазы''' — қазақтың дәстүрлі ит түрі, ұлттық, жеті қазынаға жататын жануар. == Иттің таралуы мен түрі == Мезолит дәуірінде қолға үйретілген ит екі түрлі жабайы тұқымнан: оңтүстікте шиебөріден, солтүстікте қасқырдан шығып, жер бетіне тегіс тараған хайуан дейді қазіргі ғылым. Иттің шығу тегі туралы бір ғана ортақ ит тұқымынан бастау алған және түрлі тұқымдар ұзақ эволюциялық тарихи дамудың нәтижесі деп қарайтын монофилетикалық және көп негізден шықты дейтін полифилетикалық теориялар бар. Жартас бетіне салынған суреттерді есептемегенде тазыға ұқсас кейіптегі бейнелер Мысыр перғауындарының [[ескерткіш]]терінде бейнеленген. Осыдан 3400 жыл бұрынғы деректерде ұзын сирақты тұрықты, тұмсығы үшкіл, құлақтары тік, құйрықтары иректеліп дөңгеленген иттер бейнеленген. Қысқасы олардың сұлбасы тазыға көбірек келіңкірейді (ат пен иттің басқа тұқымдары бұдан көп кейін бейнеленген, яғни кешірек қолға үйретілген). Тазының шыққан жері, мекені туралы мәселе аса тартысты болғанымен қазір адамзаттың көбі [[Солтүстік Африка]] мен Оңтүстік-Батыс Азияның үстіртті даласы деп түсінеді. Қазіргі кезде тазының таралған аймағында оған жақын тұқымдас деп айтуға келетін екі түрлі ит тұқымы бар: ол Абиссиния иті (бірақ оның 6 азу тісі бар, әрі шиебөріге жақын. Күллі ит тұқымдасының азу тісі 8) және үнділердің дол (колсун) иті. Соңғы тұқым тазы тәрізді аңды үндемей баспалап келіп алады, көп үрмейді, әрі батыл, түсі түлкіге ұқсас. Бірақ олар ну орманды мекендейді, қимылы баяу, аяқтары шомбал. Мысыр перғауындарының итіне ұқсайтын, Судан мен Кордофанда тағылау, кесек бітімді иттерді тазының ең көне "туысқаны" деп долбарланады. Бірақ [[Ніл]] дариясы аңғары қолға үйретілген тазының шыққан жері деп саналады. Ол аумақтан Араб түбегіне, ары қарай [[Кіші Азия]] мен Парсы жеріне, онан әлемге жаппай таралған делінеді. Осылай таралған иттер бірнеше ондаған ғасырлар барысында жергілікті жердің аумалы-төкпелі ауа райына үйлесіп, түрленіп сұрыпталып отырды. [[Еуропа]]ға қарай арийлермен келген тазы тұқымды иттер кеңінен таралып, аңшылық пен күн көрудің негізгі арқауына айналды, солтүстікте Балтық теңізі жағалауына таралды. Ал тазылар бұлардан кейінірек батыс [[Африка]]дан көне [[Испания]] (Иберия) жері арқылы кельттерге, Галлиялықтарға жетіп, солардың атымен аталатын тазы тұқымдары пайда болғандығын Ұрым заманындағы жазбаларында жазылған, онан әрі [[Ирландия]], [[Шотландия]]ға дейін таралған. Соның айғағы қазіргі әлемдегі көптеген ит тұқымдарының аталған қарт құрлықтан кездесуі. Орта ғасырда тазымен аң аулау, тазыны тарту ету еуропалықтарда үлкен қызығушылыққа ие болған. Әсіресе, ағылшындарда таза қанды тазы иттерді сұрыптау, белгілі мақсаттарға пайдалану кеңінен етек алған. Ал араб бәдеуилерінің ермегі болған тазылар арабтардың дін тарату жорығы кезеңінде [[Азия]]ға кеңінен таралған дейді зерттеушілер. Дін таратумен тазы да бірге келді деуінің себебі [[ислам]] діні таралған аумақта, дәлірек айтқанда [[Алтай]], [[Гималай]] тауларына дейінгі аралықта (батыста [[Испания]] жерінедейін) арабы тазыға ұқсас иттер ұшырасады. [[Орта Азия]]ның қатал табиғатына үйлесу үшін тазыларды ғұндардың итінің сипатына ұқсайтын ұзын сабалақ жүнді, салпаң құлақты жергілікті тұқыммен будандастырып, жаңа сұрып - шығыстың салпаң құлақ тазысы дүниеге келді. Оның құйрығы мен шонданайы ұзындау, сабалақ жүнді иттер еді және оның пайда болған және таралған аймағы тарихи кезеңіне қарай бұл тұқымды "турік-татар тазысы" деп атауға болады дейді. Батысқа қарай ығысқан түрік халықтары өзімен бірге салпаң құлақ тазысын ала келіп, оңтүстік орыс даласы мен күңгей шығыс [[Еуропа]]да тазыға ұқсас жаңа ит тұқымдарының пайда болуына негіз етті... Ал [[мұсылман]] емес халықтарда тазы мүлде беймәлім деуге келеді. Атақты [[Марко Поло]] моңғол императорларында аушы құстар мен басы қазандай, кесек тұлғалы иттер туралы тамсана жазады. [[Монах Иакинф]] қытайлар [[Шығыс Түркістан]]ды иеленгеннен соң ғана тазымен етене таныса бастаған дейді. [[Махмұд Қашқари]]дің "Диуани лұғат ат-түрік" сөздігінде (ХІғ.) "тайған" сөзін келтіріп, оған "тазы, алғыр ит" деген анықтама берді (Қашғари М., Түрік сөздігі, А., 1998, 3-том, 238-бет). Қырғыздар осы күнге дейін тазыны "тайған" деп атайды, ал, өзге түркілерде тазыны "тазы", "тази" деп атау қалыптасқан. Қазақтар иттің еркегі - төбет немесе арлан, ұрғашысы - қаншық, бірге туғаны - ұялас, кішкенесін күшік дейді =="Ит жақсысы - тазы" туралы түсінік== "Ит жақсысы - тазы" туралы түсінік. Жақсы иттер жайлы қазақта ертегі, аңыздар көп. Қазақтың ұғымында ең жақсы ит-құмайды иттен емес, "италақаз" дейтін ала құстың жұмыртқасынан шығыпты мыс, - дейді. Ол құс қасқыр мен аюдың ескі апандарын немесе таудың үңгірлерін мекендейді. Құмай тазы туралы аңыз-әфсаналарға зер салатын болсақ, иттің тотемдік табынуы (культі) және күнделікті өмірдегі таза практикалық пайдасынан болса керек. Ит табынуы (культі) аңшылық дәуірінде шарықтау шегіне жетіп дәріптеліп, түркі-моңғол халықтарының арасына ителгі, италақаз, құмай тазы туралы аңыздар (мифтер) кеңінен таралған. Құмай ит туралы аңызды кезінде Ә.Диваевта жазып алған. "Қазалы, Перовск, [[Шымкент]] уездерінің қазақтарынан өзінің лақап аты бойынша бірегей құс - италақаз жөнінде біздің әлденеше рет естуімізге тура келді. Италақаз жұмыртқасын елсіз және биік төбелердегі ескі, айдаладағы мазарларға салады, ол үшін сол жерден әр түрлі аң және басқалар тастап кеткен інді пайдаланады. Жұмыртқадан "құмай" деген лақап атқа ие болатын тазы ит шығады. Олар титімдей болып жарық дүниеге келеді, төстері қара ала болады, керемет шапшаңдығымен, батылдық және ептілігімен ерекшеленеді. Құмай қуған аңшылықта одан бірде-бір құрбаны қашып құтыла алмайды. Кейбір қазақтардың нық сенімі бойынша, италақаздың етеккірі келеді, осы себепті бұл құстың еті тағамға пайдаланылмайды."[[Сурет:Тазы050.jpg|left|thumb|300px]] Осыған ұқсас аңызды [[Сәкен Сейфуллин|С.Сейфуллин]] да жазады: "Сары ала қаздың жүмыртқасынан кейде күшік туады екен. Сол құмай болады. Оны тәңір берейін деген адамға кез қылады. Сары алақ аздың ай сайын әйелше айызы келеді". Бұл аңыздардан ит пен қаздың бір тұқымнан тарайтындығы көрінеді. [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Зайсан ауданы]], Кендірлік өзенінің Сайхан және Сауыр тауларын жарып өтетін тік жартастың кемерінде "құмай ұясы" деген, орны күркенің орнындай құстың ұясы бар. Ағаш бұтақтарынан, сарғайған шөп қалдықтарынан салынған ұя әлі тұр. "Ұясы осындай үлкен болғанда, жұмыртқасы қандай болды екен?" - деп таңғалысады. Тазы ит осы ұяны мекендеген алып құс - құмайдың жұмыртқасынан шығыпты. Қазақта "құмай тазы" деген сөз бар, жақсы, жүйрік, алғыр тазыларды "нағыз құмай тазы", - деп жатады. ==Құмай тазылардың тұқымы, түрі== Тазы қазақ даласына сақ заманында келген деп шамалауға болады. Шамамен 2000-2500 жылдар бұрын болса керек. Кейбір тасқа қашалған петроглифтердегі тазыға ұқсас аңшы иттерінің бейнесіне қарап, бұдан да ертерек замандарда да болған ба деп болжам жасауға да болады. Дегенмен тақыр тазылар осыдан бес-алты мың жыл бұрын перғауындар заманында өмір сүрген. Әйгілі Тутанхамон қабірінің ішінде ажал құдайы Анубис - қара түсті тазы бейнесінде бейнеленген. "Қазақ тазысының түп атасы арабтың салюкиі, ол қазақ даласына [[ислам]] дінін таратқан араб жауынгерлерімен бірге келді",— деген нұсқаны ұсынады. Шынымен, салюки [[Орталық Азия]] мен [[Кавказ]]ға, Таяу Шығыс пен [[Иран]] арқылы таралған. Қазіргі салюки тұқымдары қазақ тазысына өте жақын, тек тұрқы сәл ұзын, бойы сәл сұңғақ, бірақ пошымы мен сымбаты өте жақын келуі олардың туыстығын қуаттайтындай. Төрт мың жылдай тарихы бар ол иттердің атауы құм астында қалған Арабтың Салюк қаласының атымен байланысты туған атау. Дегенмен ол тұста шумерлерге, ассириялықтарға да таралып үлгергенге ұқсайды. [[Сурет:Тазы030.jpg|left|thumb|300px]] Аң қағатын итін қазақтар "тазы" атауының мәні парсының "таза, алғыр, жүйрік" деген мағынадағы сөзінен шыққан. Бәлкім тазы - таза - таза қанды деген мағынадағы сөзінен туған, ықшамдалу заңдылығына байланысты тазыға ауысуы мүмкін деп жорамалдайтындар да бар. Қазақ тазысы мен ауған тазысы [[Орталық Азия]]ға парсы тазысымен бір дәуірде келіп, оны сақтар мен ауғандар жергілікті табиғи жағдайдың ерекшеліктеріне сай жетілдіріп, қолдан сұрыптап өткізгенге ұқсайды. Дегенмен соңғы кездегі зерттеулер [[Орта Азия]]да таралған тазыларды арабтың слюгги (слугги) аңшы иттерімен будандасудан пайда болған жергілікті тұқым деп есептейді. Тазының отаны [[Қазақстан]] және [[Түркменстан]] (әредік [[Өзбекстан]] жерінде де өсіріледі) деп есептеледі. Түркмен тазысы қазақ тазысына қарағанда бітімі ұсақтау келеді. Тазы итті Орта Азияның көз жетпес кең даласының тұрғындары арабы иттерді жергілікті тұқыммен будандастыра отырып, сұрыптау нәтижесінде шыққан ат үстінде аң аулайтын бекзадалар мен дегдарлардың ермегіне және малшы-бақташылардың күн көрісі үшін қызмет еткен тұқым деп есептейді. Қалай дегенмен VII-VIII ғасырларда қазақ жеріне дін тарата келген арабтармен келген тазы тұқымынан аңшы иттер тарихы басталады. Сонымен бірге жергілікті жерде қалыптасқан тұқым деген тазының пайда болуы туралы екі түрлі көзқарас бар. Кезінде орыс отаршылдары көптеп келе бастаған замандағы зерттеу нәтижелеріне қарасақ (Я.Полферов пікірінше) қазақ жерінде [[Орта Азия]] тазысының өзіндік бір тармағы көбірек таралған. Оның бойында таулық және қырымдық тазыларға жақындығы басым болған. Қолдану жағдайына байланысты тазыларды далалық және таулық деп бөлген: далалығы бойы сұңғақ, жазықта алғыр болса, таулық тазы бітімі кішкене, қия жартастарда жақсы жүгірген. Қазақ тазысына өте жақын туыс болып есептелетін ауған тазысының да тақыр жүндісі жазық аумақта, ал үлпілдек жүндісі суықтау солтүстік аймақта таралған. Ал қазақ тазысы орыстың аңшы тазысының пайда болуына септігін тигізген. Алайда, қазақ жеріне тазы тұқымы онан да бұрын, дәлірек айтқанда сақ заманында келген. Оның дәлелі тазы пошымды иттердің жартасқа салынған бейнелері, атаудың өзінің көне парсы тілінен туындауы тегін емес, оның таралуы перғауын иті - салюки - парсы тазысы, ауған тазысы және қазақ (сақ) тазысы деген болжамды ұсынады. Қазақтар тазыны жарғақ құлақ тазы және шашақ құлақ тазы деп екіге бөледі. Оның бірін салюкиден, екіншісін слюггиден таралған тұқым дейтіндіктен біріншісіінің құлағының жарғағы үлкен, екіншісінің құлағында көп жүн өскен. Шынымен-ақ жарғақ құлақ тазының құлағында ешқандай жүн болмайды, ал шашақ құлақ тазының құлағының жүні үзын, шашақ тәрізді болады. Ал бұған қоса "дүрек" (дүрегей тазы) деп аталатын тазы мен қазақы иттердің будандасуынан шыққан терісі қалың, суыққа шыдамды, денесі кесек, қасқырды алатын батыл тұқымы да кездеседі. (Дүрек немесе дүрегей тазы қасқырдың аяқ тарамысын қиып жібереді.) Тазы - орташа ғана бойы бар жүйрік ит, жүні тықыр, оның есесіне, құйрығы мен салпаң құлағының ұшын ұзын шашақты жүн басқан. Басқа аңшы иттерге қарағанда бұлар ақылдырақ, иесіне шын берілген, адамға жұғысқыш, ал өзге иттерге өшпенділеу келеді. Өздері өте батыл әрі орасан жүйрік болады. Тазылар күшті болмайды, бірақ денелері сидам, арық, жеңіл, жүйрік әрі өжет келеді. Олар қуса жетеді де, қашса құтылады. Қоян, түлкі сияқты ұсақ аңдарды олар құтқармайды. Айлаға икемділігі сондай, тазылар аяғын сындыру, қайыру, мойнын шығару деген кінаратқа ұрынбайды. Тазыларды тұқымына қарай қазақтар құмай, құмай тазы; таза қандылығы мен түгіне қарай құны, құны тазы; будандасқан болса дүрегей, дүрегей тазы, қайың, қайың қаптал деп бөледі. Мұның соңғылары қасқыр алатын күшті иттер. Олар жалғыз-жарым да, екеулеп немесе тобымен жүріп, "ұтылап" аң алады, ал үйретілген болса, аушы құспен де тізе қосып қимылдайды. Тазы иттердің түгі салыстырмалы түрде аз, сұйықтау келеді. Ал кескін-сымбатына қарай таулы, орманды өңірдегі аңшыл иттер ірі сүйекті, шомбал денелі болса, далалы, құмды өңірлерде дене бітімі шағын, шарғылау келеді. ==Қазақ жерінде таралған тазының бірнеше түрі бар== Қазақ жерінде таралған тазының бірнеше түрі бар. Мысалы, самарқанның тазысы - аласа бойлы, бірақ мүше-мүшесі әсем де сүйкімді болған. Жем бойы мен [[Aтыpay]] бойындағы қазақтардың тазылары - табан жүні мен құлағындағы шашағының ұзындығымен ерекшеленеді. Ең соңында, [[Оңтүстік Сібір]] тазыларына келер болсақ, олар табанының сүйірленіп бітісімен, сондай-ақ өздерінің өте күштілігімен дараланады. Бұлар [[Ертіс]] бойында таралған. Ал орыс деректерінде [[Түркістан]] тазысы аталған тазылар қазақ жерінің оңтүстік пен солтүстік-батыс өңірлерінде көптеп таралған. [[Сібір]] тазылары қазақ жерінде ғана емес, батысқа дейін жеткен таңдаулы аң алғыш тұқым. 1889 ж. Сібірде самоед тайпалары арасында үш ай болған британ зоологы Ернст Килбурн, онан кейін [[Орал]] бойына және Батыс Сібірден әкелген ит тұқымын лайкаға ұқсас самоед тазысы атаған тұқым осы атпен [[Еуропа]]да таралған. Қазақ жерінде тазының құмай, қайың қаптал, ауған, орыс, түрікмен деген түрлері ұшырасқан. Қазақы тазыны тау тазысы және дала тазысы деп бөлген. Шоқтығының биіктігі 80-85 см аралығында. Ал қазақ тазысына ең жақын деп айтып өткен ауған тазысы әлемдегі ең дегдар тұқымға саналады, бойы 70-74 см, мінезі қатаңдау болғанымен иесіне шексіз берілген, тамаққа талғампаз, жеке емес, иесімен бірге үйде тұрғанды сүйетін тұқым. Ол өз олжасын көзімен торуылдап, жіті бақылау арқылы алады. Тіпті иесінің көмегінсіз өз бетімен аң аулайтын тұқым. Оның әлемге кеңінен таралып, үлкен қызығушылыққа ие болуы - батыс елдерінің әскери жорықтарымен тура байланысты. XIX ғ. екінші жартысынан батыс әлеміне белгілі болған ауған тазысын британ әскерилері алып келген, 1907 жылдан тіптен көптеп келіп тазының түрлі желілерін (линияларын) [[Еуропа]]да дүниеге әкелген. Дегенмен онан сәл бұрын 1809 ж. салынған сүрет, 1813 ж. [[Лондон]]да жарық көрген болатын. 1920 ж. Ауғанстанның оңтүстігіндегі Балукыстаннан апарған тазы [[Шотландия]]да, солтүстіктен апарғаны [[Англия]]да, онан әрі [[Америка]] құрлығына таралып, дербес желіні (линияны) дүниеге әкелген. Теңдесі жоқ сұлу бітімге ие ауған тазысы мен араб салюкиін өсіретіндер арасында 1960 жылдардан бастап Dog World кәсіби журналының бетінде басталған дау әлі бір мәмілеге жеткен жоқ. Бір тобы (Waters бастаған) тазыны салюкиден шыққан дейді де ежелгі Мысыр мен [[Месопотамия]], парсы жерінде табылған б.з.д. 4 мың жыл бұрынғы ит қаңқалары Ауғанстан жерінен ұшыраспайтындығын алға тартады. Сауда-саттық арқасында ауған жеріне әкелінген иттер жергілікті ортаға бейімделген дейді. Оған қоса салюкидің иығы мен санына, кейде басына қарай үлпілдек, мақта тәрізді жүн ұшырасуы сирек кездеспейді деген уәжді алға тартады. Ауған жеріне жеткен салюки биік таулы өңірге бейімделуден жүні қалың, жүндес болып, ұзара түскен, тіптен жағы, арқа жота, құйрығына дейін түк біткен. Ауған тазысының 6 бірдей сұрпы бар болғанымен климаттық негізінен екі түрге бөледі: күнгей, батыс өңірдегілері жүндері сұйықтау әрі ашық түсті болса, солтүстіктегілері баран түсті, қою жүндес. Кезінде қазақ жерінде кең таралған тазы иттердің Кеңес өкіметі жылдарында санының күрт кемуіне алаңдаған осы тақырыпты арнайы зерттеген А.А.Слудский дабыл қағып, оларды қорғауға алу қажеттігін ескерткен еді. Алайда Кеңес өкіметі кезіндегі отарлаушылық саясат жергілікті жердегі елдің бет бейнесі мен жердің экологиясына ғана зардабын тигізіп қойған жоқ, тіптен ит пен тазының тұқымына да салқынын тигізді. "Әр кезеңде қазақ жеріне келген бөгде ұлт-ұлыс өкілдерінің өздерімен бірге ала келген иттерімен араласып, будандасқан соң небір түрлі дүрегей тұқымдар пайда болып, тазы мен төбеттің тұқымы азып кетті",- дейді итбегі (кинолог) мамандар. Қолда қалай болса солай ұсталған тазылар осылай дүрегейленді, мылтықтың көбірек қолданылуы олардың аңға пайдалану парқын азайтты. Осы мәселе дер кезінде көтеріліп, [[Түркістан облысы]], [[Түркістан ауданы]], [[Бәйдібек ауданы]], тазыларын көптеп әкеліп қан жаңғырту, тазы тұқымын сақтап қалу шаралары жүрілген-ді. Тазылардың түр-түсіне тоқталар болсақ, қазақ жерінде кездескен тазылар туралы деректерде оның қара, сары, көкшіл сұр болады. Көк тазылар өте жоғары бағаланады. Егемендіктен соңғы жылдардағы кәсібилер мен әуесқойлардың тізе қосып қимылдап, ұлттың дәстүрлі мәдениетін замана талабына сай ермек ісіне (хоббиына) айналдырған азаматтардың қолдауымен қазір тазы тұқымын сақтап қалу, санын өсіру, асылдандыру, түрлі кәсіптік шаралар ұйымдастыру арқасында қазір [[Қазақстан]]да таза тұқымды тазылардың саны жарты мыңнан ғана асты... [[Сурет:Тазы020.jpg|thumb|350px]] Қасқыр мен түлкіні қатар алатын қазақ (қыпшақ) тазыларымен будандастырып, тұқымын асылдандыра отырып Орталық Россияда аң қағатын орыс тазысының (борзая) кейінгі орта ғасырда дүниеге келгендігі тарихтан белгілі. XI ғ. француз Генрик I үйленген орыстың Мудрый Ярославтың қызы некесі кезінде орыс тазысы борзая туралы алғашқы дерек жазылған. Олар аң қаққыш, әрі суыққа төзімді, ұзақта суыт жүріске шыдамды, жүріске мықты келетін борзаямен аң аулау 1861 ж. басыбайлылықты жойғанға дейін жақсы дамыды. Өздерімен бірге батысқа қарай алып жеткен ит тұқымдарын сақтап қалған Анадолы түріктерінде қаңғал (қаңлы), ақбас, қарабас деп аталатын, ал мадьярларда (венгрлерде) кувас, комондор (құмандұр) аталатын иттің тамаша тұқымдары бүгіндері әлемге әйгілі. ==Тазы иттің бітімі туралы== Тазының екі аяғы дене тұрқымен салыстырғанда ұзын болуы, оның қозғалысына қолайлылық тудырады. Оған қоса артқы аяқтары мен ондағы бұлшық еттер өте жақсы дамығаны, ал құрсағы жіңішке болып қазақтар "қаншырдай" қатқан деп атайтын іші жотасына қарай жақын бітуі тазының қозғалысын өте қолайлы етеді. Биіктігі сиырдың бұзауындай, көсілгенде есік пен төрдей жерге жететін келісті қазақ тазысының адымы ұзын, қимылы ширақ, ұмтылған жерден шабан-шалағай аңды құтқармайтын алғыр келеді. Тазының жылдам, ширақ қозғалуына оның сүйек қаңқаларының берік жетілгендігі, шеміршек, жұлын-тұтасының, сүйектер мен сіңір-тарамысының бір-бірінің қимыл-қозғалысын икемдей, шапшаңдыққа келтіре алатындығымен тура байланысты. Мойын омыртқа жетеу, ауыз омыртқасы қанаты жұқа, жалпақ, артқа қарай көсіле жатқан, үстінде шүйделі төмпегі болмайды. Арқа омыртқа он үш, олардың жоталық өсінділері жуан, алдыңғы омыртқалар да иіле келген. Оған ұштасқан он үш жұп қабырғаның тоғызы дөңгеленіп, иіліп тұрады. Олардың ұшы бір-бірімен біте қайнасып кеткендіктен, төстің етегінде бар болғаны сегіз (!) өскін байқалады. Көкірек қуысының тереңдігі қабырғалардың ұзындығына тікелей байланысты. Шоқтығы денесінің артқы жағынан биіктеу келеді. Иттің бел омыртқасы жетеу, қанаттары алға сүйірлене жантайған, ұштары жуандау. Арқа жон тұсы төмен қарай ойысып, қайқы белденіп келеді де, бел тұсынан жоғары қарай томпайып кетеді. Тұрық тұтасының ең қозғалмалы бөлігі болып саналатын құйрық омыртқалар саны итте 18-22, артқа қарай кішірейе береді. Дегенмен бұлшықеттің омыртқалық басы алғашқы құйрық омыртқаларынан басталады. Төс сүйегі бір-бірімен шеміршек арқылы байланысқан, пішіні төрт қырлы сегіз буынтықтан (сегменттен) тұрады. Оның дөңгелек жиектігі, тұтқасы мен семсер тәрізді шеміршегі мөлшері жағынан кішілеу және жалпақ болып келеді. Итте жауырын қыры буын ойысына дейін созылған, құстұмсық өсіндісі шодырайып шыққан, оған сіңірлі еттер берік бекіген. Иттің ортан жілігі жіңішке, асықты жілігі иіліп келген, ал тоқпақ жілігі жіңішке, төменгі басы сәл иіліңкіреп тұрады, бас жағында тесігі көрінеді. Ит тізесінің төменгі қатарында кәрі жілік және ортаңғы сүйектер қосылып кеткен, әрі сәл ғана иіліңкі келеді (кәндек иттерде ол өте иілген). Ал жіліншік сүйектері жақсы дамыған. Олардың шеткісі қысқа, ортасындағы екеуі ұзын болғандықтан, ортадағысының (үшінші, төртіншісінің) ізі анық түседі. Бірінші башпайы (ол көп иттерде болмайды немесе екінші башпаймен ұстасып кеткен) қысқа болғандықтан ізі жерге басылмайды. Бақайдың ұзын жазғыш бұлшықеті алдыңғы асықты жілік бұлшықетін жауып жатады және екінші және шеткі бақайларға бекиді. Иттің бөксесі мен саны өте күшті әрі қуатты келеді. Олар денені алға лақтырып, тазылардың қозғалысына екпін беретін, алға қарай серпінді итермелейтін қызмет атқарады. Сонымен бірге, әсіресе тазының мойын, арқа және жамбастың жалпақ еттері, мықынды бүгетін және құйымшақ еттері, құрсақ қабырғасының айқыш-ұйқыш келген еттері мен төс бұлшықеттерінің жақсы дамуы - оның шапшаң қозғалысының бірден-бір кепілі. Бұлшық етіндегі талшықтары басқа жануарларға қарағанда салыстырмалы түрде көп. Итте өкше бұлшықеті болмайды, тек тобық сүйегінің сыртқы байламымен асықты жіліктің айдаршығынан басталады. Иттің басындағы ми сауыты мен бет көлемі бір-біріне пара-пар, яғни 1:1 шамасында. Бас сүйегі екі-үш қабат қабыршақшадан тұрады, орталары ауаға толы келеді. Итте сүт тісі 28, ересектерінде 42 тіс болады, олар қысқасауытты тістерге жатады. Тұрақты тістердің жанасу беттерінде үш-үштен өткір тісшелер болады. Сойдақ тістер конус тәрізді, бір ғана тісшесі бар, көлемі кішілеу тісті "ит тіс" дейді. Тістер қабу, қорғану, ұсату міндетін атқарады. Жақсы тазылардың астыңғы, үстіңгі тіс қатары бір-бірімен жымдасып тұрады, яғни жоғарғы маңдай тіс сыртынан 1/3 бөлігіне дейін айқасып келеді. Ондайда артқы азу тістер бір-бірімен беттесіп келеді. Аң алатын иттің жотасы, жоны кейін толық бұлшық етті нығыз болып келеді. Терең келген төс жағынан құрсағы артқа қарай дөңгеленіп келіп құйымшақтың тұсына неғұрлым жақын орналасқан. Ондай кейіпті қазақтар арыстанның ұрғашысының құрсағына теңеп, "қаншырдай қатқан" құрсақ деп есептейді. Қарын мен ішектердің сыртынан шарбы жауып тұратындықтан, құрсақты суық тиюден сақтайды. Сондықтан иттер суық сазды жерлерде бауырын төсеп жата береді. Ит бауырының салыстырмалы мөлшері басқа жануарларға қарағанда көлемді келеді. Итте жүрек 3-ші қабырға мен 7-ші қабырға аралығында жантая орналасқан. [[Сурет:Саяхатшалық010.jpg|left|thumb|450px]] Иттің еріндері жұқа және нашар қозғалады. Ауыз саңылауы ұзынынан созылып, оның езулері үшінші-төртінші азу тістерінің қатарына дейін жетеді. Төменгі ерні алға салпиып озып шығып тұрады. Иттің өңеші орасан үлкен болып кеңи алады, оның асқазанға ұласқан тұсында жауып тұратын "қақпақ" тәрізді өскіні болмайды. Сондықтан да ит өте оңай құсып тастайды. Саятта итті тамақтандырмай шығуға тырысатындығы соған байланысты. Құрсақ пен кеуде қуыстарының арасындағы көк ет тыныс алуда қосымша міндет атқарады. Итте күрек тістері жақсы жетілген, сойдақ тістері жіңішке әрі иіліп келген, ал азу тістері доғал әрі шайнауға бейімделген. Иттің астыңғы, үстіңгі тіс қатары жақсы жымдасып, үстіңгі жағы астыңғы қатарының 1/3-ін жауып тұрса жақсылықтың нышаны дейді. Tic қатары жымдаспаған, озық шыққан немесе кемиек болып жетпей тұрса, ондай иттер тазы бола алмайды. Иттің үш қабаттан тұратын терісінің арасында май шығаратын бездер терінің түгін майлап тұратындықтан, түгі жылтырап тұрады, суықта дене жылуынан айырылмай аязға төзімді келетін себебі сондықтан. Қазақтар "есті жануар" деп қасиет тұтатын иттің миы мен сезім қабілетін зерттеу нәтижелері оның миында әрбір әрекетті басқаратын (есту, көру, сезу, қимыл, тепе-теңдік, дәм сезу, сипау және т.б.) орталықтары өте күрделі байланыста екендігін айтады. Әсіресе, өте жақсы дамыған иіс сезу мүшесінің көмегімен он литр суға еріген бір шөкім тұздың иісін де сезе алады дейді. Неміс қойшы итіне жүргізілген зерттеулер оның өн бойы мен миындағы иіс сезу аумағы 1,5x1,5 метрлік (үлкен кілемдей) аумақты алатындығын анықтаған. Бұл көрсеткіш адамда 5x5 см. Иттер "танауымен" ұйықтайды, яғни ұйықтап жатқан кезде не болғандығын, иіске қатысты оқиға болса, ол дереу ажыратып, іске кіріседі екен. Иттің бұл қабілеті тазыда иіс пен із "сезу" үдерісінде маңызды міндет атқарады. Ол туабітті иісшілдігіне қоса, үйрету барысында көндіктіруге тура байланысты болады дейді бүгінгі күнгі тазы ұстаушылар. Сондай-ақ көз жанарының ойнақшып қозғалуы мен көзінің қырағылығы да ширақ қимылдауына үлкен көмек көрсетеді, көзқарасы өткір, байқампаздығы жоғары, қараңғыда да жақсы көреді, өң-түсті жақсы ажырата алатындығы белгілі болып отыр (бұрындар иттің көру қабілеті осал деп келгенді). Ал есту жағына келсек, ит өте сақ, ол секундына 30-40 мың тербелісті, тіптен 70-100 мың тербелісті қабылдап, ажырата алады екен ([[адам]]да бұл көрсеткіш 16-18 мың аралығында). Иттерді сабау немесе жекіп ұрсу олардың агрессив әрекетін, қарсыласуын арттыра түседі. Танауындағы "мұрты" мен "сақалы" түнде адастырмайтын бағдар нұсқаушы қызметін атқарады. [[Сурет:Тазы011.jpg|thumb|250px]] Иттің ерекше қимылы мен шұғыл қозғалысы, соның ішінде тазының ересен қозғалысы оның дене бітімінің сипатымен тура байланысты: атап айтсақ, өзінше бір ерекше механикалық тетікке, яки аспалы көпірге ұқсайды. Мұндағы көпірдің екі жағындағы таянышы - алдыңғы және артқы аяқтар, ал оның арасындағы параболалық торланған құрылмасының (конструкциясының) орнында қаңқаның қозғалмайтын (статикалық) бөлігі жүреді. Ал бас, мойын, құйрық пен құйымшақ - көпірдің екі жақ шетіндегі кіреберіс рөлінде. Жотадағы еттер мен сіңірлер, құрсақ, төс қуысындағы ет, шеміршек, қабырға, тері - барлығы жайшылықта және жүгірген кездегі дене массасын тең бөле отырып, омыртқалар қаңқасының бүгіліп-жазылуын, кинематикалық үйлесімді қимыл, ширақ қозғалыс жасауын қамтамасыз етеді. Иттің омыртқа қаңқасы өте қозғалмалы болғандықтан, жүгірген кезде артқы аяғы денесінің "жалғасы" тәрізді үйлесе қимылдайды. Ит жай жүрген кезде төрт аяғы қайшылай (диагональды түрде) қимылдай отырып, дененің салмағын екі аяғы "алып жүреді", ізі бір сызық бойына түседі. Сирақтарының дұрыс бітпеуі мен олардың өзара сәйкестігі (пропорциясы), сәйкес келмеген мүшелер қимылды тежейтіндігі белгілі. Сондықтан да тазы денесінің сипаты мен өлшемдері ''<u>стандарт</u>'' іспетті қабылданады. Тазы денесінің шұғыл, ширақ қозғалысы дененің ауырлық нүктесімен байланыста болады: қазан толмас шеміршегінің артында «тұрған» (басқа жануарларда алға қарай) нүкте басын көтеріп, құйрығын жазған кезде артқа жылжиды. Яғни, көсіліп жүгірген кезде тазы денесінің дәл ортасында ауырлық нүктесі түседі де, тепе-теңдігін тауып, алдыңғы және артқы аяқтарға (қол мен санға) біркелкі күш қысым түседі. Ол жылдам қозғалуға әрі ұзақ уақыт мүшелердің шаршамауын қамтамасыз етеді. Ал жайшылықта тұрғанда иттің дене салмағының 2/3 бөлігі алдыңғы аяққа түседі. Айталық, тұрқы қысқа иттің ауырлық нүктесі алға кетеді, жүгірген кезде аяқтарын «кісе басып» алады, яки артқы аяғы алдыңғы аяғын өкшесінен басып отырады. Мұндайда ит артқы аяғын баяу тастайды, көсіле алмай, аңның артынан жүгірген кезде баяулап, шабандап қалады. Бүлкілдеп желген кезде денесі селкілдеп, алдыңғы оң аяқтың қозғалысымен сол жақ артқы аяқ бірге жүрген кездегі қимылы тәрізді «қайшылай» қимылдайды. Артқы аяқтың күші алға итермелеп отырады. Тазының сымбатты келіскен бітімі желген кезде алдыңғы аяқ ізіне артқы аяқ дөп келеді. Ал денесі қиралаңдап, ізі ирелеңдей түссе - ол тазыға тән емес, дүрегей иттің қозғалысы саналады. [[Сурет:Тазы 010.jpg|thumb|250px]] Итке тән жылдам қозғалыс, секеңдеп көсіле шабу. Қозғалысқа икемді омыртқа тұтасы, мықты бұлшықетті ит, артқы аяғынан үлкен екпінмен алдыңғы аяғына қарай секіреді; жотасы домалана бүкірейіп, артқы аяғын алға қарай жазады. Жерге артқы аяғы алдыңғысынан озып жетеді. Иттің көсіле жүгіруіне жалпақ, қиғаш біткен жауырын, кең иық, бұлшық етке толы ұзын сан, сәл ғана дөңес серіппе тәрізді созылған арқа мен құйымшақ - барлығы үйлесе икемделіп үлкен мүмкіндік тудырады. Қазақтар айтатын: аса үлкен жылдамдықпен көсіле жүгіруіне (ұшуына) жоғарыдағы етпен, сүйекпен қатар, құрсақтың бұлшық еттері, тізе және артқы аяқтың секіретін еттері араласады. Қартайған немесе болдырған иттер «жорғалайды», яғни бір жағының алдыңғы, артқы аяқтары қатар қозғалады. Мұндайда ит қисалаңдап, тепе-теңдігін әрең табады. Иттің қолы немесе алдыңғы аяғына жанынан қарағанда, ені қысқа жауырыны артқа қарай сәл қисая кеткен, ал ортан жілігі қолдың бойымен алға сәл ғана еңкейген болса, бұл түзу бітіс деп санайды (жіліктік жауырын артқа кеткен болса ол дұрыс емес). Жауырын қабырғаға жымдасып, жабысып алдынан қарағанда тіп-тік жерді басып тұрса жақсы. Иттің сирағы етсіз, тарамысты, шертіп керіп тұрады. Алдыңғы аяқтың басқан ізі бір-бірінен алшақ, талтақ немесе шалыс басса, аяғының басы екі жаққа ақсиып тұрса немесе маймақ болса, ол жақсылықтың нышаны емес. Ал құйрық түбінің төменгі тұсы, артқы аяқтың жайшылықта тұрғанда маңдайына дөп келіп тұрса, ол иттің қозғалысы, аяқ алысын «жақсы» деп жатады қазақтар. Артқы аяқ дұрыс бітпесе, ит аяғын сиырша сүйреп талтаңдап немесе маймылша тойтаңдап жүреді, ондайлар аң қуған кезде алысқа жүгіре алмайды. Жайшылықта тұрған иттің бұлшықеттері барлығы жұмыс жасайтындықтан, ол оңай шаршайды да, жерге бір қырынан жата кетіп дем алады. Бұлайша қырындап жатқан иттің бұлшықеттеріне күш түспейді, ал жанбасымен шоқиып отырған иттің бұлшықеттері жақсы дем алады. Сондықтан тазыны үйреткен, баулыған кезде оны шоқитып отырғызуға немесе қырынан жатқызуға көп көңіл бөледі.<ref name="ReferenceA">Саятшылық қазақтың дәстүрлі аңшылығы. - Алматы: "Алматыкітап", 2007. - 208 бет, суретті. Б. Хинаят, Қ.М. Исабеков. ISBN 9965-24-813-3</ref> == Құмай тазыларға қатысты наным-сенім== Қазақта баланы қырқынан шығысымен [[ақын]], [[шешен]], [[батыр]] тәрізді атақты адамның (т.б.) үзеңгісінен өткізіп алу ғұрпы сияқты, иттің күшігін де белгілі адамдардың [[үзеңгі]]сінен өткізіп алатын ырым бар. ''"Бала мен күшікті [[үзеңгі]]ден өткізу ғұрпы б.з.б. II ғасырларда [[Көшпенді халықтар|көшпенділердің]] үзеңгіні ойлап тауып, салтаттылық мәдениетті жоғары сатыға көтеріп, қаһарлы күшке айналдырған дәуірден бастау алады"'', - дейді зерттеуші А.Тоқтабаев. Адамзат тарихында [[садақ]] пен жақ, дөңгелек сияқты айтулы бетбұрыс жасаған үзеңгіні - қаттылық пен беріктіктің, алысқа жорту мен шабуылдың тиянағы дегеннен осы ырым туған дейді ол. Иттің бағзы замандардағы тотем-бабаға айналғандығының белгісі итжейде салтынан байқаймыз. Ол тек қазақта ғана емес, көптеген түрік халықтарына ортақ салт: қазақ, қырғыз, өзбек және татарларда сақталып қалған «итжейде», «иткөйлек», «эт кулмәк» ғұрпының мәні ортақ. Оны нәресте туғанда кигізеді. Иткөйлекті (итжейдені) көп жасаған адамның киімінің қалдығынан жеңі мен бойын тұтас пішіп, жағасын ойып, шетін бүкпей, жас баланың [[нәзік]] етіне батпауы үшін тігісті сыртына қарата тепшіп тігеді. Сәби қырқынан шыққан соң иткөйлегін шешіп, оны әр түрлі [[қант]], [[кәмпит]], [[өрік]]-[[мейіз]] сияқты тәттілерге толтырып, иттің мойнына байлап қоя берген. Балалар итті қуып, тәттілерді алып, мәз-мейрам болады, итжейдені иесіне әкеліп тапсырады. Бұл ғұрып «ит қуу» деп аталады, мәні - сәбидің пәле-жаласын қырық жаны бар хайуан - ит өзімен бірге алып кетеді деп сенген. Ал керісінше, балаға иттің жүйрік, ақылы озық, алғыр қасиеттері дариды, сәби күшікше бауырын тез көтеріп, тәні сау, жаны берік, «итжанды» (иттің қырық жаны бар дейді қазақ) деп ырымдайды. Баланың иткөйлегін сақтап, жолға, сапарға шыққанда өзімен бірге алып жүрсе - пәле-жаладан сақтап, жолын ашады, «баланың періштесі қағып, аман апарып, есен әкеледі сапардан» деп сенген. Адамның басына қонған құт пен шаңыраққа келген ырыс көбіне ит болып келеді: сол үйге құтпан ит немесе алғыр тазы бітеді де, ол адамның барлық тілеуін жүзеге асырып, мұратына жеткізеді дейді қазақ сенімінде. Жаңа үйленген жастарға үбірлі-шүбірлі, дені сау, берік болсын (итше күшіктесін) деген ырыммен (магия) жас келіннің көйлегінің етегінен итке жем бергізеді. Аяғы ауыр әйел жерігі қанғанша итке «кет» деп айтуға тыйым салынған. Қазақ қартайып, алжыған иттің аузына май тығып, басын күн батысқа (немесе оңтүстік-батысқа / құбылаға) қаратып, малша бауыздап өлтіріп, көметін болған. Манси мен угрлерде және алтайлықтарда итті ағаш [[науа]]ларға жерлеп, бір аяғына қызыл, екінші аяғына қара таспа жіп байлап, иттің денесін әсемдеген. [[Моңғолдар]] [[қазақтар]]ға ұқсас жолмен өлтірілген иттің құйрығын кесіп, басына жастайтын және түскен келінді итке тағзым еткізеді. Ол үшін жас келін қайын атасына сәлем етіп, отқа май құйған соң, үлкен үйдің итіне тәу етеді. Үйге ит енгізіледі де [[келін]] етегіне салып ет беріп, сүт жалатып, арнайы тілек айтады. Қазақта бұған ұқсас [[салт]] - ұрын барған күйеуге «ит ырылдатар» салты. Қалыңдыққа келе жатқан күйеу үйге таянғанда, алдынан шыққан бір әйел жүресінен отыра қалып, ит болып ырылдап, кәде алады. Халық [[театр]]ының бір көрінісіне айналған бұл салттың арғы тегі көне наным-сеніммен астарлас. Осы бір хайуанға қатысты өте ертеде қалыптасқан нанымның бірі: бағзыда [[ғұндар]] өлікті жерлегенде «Онгонды (аруақты) көкке ертіп шығады» деген иланыммен итті де ертіп баратын болса, көне түркі тайпаларында тарихын, атауын, [[тотем]]ін барақпен (итпен) байланыстырады. Қазақта да мұндай руларды, жер-су атауларын ондап кездестіреміз (қазақ генеалогиясындағы Ителгі, Итемген, Ителі, Барақ т.с.с. атаулар). Иттің етін жайшылықта басқа халықтардағыдай (корей, қытай) жемегенімен, зәрушілікте өкпе құртына, көз шымылдықтанып, бас айналғанға, жазылмайтын жараларға қарсы ем, дәрі ретінде қолданады. Іште өлген баланы түсіруге иттің ені мен шыбығын қатар қолданған жағдайлар ел арасында ұшырасқан екен. Бұл дом (ем-дом, емдеу) шығыстық көрші жұрттардан ауысқан болуы ықтимал. Тазы иттің алғаш өз бетімен аң алуын''' «тырнақалды»''' құрметіне ауылдастары жиналып, қайырлы болсын айтып, қуанышқа кішігірім той жасайды. Аңшылармен бірге [[саят]]қа шығып, аң олжасын, әсіресе түлкі байланған кісінің өзі қуанышына ауылдастарын ортақтастырып, тілек жасайтын жоралғысы бойынша бүкіл ауыл аңшының үйіне жиналып, қыстың ұзақ сары таңын ойын-күлкі, өлең-жырмен өткізеді. Аңшы [[олжа]]сының етінен аяғы ауыр әйелдер ауыз тисе, мылтық пен қақпаны қырсығып қалады. Өйткені жүкті ананың арғы әлеммен байланысы бар, [[құрсақ]]тағы ұрпақ бергі әлемге әлі үлгеріп келмеген. Бұндай сәтсіздікке душар болған аяғы ауыр әйел аңның етіне аңсары ауып, жерік болып тұрса, аңшы құралына «ақырлық» деп аталатын ақ түсті матадан байлап, аңшыға кәдесін беріп барып еттен ауыз тиеді. Егер олай етпесе, аңшы құралы мен сайманы қырсығып аң алмай қалса, аңшы оны аптайды. Ол үшін сайманға ([[мылтық]], [[қақпан]]) үш дана ширатылған жіп байлап, үш мәрте жерге ұрған соң, сумен шайып жібереді де: «''Ата (қақпанға қаба) алмасаң саған серт, Атылмасаң (қаба алмасаң) маған серт, Аңның етін жеген жүкті әйелге қоса серт», -'' деп «серттескен» соң, шоқпен сырықтап тазалайды. Тазымен болсын, бүркітпен болсын саятқа шыққан кезде бөгде кісімен кездесе қалған аңшылар тобының адамы «Байлансын-ақ» дейді. Ал: «Байлансын-ақ», - деп ол бұрын айтса, сендер: «Майлы шұжық айлансын-ақ»,- деп тілектестік білдіреді. Саятта келе жатқанда алдынан шыққан көлденең адамның тіл-көзі тазы мен құсқа тимесін деген ниеттен туған. Сондықтан да аңшы басқа сөзбен емес, «Байлансын-ақ» деп айқай салып амандасып, қаскөй рухтарды осы құдіретті сөзбен матап, аңды да буып, шырмап тастауды ойласа керек. ''«Соңғы түйенің жүгі ауыр...»'' деудің итке қатыстылығы туралы. Қазақ ұғымында: «Ит жеті ырыстың біреуі», ''«Итті тепкен ырысты тебеді»'' деп, шаңырақтың құт-берекесі мен ырысы итпен сабақтаса жүреді деп сенген. Ауызекі тілде күніне сан қайталанатын, мәтелге айналған «Соңғы түйенің жүгі ауыр» тіркесі итке қатысты, онымен үйдің ырысы-берекесі, ырыздығы сабақтасып жүреді деген сенімнен туындаған. Далалықтар үшін көш салтанатынан асқан қызық аз. Жететін жері шалғай болғандықтан, әрі жаңа қонысқа ерте жетіп, ісін жайғап алу үшін көшуге белгіленген сәтті күн азаннан көш қамына кірісетін. Абыр-сабыр болған ауылдар үйлерін жығып, түйеге жүгін тиегенде ең соңына қарай шаңырақты және ескі жұртта қалған дүние-мүлікті тиейтіні белгілі. Олар - тезек, оның жабуы, сырық, бақан, арқан, көген т.б. Әрине, үйге әсте енгізілмейтін, тыста жататын, ауылдың құтына саналатын сырттанның «итаяғы» да соңында қалады. Олар жайшылықта көзге елене бермесе де, көш салтанатында ерекше сый-құрметке ие болады. Итаяқты май басқан құрым шоқпыттың біріне орайды да, жегінге, жүк артуға жаңадан үйретіліп жүрген торым, я буыршынның біріне ұсақ-түйек жүкпен бірге арта салады. Немесе ең соңғы түйенің бірінің теңіне іле салады. Осылайша жүк әбден тиеліп болған соң, «соңғы түйенің жүгі ауыр» дегенді айтып, көш ескі жұрттан қозғалады. Осылайша бұл тіркес жүктің ауыр, жеңілдігіне қарай емес, ауылдың ырысына деген [[ілтипат]] пен құрметтің үлкендігіне сай туындаған деседі. Иттің ас-су ішетін итаяғы тек ағаштың безінен ойып, әшекейлеп жасалады, темірден болса, ырыс кетеді деп ырымдайды қазақ [[дәстүр]]інде. Әбден ескіріп тозған итаяқты отқа жақпайды, жаңғыртып жаңаламайды. Ұзаққа дейін тілі шықпаған немесе кекеш, тұтықпа, быдық болып жүрген балаға «итаяқтан» су ішкізсе кінәратынан арылады деп сенген. Сауын малының желіні ісінсе, итаяқты отқа қыздырады да, онымен ауру желінді ұрып домдайды. Алайда итаяқты үйге кіргізуге, оған ожаумен ас-су құюға қатаң тыйым салынады. «Ит итаяғын жаламай көңілі көншімес» деп, тойып тұрса да, кешкісін үйдің әйелі итаяққа бірдеңе салып беруі шарт. Өйткені «Аш ит үреген де өреген» деп, аш ит табаны қышып керуенге ерсе немесе ауыл аралап жүрсе, үйдің құтын өзгеге аударып жіберуі мүмкін деп қауіпсінген. Итті ем-дом жасауға да жиі пайдаланған. Өлі тиген [[жылқы]]ның екі бүйіріне бірдей [[айран]] құйып итке жалатады. Күйек кезінде туған төлдер марқая бастаған кезінде көбірек өле бастаса, көгеннің бір бұршағын алып иттің мойнына тағып қойса, төлдің шығыны caп тыйылады деп сенген. "Ит тию" (мешел-рахит) ауруына шалдыққан сәбидін; төсіне сүт тамызып, итке жалатса, ауру да иттің; тілімен бірге кетіп, аурудан айығады дейді. Ал "ит ауруына" ұшырағаң көз тиген баланы иттің қылынан алып, өртеп ауру балаға иіскетеді де, күйесін баланың беті, маңдайына жағып домдаған. Ал көз тиген балаға сол үйдің итінің құлағын кесіп, соның қанын жақса аурудан айығады дейді халық медицинасында" Аталған "ит тию" және "ит ауру" сырқаттарын бойында "ит жыны бар" (ит бейнесіндегі жын) адамның көзі жас балаға тиюден болады деп санайды. Онымен ауырған баланы иттің бас сүйегі салынған суға шомылдырады, иттің басын есіктің босаға таянышына іліп қояды, немесе ірімшіктің сары суына салады. Сондай-ақ бес [[зират]]тан бес уыс топырақ алып кесеге салып екінші кесеге баланы салып 3 немесе 7 күн қатарынан өлшеп отырған. Мүндай домнан басқа аталғаи аурудан сақтанудың жолы қасқыр мен аюдың тісін баланың киіміне тағып қою деп көрген. Қазақ [[бақсы]]ларының арасынан "ит жыны" барлары иттің қылығын көрсетіп "бақсылық" ойнаған. Сонымен бірге олар дертті иттің бас сүйегіне көшірген. Ондай бақсылар мықты болады. Өйткені итке ұқсаған жүйрік, оның үстіне қабаған болғандықтан аурудың әр түрлі иелерін иттің рухы талап, қуып жібереді деп нанған." Сонымен қатар ауылдың алжып, өздігінен жүре алмай қалған құтпаны мен сырттаны болса жұртқа тастамай "кебежеге салып, түйеге артып алып жүретін болған", - дейді көзқарақты ақсақалдар. Ит иесі, итін күшік күнінен асыраған ең жақыны, сол үшін итін өлімге қиып, қолы батпайды. ''"Ит өлтірген мұсылман қажыға баратын құқынан айырылады, Мекке топырағын басуға тиіс емес",''- деп көрілетін қағида бар. Итті қорлауды, азаптау, мазақ еткен адамның басына жаманшылық әкеледі деп көреді халық. Итті атып өлтірген адам "иттің қарғысына" қалады, ұзақ жасамайды, кедейленіп, жарлылыққа, тапшылыққа, жоқшылықтың қаріне ұшырайды деп сенген.<ref name="ReferenceA"/> '''"Ат жақсысы - бозы, ит жақсысы - тазы"''' деген атам [[қазақ]] тазыны ер жігіттің үш жолдасының бірі дейді: жүйрік ат, құмай тазы, қыран [[бүркіт]]. Ол үшеуін де біреулер алғанда үлкен көлемде сый төлемақысын беріп алады. Жақсы иттердің күшігін алғанда [[қарғыбау ақы]]сын беріп, күшікке сүт жалатып алады. Көпке әйгілі тұқымның және тазының "қарғыбауы" да қымбатқа түсері сөзсіз. Ағайын адамдар, сондай-ақ құдандалы жегжаттар арасынан күшік асырап алуға тыйым салынады. Себебі "итше ырылдасып", "араз болып кетеді" деп сақтандырады. "Иттің шені - қарғыбау" дейтін қазақтар иелі күшіктің мойнына асыл тұқымнан шыққандығы мен иесінің шені мен салтанаты, дәулет дәрежесіне қарай қарғыбауын тағады. Ол екі бөліктен тұрады: мойнына тағылатын ені 3 -4 елідей жалпақ безекті әсем бұлдан,тіпті [[Жібек|жібек матадан]] таққан таспаны "арғы", ал оған байланғанын "бау" дейді. Ішкі бетінетжұмсақ мата мен [[киіз]] салып, сыртын қайыспен құрсаулап, арасын қабыстыра тіккен қарғыбауға күмістен [[құйма]] салып, көз орнатып әшекейлейді. Бау қарғыға тағылған қысқа тұйық бау болып келеді де оған екі-үш құлаш ұзын қайыс бау, [[шылбыр]] тағылады. Оның ұшын тіліп немесе тұйықтап тобыршақ тиек салып қояды да ат үстінде жетектеген кезде оған қосымша бау жалғап, ұзындығын 5-6 [[құлаш]]тан кем етпейді. Тазы иттерді той, ас, үлкен басқосуларға жүйрік ат, алғыр қыранымен бірге алып барады. Мұндайда әлбетте тазының қарғыбауын жаңалап алмастырады. Онымен бірге ит "сыбағасына" қарық болатыны белгілі. Әйгілі тазы күшігіне ақ отаудың сол жағынан мамық төсектен орын бергені жайында әңгімелер кездеседі. Оған тіптен құлынды бие беріп алады. Оны барынша мәпелеп өсіріп, арасында кәнігі тазымен аңға қосып "ауыздандырып" баулып бір сонарда өзгелермен жарысып аңға қосады. Алғаш аң алған кезінде "тырнақ алды" деп аталатын той жасайды. 1910 жылдары [[Зайсан]] елінде Шәкен болыс деген аңшы Марқакөл жақтағы Қаратай елінің бір жылда жетпістен асқан түлкі, оннан астам қасқыр алған Сартұйғын деген тазыға қызығып жүреді екен. Шәкеннің немере інісі сол жылдары қатты боранда жылқы бағып жүріп үсіп өледі, жаңа үйленген ажарлы Бағди есімді қалыңдығы қалады. Бағдиға Қаратай елінің биінің баласының жасырын келіп жүргенін сезіп қалған болыс: ''"Жесір ерден кетсе де, елден кетпейді"'',- деген заңға қарамастан, дереу келісім жасап, өзінің келінін Сарытұйғын тазыға айырбастап алады. Тазы мәселесін алғашқылардың бірі болып зерттеген А.Слудский дерегі бойынша қазақтар Қараталда тазыны қалыңдыққа берілетін [[құн]]ға, яғни 47 [[байтал]]ға сатып алатын болған. Жақсы тазының құны аттың құнынан да кем түспеген. Таза қанды тазылар [[Бөкей Ордасы]]нда да өсірілген және құны өте қымбат сол кездегі ақшамен 50 сомға тең келген. Кейінде ел кедейленген кезде аң алатын иттің қарапайым күшігін бір құлынды [[бие]]ге сатып алған жайлар кездескен. Атақты жүйрік аттармен қоса тазы иттер де ру мен ел арасындағы мәмілеге, бітімгершілікке себеп болған. ''"[[Кенесары|Кенесары хан]] қырғыздармен алғашқы ұрыстардың бірінде Ақыртөбе деген жерде Бүрге батырдың Қалша деген ұлы бастаған 700 жігітін жеңіліске ұшыратып Қалшаны тұтқынға алады. Қырғыздың Солты, Сарбағыш, Құсшы рулары кеңесіп, Қалығұл батырды басшы қылып елші жібереді. Кенесары әрі-бері ойланып: "Мақұл, мен Қалшаларыңды босатып берейін, сендер Солты Есқожаның баласы Баястанның Көкдауыл деген тазысын беріңдер,- дейді. Сол уақытта Көкдауыл тоғыз қасқыр алып, қазақ-қырғызға аты шыққан ит екен. Тазыны көріп Кенесары сүйінгеннен хан тәжін Қалшаға кигізіп жіберген деген қырғызда әңгіме бар".'' Арыс маңында [[Байғабыл бай]] (1870-1953 жж.) [[конфискация]]ға ұшырап, қолында Ұшар, Алғыр атты қос тазысы мен 7-8 қақпаны қалғанда ашаршылық жылдарында (1929-1931 жж.) солармен аң аулап, елді асыраған. Бұл туралы бір ауылды ашаршылықтан құтқарған тазыны халық: <poem>'''Құмай тазы Ұшар-ай, Киік көрсе ұшар-ай,'''</poem> - деп ілтипатпен еске алып отырады. [[Қазан төңкерісі]]нің алдында орыс зерттеушілері қазақ даласында 10 мыңға жуық тазы бар деп жазады, қазір тазылардың саны қайта жаңғыра отырып, шамамен 500-ге жетті деседі [[Интернет]] материалдары дерегі. == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Ит тұқымдары]] 6ni8jtvivwxvhumn4ewr77icpd83e4z МузАРТ 0 120001 3690459 3686306 2026-11-03T05:24:33Z Zama.Dana 184488 /* Шығармашылығы */ 3690459 wikitext text/x-wiki {{Музыкалық топ |Топ атауы = МузАРТ |Шынайы атауы = |Логотипі = |Логотип ені = |Суреті = MuzART.jpg |Сурет тақырыбы = МузАРТ<br /> Солдан оңға қарай: Кенжебек Жанәбілов, Сәкен Майғазиев, Мейрамбек Бесбаев. |Сурет ені = 300px |Фон = |Жанры = эстрада |Белсенділік жылдары = 2001 — осы уақытқа дейін |Мемлекет = {{KAZ}} |Қайдан = Алматы |Тілі = [[қазақ тілі|қазақша]] |Басқаша атауы = |Лейблы = |Басқа да жобалары = Меломен |Құрамы = [[Сәкен Қордабайұлы Майғазиев|Сәкен Майғазиев]], [[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев|Мейрамбек Бесбаев]], [[Кенжебек Тұрсынбайұлы Жанәбілов|Кенжебек Жанәбілев]] |Бұрынғы қатысушылары = [[Мақсат Базарбаев]], Болат Жолдасов |Сайты = [http://www.via-muzart.kz/ via-muzart.kz] }} '''МузАРТ''' — [[Қазақстан]]дық вокалды-аспапты ансамбль. «МузАРТ» – көне түркі тілінен шыққан, «УЗ» – сал, сері, тағы сол сияқты ер азаматқа тән қасиеттерді, ал «АРТ» - биік, шың, [[тау]] деген мағынаны білдіреді. Топ алғаш құрылғанда құрамында үш әнші өнер көрсетсе, қазіргі уақытта ВИА сегіз мүшеден тұрады: [[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев|Мейрамбек Бесбаев]], [[Сәкен Қордабайұлы Майғазиев|Сәкен Майғазиев]], [[Кенжебек Тұрсынбайұлы Жанәбілов|Кенжебек Жанәбілев]], Ғалымжан Артықбаев, Ерлан Құлахметов, Бексұлтан Арман, Ерік Жасақбаев. Сонымен қатар, топтың құрамында [[Мақсат Базарбаев]] және Болат Жолдасовтар өнер көрсетті. Топ құрылғалы бері топтың арт-директоры қызметін Ерлан Жүнісбай, музыкалық продюсері қызметін Бексұлтан Арман атқарып келеді. == Топтың тарихы == [[Сурет:Muzart ансамблі.jpg|thumb|250px|right|МузАРТ ансамблі]] МузАРТ тобы 2001 жылдың сәуір айында құрамында Сәкен Майғазиев, Мейрамбек Бесбаев және Мақсат Базарбаев бар [[трио]] ретінде құрылған. Топтың алғашқы орындаған әні – [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев|Мұқағали Мақатаевтың]] сөзіне жазылған [[Қанат Ибраимов]]тың «Сенің көзің» атты шығармасы. Бұл әнді олар алғаш рет Алтынбек Қоразбаевтің концертіне алып шығады. Содан бері МузАРТ елге таныла бастайды. * [[2003 жыл|2003]] жылы 16-17 желтоқсан «Өз елім» атты жеке концерті өтті. * [[2003 жыл|2003]] - [[2004 жыл|2004]] [[Қытай|Қытай Халық Республикасында]] және [[Ресей]]де ән сапары өтті. * [[2005 жыл]]ы топ мүшелерінің бірі Мақсат Базарбаев жеке әншілік жолына түсіп, орнына топтың жаңа мүшесі ретінде [[Кенжебек Тұрсынбайұлы Жанәбілов|Кенжебек Жанәбілов]] келеді. * [[2006 жыл]]ы [[Түркия]] елінде жеке концертін берді. * [[2007 жыл]]ы «МузАРТтың» құрамы кеңейтіліп, топ вокалды – аспапты ансамбль ретінде өз жұмысын бастады. * [[2008 жыл]]ы мамырда «МузАРТ» ансамблінің есеп беру концерті өтті. * [[2008 жыл]]ы 14 желтоқсан Ансамбль Ресейдің [[Санкт-Петербург]] қаласында жеке концертін берді. * [[2009 жыл]]ы [[Алматы облысы]]ндағы «Максимум» Акционерлік Қоғамы өнімдерінің біріне ансамбльдің атын беруді ұсынды. * [[2011 жыл]]ы «МузАРТ» тобына 10 жыл толуына байланысты 27 сәуір күні Астана қаласындағы «Қазақстан» орталық концерт залында мерейтойлық концертері өткізіледі. * [[2013 жыл]]ы «МузАРТ» тобына 12 жыл толуына байланысты 20 сәуір күні Алматы қаласындағы Республика Сарайында концерт берді.<ref name=Appliances>[http://www.via-muzart.kz Топтың тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120104065632/http://www.via-muzart.kz/ |date=2012-01-04 }}</ref> * [[2016 жыл]]ы «МузАРТ» тобына 15 жыл толуына орай 8 шілде күні Астанада "Қазақстан" орталық концерт залында үлкен концерттерін берді. * [[2021 жыл]]ы «МузАрт» тобына 20 жыл толды<ref>[https://qazradio.fm/kz/news/14810/ Мейрамбек Бесбаев: Музарт тобы 20 жасқа келеді! qazradio.fm]</ref><ref>[https://www.zakon.kz/5069694-nazarbaev-pozdravil-gruppu-muzart-s-20.html Назарбаев поздравил группу "МузАРТ" с 20-летием] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220906030327/https://www.zakon.kz/5069694-nazarbaev-pozdravil-gruppu-muzart-s-20.html |date=2022-09-06 }}</ref>. * [[2026 жыл|2026]] жылы «МузАРТ» тобына 25 жыл толды; 10 наурызда «МузАРТ-25» мерейтойлық концерті өтті<ref name="qc">{{Cite web|url=https://qazaqconcert.kz/ru/poster/muzart-25-koncerti|title="МузАРТ-25" концерті|website=«Қазақконцерт» Роза Бағланова атындағы мемлекеттік академиялық концерттік ұйымы|access-date=2026-10-23}}</ref> == Шығармашылығы == «МузАРТ» вокалды-аспапты ансамблінің орындайтын әндерінің көпшілігі эстрада жанрына жататын шығармалар. Сонымен қатар, ансамбль репертуарынан халық әндері мен ретро әндерді де табуға болады. 2011 жылға дейінгі он жылдық тарихында 46 ән жазған. Олардың қатарында «Өз елім», «Шынарым», «Шашбаулым», «Қазақтай ел қайда», «Сағындым Алматымды», «Үшқоңыр», «Анаға сәлем», «Қайран көңіл» атты әндері бар. 4 альбомы жарық көрген: * «Сенің көзің» (2003) * «Әттең-ай» (2005) * «Есіңе ал» (2007) <ref name=Appliances/> *«Рақмет саған туған ел» (2014) === Жеке альбомдары === '''Мейрамбек Бесбаев''' * «Ән-термелер» * «Аяулыма» '''Сәкен Майғазиев''' * «Бал әнім» (2012) '''Кенжебек Жанәбілев''' * «Сағыныш, тамшылары» == Жетістіктері == «МузАРТ» тобының әншілері — «Дарын» жастар мемлекеттік сыйлығының лауреаттары және Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері<ref name="qc">{{Cite web|url=https://qazaqconcert.kz/ru/poster/muzart-25-koncerti|title="МузАРТ-25" концерті|website=«Қазақконцерт» Роза Бағланова атындағы мемлекеттік академиялық концерттік ұйымы|access-date=2026-10-23}}</ref>. Алтын Самұрық «Ұлттық үздік әнші жүлдесі» жобасының он үздігінің қатарына енген. 2013 жылы қыркүйекте MUZZONE телеарнасынын ЕМА премиясында МузАРТ тобы "Үздік ұжым" номинациясын жеңіп алды. * 2006 жыл — Бесбаев, Жанәбілов және Майғазиев «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығының («Эстрада» номинациясы) лауреаты атанды<ref name="dec06">{{Cite web|url=https://zakon.uchet.kz/rus/docs/P060001218_|title=О присуждении Государственной молодежной премии «Дарын» Правительства Республики Казахстан в 2006 году|website=zakon.uchet.kz|date=2006-12-15|access-date=2026-10-23}}</ref>. * 2026 жылғы мамырда топтың негізін қалаушы және солисі Мейрамбек Бесбаев «Парасат» орденімен марапатталды<ref name="zk-bes">{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/kultura-shoubiz/6518907-meyrambek-bespaev-nagrazhden-ordenom-parasat.html|title=Мейрамбек Беспаев награжден орденом «Парасат»|website=Zakon.kz|date=2026-05-22|access-date=2026-10-23}}</ref>. * 2026 жылғы маусымда Алматы қаласы әкімінің орынбасары Абзал Нүкенов Сәкен Майғазиевке «Парасат» орденін, Кенжебек Жанәбіловке «Құрмет» орденін тапсырды<ref name="q365">{{Cite web|url=https://ru.qaz365.kz/culture/21417-solisty-muzart-i-drugie-deiateli-kultury-poluchili-gosnagrady-v-almaty/|title=Солисты «МузАРТ» и другие деятели культуры получили госнаграды в Алматы|website=Qaz365.kz|date=2026-06-11|access-date=2026-10-23}}</ref>. == Топ мүшелері == * '''Сәкен Майғазиев''' — 1975 жылы 1 қаңтарда [[Түркістан облысы]], [[Созақ ауданы]]нда туған. * '''Мейрамбек Бесбаев''' — 1976 жылы 8 қарашада [[Жамбыл облысы]], [[Меркі ауданы]]нда туған. * '''Кенжебек Жанәбілов''' — 1982 жылы 14 шілдеде [[Түркістан облысы]], [[Созақ ауданы]]нда туған. 2005 жылы топ құрамындағы Мақсат Базарбаевтің орнына келген. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.via-muzart.kz/ Топтың ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120104065632/http://www.via-muzart.kz/ |date=2012-01-04 }} * [https://nodir.net/artist/muzart/ Песни МузАрт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180808234434/https://nodir.net/artist/muzart/ |date=2018-08-08 }} * [https://bisyor.net/tags/%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D1%80%D1%82+2018/ https://bisyor.net/tags/МузАрт+2018/] [[Санат:Қазақстан музыкалық ұжымдары]] [[Санат:2001 жылы құрылған музыкалық ұжымдар]] dkp7599yvsrgu7pjbfbnnwusa2dtm7y 3690460 3690459 2026-11-03T05:26:08Z Zama.Dana 184488 /* Жетістіктері */ 3690460 wikitext text/x-wiki {{Музыкалық топ |Топ атауы = МузАРТ |Шынайы атауы = |Логотипі = |Логотип ені = |Суреті = MuzART.jpg |Сурет тақырыбы = МузАРТ<br /> Солдан оңға қарай: Кенжебек Жанәбілов, Сәкен Майғазиев, Мейрамбек Бесбаев. |Сурет ені = 300px |Фон = |Жанры = эстрада |Белсенділік жылдары = 2001 — осы уақытқа дейін |Мемлекет = {{KAZ}} |Қайдан = Алматы |Тілі = [[қазақ тілі|қазақша]] |Басқаша атауы = |Лейблы = |Басқа да жобалары = Меломен |Құрамы = [[Сәкен Қордабайұлы Майғазиев|Сәкен Майғазиев]], [[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев|Мейрамбек Бесбаев]], [[Кенжебек Тұрсынбайұлы Жанәбілов|Кенжебек Жанәбілев]] |Бұрынғы қатысушылары = [[Мақсат Базарбаев]], Болат Жолдасов |Сайты = [http://www.via-muzart.kz/ via-muzart.kz] }} '''МузАРТ''' — [[Қазақстан]]дық вокалды-аспапты ансамбль. «МузАРТ» – көне түркі тілінен шыққан, «УЗ» – сал, сері, тағы сол сияқты ер азаматқа тән қасиеттерді, ал «АРТ» - биік, шың, [[тау]] деген мағынаны білдіреді. Топ алғаш құрылғанда құрамында үш әнші өнер көрсетсе, қазіргі уақытта ВИА сегіз мүшеден тұрады: [[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев|Мейрамбек Бесбаев]], [[Сәкен Қордабайұлы Майғазиев|Сәкен Майғазиев]], [[Кенжебек Тұрсынбайұлы Жанәбілов|Кенжебек Жанәбілев]], Ғалымжан Артықбаев, Ерлан Құлахметов, Бексұлтан Арман, Ерік Жасақбаев. Сонымен қатар, топтың құрамында [[Мақсат Базарбаев]] және Болат Жолдасовтар өнер көрсетті. Топ құрылғалы бері топтың арт-директоры қызметін Ерлан Жүнісбай, музыкалық продюсері қызметін Бексұлтан Арман атқарып келеді. == Топтың тарихы == [[Сурет:Muzart ансамблі.jpg|thumb|250px|right|МузАРТ ансамблі]] МузАРТ тобы 2001 жылдың сәуір айында құрамында Сәкен Майғазиев, Мейрамбек Бесбаев және Мақсат Базарбаев бар [[трио]] ретінде құрылған. Топтың алғашқы орындаған әні – [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев|Мұқағали Мақатаевтың]] сөзіне жазылған [[Қанат Ибраимов]]тың «Сенің көзің» атты шығармасы. Бұл әнді олар алғаш рет Алтынбек Қоразбаевтің концертіне алып шығады. Содан бері МузАРТ елге таныла бастайды. * [[2003 жыл|2003]] жылы 16-17 желтоқсан «Өз елім» атты жеке концерті өтті. * [[2003 жыл|2003]] - [[2004 жыл|2004]] [[Қытай|Қытай Халық Республикасында]] және [[Ресей]]де ән сапары өтті. * [[2005 жыл]]ы топ мүшелерінің бірі Мақсат Базарбаев жеке әншілік жолына түсіп, орнына топтың жаңа мүшесі ретінде [[Кенжебек Тұрсынбайұлы Жанәбілов|Кенжебек Жанәбілов]] келеді. * [[2006 жыл]]ы [[Түркия]] елінде жеке концертін берді. * [[2007 жыл]]ы «МузАРТтың» құрамы кеңейтіліп, топ вокалды – аспапты ансамбль ретінде өз жұмысын бастады. * [[2008 жыл]]ы мамырда «МузАРТ» ансамблінің есеп беру концерті өтті. * [[2008 жыл]]ы 14 желтоқсан Ансамбль Ресейдің [[Санкт-Петербург]] қаласында жеке концертін берді. * [[2009 жыл]]ы [[Алматы облысы]]ндағы «Максимум» Акционерлік Қоғамы өнімдерінің біріне ансамбльдің атын беруді ұсынды. * [[2011 жыл]]ы «МузАРТ» тобына 10 жыл толуына байланысты 27 сәуір күні Астана қаласындағы «Қазақстан» орталық концерт залында мерейтойлық концертері өткізіледі. * [[2013 жыл]]ы «МузАРТ» тобына 12 жыл толуына байланысты 20 сәуір күні Алматы қаласындағы Республика Сарайында концерт берді.<ref name=Appliances>[http://www.via-muzart.kz Топтың тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120104065632/http://www.via-muzart.kz/ |date=2012-01-04 }}</ref> * [[2016 жыл]]ы «МузАРТ» тобына 15 жыл толуына орай 8 шілде күні Астанада "Қазақстан" орталық концерт залында үлкен концерттерін берді. * [[2021 жыл]]ы «МузАрт» тобына 20 жыл толды<ref>[https://qazradio.fm/kz/news/14810/ Мейрамбек Бесбаев: Музарт тобы 20 жасқа келеді! qazradio.fm]</ref><ref>[https://www.zakon.kz/5069694-nazarbaev-pozdravil-gruppu-muzart-s-20.html Назарбаев поздравил группу "МузАРТ" с 20-летием] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220906030327/https://www.zakon.kz/5069694-nazarbaev-pozdravil-gruppu-muzart-s-20.html |date=2022-09-06 }}</ref>. * [[2026 жыл|2026]] жылы «МузАРТ» тобына 25 жыл толды; 10 наурызда «МузАРТ-25» мерейтойлық концерті өтті<ref name="qc">{{Cite web|url=https://qazaqconcert.kz/ru/poster/muzart-25-koncerti|title="МузАРТ-25" концерті|website=«Қазақконцерт» Роза Бағланова атындағы мемлекеттік академиялық концерттік ұйымы|access-date=2026-10-23}}</ref> == Шығармашылығы == «МузАРТ» вокалды-аспапты ансамблінің орындайтын әндерінің көпшілігі эстрада жанрына жататын шығармалар. Сонымен қатар, ансамбль репертуарынан халық әндері мен ретро әндерді де табуға болады. 2011 жылға дейінгі он жылдық тарихында 46 ән жазған. Олардың қатарында «Өз елім», «Шынарым», «Шашбаулым», «Қазақтай ел қайда», «Сағындым Алматымды», «Үшқоңыр», «Анаға сәлем», «Қайран көңіл» атты әндері бар. 4 альбомы жарық көрген: * «Сенің көзің» (2003) * «Әттең-ай» (2005) * «Есіңе ал» (2007) <ref name=Appliances/> *«Рақмет саған туған ел» (2014) === Жеке альбомдары === '''Мейрамбек Бесбаев''' * «Ән-термелер» * «Аяулыма» '''Сәкен Майғазиев''' * «Бал әнім» (2012) '''Кенжебек Жанәбілев''' * «Сағыныш, тамшылары» == Жетістіктері == «МузАРТ» тобының әншілері — «Дарын» жастар мемлекеттік сыйлығының лауреаттары және Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері<ref name="qc">{{Cite web|url=https://qazaqconcert.kz/ru/poster/muzart-25-koncerti|title="МузАРТ-25" концерті|website=«Қазақконцерт» Роза Бағланова атындағы мемлекеттік академиялық концерттік ұйымы|access-date=2026-10-23}}</ref>. Алтын Самұрық «Ұлттық үздік әнші жүлдесі» жобасының он үздігінің қатарына енген. 2013 жылы қыркүйекте MUZZONE телеарнасынын ЕМА премиясында МузАРТ тобы «Үздік ұжым» номинациясын жеңіп алды. * 2006 жыл — Бесбаев, Жанәбілов және Майғазиев «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығының («Эстрада» номинациясы) лауреаты атанды<ref name="dec06">{{Cite web|url=https://zakon.uchet.kz/rus/docs/P060001218_|title=О присуждении Государственной молодежной премии «Дарын» Правительства Республики Казахстан в 2006 году|website=zakon.uchet.kz|date=2006-12-15|access-date=2026-10-23}}</ref>. * 2026 жылғы мамырда топтың негізін қалаушы және солисі Мейрамбек Бесбаев «Парасат» орденімен марапатталды<ref name="zk-bes">{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/kultura-shoubiz/6518907-meyrambek-bespaev-nagrazhden-ordenom-parasat.html|title=Мейрамбек Беспаев награжден орденом «Парасат»|website=Zakon.kz|date=2026-05-22|access-date=2026-10-23}}</ref>. * 2026 жылғы маусымда Алматы қаласы әкімінің орынбасары Абзал Нүкенов Сәкен Майғазиевке «Парасат» орденін, Кенжебек Жанәбіловке «Құрмет» орденін тапсырды<ref name="q365">{{Cite web|url=https://ru.qaz365.kz/culture/21417-solisty-muzart-i-drugie-deiateli-kultury-poluchili-gosnagrady-v-almaty/|title=Солисты «МузАРТ» и другие деятели культуры получили госнаграды в Алматы|website=Qaz365.kz|date=2026-06-11|access-date=2026-10-23}}</ref>. == Топ мүшелері == * '''Сәкен Майғазиев''' — 1975 жылы 1 қаңтарда [[Түркістан облысы]], [[Созақ ауданы]]нда туған. * '''Мейрамбек Бесбаев''' — 1976 жылы 8 қарашада [[Жамбыл облысы]], [[Меркі ауданы]]нда туған. * '''Кенжебек Жанәбілов''' — 1982 жылы 14 шілдеде [[Түркістан облысы]], [[Созақ ауданы]]нда туған. 2005 жылы топ құрамындағы Мақсат Базарбаевтің орнына келген. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.via-muzart.kz/ Топтың ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120104065632/http://www.via-muzart.kz/ |date=2012-01-04 }} * [https://nodir.net/artist/muzart/ Песни МузАрт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180808234434/https://nodir.net/artist/muzart/ |date=2018-08-08 }} * [https://bisyor.net/tags/%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D1%80%D1%82+2018/ https://bisyor.net/tags/МузАрт+2018/] [[Санат:Қазақстан музыкалық ұжымдары]] [[Санат:2001 жылы құрылған музыкалық ұжымдар]] dqv4qipjy1iykvz8beynqjf99400pod Қатысушы талқылауы:Kasymov 3 122375 3690583 3690046 2026-11-03T07:31:17Z Nurislam 93 164910 3690583 wikitext text/x-wiki {{Мұрағат|қыркүйек 2011 — қаңтар 2015|қаңтар 2015 — 2016 қаңтар|қаңтар 2016 — қаңтар 2017|қаңтар 2017 — сәуір 2019|маусым 2019 — желтоқсан 2020|ақпан 2021 — қаңтар 2022|ақпан 2022 — қаңтар 2023|қаңтар 2023 — сәуір 2024}} {{астынан}} == Жою №1 == Қайырлы күн. Мына қажетсіз айрық бетті <s>Мұқыр ауылдық округі</s> жою керек болып тұр. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 05:29, 2024 ж. сәуірдің 28 (+05) :Алматы облысындағысының атауы шынымен Мұқыры ма? [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 08:34, 2024 ж. сәуірдің 28 (+05) ::Иә, шынымен Мұқыры. Орысшасы ''Мукры''. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 04:51, 2024 ж. сәуірдің 29 (+05) :Жетісу облысында мұндай ауыл бар ғой [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 16:51, 2024 ж. сәуірдің 28 (+05) == Павел Архипович Загребельный‎ == Павел Архипович Загребельный‎ мақаласынан не үшін «КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері» деген санатты алып тастадың? Себебін айта кетсең, келесіде қоймас үшін. [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) --[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 12:38, 2024 ж. мамырдың 1 (+05) : Түсіндім, кешірерсің, автоматты шығатын болып тұр ғой.--[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 12:41, 2024 ж. мамырдың 1 (+05) ::Кеш жарық {{@|Мағыпар}}! Сонымен қатар {{tl|туғанжері}}, {{tl|қайтысболғанжері}} деген үлгілерді қолдансаңыз, автоматты түрде туған/қайтыс болған жерлердің санаты пайда болады --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 21:58, 2024 ж. мамырдың 1 (+05) == Үлгі:Азаматтық қақтығыс == Қайырлы күн, ''[[Үлгі:Азаматтық қақтығыс|Азаматтық қақтығыс]]'' үлгісін дұрыстап жібересіз ба? ''Себеп'' деген істемей тұр. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 15:30, 2024 ж. мамырдың 7 (+05) :Сосын, ''Нәтиже'' дегенде алғашқы сөйлемде * белгісі істемейді, мысалы [[Қазақстандағы жер наразылығы (2016)]] мақаласында көрсеңіз болады. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 15:41, 2024 ж. мамырдың 7 (+05) :Иә, енді істейді. Бірақ "жұлдызшаны" білмедім. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 17:29, 2024 ж. мамырдың 7 (+05) ::{{@|Casserium}}''*'' барлық үлгілерде солай дұрыс көрсетпейді, метауикиден болу керек --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 01:15, 2024 ж. мамырдың 8 (+05) :::Иә солай шығар онда -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 01:27, 2024 ж. мамырдың 8 (+05) == Албан тілі мақалам жоққа шығарылды. == Менің жақында істегем мақаламда қате кеткен болар, мақаланың қате кеткен жері бар ма? Болмаса жоққа шығарудың себе не? [[Қатысушы:Nafpeg|Nafpeg]] ([[Қатысушы талқылауы:Nafpeg|талқылау]]) 17:21, 2024 ж. мамырдың 8 (+05) :Себебі, сіз аудару функция арқылы мақаланы аяғына дейін өңдеген жоқсыз. Тыныс белгілер, дереккөздер арасында интервал қалып қойған, сонымен қатар дайын үлгіні пайдаланбай отырсыз --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 23:46, 2024 ж. мамырдың 9 (+05) == Мақалада қате бар == Қайырлы күн, [[Egov.Press|мына мақалада]] суретті жойып жіберген екен. Қырғызша нұсқасындағыдай түзеп жіберсеңіз керемет болар еді. [[Арнайы:Үлесі/37.99.97.162|37.99.97.162]] 17:42, 2024 ж. мамырдың 11 (+05) : Қайырлы күн! Суретті түзеп қойдым;-[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 20:52, 2024 ж. мамырдың 11 (+05) == Қате == Қайырлы кеш. Біраздан бері [[Үлгі:Елді мекен-Қазақстан]] дұрыс істемей тұр. Атырау облысының барлық елді мекендерінде '''<imagemap>: 2 жолдағы кескін жарамсыз, әрбір жол мынаның біреуінен басталу қажет:''' деген жазу шығады. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 23:06, 2024 ж. мамырдың 15 (+05) ::{{@|Casserium}}, үлгі қате емес. Позкарта үлгісіне қосымша үлгі жасалды. Түзетілді --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 22:39, 2024 ж. мамырдың 16 (+05) :::Көп рақмет -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 22:52, 2024 ж. мамырдың 16 (+05) == Жеңіл атлетші == Сәлеметсізбе! Жеңіл атлетші‎ үлгісі дүрыс істемей жатыр. ең төменгі жағында ақпаратты көрсетпейді (10 000м ден бастап). мүмкін шаблон тым созылғандықтан шығар? қалай түзетуге болады? [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 22:54, 2024 ж. мамырдың 18 (+05) :{{@|TalgatSnow}}Қайырлы күн, уақыт болғанда тексерістен өткіземін. Ұзақ үлгі екен, асықпай қарау керек --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 16:56, 2024 ж. мамырдың 19 (+05) ::Ok [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 21:56, 2024 ж. мамырдың 19 (+05) == Мақалаларды жою == Қайырлы кеш, мына мақалаларды жоюға ұсынамын. * <s>Атбасар түсті металдар тресі (Атбасцветмет)</s> * <s>ХVІІІ ғасырдың екінші жартысы – ХІХ ғасырдың басында Ертістің оң жағалауына көшу.</s> * <s>Қорғанысқа және басқаруға жұмсалатын шығыстар</s> * <s>Гринвуд Джеймс</s> * <s>Зат мөлшері. Авогадро саны. Молярлық масса</s> * <s>Ең кіші шекті өлшем</s> * <s>Ең үлкен шекті өлшем</s> * ''Есенжол Қаниұлы Әлиаров'' * <s>Шіркеулік славянизмдер</s> * ''Байзақ ауданының ескерткіштері'' * <s>Иоганни Густав Ренат</s> * <s>Әбілқайыр Мұқамбет Ғази Баһадур хан</s> * <s>Әуе-десанттық күштер күні</s> * <s>Өздігінен даму</s> * <s>Сесиль Джон Родс</s> [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 02:25, 2024 ж. мамырдың 20 (+05) :Қалғандары не себеппен жойылмады? [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 04:37, 2024 ж. мамырдың 21 (+05) == Үш мақала жою == Мыналарды жоюға ұсынамын: * <s>Өзіндік маркетинг</s> * ''Өзін-өзі өлтіру‎'' * <s>Мен</s> --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 14:38, 2024 ж. мамырдың 24 (+05) == Өзін-өзі өлтіру‎ == Бұл мақаланы неге жоймадыңыз? --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 13:30, 2024 ж. мамырдың 26 (+05) :{{@|Жанна Ж}} Керек мақала, әлде дубликаты бар ма? Ретке келтіру керек --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 22:43, 2024 ж. мамырдың 26 (+05) :: Ол сізге не үшін керек? Оны қашан ретке келтіресіз? Менің ойымша, бұл мақала қажет емес. --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 07:18, 2024 ж. мамырдың 27 (+05) :::{{@|Жанна Ж}}, маған керек деп жазбадым, сосын мен ретке келтіремін деген жоқпын. Мақала маңызды, сіз жой деп талқыға салмай мұндай керек мақалалар жойыла бермейді. Сіздің талқылау бетіңізге қалдырып кеткен жұмысты жасасаңыз дұрыс болар еді, уақытыңыз бен ынтаңыз бар сияқты --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 23:54, 2024 ж. мамырдың 27 (+05) :::: Бірақ мен айтқан ''Өзіндік маркетинг'' және ''Мен'' мақалаларын жойдыңыз ғой. Оларды талқыға салған жоқсыз. Ендеше мына мақаланы да жойыңыз. Оның тіпті '''Суицидтік ой''' деген дубликаты да бар. --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 11:56, 2024 ж. мамырдың 28 (+05) :{{@|Жанна Ж}} Себебі басқа тілмен байланыспаған, сондықтан маңыздылығы төмен болғандықтан, жойылды. Ендеше жойыңыз деп бұйрық бере алмайсыз, мұнда өз еркімен. Қай нұқасының атауы ресми түрде дұрыс, соны қалдыру керек. Сізге айтылған жұмысты орындау қолыңыздан келмейтін сияқты --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 00:30, 2024 ж. мамырдың 30 (+05) : Мен сізді түсінбей отырмын: сапасы жоғары ''Өзіндік маркетинг'', ''Өздігінен даму'' және ''Мен'' мақалаларын сіз оңай жойып, сапасы төмен ''Өзін-өзі өлтіру''‎ мақаласын белгісіз бір себеппен қалдырып отырсыз, оның тіпті дубликаты да бар. Бұл екіжүзділік пе? --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 11:26, 2024 ж. мамырдың 30 (+05) : Жалпы сіз маңыздылықтың басқа тілдерге қатысы жоқ екенін білмейді екенсіз. Бірақ бұған соншама қадалып қалсаңыз, мысалы, ''Мен'' мақаласының 27 интеруики сілтемесі бар екенін біліп жүріңіз. --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 11:32, 2024 ж. мамырдың 30 (+05) ::{{@|Жанна Ж}}Жақсы, сізге айтылған жұмысты білмейді екенсіз. Жасай алмайды екенсіз, бірақ маған сын айтып, білгіш болып, екіжүзділік танытып отырсыз. Немесе өтірікші екенсіз. 134 мақаланы тексерістен өткізіп, жоюға болатын мақалаларға үлгі қалдырып кетсеңіз. Ақыры сондай нәрсенің сарапшысына қатты ұқсайсыз. Іске сәт. Уақыт пен энергияны маған құртпаңыз, өмір онсызда қысқа. Пайдалы нәрсеге жұмсаңыз --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 00:09, 2024 ж. мамырдың 31 (+05) ::: Әңгімені басқа жаққа бұрудың шебері екенсіз! Екіжүзділік дегеніміз екі бірдей тақырыпты қарама-қарсы тәсілдермен шешу. Мысалы, мен айтқан '''Өзіндік маркетинг''' мақаласын сіз тез-ақ жоя салдыңыз, бірақ мен айтқан ''Өзін-өзі өлтіру''‎ мақаласын сіз «жой деп талқыға салмай мұндай керек мақалалар жойыла бермейді» деген сылтаумен қалдырдыңыз. Яғни мұнда екіжүзділік таныттыңыз!!! --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 10:38, 2024 ж. мамырдың 31 (+05) :{{@|Жанна Ж}}Егер басқа сұрақтарыңыз бен артық әңгімеңіз бітсе, құр босқа менің мазамды алмаңыз. Сау болыңыз, іске сәт --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 01:00, 2024 ж. маусымның 1 (+05) :: Екіжүзді болып танылмас үшін жаңағы үш мақаланы жойғандай [[Өзін-өзі өлтіру]] мақаласын да жойыңыз! --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 10:06, 2024 ж. маусымның 1 (+05) :::Ол мақаланы не себеппен жою керек? '''Біріншіден''', бұл бетке көп бет сілтеніп тұр. '''Екіншіден''', энциклопедиялық маңызы сіз айтқандай жоқ емес айтарлықтай маңызы бар ([[wikidata:Q10737|141 тілде жазылған]]). '''Үшіншіден''', мақаланы жоюға [[Талқылау:Өзін-өзі өлтіру#Жедел жоюға ұсынысы|қарсылықтар бар]]. Нақты аргументтер ұсынсаңыз. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 10:44, 2024 ж. маусымның 1 (+05) :::: Бірақ ол '''Өздігінен даму''' және '''Мен''' мақалаларын жойды ғой. Олардың сапасы шамамен бірдей, оларға да көп тілде сілтеме қойылған. Бұл кедергі болған жоқ қой. Сонда бұны да жойсын, әлде алдыңғы мақалаларды қайтара ма? --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 11:44, 2024 ж. маусымның 1 (+05) :::::Тағы айтам '''нақты аргументтер''' келтірсеңіз. Өздігінен даму бетіне [[Арнайы:Мында сілтегендер/Өздігінен даму|еш бет сілтеніп тұрған жоқ]], ал Мен бетіне [[Арнайы:Мында сілтегендер/Мен|2 бет қана сілтеніп тұр]]. Сонымен қатар, бұл мақалалар көлемі аз және сапасы жағынан өте нашар жазылған. Өтіп кеткен нәрсені қайта қозғаудың қажеті жоқ. Осымен бұл тақырып жабылсын. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 03:00, 2024 ж. маусымның 2 (+05) == Күндерек == Сәлеметсізбе! неліктен басты беттегі күндерек жаңартылмайды? кейбір күндері мүлдем бос тұр [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 19:10, 2024 ж. мамырдың 26 (+05) :{{@|TalgatSnow}} Кеш жарық, себебі ешкім жасамаған, жасалғандардың өзі ескі ақпарат сияқты. Егер ынтаңыз болса жасауға болады --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 22:47, 2024 ж. мамырдың 26 (+05) ::жазсам қосқан ақпарат басты бетте көрстілмейді. Бетті жаңалау батырмасы істемейді [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 10:28, 2024 ж. мамырдың 27 (+05) :::{{@|TalgatSnow}} қайырлы күн! Сіз тек ақпаратты «26 мамыр» сияқты деген бетке қосып жатқанға ұқсайсыз. Басты беттегі күндеректі өңдеу үшін «Уикипедия:Бүгін/26 мамыр» дегенді өңдеу қажет -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 13:10, 2024 ж. мамырдың 27 (+05) ::::Ок [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 13:23, 2024 ж. мамырдың 27 (+05) == [[Әйелдердің қоғамдағы орны]] == Kasymov, сізге не болды??? Бұл мақалаға енгізіп жүрген түзетулерімді неге жойып жүрсіз? Бір жерден қатені таптыңыз ба? --[[Қатысушы:Амантаева Дарига|Амантаева Дарига]] ([[Қатысушы талқылауы:Амантаева Дарига|талқылау]]) 22:49, 2024 ж. мамырдың 30 (+05) :{{@|Амантаева Дарига}} Ешнәрсе болған жоқ) Сіз мақалаға тікелей қатысы '''жоқ''' сөздерге сілтеме қойып жатыр екенсіз. Олай дұрыс емес, ''Әйелдердің қоғамдағы орны'' мақаласында ''генерал'', ''қазақ әйелдері'' (жоқ мақала, әрі ондай мақала болмайды да) сөздерге сілтенген соң кері қайтардым. Сіз қойған санатты қойдым --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 00:04, 2024 ж. мамырдың 31 (+05) :: Салт-дәстүр, қоғам, дала сөздерінің бұл мақалаға қатысы жоқ деп неге санайсыз? Тарихымызда болған төрт әйгілі әйелдің есіміне сілтеме қосу қалайша бұл мақалаға қатысты емес болады? Қайтарыңыз ол сілтемелерді... --[[Қатысушы:Амантаева Дарига|Амантаева Дарига]] ([[Қатысушы талқылауы:Амантаева Дарига|талқылау]]) 22:26, 2024 ж. мамырдың 31 (+05) :::Есімдерді сілтеймін, бірақ сал-дәстүр сияқты сөздер мақалаға тікелей қатысы жоқ --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 01:02, 2024 ж. маусымның 1 (+05) == Аралтұз == Қайырлы күн, ''Аралтұз'' мақаласын жойып, <s>Аралтұз комбинаты</s> мақаласын ''Аралтұз'' бетіне жылжытсаңыз. Себебі ол бұрын басталған және мен оны толықтырдым. Сосын ''Арал теңізі мәселелері жөніндегі мемлекетаралық кеңес'', ''Арал теңізі мәселелері жөніндегі мемлекетаралық келісім'' мақалаларын жоя салсаңыз. Арал теңізі мәселелері жөніндегі келісім дубликаты. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 15:58, 2024 ж. мамырдың 31 (+05) == Сайт == Қайырлы кеш. [[Үлгі:Компания|Мына үлгінің кодына]] сайтқа қойылатын ''URL'' үлгісін қоса қоясыз ба. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 04:18, 2024 ж. маусымның 1 (+05) :{{@|Casserium}}, өңдеуге болады. Болғаннан кейін, жаза салыңыз. Қайтадан жабамын --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 02:46, 2024 ж. маусымның 2 (+05) ::Рақмет, қостым. Жаба берсеңіз болады -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 01:52, 2024 ж. маусымның 4 (+05) :::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]], Енді [[Үлгі:Мемлекеттік орган|мына]] үлгіні уақытша аша тұрасыз ба. Өткендегі себеппен -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 04:18, 2024 ж. маусымның 6 (+05) :::Қайырлы күн, сіздер осы [[Үлгі:Компания]] үлгісінде логотиптен бөлек '''сурет''' бөлімін қоса аласыздар ма, яғни компания логотипі сосын астында мысалға штаб-пәтерінің суреті тұрады. Мәселен, орыс уикипедиясындағы [https://ru.m.wikipedia.org/wiki/Apple Apple] мақаласынан қарасаңыздар болады. Солай істелсе, жақсы болар еді. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 14:24, 2024 ж. маусымның 6 (+05) ::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]], екі үлгіні қайта аша қойыңызшы онда. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 19:47, 2024 ж. маусымның 7 (+05) :{{@|Casserium}}, {{@|Тұран}} дайын --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 21:53, 2024 ж. маусымның 10 (+05) == [[Әйелдің отбасындағы орны]] == Сіз антифеминистсіз бе? Бұл мақаланы неге жойдыңыз? Өте жақсы жазылған мақала еді ғой. [[Қатысушы:Амантаева Дарига|Амантаева Дарига]] ([[Қатысушы талқылауы:Амантаева Дарига|талқылау]]) 19:04, 2024 ж. маусымның 3 (+05) :Иә ''сексистпін''!! Мақаланың маңыздылығы төмен, мәселе әйел, ер болсын! Энциклопедиялық мақалаға қандай қатысы бар??? Неге жойдыңыз деудің орнына, ойыңызға келгенін ойланбай жазуға бола ма?!. Ескерту, бір-бірімізді танитын құрбы емеспіз, этика пен шекараны ұстаңыз! --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 00:50, 2024 ж. маусымның 4 (+05) :Админ дұрыс айтады. Сексист болу ең ауыр күнәлардың бірі болып саналады. Ол Ібіліс шайтанның ісі ғой [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 13:36, 2025 ж. шілденің 4 (+05) == Медиа Уики == <s>Қайырлы кеш. Уикипедияда [https://translatewiki.net/wiki/MediaWiki:Tooltip-n-portal/kk-cyrl Translatewiki] сайтында аударылып қойған [[МедиаУики:Tooltip-n-portal]] [[МедиаУики:Articleexists]] бар. Соны жою мүмкін бе екен?</s> -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 19:46, 2024 ж. маусымның 7 (+05) == Procter & Gamble == ''Проктер мен Гэмбл'' мақаласын '''Procter & Gamble''' деп жылжытып бересіз бе? Себебі бұл компанияның ресми атауы. Сосын, <s>Проктер және Гэмбл</s>, ''Проктер мен Гэмбл'' жоя салу керек, ешкім олай іздемейді. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 01:24, 2024 ж. маусымның 9 (+05) :{{@|Тұран}} Дайын, есік атауға мақалалар сільеніп тұр --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 21:55, 2024 ж. маусымның 10 (+05) ::Рақмет, оны өзім жөндей саламын. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 10:23, 2024 ж. маусымның 11 (+05) ::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] енді <s>Проктер мен Гэмбл</s> жоя салыңыз. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 11:08, 2024 ж. маусымның 11 (+05) == Жақсы мақалалардағы хаос == Сәлеметсіз бе, Kasymov мырза! Жақсы мақалаларда бүртүрлі жағдай. [[Қымыз]] мақаласы жақсы мақалалар қатарында болса да, ол таңдаулы мақала белгсіне ие. [[Биология]] мақаласында белгі мүлдем жоқ. Бұл ситуацияны түзейсіз бе [[Қатысушы:Рахман999|Рахман999]] ([[Қатысушы талқылауы:Рахман999|талқылау]]) 00:35, 2024 ж. маусымның 13 (+05) :{{@|Рахман999}}Кеш жарық, шешімді қателеспесем Амангелді мен Нұрлан мырзалар шешкен. Солардан нақты жауап алып, түзетпесе. --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 02:05, 2024 ж. маусымның 14 (+05) ::Солардан сұрап көрейім бе? [[Қатысушы:Рахман999|Рахман999]] ([[Қатысушы талқылауы:Рахман999|талқылау]]) 02:08, 2024 ж. маусымның 14 (+05) :Иә --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 02:09, 2024 ж. маусымның 14 (+05) == Вандализм == ‎Мықтыбек Оразтайұлы деген қатысушы менің [[Футболдан 2024 жылғы Еуропа чемпионаты (финал)]] мақаламды жойып, жылжытудың орнына көшіріп басқа атпен бастады [[Футболдан 2024 жылғы Еуропа біріншілігі (финал)]]. өзгенің еңбегін өзіңе жатқызу админге сай келмейтін нәрсе. бұған дейін менің рұқсатымсыз жеке бетімді бастап өндеген [[Қатысушы:TalgatSnow]]. сан үшін мақалаларды бастап бітірмейді:[[Футболдан Литва чемпионаты 2023]], [[Футболдан Украина кубогы 2021/22]]. мақала санатаулары дұрыс емес. әрекет етуіңізді сұраймын @[[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]], @[[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]], @[[Қатысушы:Салиха|Салиха]] [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 16:13, 2024 ж. шілденің 17 (+05) :{{@|TalgatSnow}}Қалпына келді --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 22:46, 2024 ж. шілденің 18 (+05) ::@[[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] біреудің мақаласын жойып дәл сол мәтінді өз атыңызбен жариялағыңыз шындық па? @[[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] осылай шағымданып жатыр екен, бұл тіпті бір жарым жыл бұрынғы талқыалу, енді телеграмдағы топта шағымданып жатыр. --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 13:10, 2026 ж. ақпанның 10 (+05) :::Бұл бетті де [[2026 Қысқы Олимпиада ойындары]]. Егер мен бұл бетке редирект жасамағанымда - [[2026 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары]] жағдай дәл осындай болар еді. Ол жәй ғана атауын өзгертпейді, бірақ мәтінді авторлығын көрсетпестен көшіріп алады [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 02:04, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) == Мақаланың көрінуі == Қайырлы күн! [[Айбар Қайнарұлы Олжаев]] мақаласы неге гуглдан іздесе шықпайды? Тек уикидің ішінен іздегенде ғана шығады екен. Жауабыңызға алдын ала рақмет. [[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] ([[Қатысушы талқылауы:Daniyal.aidarov5|талқылау]]) 12:41, 2024 ж. шілденің 22 (+05) :{{@|Daniyal.aidarov5}} кеш жарық, меніңше біршама уақыт керек сияқты --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 22:54, 2024 ж. шілденің 22 (+05) == Research about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub == Hi everyone, We would like to invite you to submit your responses to the survey dedicated to the tools that are used currently across the Wikimedia projects and the tools that you want to have. This survey was made by the working group of the [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]], and your responses will be reviewed afterwards, as we want to continue supporting the communities. That support can be documentation for certain most used tools by other communities across the region per specific topics, finding solutions for new tools to be created in the future, creating most needed tools in the region (so called "regional wishlist list"), and many other options. ''Deadline to fill in the survey is '''20th of August, 2024'''.'' Submit your answers [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeIwzCDKs6jXPG7EpZe-JH2Mm1odU0_MAv1bO-z-nLOq9dlug/viewform?usp=sf_link '''here'''] Thank you in advance for your time that you will dedicate in filling in this survey --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 18:07, 2024 ж. шілденің 26 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&oldid=27177596 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Мақаладағы қате == Қайырлы күн, [[Egov.Press|мына мақалада]] Instagram-парақшасы қате сілтемеге жолдайды екен. Сілтемені алып тастасаңыз жақсы болар еді. [[Арнайы:Үлесі/37.99.45.88|37.99.45.88]] 18:49, 2024 ж. шілденің 27 (+05) :Түзетілді --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 19:38, 2024 ж. шілденің 29 (+05) == [[Жоба:Инкубатор/Astana Vision]] == Қайырлы күн Мен өңдеуге жіберген мақаланы тексере аласыз ба? Қарау кезегінде әлі көп мақалалар бар екенін түсінемін және осы мақалаға ерекше назар аударғаным үшін кешірім сұраймын. Алдын ала көп рахмет! [[Қатысушы:Nomini Meo|Nomini Meo]] ([[Қатысушы талқылауы:Nomini Meo|талқылау]]) 13:48, 2024 ж. тамыздың 9 (+05) == Мақаланы жою == Какого хуя менің қазақша мақалаларымды жоясыз ? Мен оларды орысша мақаладан өз қолыммен аударып, толықтай өзім өңдеп жарияласам, өшіріп тастағансыз. Какого хуя ? Қазақ тіліне деген құрметсіздік пе ?[[Қатысушы:Balgymbek Has Been|Balgymbek Has Been]] ([[Қатысушы талқылауы:Balgymbek Has Been|талқылау]]) 07:37, 2024 ж. тамыздың 14 (+05) :{{@|Balgymbek Has Been}} Мақалаңызда '''қ**тақта''' ақпарат жоқ екен, саған ескерткенмін! Мақаласымақты артынан құл сияқты тегін кім өңдеп толықтыру керек?? Дым ақпарат жоқ, өтірік аудару функциясы арқылы топаста жасай алады --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 23:57, 2024 ж. тамыздың 16 (+05) == "Бергамаск Сиютасы" мақаласы жойылды. == Сәлеметсіз бе! Менің "Бергамаск Сиютасы" атты мақалам тамыздың 4, сағат 21:00-де жойылды. Не себеппен жойылғанын айтып береңізші, мен қателерін түзетіп қайта жазып көрейін. Деректер ағылшын тілді мақала нұсқасынан алынды өйткені қазақ тілінде Бергамаск Сиютасы туралы мәлеметтер жоқ. [[Қатысушы:Nafpeg|Бекзат Азатұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Nafpeg|талқылау]]) 22:18, 2024 ж. тамыздың 17 (+05) : {{@|Nafpeg}}Сіз мақала емес, жоба бастапсыз, атауы өзгеріп, тексерістен өтпей тұр: ''Бергамаск сюитасы'' --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 19:45, 2024 ж. тамыздың 19 (+05) == Шақырым — километрдің қазақшасы == Қайырлы күн! Мен кей елді мекендердегі орысша сөздерді қазақшалап жатсам, оларды неге қайтадан орыс нұсқасына келтіріп жүрсіз? --[[Қатысушы:Kyzyljar muzei|Kyzyljar muzei]] ([[Қатысушы талқылауы:Kyzyljar muzei|талқылау]]) 13:35, 2024 ж. тамыздың 20 (+05) Мысалы, мынау жерде [[Ақшоқы (Солтүстік Қазақстан облысы)]]. :{{@|Kyzyljar muzei}}Ресми түрде қалай? шақырым деген сөзге дереккөздер көрсетсеңіз. Халықаралық сөзді аударған дұрыс па? --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 23:16, 2024 ж. тамыздың 22 (+05) :: Ойбай, сіз жаңалықтарды қай тілде көресіз, оқисыз?! [https://egemen.kz/article/371013-kolik-infraqurylymyn-damytugha-568-mlrd-tenhge-bolinedi Мынау кешегі жаңалықта] басты газетте шыққан ақпарат — километр емес. --[[Қатысушы:Kyzyljar muzei|Kyzyljar muzei]] ([[Қатысушы талқылауы:Kyzyljar muzei|талқылау]]) 07:03, 2024 ж. тамыздың 28 (+05) :::{{@|Kyzyljar muzei}} Осы туралы телеграмм тобына қосылып, сонда талқылаңыз. Егер шақырым деген 100 пайыз сенімді болсаңыз СІЗ барлық мақала өзгерте аласыз ба???? --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 23:44, 2024 ж. тамыздың 28 (+05) :::: Бұл талқылайтын дүние емес. Бұны бәрі біледі, сізден басқа. --[[Қатысушы:Kyzyljar muzei|Kyzyljar muzei]] ([[Қатысушы талқылауы:Kyzyljar muzei|талқылау]]) 09:03, 2024 ж. тамыздың 30 (+05) :{{@|Kyzyljar muzei}} Сізден 100 пайыз дәлел болмағандықтан '''км''' қалады. ''Бұны бәрі біледі'', 20 млн халықтан немесе осында белсенді 250 қатысушыдан сұрадыңыз ба? --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 23:21, 2024 ж. тамыздың 30 (+05) :: Сіз теледидардан референдум сияқты сөздерді естіп, шақырым деген сөзді қалай елемей қалғансыз? --[[Қатысушы:Kyzyljar muzei|Kyzyljar muzei]] ([[Қатысушы талқылауы:Kyzyljar muzei|талқылау]]) 12:18, 2024 ж. қыркүйектің 1 (+05) == Түркістан облысы бауырлас қалалары == неге алынып тасталды? [[Қатысушы:Nurbol9393|Nurbol9393]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurbol9393|талқылау]]) 18:53, 2024 ж. тамыздың 20 (+05) == Үлгі-инфобокс керек еді == Қайырлы күн! Тарихи нысандар мен ескерткіштер бойынша енгізілген беттерді өңдеп, жаңа материалдар енгізбекші едім, соған үлгі-инфобокс жасап бере аласыз ба? (мен жасауды білмеймін). Жасау барысында үлгіде - атауы/суреті/орналасқан жері/ескерткіш түрі/кезеңі/авторы/нысан мәртебесі деген тұстар көрсетілсе. Мысалы, [[Тәнеке батыр мазары]]. Алдын ала рахмет! Салиха 16:39, 2024 ж. тамыздың 21 (+05) :{{@|Салиха}} Кеш жарық, мысалға көрсетіп жіберсеңіз (үлгіні) --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 23:17, 2024 ж. тамыздың 22 (+05) :Қайырлы күн! Мысалы, :{{Тарихи нысан : | атауы = Тәнеке батыр мазары : | Суреті = : | сурет атауы = : | орналасуы = Жетісу облысы, Ақсу ауданы : | жасалу кезеңі = ХІХ ғасыр : | сәулетші = : | мүсінші = : | нысанның түрі = қала құрылысы және сәулет : | нысан мәртебесі = киелі нысан :}} : қосарыңыз болса қосуға болады. Салиха 11:06, 2024 ж. тамыздың 23 (+05) :Жақсы --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 22:59, 2024 ж. тамыздың 24 (+05) == “Мұса пайғамбар” мақалаға енгізілген өзгерістерді қайтару == Bekzat Alibek есімді қолданушы жазған мәтін Уикипедияның стильдік талаптарына сәйкес келмейді. Мысалы, бүкіл мәтін тек жеке және исламдық тұрғыдан сипатталған. ("Ғ.С", стиль, анықтама) [[Қатысушы:Jondjas|Jondjas]] ([[Қатысушы талқылауы:Jondjas|талқылау]]) 09:24, 2024 ж. тамыздың 25 (+05) :{{@|Jondjas}} Ол жағы дұрыс, бірақ сіз неге '''Киелі кітапқа''' сілтеп тұрсыз --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 22:40, 2024 ж. тамыздың 26 (+05) == Мақалаларды жою == Ассалаумағалейкүм! [[Назар]] мен [[Абыл Өтембетұлы]] мақалаларын жоюға ұсынамын. Біріншісі түсініксіз, екіншісі қайталанған. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:47, 2024 ж. тамыздың 25 (+05) == Үлгі-инфобокс туралы == Қайырлы таң, Айдын! Тарихи нысанға үлгі-инфобокс жасауға мысал ретінде [[Қызыл таң маталар үйі]] бетін көріңізші, жаңа ғана жаздым. Салиха 11:30, 2024 ж. тамыздың 31 (+05) :Жақсы, уақыт тығыз болғандықтан, уикипедияға көңіл бөле алмай жатырмын --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 23:15, 2024 ж. қыркүйектің 2 (+05) == Жою №2 == Кеш жарық! ''Асыл Тұрсынбекұлы Шубай''‎ және ''Әйел тілі'' мақалаларын жоюды ұсынамын. --[[Қатысушы:І Хәріполла|І Хәріполла]] ([[Қатысушы талқылауы:І Хәріполла|талқылау]]) 00:33, 2024 ж. қыркүйектің 5 (+05) :Жойылды, {{@|І Хәріполла}} --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 14:35, 2024 ж. қыркүйектің 8 (+05) == Мақалада қате бар == Қайырлы күн. [[Egov.Press|Мына мақаладағы]] Instagram сілтемесі дұрыс емес екен. Түзеп жіберсеңіз. egov.kz орнына egovpress болуы керек. [[Арнайы:Үлесі/37.99.44.42|37.99.44.42]] 09:58, 2024 ж. қыркүйектің 8 (+05) : Инстапарашаңызды түзеп қойдым. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 10:24, 2024 ж. қыркүйектің 8 (+05) == Қ.К. Тоқаев туралы == Тоқаевтың Тимурдан басқа тағы Манира (1987 ж.т.) деген қызы бар екен ғой. Оны неге ешкім жазбайды ? Рақмет [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 11:06, 2024 ж. қыркүйектің 8 (+05) == Аналды секс == Сәлем, ''бұл мақаланы'' жою керек! Масқара емес пе? --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 21:31, 2024 ж. қыркүйектің 11 (+05) :Кеш жарық, енді ол масқара болғанда көп тілде жазылған, бар нәрсені қайтіп жоямыз. Басқа админдерден сұрап көріңіз --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 21:56, 2024 ж. қыркүйектің 12 (+05) == Қазақстанның темір жол бекеттері == Жалпы фотосуреттер қосқанда түсірген жылы міндетті түрде болу керек деп ойлаймын. Себебі қай жылы түсірілгенін оқырман білу керек. Екіншіден сол суретті, мысалы вокзалдардың дизайны өзгерсе, қайта жіберсең сурет бар деп қабылдамайды, егер жылы болмаса. Мен 10 жылдан бері Фотопланета энциклопедиясына суреттер жіберіп жүрмін, бәрінде де түсірген күнін, айын сұрайды. [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 09:54, 2024 ж. қыркүйектің 13 (+05) :{{@|Мағыпар}}Кеш жарық, суреттің атауы ұзақ сияқты. Сипаттамасы бөлімінде бәрін жазып көрсетуге болады --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 23:21, 2024 ж. қыркүйектің 14 (+05) ::Жақсы, келесілерін қысқартармын. [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 10:40, 2024 ж. қыркүйектің 15 (+05) == Үлгілер == == Үлгілер == Ассалаумағалейкум! [[АФК чемпиондар лигасы элитасы|АФК чемпиондар лигасы]] мен [[КОНКАКАФ чемпиондары кубогы|КОНКАКАФ чемпиондар лигасы]]ның атауы өзгеріпті. Үлгілерді қайтеміз? Атауын өзгертеміз бе? --[[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылау]]) 12:27, 2024 ж. қыркүйектің 16 (+05) :Кеш жарық! Навигациялық үлгілерді ма, егер сол болса иә. Әрі ескі атаудағы үлгіні жою керек --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 20:01, 2024 ж. қыркүйектің 16 (+05) == Жою №3 == Қайырлы кеш. Мақала атауларын бір үлгіге келтіру үшін мына сілтеме беттерді жою керек болып тұр: * ''КИМЭП'' * Үлгі:Кәрім Мәсімовтың министрлер кабинеті (2016 жыл 6 мамыр) -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 00:40, 2024 ж. қыркүйектің 30 (+05) :{{@|Casserium}}Екіншісін не үшін жою керек? Атын өзгерту керек, тарихы сақталады --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 22:45, 2024 ж. қазанның 1 (+05) ::Ол дубликат болып тұрған үлгі. Ішіндегі мазмұны [[Үлгі:Кәрім Мәсімовтің II министрлер кабинеті]] осы үлгімен біріктірілген. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 22:57, 2024 ж. қазанның 1 (+05) == Санат == Кеш жарық! "Қазақ билері" санатында [[Би (өнер)]] мен [[Би (тұлға)]] аралас екен. Бұл санатты [[Би (өнер)]]-ге қалдырып, қазақ тұлғаларын "Қазақ би-шешендері" санатына көшірсек қайтеді? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:19, 2024 ж. қазанның 2 (+05) * Санаттар дұрысталды, мәселе шешілді. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 20:39, 2024 ж. қазанның 3 (+05) == Results from the survey about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub == Hi everyone, During August 2024, we sent you a survey about the tools, so now we would like to bring to your attention the conclusions and results from the survey, which you can explore on this '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Tools|Meta page]]'''. I hope you will enjoy exploring the mentioned tools on the page, along with other conclusions from the survey. Thanks for your time, and we will continue working on this important topic. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 17:10, 2024 ж. қазанның 7 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&oldid=27177596 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Біріктіруге немесе жоюға ұсынылған мақалалар тізімі == Біріктіруге немесе жоюға ұсынылған мақалалар тізімі: 1.0 – ''Қазақстандағы хандық биліктің жойылуы'' (жақсысы) 1.1 – <s>Қазақ хандығындағы биліктің жойылуы</s> 1.0 – Саңырақ Тоқтыбайұлы батыр (жақсысы) 1.1 – Саңырық Тоқтыбайұлы 1.2 – Саңырақ батыр Тоқтыбайұлы 1.0 – Хангелді Сырымбетұлы 1.1 – Ханкелді батыр 1.0 – олбарыс би 1.1 – Жолбарыс Жылқайдарұлы 1.0 – Әлмерек абыз 1.1 – Әлмерек Жаншықұлы [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:03, 2024 ж. қазанның 9 (+05) == Translation request == Hello, Kasymov. Can you translate and upload the article about the prominent Turkish economist [[:en:Dani Rodrik]]/[[:ru:Родрик, Дэни]] in Kazakh Wikipedia? Yours sincerely, [[Қатысушы:Oirattas|Oirattas]] ([[Қатысушы талқылауы:Oirattas|талқылау]]) 16:14, 2024 ж. қазанның 14 (+05) == Координаттар == Ассалаумағалейкум! Қала туралы мақала жазғанда картадан географиялық орнын көрсетпей жатыр ғой. [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылау]]) 13:50, 2024 ж. қазанның 28 (+05) : Уағалейкум салам! Бұл кемшілік кейбір үлгілердің әлі жазылмағанына байланысты болып отыр. Мысалы, мен екі жаңа үлгіні жүктеп қойдым, енді [[Кайенна]] мен [[Уагадугу]] қалалары картада көрсетіліп тұр. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 17:25, 2024 ж. қазанның 28 (+05) ::{{@|Мықтыбек Оразтайұлы}} қай мақала? Позкартасы жасалмаған болу керек --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 23:14, 2024 ж. қазанның 29 (+05) :::[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup>, [[Сан-Томе (қала)|Сан-Томе]], [[Сент-Джорджес]] мақалаларында тұр. Кей қалалардікі әдемі боп шығады, ал кейбіреуде олай емес--[[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылау]]) 00:39, 2024 ж. қазанның 30 (+05) :жақсы --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 20:04, 2024 ж. қазанның 31 (+05) : Иә, мәселе Позкартада болып тұр. Мен тағы Сальвадор және Эритреяны қостым, әрі қарай іліп әкетсеңдер жақсы болар ед... --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 20:26, 2024 ж. қазанның 31 (+05) ::Иә, жасап жатырмын--[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 21:27, 2024 ж. қазанның 31 (+05) :{{@|Мықтыбек Оразтайұлы}} Елді мекен үлгісін толық толтыру керек. Ауданы, халқы, телефоны сияқты мәліметтер жоқ қой және дұрыс толтыру керек, ел деген параметрге ешқандай сілтеме немесе туды қоюға болмайды --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 21:27, 2024 ж. қазанның 31 (+05) ::[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup>, ел деген параметрге тек елдің атын жазып жатырмын, еш сілтемесіз, үлгісіз--[[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылау]]) 01:15, 2024 ж. қарашаның 1 (+05) == Неге жойдың? == ''Махмет Құлмағамбетов'' деген танымал саясаткер туралы мақаланы не пиғылмен жойғансың? --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 21:53, 2024 ж. қарашаның 24 (+05) :{{@|Елмұрат Х}} жедел жоюға ұсыныпты, содан соң жойылды. '''Пиғылға келсек ата жауым болу керек''' --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 22:00, 2024 ж. қарашаның 24 (+05) :: Ата жауың болатындай саған бірдеңке істеп қойған ба? [[File:Face-smile-big.svg|23px]] Негізі әйгілі тұлға, сақтап қалуға болатын еді. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 22:05, 2024 ж. қарашаның 24 (+05) :{{@|Елмұрат Х}} Қалпына келтірілді, жедел жоюға ұсынған қатысушыдан сұрап көріңіз. Мүмкін дубликат мақала ма екен? --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 22:11, 2024 ж. қарашаның 24 (+05) :Мақала тым қысқа, екіншіден қайталанған. Сондықтан жедел жоюға ұсынылған. Міне жақсысы: [[Махмет Ибатоллаұлы Құлмағамбетов]]. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 22:15, 2024 ж. қарашаның 24 (+05) ::{{@|Елмұрат Х}} мақаланы жоюға ұсынған себебім көрсетілген, бір тұлға туралы екі мақала бола алмайды, "Махмет Ибатоллаұлы Құлмағамбетов" мақаласы бірінші басталған, сондықтан сол қалуға құқылы деп ойлаймын. Жалпы бұл тұлғаның маңыздылығы күмән тудырады. Қосатын ақпаратыңызды осы мақалаға қосуды сұраймын.--[[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 22:37, 2024 ж. қарашаның 24 (+05) ::: Алғашқыда жоюға себеп ретінде дубликат деп көрсетілмеген еді. Дубликат болса, жояйық әрине. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 22:57, 2024 ж. қарашаның 24 (+05) == Үлгі == Ассалаумағалейкүм. <nowiki>{{Договор}}</nowiki> үлгісі жарамсыз сияқты, дұрыстап бересіз ба? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:34, 2024 ж. қарашаның 27 (+05) : Уағалейкум салам! Үлгі жарамды, бірақ орысша қалып қойған сөзді қазақшаға ауыстыру керек, сонда бәрі жақсы шығады. Мен қазір осы үлгіні мақалаға қосамын. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 09:57, 2024 ж. қарашаның 28 (+05) ::Рақмет! [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 10:45, 2024 ж. қарашаның 28 (+05) == Неге жойылды? == Сурет:Maska--kazahstan-shou1.jpeg осы суретті "Маска" мақаласына кірістіріп қоям деп жүктеп қойсам жойып тастапсыз. Адамның еңбегін еш етуді білесіз, ә. Толықтырамын оны әлі!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 23:39, 2024 ж. желтоқсанның 14 (+05) :{{@|Madi Dos}}Екеуі де жойылады, себебі авторы мен қайнаркөзі көрсетілмеген. дайын суретті жүктеу қандай еңбек? --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 23:42, 2024 ж. желтоқсанның 14 (+05) ::Білем, оны көрсету керек екендігін. Менің енгізген бұрынғы суреттерімде дереккөздер бар. Кейінірек енгіземін, оның үстіне бұл еркін сурет емес. Тек осы Қазуикиде ғана орналасатын сурет, сосын адамның жасаған ісін құнсыздандырмаңыз. Админ болсаңыз, өзіңізге админсіз.Дайын суреті де енгізілмеген қаншама мақала бар. [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 23:48, 2024 ж. желтоқсанның 14 (+05) :::Қалпына келтіремін, бірақ авторы мен дереккөзін көрсете кетсеңіз --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 23:54, 2024 ж. желтоқсанның 14 (+05) == Координат модулін жаңарту == Module:Coordinates модуліне көптеген жаңартулар енгізілді, соларды қазақша нұсқасына енгізіп, координаттардың мақаладағы орналасуын дұрыстау керек. Модульді соңғы рет сіз өңдепсіз, жаңартып жіберуіңізді сұраймын. [[Қатысушы:Murat Karibay|Murat Karibay]] ([[Қатысушы талқылауы:Murat Karibay|талқылау]]) 22:45, 2024 ж. желтоқсанның 22 (+05) <s>:Дайын --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 22:41, 2024 ж. желтоқсанның 23 (+05)</s> Нақтылау керек :Мысалы: [[Екібастұз]] немесе кез келген қала жайлы мақаланы ашқанда, коориднаттар инфобокспен бірге жабысып тұрады. Соны түзесеңіз. [[Қатысушы:Murat Karibay|Murat Karibay]] ([[Қатысушы талқылауы:Murat Karibay|талқылау]]) 23:38, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) ::{{@|Murat Karibay}}Ол үлгіден емес, уикипедияның интерфейсі жаңарғаннан болып тұр. --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 00:09, 2024 ж. желтоқсанның 27 (+05) == Кедергі == Саламатсыз ба, мазалағыныма кешірім сұраймын. Мен қазақша Википедияға өз үлесімді қосқым келеді, алайда шегіндіруші 1nter pares деген адам менің әрбір өңдеуімді себепсіз жойып жатыр. Мен одан неге өңдеулерімді жойғаның сұрадым, бірақ нақты жауап ала алмадым. Осы жайында шара қолдансаңыз. Алдын ала рақмет [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 20:33, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) == Айдаушы мақала == Француз және үнді соғысы деген жойылған мақаланы айдаушы бет ретінде қалпына келтіру үшін сыртқы сілтемелерді қалай қолдансам болады және оған рұқсатым бар ма [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 20:43, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) == Администраторды сайлау == Кеш жарық! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 21:56, 2025 ж. қаңтардың 1 (+05) == Үлгі == Кеш жарық! Осы үлгінің басқасы бар ма? (Үлгі:Апат). Көрсетілімі нашарлау, не қолдануға болады орнына? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 00:08, 2025 ж. қаңтардың 22 (+05) :Бсақасын біле алмадым, мүмкін дубликат жасай бермей, осы үлгіні жаңарту керек шығар --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 00:11, 2025 ж. қаңтардың 22 (+05) == Администратор құқығынан айыру == Кеш жарық! [[Уикипедия:Администратор құқығынан айыру|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 19:31, 2025 ж. қаңтардың 23 (+05) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 11:23, 2025 ж. қаңтардың 26 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&oldid=28172893 тізімін пайдаланып User:Doc James@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Байланыс == Kasymov мырза сізбен қалай байланысқа шықсақ болады, мақала өңдеуге қатысты кейбір сұрақтар бар еді? [[Қатысушы:Nirvana 0099|Nirvana 0099]] ([[Қатысушы талқылауы:Nirvana 0099|талқылау]]) 11:21, 2025 ж. ақпанның 5 (+05) == Бітікші сайлауы == Қайырлы таң! [[Уикипедия:Бітікшілерді сайлау|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 07:34, 2025 ж. ақпанның 19 (+05) == Господин Касымов == Господин Касымов, как с вами связаться? У нас есть вопросы по редактированию статьи [[Қатысушы:1lockeny|1lockeny]] ([[Қатысушы талқылауы:1lockeny|талқылау]]) 19:54, 2025 ж. наурыздың 14 (+05) == Assistance with Template Updates on Kazakh Wikipedia == Hello Kasymov, I hope you're doing well. I recently made a request on the Kazakh Wikipedia village pump regarding updating certain country data templates to align with standard formatting. Since this impacts multiple pages, I’d appreciate your input or assistance in addressing it. You can find my request here: [[Уикипедия:Форум#Replacing "Country data" templates with "Үлгі:Байрақ".]] Please let me know if you need any clarification. Thank you for your time and consideration! Best regards. [[Қатысушы:OperationSakura6144|OperationSakura6144]] ([[Қатысушы талқылауы:OperationSakura6144|талқылау]]) 07:35, 2025 ж. наурыздың 26 (+05) == Sorting files in categories == Hi! I hope you can help me a bit. [[Үлгі:Non-free media]] seems to put files in [[:Category:Тегін мақалалар]] and according to Google Translate it means free files. It should say something like "All non-free files" like [[:en:Template:Non-free media]]. Also [[Үлгі:Free media]] should put files in "All free files" like [[:en:Template:Free media]]. Can you help fix? Finally there seems to be a lot of redundant categories in [[:Санат:Уикипедия:Суреттер]]. Can you delete those that are not needed? If you want to rename the categories wit files without machine-readable source, author etc. you need to use Translatewiki. You can see more at [[:m:File_metadata_cleanup_drive/How_to_fix_metadata#Finding_images_without_an_information_template]]. [[Қатысушы:MGA73|MGA73]] ([[Қатысушы талқылауы:MGA73|талқылау]]) 23:23, 2025 ж. сәуірдің 11 (+05) == Бетті жою == Қайырлы күн, Қасымов мырза. ''Қатысушы:Austrian Cat/зертхана/Осман империясы'' бетімді жоюыңыздың себебі не? [[Қатысушы:Austrian Cat|Austrian Cat]] ([[Қатысушы талқылауы:Austrian Cat|талқылау]]) 09:55, 2025 ж. сәуірдің 25 (+05) :қалпына келтірдім, бірақ ондай мақала бар ғой. Бұрынғы автордың еңбегін жоққа шығарып, зертханаңыздан көшіре салу болмайды --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 21:54, 2025 ж. сәуірдің 26 (+05) ::неге? Қазақша Уикипедияда мақалалардың көбісі безендіру, яғни эстетика, дереккөздер мен сілтемелердің болуы тараптарынан біраз ақсап, және жалпы сапа критерийлерін қанағаттандырмайды деп айтуға болады. Әсіресе ол басқа тілдік бөлімдермен салыстырғанда байқалады. Егер де біздегі мақаланы ағылшын бөлімінде қолданылған сілтемелер мен деректерге негізделіп, оны бейімдеп һәм безендіріп, қайтадан жазғаннан не залал? Бір түсіндіріп жіберсеңіз [[File:Face-grin.svg|25px]] [[Қатысушы:Austrian Cat|Austrian Cat]] ([[Қатысушы талқылауы:Austrian Cat|талқылау]]) 23:15, 2025 ж. сәуірдің 26 (+05) :::соны неге мақаланың өзің безендіріп, толықтырып жаңартпасқа --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 23:22, 2025 ж. сәуірдің 26 (+05) ::::әзірше жазылу үрдісінде, зертханамда мәтін толық дайын болған соң, мақаланың өзіне бір-ақ өңдеме арқылы көшіре салам деген ой болған негізі. Себебі қазуикидегі кейбір үлгілер, мысалға [[Үлгі:Sfn]] жеке өзіме қазірше шамалы түсініксіз болып тұр (себебі орыс Уикипедиясында бұл үлгіні қолдану үшін, [[Үлгі:Cite book]] дегеннің "| ref =" қатарында автор есімін енгізіп, дәл соны ''sfn'' үлгісіне қоясың). Жазып аяқтаған соң, бұл үлгі дұрыс жұмыс істеп, барлық ақпарат толық екеніне көзім жеткенде жария етемін (деп ойлағанмын). Ондайға тыйым салынған ба? [[Қатысушы:Austrian Cat|Austrian Cat]] ([[Қатысушы талқылауы:Austrian Cat|талқылау]]) 23:32, 2025 ж. сәуірдің 26 (+05) :Сапаға көмектесер еді, түсінгенім көп өңделген уикипедия тереңдігі көп болады екен --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 23:46, 2025 ж. сәуірдің 26 (+05) Балам, ''Абсурдизм'' деген мақаланы неге жойдың? Қайтара салшы... --[[Қатысушы:І Хәріполла|І Хәріполла]] ([[Қатысушы талқылауы:І Хәріполла|талқылау]]) 23:37, 2025 ж. Мамырдың 2 (+05) :Қалпына келді, {{@|І Хәріполла}} --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 21:38, 2025 ж. Мамырдың 9 (+05) Сәлем, [[Хасанкейф]] және [[Ойжұмбақ]] мақалаларын неге жойғансың? Қалпыларына келтіргенің дұрыс болады. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 22:05, 2025 ж. Мамырдың 7 (+05) :Кеш жарық! {{@|Елмұрат Х}} Ол қатысушы тоқтамай мақалалар жазған екен, барлық мақаласын жойғанмын. Қалпына келтірмеймін, себебі біреудің шала жұмысын админдер артынан неге ретке келтіріп отыру керек? --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 21:38, 2025 ж. Мамырдың 9 (+05) :: Сәлем! Жалпы ондай жерде «тексерілмеген мақала» деген үлгіні қолданған жөн. Басқа қатысушылардың еңбегін елейтін болсақ, әрине. Немесе «бастама» деген үлгі де бар және оған қатысты көптеген нақтылау белгілерін қолдануға болады, егер мақалалар санын күрт азаюын қаламасақ. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 23:57, 2025 ж. Мамырдың 11 (+05) :{{@|Еститін Азамат}} кеш жарық! Онсызда сондай үлгі қойылады, бірақ оның мазмұнын, сапасын, грамматикасын кім тексереді. Біреудің артын кім тегін тексеріп, көзді қызартып, қиналып отыру керек. Ынтасы мен жауапкершілігі жоғары адам жазатын нәрсені жазады, жай шетелге барып қайту үшін жасамайды. Шындық солай --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 23:49, 2025 ж. Мамырдың 13 (+05) :: Қызықсың. Сені мұнда біреу мәжбүрлеп жатыр ма? --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 20:00, 2025 ж. мамырдың 15 (+05) :Бірнеше қатысушы ғана тексеріп, уақытын бөліп, сапасыз дүниемен күресіп жүр. Соның ішінен Сені байқамадым. Сондықтан уақытты маған құрта бермей, жақсы мақалалар дамытуға үлес қоссаң немесе қате, жетіспейтін үлгілерлі толықтырса жақсы болар еді. Егер оларды түзетіп тексеріске салсаң, жоюға болмайды. Осыны әсіресе оқушылар мен студенттер көп пайдаланады. Мазмұны копи паст жасалған нәрседен қазуикипедияның сапасына күмәнмен қарайтын болады. Айдаладағы біреудің мақаласына басты ауыртудың қажеті шамалы. Болмаса телеграм топқа жаз, осы мәселені шулатып жүргенімізге біраз болды. Бірақ көбісі робот сияқты, қыстырмайды, бір рет қана өңделген, аударылған, конвейер мақалаларын минут сайын жазып отырады. --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 23:58, 2025 ж. мамырдың 15 (+05) :: Әлгі [[Абсурдизм]] мақаласын алайықшы — оны өзің жойдың, өзің қалпына келтірдің. Жалпы оны жоятындай ештеңе көріп жатқан жоқпын, әжептәуір мақала. Орфографиялық қателер бар әрине, бірақ ол енді басқа әңгіме. Мүмкін, жойғанда сен оны оқымаған да шығарсың? Солай болып көрінеді. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 17:36, 2025 ж. мамырдың 18 (+05) :Ол да мүмкін, себебі жоймай қарап шыққанымда түзететін заттары көп болды. Сондықтан 2-3 минут аралықта жасалған мақалалардың сапасына күмн тудырдым. Сондықтан соған ұқсас дүниелерді қарамай жойғаным бар. --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 23:09, 2025 ж. мамырдың 20 (+05) :: Сөйтіп жүріп сапалы мақалаларды құртып жүрсің. Басқа қатысушылар Қазақ уикипедиясындағы мақалалар санын арттырып жатқанда, сен осындай керағар әрекетпен айналысып, не пайда таппақшысың? --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 23:17, 2025 ж. мамырдың 21 (+05) :{{@|Еститін Азамат}} сені және басқа да ұқсас '''фейк''' аккаунтарды бұғаттау жайлы талқылап жатыр. Соған қарағанда шынымен 4-5 аккаунт бір адамға тиесілі болу керек. Сен мені қадалағанша басқа шаруалармен айналыссай, істейтін тірлігін, жұмысын жоқ па? --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 21:58, 2025 ж. мамырдың 22 (+05) :: Мұнда фейк жұмыспен айналысқанды сені ғана көріп тұрмын. Жарайды, сен мылжи бермей, қатесіз жазуды үйреніп алсаш. Әртүрлі фейк тапсырмаларды «қадалағамай». --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 08:09, 2025 ж. мамырдың 23 (+05) :::Бұл даудың қажеті жоқ, бір-біріміздің уақытымызды алып нестейміз? :::Әркім барынша жұмыстанып жатыр, арасында қателерде болады, мінсіз адам жоқ) :::@[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]], сізге ұсыныс, басқа қатысушылардың әрекеттерін «қадағаламай» өзіңіз де мақала жазып бастаңыз. Мүмкін сіздікі ең үздігі болып шығар? :::Осы талқылау былай (агрессивті түрде) жалғаса берсе шынымен де бұғаттау шараларын еңгізуге тура келеді. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 08:25, 2025 ж. мамырдың 23 (+05) :::: Артық кетсем, кешірерсіз. Жалпы бейтарап болуға тырысқанмын... --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 09:18, 2025 ж. мамырдың 23 (+05) :{{@|Еститін Азамат}} не деген екі жүзділік пен жасанды жауап. Бейтарап дей ма... деп Сен, не пайда таппақшысың деген жауаптар ше? --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 13:33, 2025 ж. мамырдың 24 (+05) *{{@|Еститін Азамат}} Айтқаным келді. Құрметті админдер осы және осыған ұқсас '''ФЕЙК-ПРОВОКАТОР''' аккаунттың бәрін бұғаттап жою керек. ''Мира бел, Джамбул, осы аккаунт, Хәриполла'' деген аккаунт бір адамның артында. Кім екенін де сезіп тұрмын. {{@|Batyrbek.kz}}, {{@|Нұрлан Рахымжанов}} шара қолдансаңыздар. '''Ң''' әрпіне әдейі қате жіберіп, айтқан жауабынан байқадым. Өзінің жұмысы мен жеке өмірі жоқ па? Дені дұрыс емес-ау (осындай сөздер жазуға тура келіп тұр). Егер сіздер әрекет қылмасаңыздар өзім ретке келтіремін --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 13:28, 2025 ж. мамырдың 24 (+05) *:Еститін Азамат деген қатысушыны 6 айға блоктадым. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 16:29, 2025 ж. мамырдың 29 (+05) == CEE Meeting 2025 == Сәлеметсізбе. Биыл Грекияның Салоники қаласында CEE Meeting 2025 конференциясы болады. Біздің қауымдастық атынан 2 делегат қатыса алады. [[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар#CEE_Meeting_2025|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|Muzaffar Turgunov]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 23:25, 2025 ж. мамырдың 15 (+05) :дауыс берілді --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 00:01, 2025 ж. мамырдың 16 (+05) == Техникалық мәселе == Ұлы мәртебелім, мен жоқ кезде қандай техникалық мәселе туындады? Мүмкін кейбіреуін шеше алармын. Талқылау легінне жазайын десем жаза алмай қалыппын, бұл менде ғана ма білейін деп едім. Әзірге себебін таба алмай жатырмын. Санатта неге мақалалар қазақ алфавитімен ретттелмейді деген сұраққа әлі жауап тапқам жоқ, мен жоқта анау үш нұсқа деген пәле жоғалыпты, қуанып қалдым. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 20:51, 2025 ж. мамырдың 21 (+05) :Арыстанбек, үш нұсқаны алдырттық қой әйтүп-бүйтіп. Талқылау легін барлық уики бойынша аламыз деп жатыр еді. Сол алып тастаған болар. Санаттар туралы сұрап көрейін. Осы бет иесінен кешірім өтінем, оның атынан жауап беріп отырғаным үшін. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 08:52, 2025 ж. мамырдың 22 (+05) ::@[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]] Талқылау легі деген керемет дүние еді, жақсы дүниені неге құртқанды жақсы көреді екен. Фейсбуктың да алғашқы кездегі дизайны мен талқылау құрылымы өте әдемі еді, қазір быт-шыт бірдеңе болып кетткен. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 10:18, 2025 ж. мамырдың 22 (+05) == [[Бауыржан]] == Why are you removing the name I added? [[Қатысушы:Altenmann|Altenmann]] ([[Қатысушы талқылауы:Altenmann|талқылау]]) 00:25, 2025 ж. мамырдың 28 (+05) == Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! == Hi everyone, We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there. The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]''). If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''. [[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|талқылау]]) 16:17, 2025 ж. мамырдың 29 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Үлгі == Қайырлы кеш! Апат және Оқиға үлгілерін ретке келтіре аласыз ба? Нашарлау екен. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 21:56, 2025 ж. маусымның 1 (+05) :Кеш жарық! Қазір өңдей алмаймын, кейінірек --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 21:57, 2025 ж. маусымның 1 (+05) ::Қайырлы түн. Осыны ұмытып кетпеңізші. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 00:05, 2025 ж. маусымның 18 (+05) == Жеке кеңістігімдегі мақалалар == Қайырлы күн.Неліктен менің жеке кеңістігімдегі мақалаларды түсіндірместен өшірдіңіз? Мен негізгі мақала кеңістігін толтырмау үшін бос уақытымда жұмыс істейтін жаңа мақалалар жасадым. (Қатысушы:Programman/Kickstarter, т.д.). Барлық жойылған мақалаларды қалпына келтіруді сұраймын. [[Қатысушы:Programman|Programman]] ([[Қатысушы талқылауы:Programman|талқылау]]) 15:46, 2025 ж. маусымның 11 (+05) :Кеш жарық! Ол жерде ешқандай мақалалар көріп тұрған жоқпын. Бәрі бос бет қой? [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 01:05, 2025 ж. маусымның 13 (+05) ::Иә, әзірге бос беттер болды, онда мен мәтінді біртіндеп қосуды жоспарладым. Осы беттердің барлығын қайта жасауым керек пе, әлде оларды қалпына келтіре аласыз ба? [[Қатысушы:Programman|Programman]] ([[Қатысушы талқылауы:Programman|талқылау]]) 13:40, 2025 ж. маусымның 13 (+05) :::асықпай, біртіңдеп жазған дұрыс-ау. [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 23:24, 2025 ж. маусымның 14 (+05) == Мыстангер жайлы ақпаратты мақұлдау == Сәлем! Мыстангер жайлы бетті қазақшаға аударып, ақпарат қосып едім. Соны мақұлдап, жариялап жіберсеңіздер. [[Қатысушы:Aweworthy|Aweworthy]] ([[Қатысушы талқылауы:Aweworthy|талқылау]]) 14:19, 2025 ж. маусымның 13 (+05) :Жалпы, қарап жіберетін біреу-міреу бар ма екен мұнда?)) [[Қатысушы:Aweworthy|Aweworthy]] ([[Қатысушы талқылауы:Aweworthy|талқылау]]) 11:47, 2025 ж. маусымның 16 (+05) :Сілтемесін беріңіз. Қарап берейін. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 15:42, 2025 ж. маусымның 17 (+05) ::{{@|Aweworthy}} кеш жарық! Басқа да белсенді қатысушылар мен админдерден көмек сұрасаңыз болады--[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 23:57, 2025 ж. маусымның 17 (+05) ::Қайырлы күн! https://en.wikipedia.org/wiki/The_Witcher осының қазақшасын бастап берсеңіз)) [[Қатысушы:Aweworthy|Aweworthy]] ([[Қатысушы талқылауы:Aweworthy|талқылау]]) 15:26, 2025 ж. маусымның 25 (+05) ::Өтініш жасағаныма 9 айдың жүзі болып қалыпты... ::https://en.wikipedia.org/wiki/The_Witcher [[Қатысушы:Aweworthy|Aweworthy]] ([[Қатысушы талқылауы:Aweworthy|талқылау]]) 11:44, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) :[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] сіз көмектесе аласыз ба? [[Қатысушы:Aweworthy|Aweworthy]] ([[Қатысушы талқылауы:Aweworthy|талқылау]]) 11:46, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) ::Сізге бетті бастап беру керек пе? Әрі қарай өзіңіз толықтырасыз ба? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 11:51, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) :::Дәл солай. Жаңа материал бастауға әлі құқығым жеткіліксіз, сондықтан тек өңдей аламын. [[Қатысушы:Aweworthy|Aweworthy]] ([[Қатысушы талқылауы:Aweworthy|талқылау]]) 11:56, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) ::::Бастадым, өңдей беріңіз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:08, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) == Жою == Сәлеметсіз бе! <s>Асқар Алтынбекұлы Күлібаев</s> осы мақаланы жоюыңызды сұраймын [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 03:48, 2025 ж. маусымның 15 (+05) :дайын --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 13:45, 2025 ж. маусымның 15 (+05) == Біріктіру == Сәлеметсіз бе! [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжіліс төрағасының орынбасарлары]] мен оның ағылшынша нұсқасын (Deputy Chairman of the Mäjilis) біріктіріп, барлық мақалаларда қолдана берсек қалай жалпы ? Егер рұқсат болса, біріктіруіңізді сұраймын. Рақмет [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 03:19, 2025 ж. маусымның 16 (+05) :жақсы, өзіңіз жұрыс деп шешсеңіз, жылжыта беріңіз --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 23:56, 2025 ж. маусымның 17 (+05) == Бетті уақытша жартылай қорғау == Сәлеметсізбе, менің жаңа мақаламда вандализмнің алдын алу үшін уақытша қорғауыңызды сұраймын. Мерзімі - 1 ай. Мақала аты: [[Яковлев Як-42]] және [[Zhezkazgan Air]] [[Жетісу Әуекомпаниясы]] [[Эрдэнэт қаласы]] 1 айға жартылай қорғау қылдырып беріңіз [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 10:45, 2025 ж. шілденің 4 (+05) == Мағынасыз мақала == Кеш жарық, [[PewDiePie T-Series-ге қарсы]] деген мақаланы жоюға ұсынамын. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 20:39, 2025 ж. шілденің 4 (+05) :Кеш жарық! Неге, мазмұнын оқымадым. Басқа тілдерде бар екен, себебін жаза кетсеңіз [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 23:23, 2025 ж. шілденің 5 (+05) ::Енді адам деген мазмұнын білу үшін мәтінді оқымай ма?? Қарапайым нәрсе ғой, жоя салыңыз. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 17:24, 2025 ж. шілденің 6 (+05) :::Не себепті жою керек? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 17:34, 2025 ж. шілденің 6 (+05) ::::Ол қазақ болмысына, әдетіне жат шетелдердің еріккен күйбең тіршілігін сипаттайтын еш маңыздылығы жоқ мақала ғой. Анық көрініп тұр ғой, мағынасы жоқ екені. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 19:03, 2025 ж. шілденің 6 (+05) :::::Мақала басты бетте тұрған жоқ. Тек басқа тілдерден аударып жазылған. 18 тілде жазылған екен. 17 тілде жазылғандарын жойсаңыз, қазақ тілінде де жоямын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 19:08, 2025 ж. шілденің 6 (+05) ::::::Түсінбедім, сонда басқа тілдерде санасыз, мағынасыз мақалалар болса, бізде де қала бере ма? --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 19:46, 2025 ж. шілденің 6 (+05) :::::::{{@|Елмұрат Х}} қайырлы кеш! Қандай да бір мақаланы жойылуға лайықты деп санасаңыз, онда сол мақалаға «[[Үлгі:Жедел жойылсын|Жедел жойылсын]]» үлгісін қойып, себебін жаза кетіңіз. Ары қарай жойылу туралы сол мақаланың талқылау бетінде жүруі қажет. Қандай да бір қатысушының талқылау бетіне жеке келіп, "мақаланы жоя салыңыз" деген болмайды -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 20:10, 2025 ж. шілденің 6 (+05) :::Елмұрат этика ұстаңыз. Көшеде, базарда жүрген жоқсыз, мен СЕНІ танымаймын. Арақашықтықты сақтаңыз! Қарапайым болса, нақты себебін көрсет, жоя сал, ала сал демей [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 01:52, 2025 ж. шілденің 8 (+05) == Мақала жойу == Сәлеметсіз бе. Сіз [[Kazakhstan Airlines]] мақаласын жойыңызшы. Мен оның орнына жаңа мақаласын жасамақпын [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 11:50, 2025 ж. шілденің 5 (+05) :Кеш жарық! Сол мақаланы уикипедияға сәйкес толықтырыңыз. Жоя алмаймын [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 23:24, 2025 ж. шілденің 5 (+05) ::Неге сіз мен мақалалардың атын толықтай жазып қойсам қысқа қылдырып өзгертіп тастайсыз? Қысқа жазған біртүрлі ғой толық жазып қойу керек қой Ан-30 емес Антонов Ан-30 деп қойу керекқой [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 06:40, 2025 ж. шілденің 6 (+05) :::енді қайта толықтырып қойыңыз [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 06:42, 2025 ж. шілденің 6 (+05) ::::[[Жезқазған әуежайы]] деген мақаланы неге қайта қалпына келтіріңіз? Мен инфобокс және қосымша ақпараттар қосытымғой. Дереккөздердіде қосып қойғам [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 12:42, 2025 ж. шілденің 6 (+05) == беттің атын өзгертпей туралы == сәлеметсізбе, мен мақалалардың бетін тотықтап жазып қойсам сіз неге атын ауыстыра бересіз. Ан-30 жан Антонов Ан-30 деп өзгертсем қысқа сына ауыстырып жібере бересіз, бұл қандай себептермен??? [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 11:42, 2025 ж. шілденің 7 (+05) :кеш жары! Орыс тілінде қысқа нұсқадағы атауын маған ыңғайлы көрінді, яғни оқырман іздегенге оңай болады. Бірақ та қалған админдер дұрыс деп шешкен екен, сіздің қайта жылжытқан нұсқаңыз қалатын болды. Ескерту мақала атауларын ойланбай, талқыға салмай жатып жылжытпауды өтінемін. Рахмет [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 01:54, 2025 ж. шілденің 8 (+05) ::жауап бергеніңіз үшін рахмет [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 08:52, 2025 ж. шілденің 8 (+05) == ПозКарта == сәлемктсізбе. Айта аласыз ба қалай ПозКарта жасау керегін [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 13:47, 2025 ж. шілденің 8 (+05) == ескі өңдемеге қайтармау == Сәлеметсіз, [[Үржар (ауыл)]] деген бетті ескі өңдемесіне қайтармауды сұраймын. [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 20:24, 2025 ж. шілденің 9 (+05) == Growth features - Mentorship and Community updates == Hi everyone, Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page). You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''. CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''. We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed. If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|талқылау]]) 17:28, 2025 ж. шілденің 16 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Әсел Құрманбаева == Сәлеметсіз бе! Әсел Құрманбаеваға уикипедия мақаласын жазсам қалай болады ? Әлде ол орынсыз ба ? [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 12:33, 2025 ж. шілденің 28 (+05) :Кеш жарық! кешірерсіз кім екенін білмедім) [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 21:10, 2025 ж. шілденің 28 (+05) ::Нұрсұлтан Назарбаевтың екінші әйелі 😉 жай ғаламторда оның өмірбаяны, жеке өмірі, отбасы, байлығы жазылған, соның бәрін қолданып уикипедия мақаласын арнасам ба деп едім [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 21:14, 2025 ж. шілденің 28 (+05) :::өз еркіңіз, маңызды болып көрінер. қазаққа біреудің өмірі мен өсек қызық болу керек) [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 21:20, 2025 ж. шілденің 28 (+05) ::::Жақсы 😅 [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 21:30, 2025 ж. шілденің 28 (+05) == Бет жою == Сәлеметсіз бе сіз меннің ''Бозанбай өзені'' деген мақаламды Бозанбай (өзен) деп жылжытыңыз. Ал ''Бозанбай өзені'' деп қалған мақаланы жойып бере аласызба [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 17:45, 2025 ж. шілденің 29 (+05) :Түсінбедім? [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 23:09, 2025 ж. шілденің 31 (+05) ::Іздемеге жазсам (Гуглдың) Бозанбай өзені деп шығады соны бассам ол бет [[Бозанбай (өзен)]]іне айдатылған Kasymov деп тұр. жойылған бетті жойып бере аласызба [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 01:18, 2025 ж. тамыздың 2 (+05) :::Ол онсызда жойылған [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 22:35, 2025 ж. тамыздың 3 (+05) == Бет жою == <s>Нарын</s> бетін жойып беріңізші. Түпнұсқа бетін ''Нарын (айрық)'' дегенге айдағанмын. Мен бұл сөздің орнына ''Нарын (қала)''ның өзгертетін деп тұрмын [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 06:44, 2025 ж. тамыздың 4 (+05) :Рахмет [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 17:07, 2025 ж. тамыздың 13 (+05) == Стивенсон Роберт Льюис == Сәлеметсізбе, мына мақаланы қалпына келтіре аласыз ба, өте әйгілі жазушы ғой? --[[Арнайы:Үлесі/2.133.132.177|2.133.132.177]] 14:21, 2025 ж. тамыздың 21 (+05) :Касымов мырза, неге жауап бермейсіз? Басқа жүз шақты тілде бар мақала қазақ тілінде де болу керек қой!! --[[Арнайы:Үлесі/2.133.132.177|2.133.132.177]] 17:06, 2025 ж. тамыздың 24 (+05) == Саддам Хусейн == Hello. There is something wrong with the childhood photo of Saddam Hussein in the [[Саддам Хусейн]] article. His date of birth is 1937, but in the photo, supposedly from 1940, he looks no older than one year old. Either the year is incorrect, or the child is not Saddam Hussein. The same issue was raised back in 2012 on the Wikimedia Commons discussion page for this photo, but there was no response. https://commons.wikimedia.org/wiki/File_talk:Saddam_in_childhood.jpg If the discrepancies cannot be identified, then this photo should be removed from the article. Yours sincerely, [[Арнайы:Үлесі/78.174.55.43|78.174.55.43]] 07:11, 2025 ж. тамыздың 30 (+05) == Тілдер vs. Infobox Language үлгілері == Сәлеметсіз бе. Тілдерге қатысты мақалаларды реттеуге үлес қосықым келді, және әдеттегідей басқа сапалы мақалалардың үлгісі бойынша жазуға тырысамын, мысалы [[Қазақ тілі]]. Бұл мақалада Үлгі:Тілдер үлгісі қолданылған. Кейбір беттерде қазақшаға аударылған Үлгі:Infobox Language тұр. Қайсысын қолданған дұрыс? "Тілдер" үлгісін ұстануға тырысып тұрмын, бірақ оны да пішімдеу тұрғыдан сәл өңдеу керек. [[Қатысушы:Aisford|Aisford]] ([[Қатысушы талқылауы:Aisford|талқылау]]) 19:55, 2025 ж. қыркүйектің 5 (+05) :кеш жарық! Тілдер үлгісін қолданған дұрыс. Егер үлгі қате болса, үлгіні толықтықтырып, әрлер қатесін түзетуге болады. Үлгіні жасай алатын шығарсыз [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 21:13, 2025 ж. қыркүйектің 7 (+05) == Execution of Saddam Hussein == Good afternoon! Would you be so kind to translate [[en:Execution of Saddam Hussein|this article]] into Kazakh language?! --[[Қатысушы:Edrilizer|Edrilizer]] ([[Қатысушы талқылауы:Edrilizer|талқылау]]) 01:48, 2025 ж. қыркүйектің 9 (+05) == Жазған мақаламды тексеріп, Wikidata тізіміне қосу == Ассалаумағалейкум ''Kasymov'' мырза, мен кеше [[Майлысу]] атты мақала жазған едім, соны тексеріп, Wikidata элементіне қосуыңызды сұраймын [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 22:58, 2025 ж. қыркүйектің 21 (+05) == Ту үлгісін жасау == Кеш жарық! {{ту|Тайвань}} үлгісінің екінші нұсқасы бар ма екен? Олимпиада және спорт жарыстарына спортшылар басқа байрақпен шығады. Спорт жарыстарында да басқа ту көрсетіледі. Бізде сол тудың нұсқасын жасауға болар ма еді? Екінші өтініш, '''спорт жарысы''' үлгісінде атауы дегенді жасыл түспен белгілемесек бола ма? Сұр түсті қалдырсақ немесе шрифт жасыл фонда ақ болуы керек сияқты?. [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 18:56, 2025 ж. қыркүйектің 22 (+05) == Тәулік суреті == Тәулік суретін бот ортаққордан импортайтындай жасап қойсақ қалай? Сен басқа пайдалырақ жұмыстарға көңіл бөле аласың. Бұндай қайталанатын шаршататын жұмыстарды ботқа тапсырған дұрыс. Бот күн сайын бір бетті сосын ай сайын бір бетті импорттап отырады. Келісесің бе? <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 17:54, 2025 ж. қыркүйектің 28 (+05) :@[[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]] Әрине соны баяғыдан атйып жүргенмін, бұрындары солай болатын. Жасап қоя салыңыз) [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 00:30, 2025 ж. қазанның 1 (+05) ::Скрипт істеп тұр ма тексеру үшін сен бастаған осы айдың POTD үлгілерін жоямын. Түсіністікпен қарайды деп ойлаймын <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:39, 2025 ж. қазанның 1 (+05) ::@[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]] [[Қатысушы:ArystanbekBot|менің ботыма]], мерзімі шектеусіз уикиаралық импорттаушы тобына қосып бергенің керек болып тұр. Уикиаралық импорттау құқығын алудағы мақсат: Commons-тан Potd үлгілерін күнделікті импорттау <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:55, 2025 ж. қазанның 1 (+05) :::Ондай құқығым жоқ деп тұр. :( Нұрлан ағадан сұрап көрші. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 14:26, 2025 ж. қазанның 2 (+05) ::Тәулік суретіне қатысты үлгілерге ештеңе жасмай тұра тұруыңды сұраймын. Сынақ ойдағыдай болды, енді бот өзі үлгілерді бастай береді. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:33, 2025 ж. қазанның 4 (+05) :::Тамаша! Ортаққордан жүктейді ма? [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 18:11, 2025 ж. қазанның 5 (+05) ::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] иә <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 21:23, 2025 ж. қазанның 6 (+05) :::::суреттің сипаттамасы жасанды интелеккт арқылы қазақша бірден жазылатындай жасауға бола ма екен негізі? Не сурет екенін көрсететіндей? [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 16:47, 2025 ж. қазанның 23 (+05) ::::::@[[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] көп нәрсені жасауға болады, бірақ оның бәріне уақыт керек қой. Көбіміз уақытты дұрыс бағаламаймыз. Уақыты келсе жасаймын, басымдықтарға, маңыздылықтарға бірінші көңіл бөлемін. Уикипедияға жасанды интеллект тікелей қосып қоямын ба деген ой да келген. Ең маңызды істер тұрғанда бұндағы істерім өзінің сәтті уақытын күте тұрады, мүмкін ондай сәтті уақыты мүлдем келмейтін де шығар, себебі Уикипедиядағы істерімнің маңыздылығы 1/10, 1/20, 1/40 геометриялық прогрессиямен маңыздылығы төмендеп барады. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 22:39, 2025 ж. қарашаның 2 (+05) @[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] айлық үлгілерін өзің жазып жүр екенсің ботқа ай сайынғы үлгіні де жазып отыруға тапсырма беріп қойғанмын. Егер бет бар болса бот елемейді сондықтан боттың не жасағысы келгенін көре алмаймыз. --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 10:41, 2025 ж. қарашаның 22 (+05) :жақсы, бастысы Бот санат пен интеруикиді қоюды ұмытпасың) [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 22:21, 2025 ж. қарашаның 23 (+05) ::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] интеруикиді өзіміз қоятын сиқтымыз. Бот қоя алмайды деп ойлай бер. Бізге де жұмыс қалсын ))) <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:46, 2025 ж. қарашаның 24 (+05) == Крем == Добрый день! Поясните причину [https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=Сары_май_кремі&diff=prev&oldid=3508291вашей отмены], пожалуйста. [[Қатысушы:Рефлексист|Рефлексист]] ([[Қатысушы талқылауы:Рефлексист|талқылау]]) 19:13, 2025 ж. қазанның 5 (+05) :Кеш жарық! Стақан сияқты сөздерге мақалаға тікелей қатысы болмағандықтан, кері қайтардым [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 21:57, 2025 ж. қазанның 7 (+05) == Me editing my user page == For some reason, every time I add links to my user page on different Wikipedia language editons on my user page '[[User:PK2]]' in Kazakh, the following warning comes up: 'This action has been automatically identified as harmful, and therefore disallowed. If you believe your action was constructive, please inform an administrator of what you were trying to do. A brief description of the abuse rule which your action matched is: Қатысушы жеке бетіне мақала жазу'. [[Қатысушы:PK2|PK2]] ([[Қатысушы талқылауы:PK2|талқылау]]) 04:27, 2025 ж. қазанның 27 (+05) == Өңдеу қателігі == Асхат Советханұлы Жұмабеков бетінде мақала өңдегенде қателік шықты. Не істесем болады? Администраторға хабарлассын деген @[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] [[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] ([[Қатысушы талқылауы:Daniyal.aidarov5|талқылау]]) 21:19, 2025 ж. қазанның 30 (+05) :Кеш жарық! Түсінбедім [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 21:26, 2025 ж. қазанның 31 (+05) == Оңтүстік Қазақстан жастары Уикипедия бағдарламасы == Қайырлы күн! [[Уикипедия:Форум/Ұсыныстар#Оңтүстік_Қазақстан_жастары_Уикипедия_бағдарламасы|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 14:30, 2025 ж. қарашаның 14 (+05) == Invitation for a session "Tools and features for Users with Extended Rights" == Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you. The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session. The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''. If you have any questions, please contact me. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 18:45, 2025 ж. қарашаның 19 (+05) (on behalf of the CEE Hub) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=29165186 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Қызыл ту ордені мақаласына бағыттайтын беттер қателігі == Сәлеметсіз бе! ҚҰРМЕТТІ @[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]! Қызыл ту ордені бетіне бағыттайтын келесі беттер: ''Еңбек Қызыл Ту'' Бұл беттерді тез арада жобға ұсынамын, себебі Еңбек Қызыл Ту ордені - өз алдына басқа марапат. [[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] ([[Қатысушы талқылауы:Daniyal.aidarov5|талқылау]]) 08:43, 2025 ж. қарашаның 20 (+05) <s>:Жақсы</s> Біраз мақалаларға сілтеніп тұр, әзірше жойылмайды. [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 21:56, 2025 ж. қарашаның 23 (+05) == Уикижобалар == Саламатсыз ба қазір қандай уикижобалар бар [[Қатысушы:Galumzhan|Galumzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Galumzhan|талқылау]]) 15:15, 2025 ж. желтоқсанның 18 (+05) == Администраторды сайлау == Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 11:58, 2026 ж. қаңтардың 1 (+05) == Райымбек батыр мақаласын қорғау жөнінде == Қайырлы күн, мырза! [[Райымбек батыр]] мақаласын уикилендірдім. Дереккөздерге сілтеме жасадым. Мақаланың қазіргі нұсқасын қорғауға алуларыңызды сұраймын. Трайбалистік сипаттағы вандализмнің (тұлғаларды негізсіз мадақтау және артық эпитеттер мен метафорларды қолдануы) алдын алу үшін. Алдын ала рақмет! [[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] ([[Қатысушы талқылауы:Daniyal.aidarov5|талқылау]]) 13:10, 2026 ж. қаңтардың 8 (+05) :Кеш жарық! жартылай қорғадым [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 23:13, 2026 ж. қаңтардың 10 (+05) ::Кеш жарық! ::Енді көріп отырмын, рақмет! [[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] ([[Қатысушы талқылауы:Daniyal.aidarov5|талқылау]]) 20:13, 2026 ж. қаңтардың 27 (+05) == '''Уикипедия 25''' == Уикипединың [[Уикипедия: 25 жылдық мерейтой|25 жылдық мерейтойын]] тойлауға шақырамыз [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 14:33, 2026 ж. қаңтардың 9 (+05) == Қазақстан Республикасындағы педагогикалық практика == Сәлеметсіз бе, менің мақаламды жойып тастапсыз. Себептерін айтсаңыз жақсы болар еді [[Қатысушы:Мақалалар жинағы|Мақалалар жинағы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мақалалар жинағы|талқылау]]) 11:45, 2026 ж. қаңтардың 13 (+05) :@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]Жауап бересіз бе? Басқаларға комментарий жазып жатырсыз, маған да мақаланың өшірілуі туралы жазған жоқсыз [[Қатысушы:Мақалалар жинағы|Мақалалар жинағы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мақалалар жинағы|талқылау]]) 08:53, 2026 ж. қаңтардың 20 (+05) ::Энциклопедиялық мақалаға келмейді [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 21:32, 2026 ж. қаңтардың 21 (+05) == Орфографиялық қате == Сәлеметсіз бе. Неге менің [[Сәрсенбі]] бетіне жасаған өңдемемді қайтарып тастадыңыз? Қазақ тілінің орфографиялық ережесіне сәйкес бастауыш пен баяндауыш арасына [[дефис]] (-) емес ұзын сызық (—, [[сызықша]]) қолданылады. Мысалы, "Алма — жеміс". Сондықтан өзгеріс әдейі жасалды. [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 20:23, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05) :[[Бристоль]] бетіне жасаған өңдемемді де қайтарып тастапсыз. [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 20:26, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05) ::Бірінші мақала сол қалпында тұр. Екіншісінде орынсыз сілтеме қойылған. ** өзені деп сілтенбейді [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 20:30, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05) :::Сәлеметсіз бе. Сонда "<nowiki>[[Эйвон өзені]]</nowiki>" емес "<nowiki>[[Эйвон]]</nowiki> өзені", яғни тек [[жалқы есім]]ді сілтемеге алу керек пе? Дереккөз көрсете аласыз ба? [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 15:05, 2026 ж. қаңтардың 17 (+05) ::::Кеш жарық! Осындай аттас басқа заттар аталмаса ешқандай өзені, көлі деген керек емес. Болып жатса *** (өзен) деген дұрыс болады [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 22:08, 2026 ж. қаңтардың 17 (+05) == Одиссейді жою == Сәлем, мына мақаланы неғып жойдың? --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 00:08, 2026 ж. қаңтардың 18 (+05) :сәлем! Ол қатысушының біраз өңдемелері кері қайтарылды. Бастаған мақалалары әлі тексерісен өткізілмеген. Қалпына келтірдім. Соны әрлеп, санаттарын қойып, мазмұнын тексеріп жіберсең жақсы болар еді. Жалпы сол қатысушының барлық бастаған мақаласын тексерістен өткізіп жіберсең, қазуикиге қосқан үлкен үлес болар еді [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 22:26, 2026 ж. қаңтардың 18 (+05) == Айлық үлгілер == Тәулік суретінің айлық үлгілерін ай сайын айдың соңында 26-күні басталатын етіп қойдым. Енді өзің бастамай тек бақылап жүрсең жеткілікті болар. Бірдеңе дұрыс болмай жатса айтасың ғой. Уақытым болса дұрыстауға тырысамын. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 22:12, 2026 ж. қаңтардың 31 (+05) :Рахмет бірақ қате болып жатыр. Қазақша емес, басқа тілге сілтенбеген екен [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 22:29, 2026 ж. ақпанның 1 (+05) == Бетті жою == Сәлеметсіз бе. Мен жасаған [[Лимбург (Бельгия)]] бетін жоюыңыздың себебі не? [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 13:18, 2026 ж. ақпанның 1 (+05) :Қайырлы күн! Қателесіп кеткен шығар, [[Лимбург (Бельгия)|мақалаңыз]] қалпына келтірілді. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 13:30, 2026 ж. ақпанның 1 (+05) :Жоқ, қателескен жоқпын. Қысқа мақалалар онсыз да толып жатыр. Неге оны толықтырып жазбасқа? [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 22:31, 2026 ж. ақпанның 1 (+05) ::Негізі осындай бас-аяғы жоқ мақалаларда бастамаған дұрыс.--[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 10:09, 2026 ж. ақпанның 2 (+05) :::Белгі қойып кетсеңіздер, неше күннен кейін жойылады. Әдетте жаңа жазылған мақалаға кемінде бір апта беру қажет. Егер жазылған күннен бастап толықтырылмаса бірден жойылуы тиіс. [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 15:57, 2026 ж. ақпанның 10 (+05) == Навигациялық үлгіні жою себебі түсіндірілмеген == Үлгі:FIFA Futsal World Cup 2024 деген үлгіні неге жойдыңыз? Қатесі болса, ескерту жасау мәдениеті бар ма? Жою тарихына да еш белгі, дерек қалдырмаған екенсіз? Қатесі болса жөндесіп жіберіңіз немесе ескертіп кеңес беріп кетсеңіз орынды болар еді. Тағы ескерту айтамын өзіңізге, бұл әкеңізден қалған мұра емес. Ескертіп, мәтінмен түсіндіріңіз шешіміңізді. Бірден жойылатын мақалалардың параметрлері болады. Бірақ бұл үлгіде дөрекі қате жоқ, өңдеуге және жетілдіруге болатын. Жауабыңызды толыққанды жазып, түсіндірірмесін беріңіз. Үлгіні қалпына келтіремін. [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 16:11, 2026 ж. ақпанның 10 (+05) :себебі басқа тілден ондай нав. үлгі таба алмадым. Әрі ол жерде құрамалар ғана көрсетілген. Меніңше сол жарысқа қатысты мақалалар болы керек шығар (финал, іріктеу, тағы сол сияқты) [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 23:55, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) ::Басқа тілде дәл осындай навигация үлгісі болмауы мүмкін. Қолдан жасалған яғни код мәселесі болмаған нәрсеге басқа уики үлгі болуы да мүмкін. Бірақ тақырып жаңадан ұарқын алып келе жатқан мәселеге арналғандықтан, біздің жағдайда футзал спорт түрі, онда оларда жоқ болуына таңғалмауымыз керек. Бізде бар екен. Әлем чемпионатына қатысқан және белгілі орын алған құрамалардың навигациялық кестесі жаңадан құрастырыла береді. Айып етпеңіз, бірақ бұл аргументіңізді қабылдай алмаймын. Керісінше, сол навигациялық кестеге ұсыныстарыңыз бен санаттарын және басқа үлгілерді кіріктіруге кеңес берсеңіз? Одан кейін, менің жасаған және басқа адам жасаған болсын талқыламай, пікір алмаспай жоймауыңызды сұраймын. Ережеге сәйкес егер ескерту айтылған уақыттан екі апта ішінде мақала жақсы жаңына қарай өзгермесе бірден жою қажет. [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 15:08, 2026 ж. ақпанның 12 (+05) == Жедел жойылсын == Қайырлы түн. [[Америка Құрама Штаттарының 250 жылдығы|Мына]] мақаланың жойылуын қолдайсыз ба әлде қарсысыз ба? Талқылау бетінде өз пікіріңізді жазып кетсеңіз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 00:29, 2026 ж. ақпанның 12 (+05) == Олимпиада ойындары туралы үлгі == Қасымов, Олимпиада туралы үлгіні түзеткен едім. Олимпиадалық ойын деген қазақша сөз жоқ. Сіз неге өзгерісті шегірттіңіз? Әлде қате жазуды қолдайсыз ба? Егер сауатыңыз жетпесе, талқылауға сұранбайсыз ба? [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 21:33, 2026 ж. ақпанның 22 (+05) :'''Олимпиа ойындары''' дегенді естімедім? сіз солай өзгертіпсіз. -''лық'' деген шылауды енді байқадым, алып тастадым. Қалпына келді :Футзал үлгісінде ешқандай санат жоқ сосын неге ағылшынша? Тексеру үлгісі тұра берсін, басқа біреулер ерінбей біреудің жүмысын аяқтап шығар. [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 01:25, 2026 ж. ақпанның 24 (+05) == Администратор құқығынан айыру == Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администратор құқығынан айыру|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 14:50, 2026 ж. ақпанның 23 (+05) == Панорама бостандығы == Қайырлы кеш, 1886 жылғы мешіттің бейнесін рұқсат сұрамай салу ешқандай мәселеге әкелмейдіғой? Және егер мен ғимарат иесінің немесе директорының рұқсатымен файлды, сондай-ақ Creative Commons Attribution 4.0 International лицензиясына келісетінін көрсететін қолтаңба мен мөрді тіркесем, 70 жасқа толмаған ғимараттардың фотосуреттерін жариялай аламын ба, себебі сәулетшілер мен жобалау фирмасының атаулары оларға белгісіз және ғимараттың қасбетінің қарапайым фотосуретін жариялау қиын процесс. Шетелдік модераторлар менің жұмысымды жоя ма? [[Қатысушы:Almatoswiki|Almatoswiki]] ([[Қатысушы талқылауы:Almatoswiki|талқылау]]) 19:55, 2026 ж. наурыздың 13 (+05) :Қайырлы күн! Сіздің сұрағыңызға нақты жауап бере алмадым. Өзіңіз түсірген сурет болса ешқандай мәселесіз жүктеуге болады. Сырттай болса авторлық құқық пен қайнаркөзін көрсету керек сияқты. Бұл мәселені Арыстанбек немесе Батырбек мырзалардан сұрап көріңіз. [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 14:13, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) == Жоққа шығару == {{жабық}} @[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] Саламатсыз ба! Атырау облысын мақаласын неге жоққа шығардыңыз мені мен қатені түзетіп едім [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 15:41, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) :Гектар неге үлкен әріппен, сөйлемнің ортасында тұрған сөз емес па? [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 15:43, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) ::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] нүктеден кейін үлкен әріппен жазылуы керек. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 15:46, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) :::қай жерде нүкте, сөйлемнің ортасы ғой. Сәл асықпай қараңыз [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 15:47, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) ::2 млн. Деп тұр мақалада сосын мен Гектар деп үлкен әріппен жазып жібердім дұрыстап қараңызшы нүкте тұр. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 15:59, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) :::Сізге енді грамматиканы оқытып отырайық енді? ''млн.'' қысқартылған сөз, онда ''2000 ж.'' деп жазсақ артынан үлкен әріп жазыла ма? [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 16:01, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) ::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] жоқ [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:06, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) :::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] 2000 ж. дегенге не қатысы бар? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:12, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) ::::::Саған мысал ретінде айтып отыр [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:17, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) :::::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] негізі 2 млн. Гектар деп басталуы дұрыс. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:31, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) {{жабық-соңы}} == Жоққа шығару == қайырлы күн! Неге өңдемелерімді жоққа шығарып жатырсыз? "Алфавит бойынша ..." деп басталған тақырыптағы санаттар [[:Санат:Алфавит бойынша санаттар]] санатына қосылмай ма? Сосын [[:Санат:Шатқалдар]] санаты өз-өзіне қосылуы керек пе? Шатқал аңғардың бір түрі емес пе? -- [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 12:12, 2026 ж. наурыздың 18 (+05) :Қалпына келтірдім, мен қателесіп керісінше ойлап қалдым. [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 22:43, 2026 ж. наурыздың 19 (+05) == Бетті жою == {{жабық}} @[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] неге @[[Қатысушы:AdilBot|AdilBot]] деген бетті жойдыңыз? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:13, 2026 ж. наурыздың 25 (+05) :Себебі сізде бот мәртебесе жоқ. [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 00:20, 2026 ж. наурыздың 25 (+05) ::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] Өз аккаунтымда AutoWikiBrowser ді қолдануға бола ма? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:24, 2026 ж. наурыздың 25 (+05) :::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] бот жүргізбей @[[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] осы аккаунтыма AutoWikiBrowser жұмыс жасауға рұқсат беріңізші. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 17:00, 2026 ж. наурыздың 26 (+05) ::::Кеш жарық! Сізде әлі тәжірибе аз, қателессеңіз біз артынан түзетіп әлек боламыз. Әзірше жоқ [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 00:08, 2026 ж. наурыздың 27 (+05) :::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] Бот жүргізбеймін ғой тек өзімнің аккаунтыма AutoWikiBrowser ге жұмыс жасауға рұқсат беріңіз деп айттым [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:11, 2026 ж. наурыздың 27 (+05) ::::::Ол жартылай автомат, сіз қателессеңіз, біз сияқты админдер артынан түзету үшін уақыт пен күшті құртамыз. Егер шынымен де жаны ашар болсаңыз, мақаладарды әрлеп, толықтырып, сапасын жақсартуға болады. Талай админ мен қатысушы солай жұмыс жасап жатыр. Сіз әлі тіпті үлгіні дұрыс қолдана алмайсыз, ''актриса'' деген үлгіні қойдыңыз ба? Болмаса, соны жасаңыз. Сау бол! [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 00:17, 2026 ж. наурыздың 27 (+05) :::::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] Басқа қатысушылар да AutoWikiBrowser пайдаланып жүр ғой тәжірибе аз болса да. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:21, 2026 ж. наурыздың 27 (+05) ::::::::Басқа админдерден сұраңыз, менің жауабым жоқ. Қандай қатысушылар? тізімін көрсетіп берсеңіз [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 00:24, 2026 ж. наурыздың 27 (+05) :::::::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] Zscout370 осы қатысушы егер қателеспесем. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:31, 2026 ж. наурыздың 27 (+05) ::::::::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] рұқсат бересіз бе өтініш [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:13, 2026 ж. наурыздың 27 (+05) :::::::::::Берілмейді. Тіпті оны менде айттым, саған тәжірибе жинау керек. Талқылау аяқталды. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:15, 2026 ж. наурыздың 27 (+05) {{жабық-соңы}} == Айдос Ғалымов туралы мақала == Сәлеметсіз бе! Инкубаторға Айдос Ғалымов туралы толық мақала енгіздім. Тексеріп, негізгі бетке көшіруге көмектесесіз бе? Рақмет! [[Қатысушы:QazPaluan|QazPaluan]] ([[Қатысушы талқылауы:QazPaluan|талқылау]]) 23:25, 2026 ж. сәуірдің 2 (+05) == Жедел жою туралы == ''Анна Александровна Немченко'' мақаласы орыс уикида жоқ, бірақ ағылшын уикипедиясында бар. Маңыздылығы онша төмен емес. //- [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 12:06, 2026 ж. сәуірдің 4 (+05) :Қазуики оқырмандарына қандай маңыздылығы бар екен? --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 00:22, 2026 ж. сәуірдің 6 (+05) == Мақаламдағы қателік == @[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] кеш жарық! [[Дженнифер Лоуренс]] менің мақалам еді ол мақалада қателіктер бар ма? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 18:24, 2026 ж. сәуірдің 9 (+05) :Кристиан Бекйл, Крис Эванс сияқты мақалаларды қарап көріңіз. Әрине ол жерде мәліметтер ескірген, мысал ретінде көруге болады [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 23:49, 2026 ж. сәуірдің 9 (+05) == үлгі == Сәлеметсіз бе! Мына 3 үлгіні өңдеу үшін аша аласыз ба: Үлгі:Кино, Үлгі:Тұлға және Үлгі:Кинематограф [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 22:15, 2026 ж. сәуірдің 13 (+05) :Дайын [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 22:20, 2026 ж. сәуірдің 13 (+05) == Шегіндіру == @[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] кеш жарық! Өңдемені шегіндіру үшін рұқсаты керек пе? Жалпы айтып жатқаным. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 20:53, 2026 ж. сәуірдің 17 (+05) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:06, 2026 ж. сәуірдің 29 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30472432 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == CEE MEETING 2026 == Кеш жарық. [https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC/%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80#TheNomadEditor_(Muzaffar_Turgunov) CEE MEETING 2026] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 19:07, 2026 ж. мамырдың 20 (+05) == Алтын Орда дәуіріндегі тұрақжайлар == Елде Алтын Орданың мұрасын жаңғырту үдерісі қарқыынды дамып жатқанда, сен оған қатысты мақалаларды жойып жатқаның қалай болды??? --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 23:52, 2026 ж. мамырдың 26 (+05) :Қандай мақаланы жойдым? @[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]]. Тізімін көрсетіп бер, қалпына келтірейін, әлде басқа админ болуы да мүмкін [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 21:17, 2026 ж. мамырдың 27 (+05) :: [[Алтын Орда дәуіріндегі тұрақжайлар]] --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 21:38, 2026 ж. мамырдың 29 (+05) :::''І Хәріполла'' мырза жоюға ұсыныпты, дубликат деп. Өте қырағы екенсің) ''Алтын Орда тарихы, Қазақстан тарихын'' осылай жаңартып, толықтырып жіберсең жақсы болар еді. Өңдеу санын 100 асыруға үлкен мүмкіндік бар [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 21:28, 2026 ж. мамырдың 30 (+05) :::: Басқа қатысушының өңдемелер санында не шатағың бар??? Бұл бір. Екіншіден, мақала аттары ұқсас болса, жоя бересің ба, бұл қайдан шыққан ереже? Жалпы тарихи кезеңге бір мақала арналса, сол заманның тұрақжайлар тізімі туралы тағы бір мақала болса, бір жерің тарыла ма? --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 23:39, 2026 ж. маусымның 1 (+05) :::::кішкене этиканы ұсиауды өтінемін. Бірінші жазған сұрақтарға сәл назар аударсаң. Сен, қалай болды деп, ауыз екі стильде жазуды доғару керек. Тағы осылай қайталанса, дөрекілік үшін бұғаттауға кетеді. Жазу мәнерің тура алдында бір шатақ кісінің стиліне ұқсайды. Жауабымды түсінбедің, І Хәріполла деген қатысушы дубликат деп ЖЖ ұсыныпты, содан жойылды. Сенің маған аяқ асты қызығушылық танытқанынан, жасаған өңдеулерге назар аудардым. Енді неге басқа мақалаларды ретке келтірмеске, мысалы сол Алтын Орда [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 00:11, 2026 ж. маусымның 3 (+05) ::::::Ойыбай, енді „Сен“ деген сөзден қорықсаң, онда саған ештеңе де жазбай-ақ қояйын. Нәзік жандарға тиісетін адам емеспін. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 00:36, 2026 ж. маусымның 7 (+05) :::::::Аман бол, тағы бір біртүрлі адамдар. Базардан келесіздер өзі? [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 23:11, 2026 ж. маусымның 7 (+05) == Мақалаларды рұқсатсыз жою == Неліктен менің жоба мақалаларымды қайтадан жойдыңыз? [[Қатысушы:Programman|Programman]] ([[Қатысушы талқылауы:Programman|талқылау]]) 01:30, 2026 ж. маусымның 24 (+05) :Мақалаларды қалпына келтіріңіз! [[Қатысушы:Programman|Programman]] ([[Қатысушы талқылауы:Programman|талқылау]]) 01:33, 2026 ж. маусымның 24 (+05) ::'''Қандай мақала!''' @[[Қатысушы:Programman|Programman]] [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 23:08, 2026 ж. маусымның 26 (+05) :::Меннің жеке кеңістігімдегі парақшаларды неге кетіре бересіз?! [[Қатысушы:Programman|Programman]] ([[Қатысушы талқылауы:Programman|талқылау]]) 23:59, 2026 ж. маусымның 26 (+05) ::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] [[Қатысушы:Programman|Programman]] ([[Қатысушы талқылауы:Programman|талқылау]]) 23:59, 2026 ж. маусымның 26 (+05) :::::@[[Қатысушы:Programman|Programman]] күні мен уақытын, таба алмадым. [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 20:48, 2026 ж. маусымның 28 (+05) ::::::21/06/2026 02:29 [[Қатысушы:Programman|Programman]] ([[Қатысушы талқылауы:Programman|талқылау]]) 01:15, 2026 ж. маусымның 29 (+05) :::::::Қалпына келді [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 23:48, 2026 ж. шілденің 1 (+05) == Администраторды сайлау == Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау|мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:19, 2026 ж. шілденің 3 (+05) == Уикикпедия талаптарына сай қалай мақала жазамыз == Сәлеметсіз бе, Kasymov! Мен қазақша Уикипедияға мақала жазып жүрген жаңа қатысушымын. Сізден бір мәселеге қатысты кеңес сұрағым келеді. Мен дайындап жатқан мақала Уикипедия талаптарына толық сәйкес болуы үшін қандай тұстарын жақсартуым керек екенін айтып, бағыт-бағдар бере аласыз ба? Уақытыңыз болса, пікіріңіз бен кеңестеріңізді қуана қабылдаймын. Алдын ала көп рақмет! [[Қатысушы:Мадикино|Мадикино]] ([[Қатысушы талқылауы:Мадикино|талқылау]]) 19:09, 2026 ж. шілденің 14 (+05) :Сәлеметсіз бе! Өзіңіз қызыққан тақырыптарды бастауға болады, мысал ретінде таңдаулы немесе жақсы мақалаларды оқып қарасаңыз болады. [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 17:50, 2026 ж. шілденің 17 (+05) == Жоюға ұсыныс== Ассалаумағалейкүм! <s>Атырау облысындағы жоғалған отбасы</s> деген мақала жай ғана жаңалық қой. Оны жояйықшы№һ. --[[Қатысушы:Nurislam 93|Nurislam 93]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurislam 93|талқылау]]) 07:51, 2026 ж. шілденің 20 (+05) *Негізі энциклопедиялық мақала емес...--[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 12:11, 2026 ж. шілденің 20 (+05) :Жақсы == Бирма боксы федерациясы мақаласына қатысты. == Қайырлы күн. [[Республикалық Бирма боксы федерациясы]] осы мақаланы тексеріп беріңізші. Алдын ала рахмет айтамын. Balaburgem 15:31, 2026 ж. қыркүйектің 16 (+05) == Сурешілер == Сәлеметсіз бе, Kasymov! Аубакирова Анар Дәулетбековна туралы мақала бойынша жазып отырмын. Мақаладағы персоналдар туралы соңғы мәліметтер — Мәдениет басқармасының бұйрығы негізінде Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері музейінен алынған ресми деректер. Егер мақалаға қосымша деректер немесе авторитетті дереккөздер (АИ) қосу қажет болса, қандай талаптар бар екенін айтып жіберсеңіз, міндетті түрде толықтырамыз. Мақаланы жоймауыңызды сұраймын. Қолдауыңыз бен көмегіңізге рақмет! [[Қатысушы:Вилюс М|Вилюс М]] ([[Қатысушы талқылауы:Вилюс М|талқылау]]) 10:52, 2026 ж. қыркүйектің 25 (+05) :Кеш жарық! Жаңа мақалаларды уикипедия талабына сай жазсаңыз дұрыс юолар еді. 5 минут сайын дайын нәрсені көшіріп салып жатырсыз, үлгілер, санаттар қолдану керек еді [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 22:50, 2026 ж. қыркүйектің 27 (+05) :Маған суретшілер туралы 15 мақала жариялау керек. Олардың жұмыстары Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері музейінде сақтаулы. Текст дайын, сілтемелер мен фотосуреттер бар болғандықтан, оларды әр 5 минут сайын жариялап отырмын... Тағы қандай ережелерді орындау қажет? [[Қатысушы:Вилюс М|Вилюс М]] ([[Қатысушы талқылауы:Вилюс М|талқылау]]) 23:01, 2026 ж. қыркүйектің 27 (+05) ::Абай Құнанбайұлы, Эрнест Хемингуэй мақалалары қалай жазылғанына мән беріңіз. Сіз осыларды асығып жазып кетесіз, ертең оқырман сіздің дүниеңізді оқиды. Мақала сапалы әрі әдемі болған дұрыс [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 23:12, 2026 ж. қыркүйектің 27 (+05) == сурет музейі және суретшілер == Мақалалардағы суретшілер туралы барлық өмірбаяндық және шығармашылық мәліметтер — Мәдениет басқармасының бұйрығы негізінде Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері музейінің ресми қорынан және архивтік құжаттарынан алынған. Барлық суретшілер музей қорымен және ресми экспозициялармен тікелей байланысты. [[Қатысушы:Вилюс М|Вилюс М]] ([[Қатысушы талқылауы:Вилюс М|талқылау]]) 10:54, 2026 ж. қыркүйектің 25 (+05) :Жаңадан басталған мақалаларды жоймауды өтінемін. Олар уақыт өте келе барлық ережелерге сәйкес жетілдіріледі. Кемшіліктерді анықтап, жақсарту үшін бұл мақалалардың қалуы маңызды. Жыл соңына дейін олардың барлығы талапқа сай ретке келтіріледі. Түсіністік білдіргеніңіз үшін алдын ала алғысымды білдіремін. [[Қатысушы:Вилюс М|Вилюс М]] ([[Қатысушы талқылауы:Вилюс М|талқылау]]) 23:01, 2026 ж. қыркүйектің 30 (+05) == Әбді Омаров мақаласы туралы == Қайырлы күн! Мақаладағы дереккөздер тізімі қате болып шығып тұр, қалай жөндеуге болады? [[Әбді Омаров]] [[Қатысушы:Yessentaikyzy|Yessentaikyzy]] ([[Қатысушы талқылауы:Yessentaikyzy|талқылау]]) 15:22, 2026 ж. қыркүйектің 25 (+05) == О восстановлении статьи [[Борис Георгиевич Перчаткин]] == Здравствуйте. Стюард Johannnes89 удалил эту статью как некорректный машинный перевод, при том, что Вы редактировали этот перевод. Прошу посмотреть удалённую версию статьи, оценить, в достаточной ли мере переработан текст, и если текст статьи будет сочтён переработанным в достаточной мере, восстановить эту статью. [[Қатысушы:Asorev|Asorev]] ([[Қатысушы талқылауы:Asorev|талқылау]]) 10:18, 2026 ж. қазанның 9 (+05) :You keep interpreting users making small edits to the article as "someone reviewed my article" – that's simply not what you can expect on most wikis. That's what many users pointed out in the discussion at [[:m:Steward requests/Miscellaneous#Using AI to Translate Wikipedia Articles]] about your table and precisely the reason why I proceeded to delete the article across small wikis as a result of that discussion. As proven by other users already [https://meta.wikimedia.org/wiki/Steward_requests/Miscellaneous#c-JavaHurricane-20261003134000-JavaHurricane-20261001094400] your AI is clearly not suitable to create unreviewed translations for 100+ languages – especially given that you don't even make it transparent to local wikis that it's an unreviewed AI translation which is an unacceptable risk to smaller wikis [https://www.technologyreview.com/2025/09/25/1124005/ai-wikipedia-vulnerable-languages-doom-spiral/]. More than 20+ admins on large wikis like Arabic, Chinese or Italian also decided to delete the article (some before I did the deletions on small wikis, others after my deletions [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q122828312&action=history&date-range-to=&tagfilter=client-automatic-update&offset=&limit=250]). [[Қатысушы:Johannnes89|Johannnes89]] ([[Қатысушы талқылауы:Johannnes89|талқылау]]) 22:16, 2026 ж. қазанның 9 (+05) ::Administrators on four wikis (afwiki, azwiki, bawiki and ttwiki) reviewed the situation and made their own independent decisions to restore the article. [[Қатысушы:Asorev|Asorev]] ([[Қатысушы талқылауы:Asorev|талқылау]]) 09:26, 2026 ж. қазанның 12 (+05) == Сұрақ == Сәлеметсіз бе! «TAS GROUP» мақаласы бойынша өтініш: оны өңдеп, ережелерге сәйкес қайта жазу үшін менің қараламама (Қатысушы:Chris.geek.trend/Қаралама) қайтарып бере аласыз ба? Рақмет! [[Қатысушы:Chris.geek.trend|Chris.geek.trend]] ([[Қатысушы талқылауы:Chris.geek.trend|талқылау]]) 18:30, 2026 ж. қазанның 9 (+05) :Кеш жарық! Мақалаңыз жарнамаға ұқсайды [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 22:19, 2026 ж. қазанның 11 (+05) == Саламатсызба? Вьетнам қалалары туралы жазған мақалаларымды жойыпсыз. Оны орыс уикипедиясынан аударған болатынмын. == Негізі менің мақалаларымда қандай кемшілік барын түсіндіріп кетіңізші [[Қатысушы:Акмарал Абдрашидовна|Акмарал Абдрашидовна]] ([[Қатысушы талқылауы:Акмарал Абдрашидовна|талқылау]]) 10:00, 2026 ж. қазанның 29 (+05) :Сәлеметсіз бе! Сізге ескертуге ұмытып кетіптім. Сіз сол орыс тілінен аудара салып, ары қарай қазақ тіліне бейімдемейді екенсіз. Сол тілдің 100 көшірмесі не пайда? Ресейдің бізге қандай қатысыс бар, қателеспесем тіпті мақаланың атауына орыс тілің дереккөздері көрсетілген. Бізде қазақ тілінде осылай аталады деген сілтемелер болу керек. Соңғысы 1 ақ рет өңдегенсіз, яғни ешқандай күш пен ойды жұмсағанға ұқсайсыз, санаттары мен үлгілері дұрыс қойылмаған [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 21:54, 2026 ж. қазанның 31 (+05) ::Ааа, жарайды. Кешірім сұраймын, кемшіліктерді жоюға тырысамын. [[Қатысушы:Акмарал Абдрашидовна|Акмарал Абдрашидовна]] ([[Қатысушы талқылауы:Акмарал Абдрашидовна|талқылау]]) 11:13, 2026 ж. қарашаның 2 (+05) ::Негізі менің ойымша, сол қалалар туралы қазақ контингенті оқыса, қызық болар деген ой болды менде. [[Қатысушы:Акмарал Абдрашидовна|Акмарал Абдрашидовна]] ([[Қатысушы талқылауы:Акмарал Абдрашидовна|талқылау]]) 11:15, 2026 ж. қарашаның 2 (+05) == Сәлеметсіз бе! == Сәлеметсіз бе! 2026 жылғы 28 қазанда «Серік Сағынтай» мақаласы жойылғанын байқадым. Жою журналында нақты себеп толық көрсетілмеген. Мақаланың қандай талаптарға сәйкес келмегенін түсіндіріп, оны түзету үшін қалпына келтіру мүмкіндігін қарастыруыңызды сұраймын. Қажет болған жағдайда мақалаға тәуелсіз дереккөздер қосып, Уикипедия талаптарына сәйкес өңдеуге дайынмын. Рақмет! [[Арнайы:Үлесі/~2026-57616-14|~2026-57616-14]] ([[Қатысушы талқылауы:~2026-57616-14|talk]]) 10:44, 2026 ж. қазанның 29 (+05) == Қазақ баспасөзінің тарихы == Мына мақаланы жоюдың себебі қандай??? --[[Қатысушы:Nurislam 93|Nurislam 93]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurislam 93|талқылау]]) 10:56, 2026 ж. қазанның 31 (+05) Қазақстан туралы мақалаларды жойғанның орнына дамытпайсыз ба??? --[[Қатысушы:Nurislam 93|Nurislam 93]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurislam 93|талқылау]]) 12:31, 2026 ж. қарашаның 3 (+05) == Cәлеметсіз бе! == Cәлеметсіз бе! 2026 жылғы 28 қазанда «Серік Сағынтай» мақаласы жойылғанын байқадым. Жою журналында нақты себеп толық көрсетілмеген. Мақаланың қандай талаптарға сәйкес келмегенін түсіндіріп, оны түзету үшін қалпына келтіру мүмкіндігін қарастыруыңызды сұраймын. Қажет болған жағдайда мақалаға тәуелсіз дереккөздер қосып, Уикипедия талаптарына сәйкес өңдеуге дайынмын. Рақмет! [[Қатысушы:Қарағанды обл. тіл басқармасы|Қарағанды обл. тіл басқармасы]] ([[Қатысушы талқылауы:Қарағанды обл. тіл басқармасы|талқылау]]) 10:22, 2026 ж. қарашаның 2 (+05) 3h3o4tq0gpk4h96qpcngxqnfrxs9zx5 Маан қаласы 0 137914 3690685 1784821 2026-11-03T10:39:30Z Wikuiser 172895 /* */ 3690685 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Маан |шынайы атауы = {{lang-ar|مَعان}} |сурет = Ma,an - panoramio.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Иордания |елтаңба = |ту = Flag of Greater Ma'an Municipality.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = 120px |lat_dir = N |lat_deg = 30 |lat_min = 11 |lat_sec = 6 |lon_dir = E |lon_deg = 35 |lon_min = 44 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Мухафаза |аймағы = Маан (мухафаза) |кестедегі аймақ = Маан |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэрі |басшысы = Акрам Крейшан |құрылған уақыты = 1898 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 7,5 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 41 055 |санақ жылы = 2015 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2 |DST = |телефон коды = +(962)3 |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Ma'an |сайты = {{URL|https://www.maan.gov.jo/}} |сайт тілі = }} '''Маан қаласы''' ({{lang-ar|مَعان}}) – [[Иордания]]ның оңтүстігіндегі [[қала]] және Маан мухафазының [[әкімшілік]] орталығы. Халық саны 41 055 адам (2015 жылғы халық санағы бойынша).<ref>{{cite web|url=http://www.dos.gov.jo/dos_home_a/main/population/census2015/No_of_pop_depand_on_GOV.pdf|title=The General Census - 2015 |publisher=Халық статистикасы департаменті}}</ref> Маан жеріндегі қоныстар Набатей патшалығының кезінен бері болған. Қаланың аты [[Абхазия]]дағы немесе [[Үндістан]]ның штаттарындағы әулеттің атына байланысты болуы мүмкін. Қазіргі таңда Маанда екі негізгі әулет бар: біріншісі – әл-Хеджазин (Сауд Арабиясындағы Хиджаздан), екіншісі – әл-Шамин (Сириядан). Елдің оңтүстік аймағындағы сауда орталығы. Қалада [[темекі]] мен [[мата]] өнімдерін шығаратын өнеркәсіп орындары бар. ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Иордания қалалары‎]] aqi0u2voj9os6rqdugbw4pjzplc8ay3 3690687 3690685 2026-11-03T10:39:49Z Wikuiser 172895 3690687 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Маан |шынайы атауы = {{lang-ar|مَعان}} |сурет = Ma,an - panoramio.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Иордания |елтаңба = |ту = Flag of Greater Ma'an Municipality.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = 120px |lat_dir = N |lat_deg = 30 |lat_min = 11 |lat_sec = 6 |lon_dir = E |lon_deg = 35 |lon_min = 44 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Мухафаза |аймағы = Маан (мухафаза) |кестедегі аймақ = Маан |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэрі |басшысы = Акрам Крейшан |құрылған уақыты = 1898 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 7,5 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 41 055 |санақ жылы = 2015 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2 |DST = |телефон коды = +(962)3 |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Ma'an |сайты = {{URL|https://www.maan.gov.jo/}} |сайт тілі = }} '''Маан қаласы''' ({{lang-ar|مَعان}}) – [[Иордания]]ның оңтүстігіндегі [[қала]] және Маан мухафазының [[әкімшілік]] орталығы. Халық саны 41 055 адам (2015 жылғы халық санағы бойынша).<ref>{{cite web|url=http://www.dos.gov.jo/dos_home_a/main/population/census2015/No_of_pop_depand_on_GOV.pdf|title=The General Census - 2015 |publisher=Халық статистикасы департаменті}}</ref> Маан жеріндегі қоныстар Набатей патшалығының кезінен бері болған. Қаланың аты [[Абхазия]]дағы немесе [[Үндістан]]ның штаттарындағы әулеттің атына байланысты болуы мүмкін. Қазіргі таңда Маанда екі негізгі әулет бар: біріншісі – әл-Хеджазин (Сауд Арабиясындағы Хиджаздан), екіншісі – әл-Шамин (Сириядан). Елдің оңтүстік аймағындағы сауда орталығы. Қалада [[темекі]] мен [[мата]] өнімдерін шығаратын өнеркәсіп орындары бар. ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:Иордания қалалары‎]] fk1fmowagmssdexmbhfkctv96leyqkq Ауызекі сөйлеу тілінің стилі 0 155422 3690519 3621999 2026-11-03T05:56:03Z Мухаметқали 187935 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 3690519 wikitext text/x-wiki '''Ауызекі сөйлеу стилі''' — 1. Тілдің негізгі қызметі қарым-қатынас жасау қызметінің жүзеге асуына байланысты. <ref>Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. — Алматы: "ҚазАқпарат", 2009, 1-т. ISBN 978-601-03-0070-57.</ref>. Бұл өте кең таралған функционалды стиль. Тұрмыста, отбасыда, өндірістегі бейресми қатынастарда адамдардың еркін қарым-қатынас жасау саласын қамтамасыз етеді. Ауызекі сөйлеу стилі өте функционалды стильдерге, әсіресе олардың ауызекі түрлеріне ықпал жасайды: баяндама, дәріс, пікірталас т.б. 2. Ауызекі сөйлеу стилі өзіндік ерекшеліктерін жасайтын айрықша белгісі жағдайға байланысты сөйлеу мәнері, эмоцияға қарай тілдік бірліктерін қолдану өзгешелігі болады. Бұл ерекшелігі ең алдымен, ондағы [[лексика-фразеология]] байқалады; а) ауызекі сөйлеу стилі диалогқа құрылады. Қатысушы екі адам. [[Интонация]] ерекше қызмет атқарады. Сөйлеу тілінің тағы бір ерекшеліті монолог (бір кісінің сөзі көпшілік алдында сөйлеу, баяндама, дәріс, консультация); ә) Ауызекі сөйлеу стилі ерекшеліктерінің екінші түрі онын [[эмоция]]<nowiki/>лылығы, өйткені айтушы өз эмоциясын сол сөздің аясына сыйғызуға тырысады. Мыс., "Көбірек сөйлеп кетті" (бәсендеу түрі, бірақ эмоция сезіледі), "Мылжыңдап кеттің ғой!" (эмоцияның қатаң түрі); б) Ауызекі сөйлеу стилі әдеби кейіпкердің сөйлеу ерекшелігі мен мінезін таныту үшін ол өмір сүрген ортадағы жергілікті диалект сөздерді стильдік мақсатта әдеби қолданады; в) Ауызекі сөйлеу стилінде қыстырма, қаратпа, одағай сөздер жиі қолданылады. Мыс., "Айналайын-ау, сені түсінеді деп айтып отырмын". Сондай-ақ, сыйлау, құрметтеу, кішірейту, еркелету амал-тәсілдері көбірек пайдаланылады; г) Ауызекі сөйлеу стилі тілдің көркемдегіш бейнелеуші тәсілдері де қолданылады (теңеу, эпитет, гипербола). Мыс., "Өгіздей біреу алдымнан шыға келді"; т) Ауызекі сөйлеу стилі басқа стильдерден өзгешелігі мен ерекшелігі, ең алдымен синтаксистен [[сөйлем]] құрылысынан байқалады. Стильдің бұл түрінде сұраулы, лепті сөйлемдер катысады. [[Диалог]]ке құрылады. Ауызекі сөйлеу тілінің стилі ой көбіне автоматты түрде (аяқастынан) дайындықсыз айтылады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақ тілі]] [[Санат:Қазақ тілінің стильдері]] jbqicd3smseseadgif4ypmv4q8rv30t 3690548 3690519 2026-11-03T06:38:41Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Мухаметқали|Мухаметқали]] ([[User talk:Мухаметқали|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3621999 wikitext text/x-wiki '''Ауызекі сөйлеу стилі''' — 1. Тілдің негізгі қызметі қарым-қатынас жасау қызметінің жүзеге асуына байланысты. <ref>Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. — Алматы: "ҚазАқпарат", 2009, 1-т. ISBN 978-601-03-0070-57.</ref>. Бұл өте кең таралған функционалды стиль. Тұрмыста, отбасыда, өндірістегі бейресми қатынастарда адамдардың еркін қарым-қатынас жасау саласын қамтамасыз етеді. Ауызекі сөйлеу стилі өте функционалды стильдерге, әсіресе олардың ауызекі түрлеріне ықпал жасайды: баяндама, дәріс, пікірталас т.б. 2. Ауызекі сөйлеу стилі өзіндік ерекшеліктерін жасайтын айрықша белгісі жағдайға байланысты сөйлеу мәнері, эмоцияға қарай тілдік бірліктерін қолдану өзгешелігі болады. Бұл ерекшелігі ең алдымен, ондағы [[лексика-фразеология]] байқалады; а) ауызекі сөйлеу стилі диалогқа құрылады. Қатысушы екі адам. [[Интонация]] ерекше қызмет атқарады. Сөйлеу тілінің тағы бір ерекшеліті монолог (бір кісінің сөзі көпшілік алдында сөйлеу, баяндама, дәріс, консультация); ә) Ауызекі сөйлеу стилі ерекшеліктерінің екінші түрі онын эмоциялылығы, өйткені айтушы өз эмоциясын сол сөздің аясына сыйғызуға тырысады. Мыс., "Көбірек сөйлеп кетті" (бәсендеу түрі, бірақ эмоция сезіледі), "Мылжыңдап кеттің ғой!" (эмоцияның қатаң түрі); б) Ауызекі сөйлеу стилі әдеби кейіпкердің сөйлеу ерекшелігі мен мінезін таныту үшін ол өмір сүрген ортадағы жергілікті диалект сөздерді стильдік мақсатта әдеби қолданады; в) Ауызекі сөйлеу стилінде қыстырма, қаратпа, одағай сөздер жиі қолданылады. Мыс., "Айналайын-ау, сені түсінеді деп айтып отырмын". Сондай-ақ, сыйлау, құрметтеу, кішірейту, еркелету амал-тәсілдері көбірек пайдаланылады; г) Ауызекі сөйлеу стилі тілдің көркемдегіш бейнелеуші тәсілдері де қолданылады (теңеу, эпитет, гипербола). Мыс., "Өгіздей біреу алдымнан шыға келді"; т) Ауызекі сөйлеу стилі басқа стильдерден өзгешелігі мен ерекшелігі, ең алдымен синтаксистен сөйлем құрылысынан байқалады. Стильдің бұл түрінде сұраулы, лепті сөйлемдер катысады. [[Диалог]]ке құрылады. Ауызекі сөйлеу тілінің стилі ой көбіне автоматты түрде (аяқастынан) дайындықсыз айтылады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақ тілі]] [[Санат:Қазақ тілінің стильдері]] peh6hoqzutde87fd71crqtww1jpww2z Әйел еңбегі 0 187128 3690532 3533484 2026-11-03T06:25:36Z Мухаметқали 187935 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 3690532 wikitext text/x-wiki '''Әйел еңбегі''' - [[әйел]]дердің [[өндіріс]] процесіне қатысуы.<ref name="source1">Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7</ref><ref name="source2">Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Экология және табиғат қорғау / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайынов. – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5</ref> Оның сипаты мен формасы қоғамдық құрылысқа байланысты. Қанаушылық қоғамның қайсысында болсын [[әйел]] екі жақты қаналады. [[Капитализм]] дамуы кезінде [[әйел]]дерді [[өндіріс]]ке тарту артады. Бұл олардың [[экономика]]лық дербестігіне жол ашады, алайда осы прогресшіл процестің өзі буржуазиялық қоғамда терең қайшылықта жүзеге асады. [[Гендерлік теңсіздік|Әйелдердің теңсіздігін]] пайдалана отырып, [[буржуазия]] еркектер [[еңбек|еңбег]]іне қарағанда [[әйел]] [[еңбек|еңбегіне]] [[Ақы|ақыны]] аз төлеу арқылы әйел жұмысшыларды қанау саясатын жүргізеді. АҚШ-та машина жасау өнеркәсібінде еркектермен бірдей істеген жұмысшы әйелдерге еңбек ақы 20% кем төленеді. Әсіресе негр әйелдерінің халі мүшкіл. [[1947]] ж. негр әйелдерінің еңбек ақысы ақ нәсілді әйел еңбек ақысының 34,5%-ы немесе ақ нәсілді еркектің еңбек ақысының 18%-ы болды. Әйелдер еңбегін қорлау барлық капиталист елге тән. [[Франция]]да әйелдердің сағаттық тарифтік нарқы еркектер атқарған сондай жұмыстағы еңбек нарқының 50-60%-ы мөлшеріндей. Ал [[Норвегия]] әйелдер еркек еңбек ақысының 60-65%-ын, [[Швеция]]да 70%-ын, [[Швейцария]]да 61-65%-тейін алады. [[Әйел]]дер еңбегінің жағдайы әсіресе отар және тәуелді елдерде өте ауыр, оған ақы төлеу мөлшері де төмен болды.<br /> Бүкіл дүние жүзілік кәсіпшілер одағы федерациясының инициативасымен тең еңбегі үшін [[әйел]]дерге еркектермен бір мөлшерде ақы төлеу туралы мәселе [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]]-да қаралды ([[1948]]). Оған қатысқан капиталист елдердің көпшілігінің қарсылық жасауы салдарынан әйелдердің экономикалық тең құқылық жөніндегі негізгі принцип өз шешісін таппады. Капитализм тұсында әйелдер еңбегін қанауды әшкерелей отырып, марксизм-ленинизм оны қоғамдық өндірісте қолданудың прогресшілдігін құптайды және буржуазиялық «теоретиктердің» әйел үлесі от басы, ошақ қасы, бала өсіру деген уағыздарына үзілді-кесілді қарсы шығады. Әйелдер еңбегінің прогресшіл мәні әйелдердің қоғамдық өндіріске кеңінен тартылуында, олардың [[қоғам]] өміріне белсене қатысуында. Капитализм тұсында әйелдер еңбегінің бұл прогресшілдігі сөзсіз антогонистік форма алады. Капиталист кәсіпорындарында әйелдер еңбегін жүгенсіз қанау еңбекші әйелдер тарапынан үзілді-кесілді [[Қарсылық|қарсылыққа]] кездеседі. [[Капитализм]] жойылғанда ғана әйелдер бостандық, әйелдер еңбегі жаңа мазмұн алады, оның прогресшілдігі айқындала түседі. [[File:Zetkin luxemburg1910.jpg|thumb|350px|[[1910]] ж.]] Социалист революяцияның жеңісі [[әйел]]дер еңбегін өндіріс пен [[мәдениет]]тің барлық саласында жемісті пайдалануға жол ашты. <br /> «[[КСРО]]-да [[әйел]]ге шаруашылық, [[мемлекет]]тік, мәдениет және қоғамдық-саяси өмірдің барлық саласында бірдей тең құқық беріледі» [[(КСРО]] конституциясы 125 бап). Социалистік шаруашылықта әйелдердің еңбегін тиімді қолдану-социализмнің капитализмнен артықшылығының бір белгісі. Елімізде әйелдердің еңбегін қоғамдық өндіріске көптен қатыстыру, біріншіден халық шаруашылығының қаулап дамуын жұмыс күшімен қамтамасыз етсе екінішден әйелдер бостандығын, олардың еркектерімен теңесуінің эконосик негізі әрі отбасының жаңа социалистік формасын құрудың негізі болады. Социалистік өндіріс әдісі әйелдердің еңбегі туралы мәселені жаңаша шешуге мүмкіндік туғызады. [[КСРО]]-да капиталистік қоғаммен салыстырғанда әйелдердің еңбегін халық шаруашылығының барлық саласында жоспарлы бөлінеді. Социалистік қоғамда әйелдер атқарған жұмысына еркекетерммен бірдей ақы алады, білім алуына жол ашық, денсаулығы қорғаулы, мамандығы арттырылады, басшы қызметке жоғарылытады, тұрмыс жағдайы үздіксіз жақсартылып тұрады. КСРО-да жоғары білімді барлық мамандардың жартысына жуығы әйелдер. Одақ бойынша 464 мың әйел дәріге (72%), 1657 мың әйел мұғалім (71%) болып, істейді. Светтік әйелдер басқару ісіне белсене қатысады. Мысалы 1966 жылғы өткен сайлауда 425 әйел (28%) КСРО Жоғарғы советіне депутаттқа сайланды. 1971 жылы одақтас және автономикалық республикалардың жоғарғы советтіне сайланған депутаттардың 36,4% жергілікті советтерге депутаттардаң 45,8% әйелдер. Бүгінгі қазақ әйелдері түгел сауатты, қоғамның еркекетермен терезесі тең мүшесі. «Екі жылдың ішінде Совет өкіметі [[Еуропа]]ның ең артта қалған елдерінің бірінде әйелді азат ету үшін оны күшті жыныспен теңгеру үшін бүкіл дүние жүзінің алдыңғы қатарлы білімді, республиканың бәрі жабылып 130 жыл ішінде істемеген ісін істеді» деген ұлы көсем сөзінің мысалын бұрын қанауда езгіде болған әйелдерінің бүгінгі тамаша өмірінен айқын көруе болады. Қазақстан ғылыми мекемелері мен оқу орындарында 52 әйел ғылыми докторы, 1370 әйел ғылыми кандидаты жұмыс істейді. Қазақстанда 18 әйел КСРО жоғарғы советінің (1970 жылы), 170 әйел Қазақ ССР Жоғарғы советінің (1971жылы) және 5028 (45%) [[әйел]] жергілікті жердің депутаты болды. Совет үкіметі [[әйел]]дердің қажырлы [[еңбек|еңбегін]] жоғары бағалайды. КСРО-да 91 әйел – Совет Одағының Батыры, 3925 әйел – Социалист Еңбек Ері. Қазақстанда 115 мың әйел Совет Одағының ордендері және медальдарымен марапатталған, 2 әйел – Совет Одағының батыры, 187 әйел – Социалист Еңбек Ері. Қазақстан әйелдері республиканың шаруашылық, мәдени, қоғамдық және саяси өміріне белсене қатысады. Оны әйелдердің республика халық шаруашылық салаларында жұмыс істеуінен айқын көреміз. Совет мемлекеті әйелдердің қоғамдық өндіріске кеңінен қатыстыра отырып, олардың денсаулығын қорғауға үлкен қамқорлық жасайды, жұмысының қауіпсіздігін қамтамасыз етеді. Өндірісті механикаландыру, автоматтандыру нәтижесінде әйелдер еңбегі қолданылатын мамандықтар көбейді. Әйелдер организмінің өзгешелектеріне байланысты олар ауыр және денсаулығына зиянды өндірісте жұмыс істеуден босатылды, кейбір өндіріс саласында оларға ерекше жағдайлар жасалды, [[КСРО]] Министр Советінің «Әйелдерді ауыл шаруашылығының күрделі мамандықтарды қажет ететін жұмысына көбірек қатынастыру туралы» қаулысында ([[1969]]) ауыл шаруашылығының күрделі машиналарын меңгеретін әйелдерге еңбек нормасы 10% төмендетілді және қосымша демалыс уақыты 12 күнге ұзартылды. [[Жұмыс]] орындарында [[әйел]]дерге арналған бөлмелер бар, үй шаруасын жеңілдету мақсатымен тұрмыстық қызмет көрсететін ұйымдардың атқаратын жұмыс түрі молйдаы, балалар бақшасы мен яслилері үздіксіз көбейтіліп келеді. Екі қабат және жас балалы әйелдерге көптеген жеңілдіктер жасалып, олардың қоғамдық еңбектен қол үзбеуіне жағдай туғызылды. [[Социализм]] елдерінде [[әйел]]дердің теңсіздік жағдайын жою және әйелдер еңбегін жеңілдету, оларды қоғамдық еңбекке кеңінен қатыстыру жөніндегі шаралар көптен жүргізіліп келеді.<ref name="source3">“Қазақ Совет Энциклопедиясы”, ІІ том</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} [[Санат:Әйелдер]] [[Санат:Әлеуметтік философия]] [[Санат:Еңбек]] [[Санат:Саяси философия]] [[Санат:Экономикалық терминдер]] 39jre9jrlzb8decbh38gezjazxgs4y2 3690540 3690532 2026-11-03T06:37:11Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Мухаметқали|Мухаметқали]] ([[User talk:Мухаметқали|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды 3146135 wikitext text/x-wiki '''Әйел еңбегі''' - [[әйел]]дердің [[өндіріс]] процесіне қатысуы.<ref name="source1">Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7</ref><ref name="source2">Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Экология және табиғат қорғау / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайынов. – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5</ref> Оның сипаты мен формасы қоғамдық құрылысқа байланысты. Қанаушылық қоғамның қайсысында болсын [[әйел]] екі жақты қаналады. [[Капитализм]] дамуы кезінде [[әйел]]дерді [[өндіріс]]ке тарту артады. Бұл олардың [[экономика]]лық дербестігіне жол ашады, алайда осы прогресшіл процестің өзі буржуазиялық қоғамда терең қайшылықта жүзеге асады. [[Гендерлік теңсіздік|Әйелдердің теңсіздігін]] пайдалана отырып, [[буржуазия]] еркектер [[еңбек|еңбег]]іне қарағанда [[әйел]] [[еңбек|еңбегіне]] [[Ақы|ақыны]] аз төлеу арқылы әйел жұмысшыларды қанау саясатын жүргізеді. АҚШ-та машина жасау өнеркәсібінде еркектермен бірдей істеген жұмысшы әйелдерге еңбек ақы 20% кем төленеді. Әсіресе негр әйелдерінің халі мүшкіл. [[1947]] ж. негр әйелдерінің еңбек ақысы ақ нәсілді әйел еңбек ақысының 34,5%-ы немесе ақ нәсілді еркектің еңбек ақысының 18%-ы болды. Әйелдер еңбегін қорлау барлық капиталист елге тән. [[Франция]]да әйелдердің сағаттық тарифтік нарқы еркектер атқарған сондай жұмыстағы еңбек нарқының 50-60%-ы мөлшеріндей. Ал Норвегия әйелдер еркек еңбек ақысының 60-65%-ын, [[Швеция]]да 70%-ын, [[Швейцария]]да 61-65%-тейін алады. [[Әйел]]дер еңбегінің жағдайы әсіресе отар және тәуелді елдерде өте ауыр, оған ақы төлеу мөлшері де төмен болды.<br /> Бүкіл дүние жүзілік кәсіпшілер одағы федерациясының инициативасымен тең еңбегі үшін [[әйел]]дерге еркектермен бір мөлшерде ақы төлеу туралы мәселе [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]]-да қаралды ([[1948]]). Оған қатысқан капиталист елдердің көпшілігінің қарсылық жасауы салдарынан әйелдердің экономикалық тең құқылық жөніндегі негізгі принцип өз шешісін таппады. Капитализм тұсында әйелдер еңбегін қанауды әшкерелей отырып, марксизм-ленинизм оны қоғамдық өндірісте қолданудың прогресшілдігін құптайды және буржуазиялық «теоретиктердің» әйел үлесі от басы, ошақ қасы, бала өсіру деген уағыздарына үзілді-кесілді қарсы шығады. Әйелдер еңбегінің прогресшіл мәні әйелдердің қоғамдық өндіріске кеңінен тартылуында, олардың қоғам өміріне белсене қатысуында. Капитализм тұсында әйелдер еңбегінің бұл прогресшілдігі сөзсіз антогонистік форма алады. Капиталист кәсіпорындарында әйелдер еңбегін жүгенсіз қанау еңбекші әйелдер тарапынан үзілді-кесілді [[Қарсылық|қарсылыққа]] кездеседі. [[Капитализм]] жойылғанда ғана әйелдер бостандық, әйелдер еңбегі жаңа мазмұн алады, оның прогресшілдігі айқындала түседі. [[File:Zetkin luxemburg1910.jpg|thumb|350px|[[1910]] ж.]] Социалист революяцияның жеңісі [[әйел]]дер еңбегін өндіріс пен [[мәдениет]]тің барлық саласында жемісті пайдалануға жол ашты. <br /> «[[КСРО]]-да [[әйел]]ге шаруашылық, [[мемлекет]]тік, мәдениет және қоғамдық-саяси өмірдің барлық саласында бірдей тең құқық беріледі» [[(КСРО]] конституциясы 125 бап). Социалистік шаруашылықта әйелдердің еңбегін тиімді қолдану-социализмнің капитализмнен артықшылығының бір белгісі. Елімізде әйелдердің еңбегін қоғамдық өндіріске көптен қатыстыру, біріншіден халық шаруашылығының қаулап дамуын жұмыс күшімен қамтамасыз етсе екінішден әйелдер бостандығын, олардың еркектерімен теңесуінің эконосик негізі әрі отбасының жаңа социалистік формасын құрудың негізі болады. Социалистік өндіріс әдісі әйелдердің еңбегі туралы мәселені жаңаша шешуге мүмкіндік туғызады. [[КСРО]]-да капиталистік қоғаммен салыстырғанда әйелдердің еңбегін халық шаруашылығының барлық саласында жоспарлы бөлінеді. Социалистік қоғамда әйелдер атқарған жұмысына еркекетерммен бірдей ақы алады, білім алуына жол ашық, денсаулығы қорғаулы, мамандығы арттырылады, басшы қызметке жоғарылытады, тұрмыс жағдайы үздіксіз жақсартылып тұрады. КСРО-да жоғары білімді барлық мамандардың жартысына жуығы әйелдер. Одақ бойынша 464 мың әйел дәріге (72%), 1657 мың әйел мұғалім (71%) болып, істейді. Светтік әйелдер басқару ісіне белсене қатысады. Мысалы 1966 жылғы өткен сайлауда 425 әйел (28%) КСРО Жоғарғы советіне депутаттқа сайланды. 1971 жылы одақтас және автономикалық республикалардың жоғарғы советтіне сайланған депутаттардың 36,4% жергілікті советтерге депутаттардаң 45,8% әйелдер. Бүгінгі қазақ әйелдері түгел сауатты, қоғамның еркекетермен терезесі тең мүшесі. «Екі жылдың ішінде Совет өкіметі [[Еуропа]]ның ең артта қалған елдерінің бірінде әйелді азат ету үшін оны күшті жыныспен теңгеру үшін бүкіл дүние жүзінің алдыңғы қатарлы білімді, республиканың бәрі жабылып 130 жыл ішінде істемеген ісін істеді» деген ұлы көсем сөзінің мысалын бұрын қанауда езгіде болған әйелдерінің бүгінгі тамаша өмірінен айқын көруе болады. Қазақстан ғылыми мекемелері мен оқу орындарында 52 әйел ғылыми докторы, 1370 әйел ғылыми кандидаты жұмыс істейді. Қазақстанда 18 әйел КСРО жоғарғы советінің (1970 жылы), 170 әйел Қазақ ССР Жоғарғы советінің (1971жылы) және 5028 (45%) [[әйел]] жергілікті жердің депутаты болды. Совет үкіметі [[әйел]]дердің қажырлы [[еңбек|еңбегін]] жоғары бағалайды. КСРО-да 91 әйел – Совет Одағының Батыры, 3925 әйел – Социалист Еңбек Ері. Қазақстанда 115 мың әйел Совет Одағының ордендері және медальдарымен марапатталған, 2 әйел – Совет Одағының батыры, 187 әйел – Социалист Еңбек Ері. Қазақстан әйелдері республиканың шаруашылық, мәдени, қоғамдық және саяси өміріне белсене қатысады. Оны әйелдердің республика халық шаруашылық салаларында жұмыс істеуінен айқын көреміз. Совет мемлекеті әйелдердің қоғамдық өндіріске кеңінен қатыстыра отырып, олардың денсаулығын қорғауға үлкен қамқорлық жасайды, жұмысының қауіпсіздігін қамтамасыз етеді. Өндірісті механикаландыру, автоматтандыру нәтижесінде әйелдер еңбегі қолданылатын мамандықтар көбейді. Әйелдер организмінің өзгешелектеріне байланысты олар ауыр және денсаулығына зиянды өндірісте жұмыс істеуден босатылды, кейбір өндіріс саласында оларға ерекше жағдайлар жасалды, [[КСРО]] Министр Советінің «Әйелдерді ауыл шаруашылығының күрделі мамандықтарды қажет ететін жұмысына көбірек қатынастыру туралы» қаулысында ([[1969]]) ауыл шаруашылығының күрделі машиналарын меңгеретін әйелдерге еңбек нормасы 10% төмендетілді және қосымша демалыс уақыты 12 күнге ұзартылды. [[Жұмыс]] орындарында [[әйел]]дерге арналған бөлмелер бар, үй шаруасын жеңілдету мақсатымен тұрмыстық қызмет көрсететін ұйымдардың атқаратын жұмыс түрі молйдаы, балалар бақшасы мен яслилері үздіксіз көбейтіліп келеді. Екі қабат және жас балалы әйелдерге көптеген жеңілдіктер жасалып, олардың қоғамдық еңбектен қол үзбеуіне жағдай туғызылды. [[Социализм]] елдерінде [[әйел]]дердің теңсіздік жағдайын жою және әйелдер еңбегін жеңілдету, оларды қоғамдық еңбекке кеңінен қатыстыру жөніндегі шаралар көптен жүргізіліп келеді.<ref name="source3">“Қазақ Совет Энциклопедиясы”, ІІ том</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} [[Санат:Әйелдер]] [[Санат:Әлеуметтік философия]] [[Санат:Еңбек]] [[Санат:Саяси философия]] [[Санат:Экономикалық терминдер]] k2a5miqeiwm4i8ba36ehlmva238hmqq Жак Рогге 0 192082 3690312 1984006 2026-11-02T15:20:59Z Wikuiser 172895 /* */ 3690312 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Жак Рогге |Шынайы есімі = Jacques Rogge |Сурет =14-01-10-tbh-263-jacques-rogge.jpg |Сурет ені =180px |Сурет атауы = [[Сурет:Olympic flag.svg|22px]] Халықаралық олимпиада комитетінің төрағасы |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 1.05.1942 |Туған жері = [[Гент]], [[Бельгия]] |Мансабы = |Азаматтығы = {{BEL}} |Ұлты = |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} [[Граф]] '''Жак Рогге''' ({{lang-nl|Jacques Rogge}}; [[1 мамыр]] [[1942]], [[Гент]], [[Бельгия]]) — қазіргі кездегі [[Халықаралық олимпиада комитеті]]нің төрағасы. == Өмірбаяны == [[Гент]] қаласында дүниеге келген. Мансабы — [[Ортопедия|ортопедиялық]] [[хирург]]. Спортшы: [[желкенді спорт]]пен профессионалды түрде шұғылданған, [[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 1968|1968]], [[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 1972|1972]] және [[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 1976|1976]] жылғы [[Жазғы Олимпиада ойындары]]на қатысқан. [[Бельгия]]ның регбиден құрама командасында ойнаған. [[Граф]] атағына ие. {{ХОК президенттері}} [[Санат:Бельгия тұлғалары]] [[Санат:Олимпиада ойындары]] ac8j14f9sibmls4gldirvcifkgdxw2g 3690313 3690312 2026-11-02T15:24:02Z Wikuiser 172895 /* */ 3690313 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Жак Рогге |Шынайы есімі = Jacques Rogge |Сурет =14-01-10-tbh-263-jacques-rogge.jpg |Сурет ені =180px |Сурет атауы = [[Сурет:Olympic flag.svg|22px]] Халықаралық олимпиада комитетінің төрағасы |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 1.05.1942 |Туған жері = [[Гент]], Бельгия |Мансабы = |Азаматтығы = {{BEL}} |Ұлты = |Қайтыс болған күні = 29.08.2021 |Қайтыс болған жері = [[Дейнзе]], Бельгия |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} [[Граф]] '''Жак Рогге''' ({{lang-nl|Jacques Rogge}}; 1 мамыр 1942 – 29 тамыз 2021) — қазіргі кездегі [[Халықаралық олимпиада комитеті]]нің төрағасы. == Өмірбаяны == [[Гент]] қаласында дүниеге келген. Мансабы — [[Ортопедия|ортопедиялық]] [[хирург]]. Спортшы: [[желкенді спорт]]пен профессионалды түрде шұғылданған, [[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 1968|1968]], [[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 1972|1972]] және [[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 1976|1976]] жылғы [[Жазғы Олимпиада ойындары]]на қатысқан. [[Бельгия]]ның регбиден құрама командасында ойнаған. [[Граф]] атағына ие. {{ХОК президенттері}} [[Санат:Бельгия тұлғалары]] [[Санат:Олимпиада ойындары]] lgrytiypgjbh16rqhfyt7s5b90z2wb4 3690318 3690313 2026-11-02T15:48:32Z Wikuiser 172895 /* */ 3690318 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Жак Рогге |Шынайы есімі = Jacques Rogge |Сурет =14-01-10-tbh-263-jacques-rogge.jpg |Сурет ені =180px |Сурет атауы = [[Сурет:Olympic flag.svg|22px]] Халықаралық олимпиада комитетінің төрағасы |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 1.05.1942 |Туған жері = [[Гент]], Бельгия |Мансабы = |Азаматтығы = {{BEL}} |Ұлты = |Қайтыс болған күні = 29.08.2021 |Қайтыс болған жері = [[Дейнзе]], Бельгия |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} [[Граф]] '''Жак Рогге''' ({{lang-nl|Jacques Rogge}}; 1 мамыр 1942 – 29 тамыз 2021) — Бельгиялық спорт администратор, бұрынғы спортшы және дәрігер. 2001 жылдан 2013 жылға дейін [[Халықаралық Олимпиада комитеті]]нің сегізінші президенті қызметін атқарған. == Өмірбаяны == [[Гент]] қаласында дүниеге келген. Мансабы — [[Ортопедия|ортопедиялық]] [[хирург]]. Спортшы: [[желкенді спорт]]пен профессионалды түрде шұғылданған, [[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 1968|1968]], [[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 1972|1972]] және [[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 1976|1976]] жылғы [[Жазғы Олимпиада ойындары]]на қатысқан. [[Бельгия]]ның регбиден құрама командасында ойнаған. [[Граф]] атағына ие. {{ХОК президенттері}} [[Санат:Бельгия тұлғалары]] [[Санат:Олимпиада ойындары]] grh7l3k8skh6thcs693jaytw9u7o5ci 1928 жылғы партия-кеңес қызметкерлерін тұтқындау толқыны 0 198249 3690646 3567939 2026-11-03T09:04:59Z Sewrax 187823 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|2|0 */ 3690646 wikitext text/x-wiki '''1928 жылғы партия-кеңес қызметкерлерін тұтқындау толқыны''' 1928 жылғы қарашаның ортасында [[Маңғыстау]] және басқа бірқатар аудандардың партия-кеңес қызметкерлерін тұтқындау толқыны басталды. Т. Әлниязов, сонымен бірге бұрын патшалық биліктің жергілікті аппаратында қызмет еткен бірқатар адамдар, сондай-ақ бұрынғы аудандық атқару комитеттерінің төрағалары Ш. Үсембаев, К. Құлшаров және басқалары тұтқындалды. Тұтқындалғандардың арасында 11 коммунист, оның ішінде округтік партия конференцияларының делегаттары да болды. Оларды тұтқынға алуға 1928 жылғы 2 қарашаға қараған түнде, Песчаный шығанағы маңында тұрған кеме бортынан ҚазОАК мүшесі, округтік атқару комитеті төрағасының орынбасары [[Шабден Ералиев]]тің белгісіз жағдайда жоқ болып кетуі түрткі болды.<ref name="Сонда">Сонда.</ref>. Оның жоқ болып кетуі жазатайым жағдайдан да болуы мүмкін еді: сол бір төтенше түнде жанына серік ертпей палубаға жалғыз шығуы, содан қайтып оралмауы құпия күйінде қалған. Қастандықпен әдейі өлтірілген деген күдікпен қылмыстық іс қозғалды. ОГПУ органдары БК(б)П Қазолкомның табанды қолдауымен кінәліні іздей бастады. Ералиевтің денесі теңізден тек бір жыл өткеннен кейін ғана табылады. Мерзім, турасын айту керек, бірталай. Бұл арада, сот-медициналық экспертазаның қолдан өлтірілген деген қорытындысы, сол кездегі жоғары билік ойынан шығу үшін жасалған деген жорамал айтылды. Сөйтіп ОГПУ органдарының «байлардың, саудагерлердің, патша үкіметінің бұрынғы қызметшілерінің және бұрынғы Адай округіндегі кеңес қызметкерлерінің контрреволюциялық ұйымдары туралы» аты шулы іс қозғауына сылтау табылды. 1930 жылдың тамызында, іс бойынша тергеу аяқталуға жақындаған кезде, Адай округі таратылды және оның барлық аудандары, Ойыл мен Табын аудандарынан басқа, Гурьев округіне, ал аталған екі аудан Ақтөбе округіне берілді. Бұл хабарды халық, әсіресе партия-кеңес органдарының қызметкерлері теріс қабылдады. Енді түбек тұрғындары дербестіктен айырылады және өздерінің тіршілік мәселелері Гурьевте шешілетін болады деген қауіп шағымдар мен үндеулердің қаптап кетуіне әкеп соқтырды. Халықтың қарсылығы отырған жерін тастап көшуіне, көтерілісші жасақтарға қосылуға ұласты, ал олардың саны милиция және ОГПУ органдарының жедел мәліметтері бойынша 50-ден асып кетті. Кейбір қарақшылар бұл жағдайды пайдаланып қалды, мысалы, К. Қосжанов пен К. Қожахметов басқарған топтар қылмыстық әрекеттер негізінде туындап, олар бірнеше жыл бойы ұрлықпен және кісі өлтірумен айналысты.<ref name="Сонда, 2-п">Сонда, 2-п.</ref>. Ауыр материалдық жағдайлар, қыр желкеге мініп алған қорқыту мен қудалаулар ірі қарсылық ошақтарының тууына әкеп соқтырды, сонымен қатар халықты Түркіменстанға және одан әрі көшуге мәжбүр етті. Сол жылдары әлдекімдер айналысқа қосып жіберген «Адайды құтқару — адайдың өз қолында» деген тіркес іс жүзінде өңір халқының қайсыбір оқшаулануға ұмтылысын емес, керісінше, мемлекеттің өзі өз азаматтарын шыңнан құлауға саналы түрде жеткізген оқиғалар мәнін айқын бейнелейді. Соған қарамастан, осы мән-жайды ОГПУ органдары пайдаланды: Әлниязов, сондай-ақ бұрынғы аудан басшылары Үсембаев, Құлшаров және басқалары бірқатар саяси кінәлармен бірге «Сопы» және «Адайды құтқару тобы» бөлімшелерімен қоса «Ақбота» атты жасырын контрреволюциялық ұйым құрғаны үшін айыпталды. Сонымен бірге оларға халықты Түркіменстан мен Ауғанстанға көшуге үгіттеді деген айып тағылды. 1930 жылғы 9 қазанда қылмыстық іс бойынша айыпталған 70 адамның 61-і ОГПУ-дың «үштігіне» берілді (9-ы тергеу аяқталғанға дейін түрмеде қайтыс болды). Қорытындысында олардың 21-іне ату үкімі берілді, қалғандары әртүрлі мерзімге сотталды.<ref>Сонда. Алматыда орналасқан қазақ ұлттық дивизионының әскери құрамы ОГПУ-дың отрядтарымен бірге Созақтағы, Сарысудағы, Қарақұмдағы, Ырғыздағы көтерілістерді және Адай көтерілісін басуға қатысты. Қазақстанның чекистік-партиялық басшылығы республиканың түкпір-түкпіріндегі шаруалар көтерілістері мен толқуларын басуда қазақ ұлтынан тұратын қызыл армия бөлімдерін кеңінен пайдаланды. ҚР ҮКК мұрағаты, №1 мұрағат, 158-т.,1 т., 123-133-п.</ref>. Алайда тұтқындау осыдан кейін де тоқталған жоқ. 1930 жылдың басында Александров қамалының тұтқындар үйінде отырғандардың саны 200-ден асты. [[1931 жыл]]дың 14 сәуіріне қараған түнде олар күзетшілерді қарусыздандырып, қаладан шығып кетті. Олар радиостанцияны және ОГПУ-дың аудандық аппаратын басып алу жоспарларын жүзеге асыра алмады. Мұның бәрі бас көтеруші топтардың іс-қимылдарын барынша белсенді түрде жүргізіп, оңтүстікке қарай жаппай көшуіне түрткі болды. 1930 жылдың соңына қарай көтеріліс округтің барлық бес ауданын қамтыды. Келесі жылдың көктемінде басталған ашаршылық және азық-түлік дайындау науқаны жекелеген топтардың ірі отрядқа бірігуіне және Түркіменстан жаққа қарай қозғалуға мәжбүр етті. Бұл ретте жергілікті билік өкілдері мен белсенділер оларды қуып жетіп қайтарды және бірқатар жағдайларда көздерін жоя отырып, мүліктері мен дайындау пункттеріндегі малдарын айдап әкетті. Мәселен, Жылықосын ауданындағы шаруалар толқынын Нұрғали Күттегенов басқарды. 1931 жылдың наурызында Байзхыл және Үшқу деген жерлерде тұтқындалған шаруалардың кезекті тобын босатып, ол өз ауылын көшуге үгіттеді. Оған Доссор ауданының У. Ершұраев басқартан тұрғындары келіп қосылды. Округтің солтүстік бөлігі көтерілістің ірі ошағына айналды. 1931 жылдың наурыз айында мұнда қарсылық көрсетуші шашыраған топтардың басын біріктіріп, Ойыл ауданындағы № 19 ауылдың тұрғындары Б. Шоланов пен К. Ембердиев және К. Шененовтер 1 500 шаруашылықты Түркіменстан жағына қарай көшуді ұйымдастырды. Оған Табын ауданының Құлшар Қожбанов басқарған ауылының адамдары да қосылды. [[1931 жыл]]ғы сәуірде Қайнар деген жерде адай-майлан, адай-кенже, адай-абыз, адай-мамыр, адай-түркімен руларының ақсақалдары бас қосып, Боқмаш Шолановты өздерінің көшбасшысы етіп сайлады. У. Баяділов, X. Төлегенов, К. Өтегенов, А. Шомғұлов және К. Ембердиев оның кеңесшілері болды. Осы кезде ОГПУ органдары коммунарлардың көмегімен көтерілісшілерге қарсы белсенді шаралар жүргізді. Алайда олардың саны аз отрядтары көтерілісшілердің жауынгер тобына қарсы тұра алмады. Сондықтан Шоланов және олардың адамдары жиі жеңіске жетіп отырды. Мәселен, Боздақ деген жерде ұзаққа созылған атыстан кейін Шоланов басқарған көтерілісшілер ОГПУ отрядың Иманқара кәсіпшілігіне қарай шегінуге мәжбүр етті. Бір күннен кейін, 1931 жылғы 15 сәуірде кәсіпшілік маңында көтерілісшілер ОГПУ отрядына тағы да шабуыл жасады. Алайда жақсы бекінген және мықтап қаруланған отряд шабуылға тойтарыс берді. Шығынға ұшыраған Шоланов Қанжыға деген жерге шегінді. Тек 1931 жылғы 20 сәуірде тұрақты әскер құрамы келгеннен кейін ғана округтің осы бөлігіндегі көтерілісті баса алды. 834 адам қолға түсті. Шолановтың өзі 18 сарбазымен қашып құтылды. Алайда екі ай өткеннен соң ол өзінің тобымен бірге Актөбе округінің Қобда ауданында ұсталды. Шоланов көтерілісіне байланысты кейін 500-ден астам адам ОГПУ «үштігінің» сотына тартылды.<ref>Сонда. №6 мүрағат, 103-п., 2—2-п.</ref>. 1929-1930 жылдарды тұтас алғанда Адай округінде бүлікті және қарсылық білдірушілердің жергілікті ошақтарын басу жөніндегі операциялар тұрақты түрде жүргізілді. Бірақ бүган ОГПУ-дың жергілікті органдарының күші жетпеді және көмекке әлсін-әлсін әскер шақырып отырды. 1929 жылғы наурызда-ақ Александров қамалына К. Қосжановтың көтерілісшілер тобын басу үшін Дағыстаннан Сумбатов басқарған қызылармияшылар дивизионы шақырылған болатын. 1931 жылғы 14сәуірде Каспий арқылы жарты аралға тағы да, енді Закавказье шекаралық округінің басқарма бастығы сол Сумбатов басқарған біріктірілген әскер отряды жедел жеткізілді. Осында ОГПУ-дың 24-полк командирінің орынбасары Оглоды басқарған ірі отряд та келіп жетті. Воронежский басқарган тағы бір отряд Саратовтан шұғыл түрде осында жіберілді. ОГПУ-дың 68-дивизионы да Гурьвтен автокөлікпен шығады. Оның іс-қимылына теңізден «Атарбеков» күзет кемесі оқ жаудырып көмек көрсетті. Адай округіндегі көтерілісті басуға армия құрамдарының 32 бөлімшесі мен ОГПУ әскерлері әкелінді, олардың жеке құрамында 1000-нан астам адам болды. Оларға Гурьевтен, Ойылдан және Александров қамалынан 200 коммунар көмектесті. Сөйтіп округтің бүкіл аумағы әскери отрядтармен бақыланды. Оқиғаның одан кейінгі барысы көрсеткендей, іс жүзінде округ аумағына осыншама әскер әкелудің соншалық қажеттілігі де болған жоқ еді. Түбектегі жағдай Қарақұмдағы жағдайға ұқсас болып шықты, мұнда да әскери отрядтар қаруланған «банды құрамаларының» орнына бұл жолы да негізінен қарусыз адамдармен қақтығысты. Мысалы, Сумбатовтың отрядына: «Маңғыстау ауданында іс-қимыл жүргізсін, кездескен жекелеген банды топтарының көзін жойсын, осындағы көші-қонның жолын кессін» деген нақты тапсырма берілді. Осыған дейін, Сумбатовтың отряды келген кезде Маңғыстау ауданының барлық ауылдары, біреуінен басқасы, Түркімен жағына көшуді бастап кеткен болатын. Сұмбатовтың отряды оларды күшпен ғана тоқтатып, кейін қайтуға мәжбүрледі. Жекелеген қарулы топтарды жойып, көшуді уақытша тоқтағаннан кейін отряд 1931 жылғы 20 мамырда кері шақырылды. БК(б)П Қазөлком мен Қазақстанның үкіметі нақты шаралар қабылдау және халықты тыныштандыру үшін Маңғыстауға КазОАК-нің мүшесі, республиканың Ағарту халық комиссары Сейтқали Мендешовті жедел іс-сапарға жіберді. Алайда қанша әрекеттенгенмен, ол мұндай өте күрделі мәселені шеше алмады. Оның бүкіл қызметі, барлы органдар мен кеңес қызметкерлері сияқты адай көтерілісін басу, көші-қонды тоқтатуға бағытталды да, болып жатқан қарсылықтың себебіне көңіл болінбеді. Қазақстан үкіметінің өкілі ретіндегі қызметінің сипатын оған Исаев пен Голощекин берген мынадай нұсқауға қарап бағалауға болады: «Александров қамалы. Құпия. ОГПУ уәкілі Мендешевке. Сіздің жауапкершілігіңізбен, жергілікті нақты жағдайға орай, қажеттілік туған жағдайда Сізге үкімет атынан халыққа үндеу тастауға рұқсат етіледі. Үндеуде партия мен үкіметтін еңбекші халыққа көмек көрсету жөніндегі саясаты, оның таптық сипаты жергілікті жерде бүліншілікті, оның ішінде елдің көшуін ұйымдастырушылар болып табылатын байлар мен молдалардын және олардың жақтастары ұрандарының саяси мәні айқын көрсетілуі тиіс. Үндеуде мемлекеттік азық-түлік дайындауға, бар мүмкіндікті жұмылдыру және т.б. мәселелерде келісімпаздыққа ешқашан жол берілмесін. Көтерілісшілерге басшыларын ұстап беру туралы мәселе қатаң қойылсын».<ref name="Сонда"/>. Көтерілістің және көшіп-қонудың себептерін жоюдың орнына өкімет бірінші кезекте оның басшыларын анықтауға күш салды. Бірақ жазалау операцияларының күшейгеніне қарамастан, халықтың қарсылығы одан әрі жалғаса түсті. Жазалаушылармен кездесіп қалудан қашқақтай отырып, ауылдар көзге түспейтін айналма жолдармен бәрібір көшіп кетіп жатты. Жаздың бас кезінде Үстіртте және Маңғыстау түбегінің оңтүстік бөлігінде Ойыл, Табын, Жылықос және Доссор аудандарынан көшіп келген көптеген шаруашылықтар әжептәуір көлемде жиналып қалды. ОГПУ деректері бойынша олардың саны 12мыңнан 15 мың адамға дейін жетті. Қарапайым қарумен қаруланған, қарауылшылары бар бытыраңқы топтар Қарақалпақстан мен Түркіменстанға қарай үдере көшуін тоқтатпады, ақыры одан әрі шекарадан асып кетті. Александров қамалының өзінде жағдай өте ширығып тұрған еді. Жоғарыда атап көрсетілгендей, сәуірде жергілікті түрмеде отырған 200 тұтқын күзетшіні қарусыздандырып, көтерілісшілерге келіп қосылған болатын. Көшіп бара жатқандар мен олардың қарулы топтары қаланы басып алуға бірнеше қайтара әрекет жасады. 29 және 30 мамырда, одан кейін 4 маусымда қарулы топтар (негізінен бар қаруы оншақты шиті мылтық болса да) қалаға шабуыл жасады, алайда жергілікті күзет пен қазылар мияшылардың жаудыртан отынан сон кері шегінді. Ал 1931 жылғы 23 маусымда көтерілісшілер М. Сапақовтың, Ж. Исатаевтың және У. Қарабатыровтың басшылығымен Бозашы түбегінің жаталауын бойлай Александров қамалына келіп кірді және ондаты ОГПУ әскерінің 60 жауынгерімен және 40 коммунармен шайқасты. Аудандық кеңсені, банкті ала алматан және қару-жараққа қолы жетпеген олар жергілікті Шикізатодаты (Живсоюз) кеңсесі орналасқан үйді өртеді, өйткені мал және басқа ауыл шаруашылығы өнімдерін дайындау жөніндегі нұсқаулар мен жоспарлар, олардың пікірінше, осы мекемеден шытады деп есептеді. Шабуылшылар тек сегіз сағаттан кейін ғана қаланы тастап шықты. Содан соң Ақсұңқар, Саура және Долгий аралдарындағы шаруашылықтарды тонап, далада жазалау шараларын өткізіп жүрген ОГПУ-дың 68-дивизионына жасаған шабуылы сәтсіз шығып, Үстірт асып кетті. 1931 жылғы 27 шілдеде көтерілісшілер тобы (Жұматай Үсеновтің басшылығымен) қалаға қайтара шабуыл жасады. Осы оқиғадан кейін үкімет Бакуден тағы әскер шақырды.<ref name="Сонда, 2-п"/>. Бірақ бұл жолы [[Баку]] отрядына тек аудан орталығын және радиусы 50 шақырымдай маңын күзету және көшіп-қонушылардың ісіне араласпау жүктелді.<ref>Ералиев Шәбден (1898-02.11.1928) - Ақмола облысының Сарысу болысы, №1 ауылында дүниеге келген. Түркістанда Кеңес өкіметін орнатуға белсене қатысқан, 1919 жылдан РК(б)П мүшесі. 1919 жылы В. Қуйбышевтің айтуымен Түркістан майданы саяси басқармасының инспекторы болып тағайындалған. 1920 жылдары милиция қатарында қызмет еткен, кейін партия-кеңес қызметіне ауысқан.КазОАК аппаратында еңбек еткен. 1928 жылы Адай округтік атқару комитетіне қызметке жіберілген.</ref>. ==Жазалау операциясының жалғасуы== Жазалау операциялары Маңғыстау түбегінде және Үстіртте 1931 жылдың күзіне дейін жалғасты. Армия бөлімшелері тарапынан да шығын болды. Көтерілісшілердің Александров қамалына жасаған шабуылын тойтару кезінде 30 адам өлді.<ref>КР ОММ, 5-к., 21-т., 41-іс, 65-69-п.</ref>. Басқа ұрыстарда, әсіресе далалық қақтығыстарда мұндай шығын болмаған еді. Жақсы қаруланған армия бөлімшелеріне қарсы ұрыс салған қарусыз шаруалардың тағдыры онсыз да белгілі еді. Соған қарамастан, кейбір кездерде олар ерлікпен табанды қарсылық көрсетті. Мысалы, [[1931 жыл]]ғы 24 маусымда [[Үстірт]]тегі Босаға деген жерде ұрыс басталып, ол он сағаттан астам уақытқа созылды. Мырзағалы Танымбаевтың 400 адамнан тұратын көтерілісшілер отряды қондырғылы пулеметтер орнатылган автомашиналарға мінген [[армия]]шылар командасымен шайқасып, оларды шеңбер жасап қорғануға мәжбүр етті. Қолайлы биіктікті басып алып, окопқа бекінген олар тактикалық тұрғыдан ойластырылгған шабуыл ұйымдастырды. 60-100 адамнан топ-топқа бөлініп, көтерілісшілер 40 адамдық әскерді толықтай қоршауға алды. Тек көмекке қосымша күш келіп жетіп, желке тұстан қысқаннан кейін ғана көтерілісшілер соғыс аланың тастап кетуге мәжбүр болды. Шығынға және Танымбаевтың өлгеніне қарамастан, көтерілісшілер біржола талқандалудан құтылып кетті. Ал ОГПУ органдары кейін де олардың ізіне түсе алмады.<ref>ұкк мұрағаты, 105-т., №13 мүрағат, 41-п; Біраз уакыт өткеннен кейін, 1962 жылы 8 акпанда жэне 1990 жылы 26 сәуірде кылмыскер ретінде ешкандай айыбы болмағандыктан іс кыскартылган.</ref>. 1931 жылғы шілдеде Адай округіне ҚазОАК-нің хатшысы А. Асылбеков іс сапармен келді. Мендешевпен бірге ол үркіншілерге көмек көрсету және шиеленісті бейбіт жолмен шешу үшін бірқатар шараларды жүзеге асырды. Сенек, Сумса деген жерлерде ол үркіншілердің одан әрі көшуін тоқтатуға ішінара көндіре алды. Алайда аштықтың қысуы, адамдардың өлуі және республикадағы бүкіл ауыл тұрғындары жағдайының ауырлығы оларды қауіптен алыс кетуге итермеледі. Жекелеген шағын қарсылық көрсету топтарының іс-қимылы 1930 жылдың ортасына дейін тоқтаған жоқ. # жылғы желтоқсанда БК(б)П өлкелік комитеті ОГПУ-дын Қазақстандағы уәкілетті өкілі Даниловскийдің арнайы ақпаратын тыңдап, Маңғыстау бойынша құрамында ҚАКСР [[Халық]] Комиссарлары Кеңесі төрағасының орынбасары Ү. Құлымбетов, өлкелік комитет хатшысы Рогозин және ҚАКСРОАК-нін хатшысы А. Асылбеков бар Саяси комиссия құру туралы шешім шығарды.<ref>Сонда, 11-п.</ref>.Осы комиссияның қызметі арқасында ауа көшу тоқтатылды, ең бастысы адамдарды туған жерін тастап кетуге мәжбүр еткен бассыздық тыйылды. Халыққа азық-түлік және медициналық көмек көрсетіле бастады. Комиссиямен бірге көтерілісші топтың қалдықтарын басу үшін Алматыдан Қазақ ұлттық полкінің Т. Әлиев баскарған отряды жіберілді.<ref>КР ОММ, 30-к., 7-т., 405-іс, 5-п.</ref>. Осы жердің түлегі ретінде ол халықарасында беделді еді. Осы ретте биліктің өз ішкі есебі де бар еді. Халықтың ауа көшуі мен шаруалар көтерілісті округтің шаруашылығына орасан зор зиян тигізді. Тек Маңғыстау ауданында 1931 жылы көтерілісшілер 41 600-ден астам қой мен ешкіні, 1 200 жылқыны, 900-ге жуық түйені айдап әкетті. Көтерілісшілер шабуылының мемлекеттік мекемелер мен кәсіпорындарға әкелген шығыны 1 миллионға жуық сомды құрады.<ref>КР ОММ, 30-к., 21-т., 60-іс, 120-п.; КР ОММ мүрағаты, №113 мүрағат, 105-т., 27-34-п.</ref>. Айналып келгенде осының бәрі қарапайым халықты сорлатып кетті. Үркіншілік және жазалаушылармен тұрақты қақтығыс малдың негізгі бөлігін шығынға ұшыратты. Бәрі өкіметтің қолына түгелдей өткеннен кейін адамдар енді колхоздарға кіргендердің тағдырымен бөлісуі керек болды. Сонымен бір кезде ауа көшуді ұйымдастырғандар мен бүлікшілерді, бұрынғы байлар мен кулактарды анықтап, тұтқындау басталды. Бұрынғы Адай уезіндегі көтерілісті басудың нәтижесінде, контрреволюциялық қызметі үшін деп аталған айыппен сотталғандарды есептемегенде, толық емес деректер бойынша 800-ден астам адам ОГПУ-дың «үштігінің» сотына берілді. Олардың бір бөлігі атылды, 79 адам түрмеде үкім шығарылғанға дейін қайтыс болды, қалғандары әр түрлі мерзімге жазаланды. # жылғы 5 сәуірде Маңғыстау көтерілісінің (адай көтерілісі) 372 қатысушысы қуғын-сүргінге ұшырады. Көтерілісті ұйымдастырушы және басқарушылар ретінде Боқмаш Шоланов, Қарамырза Ембердиев, Рахмен Боқмашев, Демеген Айтжанов, Қойлыбай Алдасүгіров, Өтебай Жанысов, Қойшығұл Жантілеуов, Демберген Ембердиев, Көбеген Құрманов, Қайсар Қайдағұлов, Әмір Нысанов, Қазақ Шинанов, Көбейсін Қуантаров, Жұмабай Үсенов, Лұқпан Сарықүлов және т.б. атылды.<ref>КР ОММ, 5-к., 21-т, 60-іс, 118-п.</ref>. [[Республика]]дан тыс жердегілердің де жағдайы жақсы болмады. Қазақстан басшылығының мәселенің ізін суытпай оларды кейін қайтару жөніндегі әрекетінен ештеңе шықпады. Барлық жердегі сияқты, 1931 жылғы қарашада Қарақалпақстан аумағында қалған 3 мыңға жуық шаруа шаруашылығының да хал-жағдайы нашар болды. Олар негізінен Шалқар, Табын, Арал, Ойыл және Маңғыстау аудандарынан шыққандар еді. Автономиялық облыс басшыларының өтінішіне қарамастан (бұл кезде Қарқалпақстан тікелей РФКСР құрамына кірді. — авт.) оларды бұрынғы жеріне қайтаруды мүмкіндігі болмады. Құжаттардың бірінде айтылғандай, олардың «басмашыларға тоналып, өзінің астық қоры және өндірістік тауарлары болмай, ештеңемен жабдықталмай... аш-жалаңаш күй кешіп отырғаны мәлім болды.<ref>КР ОММ, 30-к., 21-т., 60-іс, 120-п.</ref>. Осының бәрі біреулерін қалған малдарын жергілікті диқандарға су тегін сатуға, екіншілерін малдарын жаппай сойып алуына мәжбүр етті. Тек осы шаруашылықтарды зерттеген Асылбековтің табанды талап етуінің арқасында 1931 жылғы 25 қарашада БК(б)П Қарақалпақ облыстық комитетінің бюросы «салқын түсуіне, малдың арықтауына, көліктің, киіз үй мен жылы киімнің жоқтығына байланысты қысқы уақытта қазақтардың көшіп-қонуына мүмкіндік жоқ деп есептелсін» деген шешім шығарды. 1932-1933 жылдардағы таламат ашаршылық қазақтардың Қарақалпақстаннан оралу мерзімін ұзартты. Қазақстаннан үркіншілікпен келгендердің уақытша мекеніне айналтан басқа өңірлерде де жағдай осындай болды. Олардың көпшілігі республикадан тыс жерлерде қалып оны екінші отаны ретінде қабылдады. [[Республика]] шекарасынан өтіп кетпекші болған, шекаралас аудандар мен облыстарда тұратын халықтың қасіреті де бұдан аз болған жоқ. 1929-1931 жылдарда шекаралас Алматы облысының Балқаш, Шоқпар, Іле, Енбекші қазақ, Бүйен-Ақсу, Сарқант, Жаркент және Бөрібаев аудандарының, Семей облысының [[Зайсан]], [[Көкпекті]], [[Тарбағатай]], [[Мақаншы]] және басқа аудандардың бүлікші ауылдарының едәуір бөлігі Қытай жеріне өтіп кетті. Елден сырт жерлерге (көбіне Қытайдың оңтүстік-батысына) көтерілісшілер басып алған, сондай-ақ дайындау науқаны мен колхоздарға күштеп біріктіру барысында қудаланған ішкі аудандардың халқы да көшті. Толық емес деректер бойынша, 1930 жылдың басында, яғни шаруалардың толқулары мен көтерілістері жаппай белен алған кезеңде Қазақстан бойынша өзінің бұрынғы тұрғылықты жерінен 281 230 шаруашылық қоныс аударды, оның ішінде 83 мыңы Қытайдың солтүстік-батысы мен Ауғанстанға көшті. Құжаттарға қарағанда осы үркіншілікті кезеңде және одан кейінгі жаппай ашаршылық жылдарында тек қазақ ауылдар ғана емес, қоныс аударып келген орыс деревняларының тұрғындары да қоныс аударған.<ref>КР ОММ мүрагаты, №1 мүрағат, 158-т., 49-іс, 1 т., 12-п.</ref>. Атап айтқанда, осы кезеңде республика аумағынан көшіп кеткен шаруалар шаруашылықтарының саны төмендегідей.<ref>Сонда, №17 мүрағат, 105-т., 3-п.</ref>. Шекаралас аудандарда әскери бөлімшелерінің желісі жиі орналасқандықтан, көтерілісшілер және оларға ілескен халық қиын жағдайда қалды. 1930 жылғы көктемде Алматы округінің Бүйен-[[Ақсу]], [[Сарқант]] және басқа аудандарының шаруалар көтерілісі тек тұрақты әскер бөлімшелерімен ғана емес, әскери әуе күштерінің қолдауымен де басылды. 1930 жылдың басында көтерілісшілер қозғалысы Алматы округінің көпшілік аудандарын қамтыды. Осыған байланысты, әсіресе, Қытаймен шектес аудандарда ірі оқиғалар етек алды. Бүйен-Ақсу, [[Сарқант]], [[Алакөл]], Лепсі, [[Жаркент]], [[Талдықорған]], Октябрь, [[Кеген]], Бөрібаев аудандарының көптеген ауылдары көтерілісшілер айматында қалды. 1930 жылғы ақпан айында №3 ауылдың бұрынғы болысы Бисетай Қылиевтің басқаруымен Бүйен-Ақсу ауданының № 1-4,6-, 12-, 13-ауылдарының 500-ге жуық тұрғындары көтеріліске шықты. Оларды М. Бурханов, Р. Бітібаев, С. Өтегеновтер басқарған Қаратал және Сарқант аудандары ауылдарының тұрғындары қолдады. ОГПУ-дың жедел топтарының ізге түсуіне қиындық келтіретін Ақжал құмына (Қапалдан солтүстік-батысқа қарай 90 шақырым) өтіп, көтерілісшілер әр түрлі рулар өкілдерінен ақсақалдар кеңесін құрды, бұдан ертеректе Қытайға көшіп келген қазақ ауылдарымен байланыс орнатты. Ақсақалдар кеңесінің мақұлдауымен Б. Кылиев жақын мандаты Арасан, Қызылағаш, Ақсу, Абакумов, Қапал ауылдары мен селоларын басып алуды көздеп оған жауынгер топтарын аттандырды. Осындай топтардың бірін көтерілісшілер жетекшісінің бауыры Қалдыбай Қылиев басқарды, ол 1930 жылғы 27 наурызда аудан орталығы Ақсуды ұрыссыз алды. Оған жолшыбай басқа ауылдардың тұрғындары келіп қосылады. Көтерілісшілер Ақсуда ауданның барлық басшыларын, оның ішінде аудандық партия комитетінің хатшысы А. Ибрагимовты (кейін өлтірілді), аудандық атқару комитетінің төрағасы К. Баксинді, судья К. Шымырбековты және басқаларын тұтқындады. Округ орталығымен байланыстың бәрі үзілді. Көтерілісшілер басып алған аудандардағы жағдай күннен-күнге асқына түсті. Сондықтан ОГПУ-дың Қазақстандағы өкілетті уәкілі Даниловский ауданға жедел түрде бірнеше әскер эскадроның, сондай-ақ жұмысшылар мен партия-кеңес белсенділерінен құрылған отряд жіберді. Сонымен бір мезгілде Алматыдан жағдайды барлап қайту тапсырмасымен ұшақтар ұшып шықты.<ref>Әлиев Төлесін Нүрмағамбетүлы (1892-1941) - Красноводскіде дүниеге келген, Қазақстанда Кеңес өкіметін орнатуға және Азамат соғысына қатысқан, 1920 жылдан Компартия мүшесі. Ә. Жангелдиннің отрядына Форт-Александровск мен Үстірт арқылы Ақтөбе майданына қару-жарақ апаруға көмектескен. 1923-1928 жылдары Адай уезінде әскери комиссар және уездік партия комитетінің хатшысы, халық комиссары, «Қосшы» одағының төрағасы қызметтерін атқарған. 1928-1930 жылдары Қарақалпақстанда әскери комиссар, 1931-1933 жылдары қазақ ұлттық полкінің командирі болған.</ref>. Жазалаушылардың шыққаны туралы хабар алған Б. Кылиев: «Біз қанның төгілуіне қарсымыз, қаруларыңызды тапсырыңыздар» деген талаппен халық сотының бұрынғы қызметкері З. Бегишевті жазалаушы отрядпен кездесуге жіберді.<ref>Сонда. №1 мұрағат, 158-т., 49-іс, 1 т., 12-п.</ref>. Алайда арада екі күн өткен соң жазалаушы отряд екі сағатқа созылған ұрыстан кейін көтерілісшілерді Ақсудан қуып тастады.<ref name="Сонда"/>. Б. Қылиев Ақжал құмына шегінді. Сонымен бірге 1930 жылғы 27 наурызда көтерілісшілердің Қожахмет Әділбеков басқарған екінші бір тобы да Сарқант ауданындаты [[Арасан]] селосын ұрыссыз алды. Село тұрғындарының жиналысында көтерілістің басшыларының бірі Кали Мәмбетов: «Кеңес өкіметі халыққа қайыршылық пен аштық әкелді, адамдар өлуде, бүкіл Түркістан көтерілді. Айналамыздың бәрін көтерілісшілер басып алды, бізге қосылтандарыңыз жөн» деп мәлімдеді. Село халқы (негізінен орыстар) бұл үндеуді қызу қолдады. Сол күні кешкілік 200 адам, оның ішінде 20 орыс, Қапал станицасын басып алды. Мұнда олар милиция мен ОГПУ органдары тұтқындаған шаруаларды босатты. Келесі күні жетіп үлгерген жазалаушы отрядпен арада ұрыс болды. Ірі калибрлі пулеметпен атып, бомба тастап әскери авиация көтерілісшілерге әуеден соққы берді. Қатары 400 адамға дейін көбейсе де, көтерілісшілердің кері шегінуіне тура келді.<ref>КР ОММ, 5-к., 21-т., 76-іс, 21-п.</ref>. Көтерілісшілер Абакумов селосына да басып кірді. Ауылдар мен селоларда өкімет органдарының өкілдері мен олардың белсенділерін дайындау науқандары жөніндегі уәкілдерді тұтқындады, ауылдық кеңестер мен колхоздардың құжаттарын өртеді. КазОАК-нің мүшесі К. Буланов, Бүйен-Ақсу аудандық аппаратының қызметкерлері А. Болдақбаев, П. Тарасов және басқалары көтерілісшілердің қолынан қаза тапты. Тек теміржолшы-жұмысшылар мен партия-кеңес белсенділері қатарынан құрылған отрядтардың, сондай-ақ қызылармияшылардың жетіп үлгеруі ғана көтерілісшілер козғалысының одан әрі өрістеуіне мүмкіндік бермеді. Жазалау операцияларын барлау үшін қарусыз адамдарға қарсы әскери ұшақтарды пайдалану да істің он шешілуіне көмектесті. Көтерілісшілер Ақсу-Сарқант жолын ұзақ уақыт бойы өз бақылауында ұстады. 1930 жылғы 27 наурызда Қызылағаш селосында Мүкей Дулатов пен Құдайберген Байдашев басқарған көтерілісшілер (400-ге жуық адам) жергілікті кооператив ғимаратында Жаркенттен жолды күзету үшін келген қызылармияшылар тобын қоршап алды. Кооператив мүшелерімен және жергілікті белсенділермен бірге қызылармияшылар айнала қорғанысқа көшті. Алайда тек шиті мылтықпен ғана қаруланған көтерілісшілер оларды басып ала алмады. Қоршау төрт тәулікке созылды. Ұшқыштардың көтерілісшілерді әуеден пулемет оғымен атқылап, қырғынға ұшыратқанының арқасында қызылармияшылар шабуылға төтеп бере алды. Келесі күні ұшқыштар тағы да екі қайтара көмекке келді. Көп ұзамай атты әскер эскадроны жетіп үлгеріп, олар көтерілісшілерді кері шегінуге мәжбүр етті. Осы ұрысқа қатысқандардың көпшілігі тауға барып жасырынды, кейбірі Б. Кылиевке келіп қосылды. Көтерілісшілердің Бүйен-Ақсу ауданының орталығын, Қапалды, Абакумовты, Қызылағашты және Талдықорғанға іргелес басқа да елді мекендерді басып алуы және тікелей қалаға қауіп төндіруі ОГПУ органдарынан барынша қатал жазалау шараларын қолдануды талап етті. Ескерту ретінде көтеріліске қатысушыларды тұтқындау және ұстау шаралары басталды. 1930 жылғы 11 сәуірде әскери отряд Б. Қылиев пен М. Дулатовтың басшылығымен Ақжал құмы мен Керейқұмда жасырынып жүрген 500 көтерілісшіге қарсы жазалау операциясын бастады. Бірінші күні ұрыста өзінің бір бөлігінен айырылған көтерілісшілер шекараға қарай кетті. Алайда 13 сәуірде соңына түскен эскадрон оларды біржола жоя алмады. Тек 15 сәуірде күшейтілген әскери отряд көтерілісшілерді шекара маңында қуып жетіп, оларды толық талқандады. Көтерілісшілердің көпшілігі ұсталып ОГПУ органдарына тапсырылды. Осы ұрыстарға құрамында ұшқыш В. Каминский, бортмеханик Ф. Литманов және бақылаушы-ұшқыш И. Мазуруктан тұратын ұшақ экипажы қатысып, көтерілісшілердің талқандалуын тездетті. ОГПУ-дың «бандиттерді жоюда сіңірген еңбегі үшін» марапаттауға ұсынылған рапортта атап көрсетілгендей, ұшақ экипажының бірталай уақыт дерлік көтерілісті басуға қатысқаны және шекарадан өтіп кетпек болған көшке әуеден оқ жаудырып, бомбылап, жолын кескендігі баяндалды.<ref>Сонда, 21-п.</ref>. Экипаж мүшелерінің бірі Илья Мазурук кейін челюскиншілерді құтқарғаны үшін алғашқылардын бірі болып [[Кеңес Одағы]]ның Батыры атанды, [[Солтүстік]] полюс пен Антарктидаға жасалған көптеген экспедицияларға қатысты, оған авиация генерал-майоры шені берілді. [[Жетісу]]дың шекаралық аудандарында [[Қытай]]ға көшіп кетумен жалғасқан шаруалар қарсылығы ұзақ уақытқа дейін созылды. Шекарашылар мен тұрақты әскер құрамдарының қатаң бақылауда ұстауына қарамастан шекарадан өтіп кетуге тырысушылық тұрақты сипаталды. Үлкен топтарға бөлініп, малдарын айдап, ауа қашқандар қаншама қиындықпен болса да, бұлар үшін тозаққа айналған республикадан кетуге бар күшін салды. Қалайда құтылып кету үміті асықтырған олар сол бойда шекарашылардың қолынан қаза тапты немесе ОГПУ-дың құрығына ілікті. Мәселен, 1930 жылдың соңында Сейітбаттал Түгелбаев пен Шоқан Елеусізов басқарған көтерілісшілер тобы Қапалды тастап шегінген бойда кеңес-қытай шекарасына беттеді. Жолшыбай оларға Баласаз, Ащыбұлақ, Бүйен және басқа ауылдардың тұрғындары қосылды. Сарытау шатқалындағы қалың қар көшкініне тап болып кідіріп тұрғанда, 4 сәуір күні оларды әскери отряд қуып жетті. Ұрыс жеті сағатқа созылды. 68 адамынан айырылған көтерілісшілер амалсыз берілді. Олардан 28 винтовка, 6517 бас мал алынды. 517 адам тұтқындалып, ОГПУ «үштігінің» сотына берілді, оның 108-і атылды.<ref>қр үкк мұрағаты, №112 мұрағат, 11-іс, 1 т., 22-п.</ref>. Көтерілісшілер үшін қайғылы аяқталған осындай операциялар көп болды. Кейбір аудандарда көтеріліске шыққан шаруалар, егер біз ұйымдасып қимылдасақ жұмысшы-шаруа мемлекеті өзінің бассыздық әрекеттерін тоқтатпады, әділеттілік орнайды деп ойлап, өзін-өзі басқару органдарын кұрып, сол арқылы өкіметке ықпал етуге тырысты. Алматы округі Балқаш ауданының шаруалары осылай істеді. 1930 жылғы 3 сәуірде № 1-3 және 10-ауылдардың колхоздарға күштеп тартуға және астық т.б. азық-түлік пен шикізат түрлері салғыртына наразылық көрсеткен тұрғындары көтеріліске шықты. Салық төлемеген шаруалардың ісін қараған халық соты көшпелі сессиясының мүшелерін тұтқындап, көтерілісшілер аудан орталығы - Ақкөл селосына бет алды. 1930 жылғы 6 сәуірде 400-дей адам селоны басып алды. Оларды Шоқпар ауданы ауылдарының бірқатар тұрғындары қолдады. Көтеріліске Әбдібек Нұрабаев, Көмербай Қармысов және басқалары басшылық жасады. Аудан басшылары (аудандық комитеттің хатшысы, аудандық атқару комитетінің төрағасы, милиция бастығы, халық судьясы және т.б.) ешқандай қарсылық көрсетпестен (кейін сол үшін сотқа тартылды) өз еріктерімен берілді. Жалпы жиналыста көтерілісшілер жергілікті атқарушы билікті таратып, алты адамнан «ауданның уақытша үкіметін» сайлады. Оны Нұрабаев басқарды. Көтерілісшілер жаңа үкіметтің қызметін бақылау үшін алты адамнан тұратын комиссия құрды.<ref>Сонда, 25-п.</ref>. 16 сәуірге дейін аудан көтерілісшілердің қолында болды. Осы уақыт ішінде олар қорғаныс қарулы отрядын жасақтады, халықтан жиналып алынған 1000 пұт астықты, кооператив мүліктерін бөлісті, атқару комитеті мен сот құжаттарын, астық, ет және т.б. тапсыру тізімін және басқа құжаттарды өртеді. Ауыл шаруашылығы техникасы мен құралдарға зор зиян келтірілді. ҚазОАК-нің төрағасы Е. Ерназаров басқарған үкіметтік комиссияның материалдары бойынша бүлікке қатысушылар халықтың кедей және орташа тобы болды. Және «ауданның уақытша үкіметі» солардың бастамасымен құрылды.<ref>КР ОММ, 5-к., 21-т., 13а-іс, 213-214-п.</ref>. Жиналыста халық оған Алматыға өкілдер жіберу үшін орталықпен байланысуды тапсырды. Жиналысқа қатысушылар Алматыға бартанда олар республика үкіметін бұлардың «Кеңес өкіметіне қарсы шығып отырмағанын, тек тез арада жойылуы тиіс асыра сілтеушілікке наразы екендіктерін» айтып сендіруі тиіс деп есептеді. Алайда Алматыдан әскери отряд келе жатқанын білген көтерілісшілер екі жарылды. Большевиктер мен Кеңес өкіметіне сенбейтіндер Желтороты аралындағы адам баруы қиын маңға жасырынды немесе ауыл-ауылдарға тарап кетті. Олар, кейінгі екі апта ішінде атыса отырып, әскери отрядқа қатты қарсылық көрсетті. Көтерілісшілердің екінші бөлігі халықпен бірге Алматыдан келген ОГПУ-дың 8-атты әскер эскадроның 1930 жылғы 16 сәуірде нан және тұзбен қарсы алды.<ref>КР ҮКК мұрағаты, №49 мұрағат, 158-т., 1 т., 61-64-п.</ref>. Үкімет комиссиясы «ауданның бүкіл халқы сайлаған үкіметті» таратып, Кеңес өкіметін қалпына келтірді. Жағдаймен егжей-тегжейлі танысқаннан кейін көтерілісшілер мен халықтың қойған талаптары толық расталды. Комиссия өз шешімімен күштеп ұйымдастырылған барлық колхоздарды таратты. Шиеленісті босансыту үшін басқа да шаралар қолданылды.<ref>Сонда, 65-п.</ref>. Үш күннен сон халық 300-ден астам шиті мылтық пен винтовкалар тапсырды және тонап алған мүліктерді қайтарды.<ref>КР ОММ, 5-к., 21-т., 13-іс, 114—114-п.</ref>. Алайда 57 адам сотқа тартылды, оның 30-ы атылды. [[Мемлекет]] халықты тыныштандыруға қанша тырысқанмен, бір жылдан кейін - 1931 жылғы наурызда көтеріліс қайта басталды, ол жазалау операцияларын күшейту арқылы басылды.<ref>КР ҮКК мұрағаты, №49 мұрағат, 150-т., 1 т., 69-п.</ref>. Жоғарыда атап көрсетілгендей, шаруалар көтерілістеріне тек қазақтар ғана емес, селолардағы орыс тұрғындары мен станицалардың қазақтары да қатысты. ОГПУ-дың мәліметтері бойынша Қазақ АКСР-інде 1929-[[1932 жыл]]дары наразылықтар мен толқулар Петропавл, Ақмола, Павлодар, Семей және басқа округтардың көптеген селоларын қамтыды. 1930 жылдың көктемі мен жазында Ақтөбе округінің Новороссийск ауданында Ивашенконың, Ақмола округінің Қорғалжын ауданында Пашковтың көтерілісшілер тобы әрекет етті. Осындай бірнеше топ Павлодар округінің Сейтен ауданында да жазалаушылардың назарына ілінді. Қарсылық Алматы округінің бұрынғы Лепci ауданында да ұйымдастырылды. Сол кезде Петропавл округінің Адамов селосында 29 адамнан тұратын осындай топ таратылды.<ref>Сонда, 99-101-п.; КР ҮКК, 5-к., 21-т., 39-іс, 21-29-п.</ref>. Көтерілісшілердің кейбір ұсақ топтары, негізінен ішкі аудандар аумақтарында, қылмыстық топтарға айналды. Көтеріліске шығуға негізінен кеңестік биліктің шаруаларды жаппай қудалау әрекеттері себеп болды. Қазақтар мен орыстардан тұратын бірқатар көтерілісші топтар ОГПУ органдарының ұзақ уақыт бойы мазасын алды (мысалы, Сейтен, Қорғалжын және басқа аудандарда). Қарсылық, әсіресе, Шығыс [[Қазақстан]]ның орыс тұрғындары арасында кең өрістеді. Шаруа шаруашылықтарын күйзелту, шексіз салық салу мен артық астықты күштеп тартып алу және басқа шаралар орыс халқы мен Қазақ халқын бірдей ашындырды. Мәселен, 1930 жылғы ақпанның соңында бұрынғы Семей округінің Өскемен, Зырян және Самар аудандарының бірқатар селоларында қарулы көтеріліс бұрқ етті. Көтерілісті бұрынғы ұстаз, Азамат соғысына қатысушы, көзқарасы БК(б)П қатарында болуға сай келмегендіктен, яғни әсерлерге бүйреті бұратындықтан 1926 жылы большевиктер партиясы қатарынан шығарылған Федор Дорофеевич Толстоухов ұйымдастырды. [[Азамат]] соғысы кезінде ол Шығыс Қазақстанға белгілі «Тарбағатайдың қызыл тау қырандары» деп аталган партизандар полкі командирінің орынбасары қызметін атқарды. 20 жылдары Қызыл Армия қатарында болды, содан кейін Орал мен Қиыр Шығыста жұмыс істеді, ал 1929 жылы [[Самар]] ауданының Братск селосына келіп, тұрақты қоныс тепті. Қайсыбір жылдары Кеңес өкіметін орнықтыруға белсенді қатысқан Толстоуховтың көзқарасы кейіннен өзгеріске ұшырады. БК(б)П-ның, әсіресе ұжымдастыру саласындағы саясатын іштей қабылдамауы, шаруа шаруашылықтарының қиратылуы мен жаппай күйзеліске ұшырауы оны большевиксіз Кеңес өкіметін құру идеясына итермеледі. Сөйтіп ол шаруа шаруашылықтарының еркін дамуын қамтамасыз етуте болады деген пікірге келді. Осы ойын жүзеге асыру үшін партизандық соғыс тәжірибесін пайдаланып, ол шаруаларды большевиктік билікке қарсы күресуші басты күш ретінде көтеруді ойластырды. Көтеріліске дайындық 1929 жылғы күзде басталды. Толстоухов пен оның серіктері Өскемен, Зырян және Самар аудандарының селоларында жасырын ұялар мен топтардың кең тармақталған желісін құрды. 1930 жылғы ақпанда көтерілістің ұйымдық жұмыстары аяқталды. Штабтың шешімімен бірлесіп іс-қимыл жүргізу үшін қазақ ауылдарымен байланыс орнатуға әрекет жасалды. Алайда бұл жұмыс аятына дейін жеткізілмеді, ОГПУ органдарының көтеріліс ұясын тұтқындау шаралары бұған кедергі келтірді. ==Көтерілістің басталуы== 1930 жылдың 20 ақпанына белгіленген көтеріліс бәрібір басталды. Тұтқыннан қашып шыққан Толстоухов оған тікелей басшылық жасады. Михайловқа, Пантелеймон, Мякотиха селоларында оның тікелей қатысуымен қорғаныс шебі құрылды. Шаруалар көтерілісі аталған ауданның басқа да бірқатар аудандарында орын алды. Көп ұзамай көтерілісті басу үшін ОГПУ әскері мен Қызыл Армия бөлімшелері келді. Табан тірескен қарсылыққа қарамастан көтеріліске қатысушылардың тағдыры шешілді: әскери отрядтармен ұрыста 300-ге жуық адам өлді. Толстоухов жанындағы 13 адамымен Қытайға қашып кетті. Алайда Толстоухов бастаған көтерілісшілерді қытай өкіметі тұтқындап, оларды біраз уақыт Шара-Сумэ (Алтай округінің орталығы) қаласының түрмесінде ұстады. Шетелден ақ эмигранттардың қаржылай және қарумен көмек көрсетеміз деген уәдесіне сеніп, Толстоухов жаңа көтеріліс дайындау үшін көп ұзамай жасырын түрде Самар ауданына қайтып оралды. Осы жолы ол шаруалар көтерілісін ұйымдастыру идеясынан бас тартып, әуелі Өскеменнен Риддер қалаларының жұмысшылары мен қала халқына сүйенді, тек содан кейін ғана ауылдарды көтеруге үміттенді. Алайда осы ниеті де онша қолдау таппады, ақыры ОГПУ органдары оның жолын кесті. Зырян ауданында Бұқтырма аралшығына жасырынып жатқан жерінде 1930 жылғы 28 қыркүйекке қараған түні ОГПУ жедел тобы торуылмен үстінен түсіп, атып өлтірді.<ref>КР ОММ, 5-к., 21-т., 39-іс, 23-23-п.</ref>. Толстоуховтың ісі бойынша 222 адам қылмыстық жауапкершілікке тартылып, оның 35-і атылды. ОГПУ органдарының Толстоуховтың қазақ ауылдары арасындағы серіктерімен кең байланысын анықтау жөніндегі әрекетінен ештеңе шықпады. Дегенмен, сотталғандардың ішінде көтеріліске бірлесе шығу жөнінде келіссөз жүргізді деген айыппен Күршім ауданының қазағы Нұрғали Самаев та болды.<ref>Сонда, 28-п.</ref>. Шаруалардың 1930 жылдың соңына қарай саябыр тартқан толқулары 1931 жылдың ақпан-наурыз айларында қайтадан серпін алды. Бұл жолы 15 айлық мал дайындау жоспарын орындау науқаны бұған басты себеп болды. Ұжымдастыру және кулактар мен байларды жою жөніндегі шаралар мемлекетке шаруалардан малдарын, артық астығын және т.б. тартып алуға кең мүмкіндік берді. Алайда оны ұзақ жалғастыруға болмайтын еді, өйткені ауыл мен деревняның ресурстары әбден сарқылып бітті. Ауыл шаруашылығындағы ірі олкылык қала халқын азық-түлікпен қамтамасыз етуге анық қауіп төндірді, оның келешек зардабы өте ауыр еді. Сондықтан 1930 жылдың күзінде КСРО Үкіметі жабық отырысында қалаларды, әсіресе өнеркәсіп орталықтарының және салынып жатқан өнеркәсіп орындары мен көлік саласының жұмысшыларын азық-түлікпен, бірінші кезекте етпен қамтамасыз ету қарқынын арттыру туралы шешім қабылдады. Бұл ретте бар салмақ Қазақстанға түсті. 1931 жылғы 19 қаңтарда Өлкелік партия комитетінің бюросы отырысында Мәскеуден БК(б)П ОК мен КСРО үкіметі мен КСРО Жабдықтау халық комиссариатының өкілі ретінде келген А.И. Микоянның және БК(б)П ОК-нің мүшелігіне кандидат Н.П.Чаплиннің <ref>Николай Павлович Чаплин (1902-1938). 1924-1928 жылдарда БЛКЖО OK Бас хатшысы, кейін партия кызметінде болды, қуғындалып, 1938 жылы атылды. - Ред.</ref>. табанды талабымен бүкіл 1931 жылға белгіленген мал тапсыру жоспарының 70%-ын Қазақстанның дереу сол жылғы бірінші тоқсанда қамтамасыз етуі жөнінде ақылға сыймайтын шешім қабылдады. Өзінің талабын Микоян етті көктем келгенше, қысқы аяз кезінде жылдам тасып алу қажеттігімен негіздеді.<ref name="Сонда"/>. Осы кезде Қазақстанның көпшілік аудандарында Мәскеудің өкілдері ала қоймақшы болған малдың саны жоқ та еді. Дегенмен, аудандарға шаруалардың нақты мүмкіндігінен әлдеқайда жоғары тапсырмалар берілді. Мұның өзі шаруалар тарапынан жаңа қарсылықты тудырды. Бұл арада тағы бір шектен шыққан әділетсіздікті айтқан жөн: қолда бар барлық малды алып қойып, билік тіпті оның орнын толтыруға тиісті төлемдерді қайтаруға мән берген де жоқ. Кезекті науқанның — жүн, сүйек, мал шаруашылығы шикізатын және т.б. дайындау сияқты көтеріңкі жоспарлары да болды. Шалғайдағы аудандармен оның алдындағы мал тапсыру шарты бойынша есеп айырыспағаны өз алдына, онда осы үшін әкелінуге тиіс ең қажетті тауарлардың өзі де жеткізілмеді. Осының бәрі аштықтан сөзсіз қырылу қорқынышын жақындата түсті, сөйтіп халықты амалсыз қарсылық көрсетуге мәжбүр етті. 1931 жылғы дайындау жоспарының республикадағы нақты мал санының ескерілмей жасалғанын мынадай фактілерден көруге болады. Жоғарыда аталған, он бес айлық жоспарды орындау кезінде жекелеген шаруашылықтардан, ауылдардан, тіпті тұтас аудандардан шаруалардың қолындағы ең соңғы азық үшін сақтап отырған малы түгелдей сыпырылып алынды. Мысалы, Алматы облысының [[Аягөз]] ауданына 65 194 қара мал тапсыру міндеттелді, ал ауданда барлығы 46 820 қара мал болды. Осы ауданның 92 қара малы бар «Коммунар» колхозына 87 қара мал тапсыру жоспары белгіленді. Ақмола ауданының «Харьков» колхозы 135 бас қара мал тапсыруы тиіс болды, ал қолда 242 бас ғана қара мал бар еді.<ref>КР ҮКК мұрағаты, №49 мүрағат, 15-т., 1 т., 99-п.</ref>. Мұндай жағдай бүкіл республикаға тән болды. Мал тапсыру жоспары ұлғайтылғандықтан мал шаруашылығымен айналысатын қазақ аудандарының барлық шаруашылықтарына түгелдей дерлік салық салынды. Жоғарының қысымымен жергілікті қызметкерлер берілген жоспарды қалай болса да орындауға тырысты. Мәселен, [[Қарқаралы]] округінің шаруашылығы толықтай тұралаған осы аттас ауданында, аудандық атқару комитетінің төрағасы Құрманғалиев мал жинау жоспарын 24 сағаттың ішінде орындауды талап етіп, ауыл қызметкерлерін соққыға жыққан. Осы округтің Шет ауданында өрісте жүрген малдарды қуып әкеліп, оның кімдікі екенін тексеріп жатпастан, жоспарды бір күнде орындаған. Қарқаралы ауданында белсенділерден малды халықтан тартып алуды және ол малды қабылдау пунктіне айдап әкелуді талап еткен. Аудандық кәсіподақ кеңесінің төрағасы Бошығалиев оларға: «70 сиыр әкелмеген, яғни малды аз әкелген белсенділер малдың орнына өздері барады» деп мәлімдеген. Ал малды аз әкелгені үшін олар белсенді Түтібаевты оңдырмай сабаған, басқа бір белсенді Шақшиевті арбаға таңып қойып, өлтіре ұрған. Осы ауданның «Кедей» колхозында 308 шаруашылықтың 297-іне дербес салық салынған және олардың малдары тартып алынған.<ref>Сонда, 237-240-п.</ref>. Осыған ұқсас мысалдарды көптеп келтіруге болады. Сөйтіп, 1931 жылғы көтеріліс дайындау науқанының бүкіл бойында жүріп отырды. 1931 жылғы ақпан-наурызайларында көтеріліс Қарқаралы округінің Абыралы, Ку, Шет және Жаңаарқа аудандарын, Семей округінің Қызылжар, Көкпекті, [[Шыңғыстау]], Шұбартау және басқа аудандарын қамтыды. Алматы округының Балқаш ауданында тағы да бүлік бұрқ етті. Шаруалардың қарсылығы Ақтөбе және Гурьев округтерінде де көрініс тапты. Көтеріліс пен толқулар республиканың бірқатар аудандарында 1931 жылдың жазында да тоқтамады. Нәтижесінде, бұрынғысындай, халықтың ауа көшуі Алматы, Талдықорған, Семей және Шығыс Қазақстан облыстарының шекаралас аудандарында одан әрі жалғасты. Аштық пен биліктің қыспағында қалған халық одан шет елге асып кетіп құтыламыз деп үміттенді. Ішкі аудандардағы көтеріліске қатысушылар бұдан да ауыр, сергелден жағдайда қалды. Олар барлық жағынан қоршалды және атты әскерлердің қылышпен қынадай қырған шабуылдарына жиі үшырады. Абыралы, Шыңғыстау, Шұбартау және басқа аудандар 1931 жылғы көктемде осындай күй кешті. Жоғарыда атап көрсетілгендей келеңсіздік 1931 жылғы көтерілістің ширығу кезеңінің бүкіл барысында туындады. Мысалы, Абыралы ауданына жоспарланған дайындау көлемінен 2,5 есе көп мал тапсыру жөнінде тапсырма берілді.<ref>КР ОММ, 5-к., 21-т., 41-іс, 24, 65, 70-72-п.</ref>. БК(б)Г1 аудандық комитетінің хатшысы Н. Маметековтың жоғары тұрған билік органына мұндай жоспардың мүмкіндікке мүлдем сәйкес келмейтінін дәлелдегісі келген әрекетінен ештене шықпады. Тек сәл кейін, Алматыда БК(б)П өлкелік комитетінің пленумына қатысқанда өз пікірін табандылықпен дәлелдеп, дайындау жоспарын түзетуге қол жеткізді. Бірақ бұл цифрдың өзі қолдағы мүмкіндіктен жоғары еді: бюрократтық мінбеден жасалған жоспар бойынша аудан тұрғындарына бұрын жоспарланған 8745 тонна еттің үстіне тірілей салмағы 3379 тоннаға тең мал тапсыру жүктелді. Халықтың қолындағы барлық малды сыпырып алғаннын өзінде аудан бәрібір бұл тапсырманы 100% орындай алмас еді.<ref>КР ҮКК мүрагаты, №8065 мүрағат, 6 т., 270-282-п.; №49 мүрагат, 158-т., 1 т., 75-80-ІС.</ref>. Маметеков ауданға оралғанша жергілікті басшылар мен белсенділердің әбден титығына тигеніне шыдамаған халық көтеріліске шықты. 1931 жылғы 12 ақпанға қарай көтеріліс ауданның барлық ауылын дерлік қамтыды. Әсіресе 2-12- және 14-ауылдардың тұрғындары ерекше белсенділік көрсетті. 1931 жылғы Нақпанда ауданның шығыс бөлігінде орналасқан ауылдардың 700-ден астам тұрғыны Қосқан Бітібаев, Түскей Смағұловтың және басқаларының басшылығымен аудан орталығы — Қайнар селосын басып алмақшы болды. Бірақ қорғаныс отряды әуелі көтерілісшілердің жолын кесіп, содан соң өздері шабуылға көшті. Ауыл-ауылға қашқан шаруалардың үсақ топтары қарсылық көрсеткенмен, 1931 жылғы маусымға қарай ОГПУ әскери отрядтары оларды біржола талқандады.<ref>Сонда, 81-83-п.</ref>. Алайда Абыралы ауданының солтүстік-батыс бөлігіндегі (Қарқаралы ауданымен шектес жердегі) оқиға басқаша сипатта өріс алды. Көп ұзамай 6-ауылдың шаруасы Ысқақ Кемпірбаевтың <ref>КР ОММ, 30-к., 7-т., 98-ic, 7-п.</ref>. басшылығымен құралған көтерілісші топ ауылға өз бақылауын орнатты. Олар мал дайындау жоспарын орындауға бар күшін салған уәкілдерді тұтқындады, ауылдық кеңестің істерін өртеді. Азаматтардың бас қосқан жиындарының бірінде сөйлеген сөзінде Кемпірбаев былай деді: «Көтерілісші азаматтар! Біздің алдымызда қиын, бірақ қасиетті міндет - тонаушылардың бірі Сталин басқарған кеңестік езуші билікті құлату міндеті тұр. Кеңес өкіметінің Қазақстандағы тонаушылық саясатының мәні мен міндеттері туралы айтудың қажеттігі жоқ. Кеңес өкіметінің өзі сөзбен емес, іс жүзінде өзінің осы саясатының мәнінің қандай екенін көрсетті. Алысқа бармай-ақ таяудағы өткенімізге көз салып байқайықшы: 1928 жылы осы саясатты іс жүзінде жүзеге асырудың алғашқы қадамы жасалды, Кеңес өкіметі қауқарсыз болғандықтан мұны одан ерте бастай алмады. 1928 жылғы «ірі бай шаруашылықтар» деген атаумен тәркілеу Қазақстанның экономикасына қатты соққы болып тиді, біздің алдынғы қатарлы, парасатты азаматтарымыз бұдан әлдеқайда бұрын болжаған тонау басталды. Сіздердің баршаңыздың естеріңізде болар, 1928 жылы-ақ біздің ғалымдарымыз былай деді: «Алдымен «ірі байларды» тәркілейді, сосын «ұсақ байларды» іздеп тауып, оларды кедейлендіреді, содан соң «орташаларды» қолға алады және ақыр соңында «кедейлердің» өзіне ауыз салады...». Кеңес өкіметінің саясатының мәні осындай, өзгеше болуы мүмкін емес, өйткені ол жеке меншікті құртады, сөйтіп жұмыс істемей, жалқауланып, басқа ауқатты адамдардың есебінен күн көргісі келетіндерге мүмкіндік береді. Бірақ мұндай [[саясат]]пен алысқа бара алмайтының табиғи нәрсе, солай болып шықты да... Кеңес өкіметі байларға қоса, орташалар мен кедей шаруашылықтарды тәркілеумен бірге сөз жүзінде социализмге бағытталған, іс жүзінде жаппай азып-тоздыруға жетелейтін, шаруашылық-саяси науқан деп аталған бірқатар дайындау науқандарын енгізді. Ақиқатын айтыңыздаршы, барлық дерлік кедейлер мен жарлы-жақыбайды жұрдай қылған қазіргі ет дайындау науқанынан-ақбұл айқын көрініп тұрған жоқ па. Сәл қарсылық жасасан - тұрме, «контрреволюция», ату және т.б. Бұдан әрі де еңсеміз түсіп, осылай қимылсыз отыра береміз бе, көтеріліс өрті бүкіл КСРО-ны шарпып барады. Бой тасалау - Алла алдында да, қазақ халқының алдында да қылмыс. Біздің міндетіміз - жан аямай және аяғына дейін күресу».<ref>Сонда, 20-п.</ref>. Ұрыстардың бірінде көтерілісшілер, ОГПУ-дың аудандағы уәкілі А. Жамалитдиновпен қоса, коммунарлар отрядын қолға түсірді. Көтерілісшілер қолынан бір ғана адам - аудандық атқару комитетінің ет дайындау жөніндегі уәкілі Т. Аралбаев қайтыс болды. Тергеуқұжаттарында айтылғандай, С. Кемпірбаевтың өзінің мүліктік жағдайы мынадай: оның 3 аты, 2 сиыры, 12 ешкісі мен киіз үйі болған, яғни шын мәнінде орташалар қатарына жатқан. Көп ұзамай ОГПУ-дың Семейдегі уәкілетті өкілі А. Чупин бастап келген ОГПУ-дың Семей атты әскер дивизионының бб-төтенше отряды, Қарқаралыдан жіберілген ОГПУ-дың уәкілетті өкілі Иерусалимов басқарған отрядпен бірігіп көтерілісті аяусыз басып тастады. Бұл ретте Иерусалимовтің отряды (құжаттарда көрсетілгеніндей) 17 адамды қырып салды, олардың көпшілігі кінәсіз, көтеріліске қатысы жоқ адамдар болатын. Көтерілісті басу барысында осы ауылдарда көтерілісшілер жағынан 47 адам өлтірілді. Кемпірбаевтың ісі бойынша 274 адам қылмыстық жауапкершілікке тартылды, оның 86-ы атылды.<ref>КР ОММ, 5-к., 21-т., 65а-іс, 47-п.</ref>. Басқа бүлік шықан аудандардағы көтерілісшілер де осындай күй кешті. Көтеріліс басылғаннан кейін Абыралы, Шыңғыстау және Шұбартау аудандарында КазОАК-нің төрағасы Ерназаров басқарған үкімет комиссиясы жұмыс істеді. Алайда комиссия жұмысы да, кейінгі дайындау жұмыстарын тәртіпке келтіру жөнінде қабылданған шаралар да жағдайды өзгерте алмады. Болмай қоймайтын апат қаупі төніп келе жатты. 1931 жылы көтеріліс республиканың басқа да аудандарын қамтыды. Көкпекті, Ақсу, Қастек және басқа бірқатар аудандарда шаруалардың көтерілуі қайғылы оқиғалармен аяқталды. Республикадан тыс жерлерге көшу толастаған жоқ. «Қуғын-сүргін мен аштықтан бас сауғалап, тыныштық орнаганнан кейін жат жерден қасиеггі ата-баба жұртына қайта оралу үмітімен» Қытайға кетті. Тірі [[адам]]дардан тұратын нысананы қалт жібермейтін мергендер арасында ОГПУ әскерінің Жаркент шекаралық отрядының жас пулеметшісі, КОКП QK-нің болашақ Бас хатшысы К.У. Черненко да болды.<ref>КР ҮКК мүрагаты, 11-к., №112 мүрагат, 19-п.</ref>. 1931 жылғы күзде Шығыс Қазақстан облысының шекаралық аудандарында республиканың ішкі аудандарынан көшкен үш мыңнан астам шаруашылық шоғырланып қалды. Ә. Жангелдин басқарған КАКСР үкіметтік комиссиясының күшімен шаруашылықтардың бір бөлігі бұрынғы тұрған жерлеріне қайтарылды. Алайда 1931 жылдың аяғына қарай жаппай ашаршылыққа ұшыраган аудандардың халкы республикадан тыс жерлерге ауды. Оларды енді ешкім тоқтата алмастай еді. Нәтижесінде Өзбекстанмен, Қырғызстан және Ресеймен шекаралас аудандарда тірі қалу үмітімен босқындар саны мың-мындап саналды. ==Дереккөздер== Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. 4-том. – Алматы: «Атамұра», 2010, 752 бет, суретті, карталы. ISBN 978-601-282-055-3, т. 4 ISBN 978-601-282-026-3 ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:Тарих]] [[Санат:Қазақстан тарихы]] 2qf6pvp7j3s67adzonjglg1mu7ddles Билал Филипс 0 202064 3690299 3604352 2026-11-02T14:20:58Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 3690299 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |caption = Philips in August 2010 |image = Bilal Philips.jpg |image_size = |alt = |name = '''Әбу Әмина Билал Филипс''' |birth_name = Деннис Брэдли Филипс |birth_date = {{Birth date and age |1946|1|6|df=y}} |birth_place = [[Kingston, Jamaica|Kingston]], [[Jamaica]] |other_names = |education = [[Bachelor of Arts|B.A.]] [[Islamic Studies]],<br> [[Master's degree|M.A.]] [[Aqeedah]], &<br>[[Doctor of Philosophy|PhD]] [[Islamic Theology]] |alma_mater = B.A. - [[Islamic University of Medina]],<br>M.A. - [[King Saud University]], &<br>PhD - [[University of Wales]] |occupation = Ислам уағыздаушысы |years_active = 1971-present |salary = |networth = |term = |boards = |religion = [[Ислам]] |Influenced by = |spouse = |parents = |relations = |awards = |signature = |website = [http://www.bilalphilips.com/ www.bilalphilips.com] |footnotes = }} '''Әбу Әмина Билал Филипс''' ('''Деннис Брэдли Филипс''' 6 Қаңтар 1946 жылы [[Ямайка]]) бүгінгі күнгі Ислам ғұламасы, ұстазы, кітаптар авторы. туған елі Қатар.<ref name="AU">Gerard McManus. (2007-4-4). [http://www.theaustralian.com.au/radical-sheik-refused-entry-for-islamic-talks/story-e6frfkx0-1111113280648 Radical sheik refused entry for Islamic talks] {{Deadlink|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ''Herald Sun'', retrieved желтоқсан 13, 2007</ref><ref name="austro">Interviews. (2007-4-9). [http://austrolabe.com/2007/04/09/exclusive-interview-with-dr-bilal-philips/ Exclusive: Interview with Dr Bilal Philips] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111003055413/http://austrolabe.com/2007/04/09/exclusive-interview-with-dr-bilal-philips/ |date=2011-10-03 }}. ''Austrolabe'', retrieved August 07, 2011</ref> Бейбітшілік телевизиясы [[Peace TV]], [[24-сағат]]тық [[Ислам]]и телеарнада жиі көрінеді. ==Биографиясы== ===Білімі=== Билал Филипс 1946 жылы <ref>Admin. (no year). [http://www.famousmuslims.com/Bilal%20Philips.htm Brief Introduction to Dr. Abu Ameenah Philips] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110404090438/http://www.famousmuslims.com/bilal%20Philips.htm |date=2011-04-04 }}. ''The Famous Muslim Website'', retrieved сәуір 29, 2011</ref> [[Ямайка]]да дүниеге келді, кіші кезінен ата-аналарымен [[Канада]]ға көшіп кетеді, сол елде 1972 жылы [[Ислам]] дінін қабылдайды. [[Медине Ислами Университеті]]нің бакалавриат және Ақидадан мастер дәрежесін [[Эр-Рияд]] қаласындағы [[Сауд Патшасы Университеті]]нен қорғайды, 1990 жылы одан кейін [[Уэльс университет]]нен докторлық (PhD) дәрежесін Исламдық Теология мамандығы бойынша қорғап шығады.<ref>Iesha Javed. (2010-02-13). [http://www.theintellectual.info/interviews/195-an-interview-with-dr-abu-ameenah-bilal-philips-by-iesha-javed An interview with dr. Abu ameenah bilal philips- by Iesha Javed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131025061148/http://www.theintellectual.info/interviews/195-an-interview-with-dr-abu-ameenah-bilal-philips-by-iesha-javed |date=2013-10-25 }}. ''The Intellectual Online'', retrieved August 6, 2011</ref> ===Islamic Information Center=== 1994 жылы [[Біріккен Араб Әмірліктері]]нің [[Дубай]] қаласында Исламдық Ақпарат Орталығының негізін салады, ресми атауы ''Исламды таны'' ([[Ағылшын тілі|ағылш.]] Discover Islam). ===Ислам Онлайн Университеті=== Біләл Ислам Онлайн Университетін түгелдей ақысыз оқыту мақсатында қалайды, университет онлайн режимде Ислам оқуларынан бакалавриат, мастерлік дәрежелерін оқытады. Университет төрт жылдық Ислам оқуларының ''Өнер бакалавриаты'' дәрежесін ұсынады.<ref>Website Admin. (no year). [http://www.islamiconlineuniversity.com/history.php History]. ''Islamic Online University Website'', retrieved August 07, 2011</ref> Ислам Онлайн Университеті IOU алғашында 2001 жылы [[Біріккен Араб Әмірліктері]]нен қысқа курс үйретуші мекеме ретінде басталған. Бес жыл аралықтан кейін, 2007 жылы Қатар елінде ақысыз курс үйрететін университет мансабына ауыстырылды.<ref>Website Admin. (no year). [http://www.islamiconlineuniversity.com/about-us.php About]. ''Islamic Online University Website'', retrieved August 07, 2011</ref> ==Публикациялары== === Кітаптары === *'' Fundamentals of TAWHEED (Islamic Monotheism) International Islamic Publishing House; ISBN 9960-9648-0-9<ref>{{Citation | last=Philips | first=Abu Ameenah Bilal | title=The Fundamentals of TAWHEED (Islamic Monotheism) | publisher= International Islamic Publishing House | place=Riyadh, Saudi Arabia | year=2006 | url = http://www.amazon.com/Fundamentals-Tawheed-Islamic-Monotheism/dp/9960964809 }}</ref> *'' The Evolution of Fiqh (Islamic Law & The Madh-habs) International Islamic Publishing House (Edited by [[Bradley Philips]]); ISBN 9960-672-86-7<ref>{{Citation | last=Philips | first=Abu Ameenah Bilal | title= Tarikh Al-Madhahib Al-Fiqhiyah: The Evolution Of Fiqh: Islamic Law & The Madh-Habs | publisher= International Islamic Publishing House; Third Edition (2000) | place=Riyadh, Saudi Arabia | year=2000 | url = http://www.amazon.com/Tarikh-al-madhahib-al-fiqhiyah-evolution-madh-habs/dp/9960672867 }}</ref> *'' True Message of Jesus Christ Islamic Book Services 2006; ISBN 81-7231-360-8<ref>{{Citation | last=Philips | first=Abu Ameenah Bilal | title=The True Message of Jesus Christ | publisher=Dar Al Fatah Printing, Publishing & Distribution Co. Llc. | place=Sharjah, U.A.E. | year=1996 | url = http://www.amazon.com/True-Message-Jesus-Christ/dp/8172313608 }}</ref> *'' Purpose of Creation 84pp, Islamic Book Services 2002; ISBN 81-7231-358-6<ref>{{Citation | last=Philips | first=Abu Ameenah Bilal | title= The Purpose of Creation | publisher=Islamic Book Service | place=Riyadh, Saudi Arabia | year=қаңтар 1, 2002 | url = http://www.amazon.com/Purpose-Creation-Dr-B-Philips/dp/8172313586/ref=sr_1_3?s=books&ie=UTF8&qid=1312648950&sr=1-3 }}</ref> *'' Funeral Rites International Islamic Publishing House; ASIN 9960850846<ref>{{Citation | last=Philips | first=Abu Ameenah Bilal | title=Funeral Rites in Islam | publisher= International Islamic Publishing House; 2nd Edition | place=Riyadh, Saudi Arabia | year=2005 | url = http://www.amazon.com/gp/product/images/9960850846/ref=dp_image_0?ie=UTF8&n=283155&s=books }}</ref> *'' Polygamy in Islam Islamic Book Services; ISBN 81-7231-715-8<ref>{{Citation | last=Philips; Jones | first=Abu Ameenah Bilal; Jameela | title=Polygamy in Islam | publisher=Islamic Book Service | place=India | year=2006 | url = http://www.amazon.com/Polygamy-Islam-AMEENAH-PHILIPS-JAMEELA/dp/8172317158/ref=sr_1_2?s=books&ie=UTF8&qid=1312649798&sr=1-2 }}</ref> *'' Islamic Studies Al-Basheer 2002; ISBN 1-898649-19-7<ref>{{Citation | last=Philips | first=Abu Ameenah Bilal | title= Islamic Studies: Book 3 (Bk. 3) | publisher= Al-Basheer Publications & Translations | place=Denver, CO 80239 U.S.A. | year=сәуір 2002 | url = http://www.amazon.com/Islamic-Studies-Ameenah-Bilal-Philips/dp/1898649197 }}</ref> ====Видео==== *[http://www.lightuponlight.com/islam/modules.php?name=Downloads&d_op=viewdownload&cid=67&orderby=dateD Sundry videos at LightUponLight.com] ==Тағы қараңыз== *[[List of Da'ees]] *[[Dawah]] *[[Islam in Canada]] *[[Zakir Naik]] *[[Jamaal al-Din M. Zarabozo]] *[[Muhammad bin Jamil Zeno]] ==Сілттемелер== {{reflist|2}} ==Сыртқы сілттемелер== *[http://www.bilalphilips.com/ Билал Филипс ресми торап ] *[http://blog.bilalphilips.com/ Bilal Philips' Blog ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120421062703/http://blog.bilalphilips.com/ |date=2012-04-21 }} *[http://www.halaltube.com/speaker/bilal-philips Bilal Philips audio and video lectures] *[http://www.famousmuslims.com/Bilal%20Philips.htm Interview with Bilal Philips on Famous Muslims] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110404090438/http://www.famousmuslims.com/bilal%20Philips.htm |date=2011-04-04 }} *[http://www.sunnahonline.com/ilm/purification/0042.htm Lecture: Hardening of the Heart] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120205235702/http://www.sunnahonline.com/ilm/purification/0042.htm |date=2012-02-05 }} *[http://bais.islamiconlineuniversity.com/ Bilal Philips' Islamic Online University ] [[Санат:Ислам]] [[Санат:Ислам дінін қабылдағандар]] 9m8g7y9foi0rbnrj7f3cqr69qu9xklr Берхтесгаден (аудан) 0 203537 3690260 2539785 2026-11-02T12:43:31Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 3690260 wikitext text/x-wiki {{Германия ауданы |Қазақша атауы = Берхтесгаден (аудан) |Шынайы атауы = Landkreis Berchtesgadener Land |Таңбасы = DEU Landkreis Berchtesgadener Land COA.svg |Орналасуы = Lage des Landkreises Berchtesgadener Land in Deutschland.png |Ел = [[Германия]] |Жері = [[Бавария]] |Әкімшілік округі = [[Жоғарғы Бавария]] |Басшысы = Георг Грабнер ([[Христиан-демократиялық одағы (Германия)|ХДО]]) |Басшының түрi = [[Ландрат]] |Жер аумағы = 839,97 |Тілі = [[неміс тілі|немісше]] |Тілдері = |Тұрғыны = 102 541 |Тығыздығы = 122 |Карта = Bavaria_bgl.png |Ресми коды = 09 1 72 |Автомобиль коды = BGL |Сайты = http://www.berchtesgadener-land.de/ www.berchtesgadener-land.de |email = |Мекен-жайы = Salzburger Straße 64<br />83435 Bad Reichenhall |Орталығы = [[Бад-Райхенхалль]] }} '''Берхтесгаден''' ({{lang-de|Landkreis Berchtesgadener Land}}) — [[Германия]] [[Германия ауданы|ауданы]]. Аудан орталығы — [[Бад-Райхенхалль]] қаласы. Аудан [[Бавария]] [[Германия әкімшілік бөлінісі|жерінде]] орналасқан. [[Жоғарғы Бавария]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. Жер аумағы 840 км² шамасында. Тұрғыны 102,5 мың адамды құрайды (2010). Халық тығыздығы 122 адам/км². Ауданның ресми коды — 09 1 72. Аудан 15 елді мекенге бөлінеді. == Қалалар мен қауымдар == # [[Бад-Райхенхалль]] (17 476) # [[Фрайлассинг]] (15 955) # [[Айнринг]] (9880) # [[Тайзендорф]] (9176) # [[Берхтесгаден]] (7630) # [[Бишофсвизен]] (7513) # [[Лауфен (Зальцах)|Лауфен]] (6630) # [[Шёнау-ам-Кёнигсзе|Шёнау]] (5369) # [[Зальдорф-Зурхайм]] (5310) # [[Пидинг]] (5243) # [[Ангер (Берхтесгаден)|Ангер]] (4310) # [[Байериш-Гмайн]] (3026) # [[Рамзау (посёлок)|Рамзау]] (1795) # [[Марктшелленберг]] (1782) # [[Шнайцльройт]] (1446) <small>''(30 маусым 2010)''</small> == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20061205012050/http://berchtesgadener-land.de/ www.berchtesgadener-land.de/ Ресми сайты] {{Бавария аудандары}} {{Германия:Берхтесгаден ауданы:Қалалары}} {{germany-geo-stub}} [[Санат:Бавария аудандары]] qd240lboqm575ez0lsn5s1070eogx9m Букстехуде 0 204886 3690389 3378816 2026-11-03T01:07:13Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 3690389 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Букстехуде |шынайы атауы = Buxtehude |сурет = Buxtehude Heimatmuseum BMK.jpg |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Buxtehude COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=28 |lat_sec=37 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=42 |lon_sec=04 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Штаде |кестедегі аудан = Штаде (аудан){{!}}Штаде |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 15 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Юрген Бадур |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 76,49 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 5 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 39748 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 04161, auch 04163, 04168 |пошта индексі = 21614 |пошта индекстері = |автомобиль коды = STD |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 3 59 010 |ортаққордағы санаты = Buxtehude |сайты = http://www.stadt.buxtehude.de/ |сайт тілі = de }} '''Букстехуде''' ({{lang-de|Buxtehude}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Штаде (аудан)|Штаде]] ауданының құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 39748 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 76,49 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 59 010''. Қаланың басшысы — Юрген Бадур. Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 15 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20170705102606/http://www.stadt.buxtehude.de/ Ресми сайты] {{Германия:Штаде ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] [[ru:Букстехуде]] p9jx45blhnxdyqf3iizl4cyz1v07ol2 Хазельбахталь 0 205068 3690694 2345192 2026-11-03T11:08:45Z Wikuiser 172895 /* */ 3690694 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Хазельбахталь |шынайы атауы = Haselbachtal |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Haselbachtal.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=14 |lat_sec=48 |lon_dir=E |lon_deg=14 |lon_min=00 |lon_sec=42 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Саксония |кестедегі аймақ = Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Баутцен |кестедегі аудан = Баутцен (аудан){{!}}Баутцен |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 6 (ішкі аудан) |басшының түрi = |басшысы = Маргит Боден |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 37,47 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 234 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 4259 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 03578 |пошта индексі = 1920 |пошта индекстері = |автомобиль коды = BZ |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 14 2 92 192 |ортаққордағы санаты = Haselbachtal |сайты = http://www.haselbachtal.de/ |сайт тілі = de }} '''Хазельбахталь''' ({{lang-de|Haselbachtal}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Дрезден (округ)|Дрезден]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Баутцен (аудан)|Баутцен]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 4259 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 37,47 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''14 2 92 192''. Муниципалитеттің басшысы — Маргит Боден. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 6 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.haselbachtal.de/ Ресми сайты] {{Саксония аудандары}} {{Германия:Баутцен ауданы:Қалалар}} {{Saxony-geo-stub}} [[Санат:Саксония елді мекендері]] 3f6lxk0c78zssds86tc5tfcla3lnc7x Венг (Изар) 0 209419 3690672 3425714 2026-11-03T10:13:00Z Kontributor 2K 135972 svg 3690672 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Венг (Изар) |шынайы атауы = Weng (Isar) |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Weng (Isar) COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=40 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=12 |lon_min=23 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Бавария |кестедегі аймақ = Бавария |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Ландсхут |кестедегі аудан = Ландсхут (аудан){{!}}Ландсхут |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Роберт Кирмайер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 15,62 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 378 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1396 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 08702 |пошта индексі = 84187 |пошта индекстері = |автомобиль коды = LA |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 09 2 74 188 |ортаққордағы санаты = Weng (Isar) |сайты = http://www.gemeinde-weng.de/ |сайт тілі = de }} '''Венг (Изар)''' ({{lang-de|Weng (Isar)}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Бавария]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Төменгі Бавария (округ)|Төменгі Бавария]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Ландсхут (аудан)|Ландсхут]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1396 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[https://www.statistikdaten.bayern.de/genesis/online?language=de&sequenz=tabelleErgebnis&selectionname=12411-009r&sachmerkmal=QUASTI&sachschluessel=SQUART04&startjahr=2010&endjahr=2010 Bayerisches Landesamt für Statistik und Datenverarbeitung – Fortschreibung des Bevölkerungsstandes, Quartale (hier viertes Quartal, Stichtag zum Quartalsende)]</ref> Алып жатқан жер аумағы 15,62 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''09 2 74 188''. Муниципалитеттің басшысы — Роберт Кирмайер. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.gemeinde-weng.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120407081358/http://www.gemeinde-weng.de/ |date=2012-04-07 }} {{Бавария аудандары}} {{Bavaria-geo-stub}} [[Санат:Бавария елді мекендері]] 0cuo1dzmrs7rhxqecotulv6lvyt037i Бернау 0 212279 3690236 3425648 2026-11-02T12:07:58Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 3690236 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Бернау |шынайы атауы = Bärnau |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen_Baernau.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=49 |lat_min=48 |lat_sec=37 |lon_dir=E |lon_deg=12 |lon_min=26 |lon_sec=10 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Бавария |кестедегі аймақ = Бавария |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Тиршенройт |кестедегі аудан = Тиршенройт (аудан){{!}}Тиршенройт |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Петер Хампель |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 74,42 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 615 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3228 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 09635 |пошта индексі = 95671 |пошта индекстері = |автомобиль коды = TIR |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 09 3 77 112 |ортаққордағы санаты = Bärnau |сайты = http://www.baernau.de/ |сайт тілі = de }} '''Бернау''' ({{lang-de|Bärnau}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Бавария]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Жоғарғы Пфальц (округ)|Жоғарғы Пфальц]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Тиршенройт (аудан)|Тиршенройт]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 3228 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[https://www.statistikdaten.bayern.de/genesis/online?language=de&sequenz=tabelleErgebnis&selectionname=12411-009r&sachmerkmal=QUASTI&sachschluessel=SQUART04&startjahr=2010&endjahr=2010 Bayerisches Landesamt für Statistik und Datenverarbeitung – Fortschreibung des Bevölkerungsstandes, Quartale (hier viertes Quartal, Stichtag zum Quartalsende)]</ref> Алып жатқан жер аумағы 74,42 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''09 3 77 112''. Муниципалитеттің басшысы — Петер Хампель. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20220504162611/https://www.baernau.de/ Ресми сайты] {{Бавария аудандары}} {{Германия:Тиршенройт ауданы:Қалалар}} {{Bavaria-geo-stub}} [[Санат:Бавария елді мекендері]] bdledxledatrqe8avq9302yl6db58yk Бюхенбойрен 0 213528 3690435 3297278 2026-11-03T04:31:50Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 3690435 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Бюхенбойрен |шынайы атауы = Büchenbeuren |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Büchenbeuren COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=49 |lat_min=55 |lat_sec=17 |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=16 |lon_sec=47 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Рейнланд-Пфальц |кестедегі аймақ = Рейнланд-Пфальц |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Рейн-Хунсрюк |кестедегі аудан = Рейн-Хунсрюк (аудан){{!}}Рейн-Хунсрюк |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Фридеман Бух |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 6,00 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 460 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1715 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 06543 |пошта индексі = 55491 |пошта индекстері = |автомобиль коды = SIM |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 07 1 40 024 |ортаққордағы санаты = Büchenbeuren |сайты = http://www.buechenbeuren.de/ |сайт тілі = de }} '''Бюхенбойрен''' ({{lang-de|Büchenbeuren}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Рейнланд-Пфальц]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Рейн-Хунсрюк (аудан)|Рейн-Хунсрюк]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1715 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.rlp.de/fileadmin/dokumente/berichte/A1033_201022_hj_G.pdf Statistisches Landesamt Rheinland-Pfalz – Bevölkerung der Gemeinden am 31. Dezember 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120131082852/http://www.statistik.rlp.de/fileadmin/dokumente/berichte/A1033_201022_hj_G.pdf |date=2012-01-31 }} (PDF; 727 KB)</ref> Алып жатқан жер аумағы 6,00 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''07 1 40 024''. Муниципалитеттің басшысы — Фридеман Бух. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20161025211153/http://www.buechenbeuren.de/ Ресми сайты] {{Германия:Рейн-Хунсрюк ауданы:Қалалар}} {{RhinelandPalatinate-geo-stub}} [[Санат:Рейнланд-Пфальц елді мекендері]] 6jhr65kev04964iic31ortwzqexceg6 Валь-д'Аран 0 227879 3690527 1832844 2026-11-03T06:22:22Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 3690527 wikitext text/x-wiki {{Испания ауданы |Қазақша атауы = Валь-д’Аран |Шынайы атауы = <small>[[Аранский язык|аран.]]</small> Val d’Arán |Карта = Localització de la Vall d'Aran.svg |Карта өлшемі = |Автономды бірлестігі = |Провинциясы = [[Лерида (провинция)|Лерида]] |Астанасы = [[Вьелья]] |Жер аумағы = 633,6 |Тұрғыны = 9.219 |Санақ жылы = 2009 |Тығыздығы = 14,55 |Сайты = www.aran.org/ }} '''Валь-д’Ара́н''' ({{lang-es|Valle de Arán}}, {{lang-ca|Vall d’Aran}}; ресми аты [[Аран тілі|аран тілінде]] бекітілген — ''Val d’Aran'') — [[Испания]] ауданы ([[Испания аудандары|комарка]]), [[Каталония]] автономды бірлестігіне қарасты [[Лерида (провинция)|Лерида]] провинциясының құрамына енеді. Солтүстігінде [[Франция|Францямен]], оңтүстік-шығысында [[Уэска]] арагондық провинциясымен, оңтүстігінде ([[районы Испании|комарка]]) [[Альта-Рибагорса]], шығысында — ([[районы Испании|комарка]]) [[Пальярс-Собира|Пальярс-Собирамен]] шектеседі. Халқы — 10&nbsp;295 адам. == Административті бөлінісі == === Муниципалитеттері === Валь-д’Аран 9 муниципалитетке бөлінеді: # [[Аррес]] # [[Лес (Лерида)]] # [[Баусен]] # [[Наут-Аран]] # [[Боссост]] # [[Вьелья]] # [[Эс-Бордес]] # [[Вилам ос]] # [[Канехан]] === Ауданы === [[Сурет:Terçons d'Aran.svg|thumb|250 px|Районы Валь-д’Аран]] Валь-д’Аран 6 сайлау округтарына, бұрыннан қалыптасқан ауданға бөлінеді. # [[Куате Локс]] # [[Ирисса]] # [[Маркатоса]] # [[Пужоло]] # [[Кастьеро]] # [[Арте э Гаро]] == Тағы қараңыз == * [[Окситания]] * [[Аран тіл]] * [[Окситан тілі]] == Сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20110608204441/http://noticias.juridicas.com/base_datos/CCAA/ca-l16-1990.html Валь-д’Аранның ерекше тәртіптері туралы заң (испан тілінде)] {{Валь-д’Аран ауданы муниципалитеттері}} {{Лерида аудандары}} [[Санат:Лерида аудандары]] q0kn3jyxbeigkf9qblm2cjjzu0qu4he Боргоманеро 0 236623 3690369 1840046 2026-11-02T19:07:39Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 3690369 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Боргоманеро |шынайы атауы = Borgomanero |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=45 |lat_min=42 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=28 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Пьемонт |кестедегі аймақ = Пьемонт |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Новара (провинция){{!}}Новара |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Anna Tinivella |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 32 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 307 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 21305 |санақ жылы = 2008 |тығыздығы = 658 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 322 |пошта индексі = 28021 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 3024 |ортаққордағы санаты = Borgomanero |сайты = http://www.comune.borgomanero.no.it |сайт тілі = it }} '''Боргоманеро''' ({{lang-it|Borgomanero}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Пьемонт]] әкімшілік аймағына қарасты [[Новара (провинция)|Новара]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 21305 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 658 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 32 км² шамасында. Пошта индексі — 28021. Елді мекеннің қамқоршысы — әулие Варфоломей.&nbsp; == Демографиясы == == Коммуна әкімшілігі == * Телефоны: 322 837 711 * Электронды поштасы: urp@comune.borgomanero.no.it == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20080101225628/http://www.comune.borgomanero.no.it/ Ресми сайты] {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Новара провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Пьемонт елді мекендері]] 67vsuttp9g7y7hrq5ijpjjrj4b8avnx Төлеген Айбергенұлы Айбергенов 0 254297 3690569 3634784 2026-11-03T07:09:07Z Қайнар орталықтандырылған кітапхана 184285 қателер өзгертілді 3690569 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = Төлеген Айбергенов | image = | imagesize = | caption = | pseudonym = | birthname = | birthdate = {{birth date|1937|3|03}} | birthplace = | deathdate = {{death date and age|1967|3|3|1937|8|29}} | deathplace = [[Нүкіс|Нүкіс қаласы]], [[Қарақалпақстан]], {{UZB}} | occupation = Ақын | nationality = Қазақ|қазақ | period = | genre = Әдебиет | subject = Табиғат, әсемдік, тәлім-тәрбие, махаббат, сағыныш | movement = | notableworks = | spouse = | partner = | children = | relatives = | influences = | influenced = | awards = | signature = | website = | portaldisp = }} '''Төлеген Айбергенұлы Айбергенов''' (08.03.1937 , Қоңырат ауданы, [[Қарақалпақстан]], [[Өзбекстан]] - 29.08.1967, [[Нүкіс|Нүкіс қаласы]], [[Қарақалпақстан]], [[Өзбекстан]]) - ақын. ==Биографиясы== Төлеген Айбергенов 1937 жылы 8 наурызда Қаракалпақ елінің Қонырат деген жерінде дүниеге келген. [[Жетіру]] тайпасының [[Табын]] руынан шыққан.<ref>https://m.youtube.com/watch?v=gSQgXzkPoIc&t=6s</ref> 1959 жылы Ташкенттің Низами атындағы педогогика институтының қазақ тілі мен әдебиеті факультетін бітіріп,туған ауылында мұғалімдік қызмет атқарады. ===Балалық шағы=== Низами атындағы Ташкент педагогикалық институтын бітірген (1959). 1959-62 ж. Қоңырат аудындағы орта мектепте мұғалім, 1962-65 ж. Шымкент облысының Сарыағаш ауданындағы кешкі жастар I мектебінде директор. 1965 жылдан Қазақстан Жазушылар одағы жанындағы әдебиетті насихаттау бюросында қызмет істеді. Айбергеновтың өлеңдері республикалық баспасөзде 1957 жылдан жарияланды. Туған жерге деген албырт сағыныш пен мөлдір махаббатқа толы бір топ өлеңдері 1961 жылы шыққан "Жас дәурен" атты топтама жинақта басылды. Отанға, туған елге деген сүйіспеншілігін, замандастарымыздың рухани сезім байлығын, ізгі тілеу, ақ ниетін жарқырата ашқан, қазақ поэзиясында өзіндік жаңа ырғақ, тегеурінді екпін әкелген поэтикалық жыр кітаптары - "Арман сапары" (1963), "Өмірге саяхат" (1965), "Құмдағы мұнаралар" (1968), "Мен саған ғашық едім" (1970), "Аманат" (1975), "Бір тойым бар" (1981), балаларға арналған "Бақшаға саяхат" сурет-кітапшасы (1985) жарық көрді. Сондай-ақ орыс тілінде "Мир созвездья" (1987) деген атпен таңдамалы өлеңдері аударылып басылды. Айбергеновтың "Ақ ерке, Ақ жайық", "Жаңғырған Маңғыстау", "Қазақстан", "Сені ойладым", "Мені ойла", "Ақ қайыңдар", "Бір тойым бар", т. б. өлеңдеріне жазылған әндер ел арасына кеңінен танымал. Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты (1974, қайтыс болғаннан кейін). 1997 ж. ақынның "Таңдамалы өлеңдер" жинағы мен ол турапы жазылған "Біргемін мен сендермен" атты естелік кітабы жарық көрді. ===Қазақстанға қоныс аудару=== ===Қайтыс болуы=== *Сағындым жаным, мен сені! *Көркіңді жүрген қуаныш қылып, мендей ме екен бар ағаң, *Шын інім болсаң, бас бұрма, жаным, өсек – ғайбатқа бораған. *Қажет жерінде қатыгездік пен қаталдық керек десек те, *Адамның заңғар ұлылығын сен сағынышымен есепте. *Онсыз сен тіпті тұлпар да болсаң, қосыла алмайсың қатарға *Әуелі әбден сағынып алмай шығушы болма сапарға. *Сағынбай барсаң, теңіз де сенің тебіренбес жастық шағыңдай, *Бұлбұлдың дауысын есіте алмайсың, бауларға кірсең сағынбай. *Сағынбай барсаң, таулар да сенің алдыңнан шықпас асқақтап, *Ойлауың мүмкін дүниені мынау кеткен екен деп тас қаптап… Айтулы толғауды осы бір жерден үзеріміз үзіп алып, әрі-сәрі күйге түстік. Көз жауын алардай жауһарды сындырып алғандай, соның сіздерге тек бөлшегін ұсынғандай пұшайман болдық. Осы бір жырдағы алабұртқан екпін, тау суындай күркіреген қарқын, бірінен-бірі туындап, сытыла шапшыған бұла сөз толқын, буырқана бұлықсып атқыған сезім серпіні үзуге, іркуге келер емес еді, көнер емес еді. Жыр жүйрік. Апшы қуырған асау ағыс. Аяғына дейін жіберіп, ат басын ағытқан осынау бір тұлпар шабысты тек тамашалай бергің келеді. Тамсана бергің келеді. Ақын үніне үн қосып, сөз шығындап жатқың келмейді. Мың құбыл шұғылалы жыр жауһарларын назарларыңызға бірінен-кейін бірін ұсынып, Айберен толғауға үнсіз ден қойып отыра бергің келеді, осынау сұңғыла шабысқа қосыла қол шапаттап отыра бергің келеді. Төрт аяғы тең жорға Төлеген жырларын, шашасына шаң жұқпас ақпа жырларға қара сөзбен түсініктер жазып сипаттап, суреттеп жату — бір әурешілік. Қазақтың арнасы кең жыр дариясына сонау алпысыншы жылдар аяғында бір бүйірден апшып келіп, бір ақжал толқын ұрғаны есте. Төлеген — толқын. Арқырап ақжалданып шиыршық атып келген толқын. == Айбергенов құрметіне == * Оңтүстік Қазақстан облысы Темірлан ауылындағы орталық көшелердің біріне ақынның есімі берілген. * Оңтүстік Қазақстан облыс орталығы – Шымкент қаласындағы, сондай-ақ [[Сарыағаш]] қаласындағы көшелер оның есімімен аталады. * Оңтүстік Қазақстан облысының аудан, қалаларындағы бірнеше мектептер ақын есімімен аталады. * 2001 жылы әкімдіктің қаулысымен [[Астана]] қаласының N16 орта мектебіне ақынның есімі берілді. 2007 жылы 23 желтоқсанда осы оқу орны басшылығының бастамасымен мұнда Төлеген Айбергеновтің өмірі мен шығармашылығына арналған мемориалдық мұражай ашылды. * Ақынның өмірі мен шығармашылығы туралы «Айбергенов әлемі» деректі фильмі, оның өлеңдері мен әндеріне бейнероликтер түсірілді. == Сілтемелер == * [http://lit.kz/kz/books/aibergenov-tolegen Төлеген Айберген шығармалары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120213013548/http://lit.kz/kz/books/aibergenov-tolegen |date=2012-02-13 }} == Дереккөздер == <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Ақындар]] [[Санат:Қарақалпақстанда туғандар]] 5hc8kmrody481keyrt2uwlw6lcozrn5 Ғылым мен ғылыми мекемелер (Павлодар облысы) 0 268297 3690653 3236310 2026-11-03T09:42:52Z Sewrax 187823 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 3690653 wikitext text/x-wiki [[Ертіс]]тің [[Павлодар]] өңірінде жоғары білім берудің пайда болып, дамуы ғылымның дамуына пәрменді әсерін тигізді, Павлодар жерінен сандаған ірі ғалымдар шықты. ХІХ ғасырдың екінші жартысында Павлодар өңірінде Н.Ф. Костылецкий, Г.Н. Потанин, Ф.И. Усов, М.Ж. Көпеев жұмыс істеді. XX ғасыр Қ.И. Сәтбаев бастаған павлодарлық ғалымдар легін шығарды. Ертістің Павлодар өңірінің 150-ден астам тумасы академик, ғылым докторы атанды. Алайда 60-жылдарға дейін барлық ғалымдар өлкеден тыс жерлерде қызмет етті. [[1954]] жылы облыста 3 ғылым кандидаты болды. 1960-жылдары Павлодарда 2 ғылыми-зерттеу мекемесі – облыстық мемлекеттік мұрағат пен облыстық өлкетану мұражайы жұмыс істеді. Оларда өлкетану материалдары жинақталып, өңделді. Алайда белгілі ғылыми бағыты, іргелі ғылыми өнімі болмады. Павлодардың аграрлық-өнеркәсіп орталығы ретінде дамуы жобалау-зерттеу, жобалау-конструкторлық және басқа мекемелердің пайда болуына әкелді. Топырақты эрозиядан қорғау жөніндегі облыстық станция тың жерлерді өңдеу технологиясын жасап, ендіруде көп іс тындырды (жұмыс жетекшісі Г. Берестовский Мемлекеттік сыйлық алды). 1967 жылы станцияның құрамынан агрохимия зертханасы бөлініп шығып, ғылыми-өндірістік мекеме – ауыл шаруашылын химияландырудың облыстық жобалау-зерттеу станциясына айналды. Оның міндеттерінің бірі – жем-шөптің нәрлік құнарын, сапасын зерттеу, жем-шөп өндіру мен пайдаланудың прогрессивті технологияларын жасау және т.б. [[1963]] жылы «Ертіс» кеңшарының негізінде облыстық ауыл шаруашылығы станциясы құрылып, оған ауыл шаруашылығы өндірісі технологиясын жетілдіру бойынша зерттеу жүргізу жүктелді. Станция облыстың солтүстік аудандарының ерекшелігін ескере отырып, топырақ қорғау технологиясы жасап, өндірді, картоптың элита және сортты тұқымдарын шығарып, шаруашылықтарды қамтамасыз етті. [[1966]] жылдан Павлодарда автоматтандыру және механикаландыру жобалау-конструкторлық технологиялық институты (ПКТИАМ) жұмыс істейді. Институт жұмысының негізгі бағыттарының бірі – құрастыру өндірісін автоманттандыру мен механикаландырудың типтік құралдарын ғылыми зерттец мен жасау. 1972 жылы ПКТИАМ «Октябрь» заводымен «Құрастырмалы механизмдер» ҒПМ құрып, бірқатар жобалап, тіпті КСРО-дан шет елдерге де енгізді. 1960 жылдан Павлодарда жоғарғы оқу орны ғылыми дами бастады. 1971 жылдың соңында Павлодардың 2 институты мен 4 ғылыми-өндірістік мекемесінде 73 ғылым кандидаты еңбек етті. 1963 жылы ПИИ-да тұңғыш ғылыми конференция болып, ғылым кандидаттары Ф.К. Бойко, Я.А. Файнберг жеке ғылыми зерттеулерінің нәтижесі жөнінде бірегей баяндама жасады. Ғылыми конференциялар жүйелі, 70-жылдардан ЖОО-аралық деңгейде өткізіліп тұрды. 60-жылдардан бастап индустриалды институт кәсіпорындардың тапсырмалары бойынша ғылыми тақырыптар жасауға белсенді араласты. 1968 жылға қарай олардың құны 84 мың сомға жетті. 1982 жылға қарай шаруашылық шартты жұмыстар көлемі 1,5 млн сомға жетті. Сол жылы ғылыми жасалымдарды енгізуден экономикалық тиімділік 2,5 млн сомды құрады. Ғылыми зерттеулер нәтижесінде ПИИ-де 1970-1985 жылдары 2 докторлық, 85 [[кандидаттық диссертация]] қорғалды. Педагогикалық институтта осындай іске кірісті, бірақ мамандық бағытына қарай мемлекеттік бюджеттік зерттеулер, соның ішінде оқыту әдістемесі басым болды. Оқытушылар жазған мектепке арналған оқу құралдары республикалық баспаларда жарияланды. Ғылыми жұмыс нәтижелері бойынша орта есеппен жылына 5 адам кандидаттық диссертация қорғады. 1985 жылы жоғары оқу орындарында 206 ғылым кандидаты мен 2 доктор болды. 80-жылдардың 2-жартысында Ертістің Павлодар өңірінің ғылыми өмірінің жаңа кезеңі басталды. Білімнің гуманитарлық салаларына назар аударылып, тарих, этнология, [[Әлеуметтану|социология]], политология, ең алдымен өлке тану мәселелеріне қызығушылық артты. Г.Н. Потанин атындағы облыстық өлкетану мұражайы мен облыстық мемлекеттік мұрағат ғылыми-өлкетану жұмысына белсенділікпен кірісті. Өткізілген өңірлік конференциялардың қорытындылары бойынша мұражай Ертіс өңірі мен шектес Қазақстан, Ресей аудандарының тарихы жөніндегі баяндамалардың мәтіндерінің жинағын шығарды. Мұрағат «Павлодар-Экибастузский ТПК», «Из историй совестких немцев Павлодарского Прииртышья», «Письма военных лет», «Из истории Русской Православной церкви в павлодарском Прииртышье», «Из истории ислама в Павлодарском Прииртышье» құжаттар жинағын «Забвению не подлежит», «Растрельные списки. Книга скорби» монографияларын дайындап, басып шығарды. Облыстың ғылыми қызметінде С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университетінің орны ерекше. Профессор-оқытушы құрамының 2000 еңбегі (2001-2003 жж.), соның ішінде 55 монографиясы жарияланды, 4 ғылыми журнал – «Вестник ПГУ», «наука и техника Казахстана», «Биологические науки Казахстана», «Өлкетану-Краеведение» шығады. 2001 жылдан бастап жасалған ғылыми-зерттеу жұмыстарының шаруашылық шарттарының көлемі ұлғайып, 18 млн теңгені, мемлекеттік бюджеттік қаржыландыру көлемі 7 млн теңге құрады. 70 өнертабысына өтініш беріліп, 30 патент алынды. Студенттік ғылыми-зерттеу жұмысы 10 ғылыми жоба енетін «Прометей» бағдарламасы және Павлодар облысы әкімінің гранты арқылы өткеріледі. «Дала даналары», «Кереку-Баян өңірінің тұлғалары», «Наскальные рисунки края Кереку-Баян» фотоальбомдары, «Ученые Павлодарской области», «Павлодарская область: календарь инторических событий и дат» кітаптары, Ертістің Павлодар өңірінің тарихы, 65 томдық Павлодар облысының тарихнамасы, Кереку-Баян кітапханасы «Рухнама» сериясының 30 кітабы, 5 томдық «История Павлодарского Прииртышья» студенттер мен магистранттардың ғылыми жұмыстарының жинағы – «Ертістің Павлодар өңірін этномәдени зерттеулер» бағдарламасының өткерілу нәтижесі. 2001-2003 жылдары университет өткізген ғылыми және басқа шараларға республиканың, алыс және жақын шетелдердің жүзден астам ірі ғалымы қатысты. Университетте конференциялар өткізудің жаңа түрлері, жаңа дәстүрлері пайда болды. 2001-2003 жылдары өткізілген 22 конференцияның жартысынан астамы халықаралық және республикалық дәрежеде. Олар Павлодар облысынан шыққан көрнекті ғалымдардың мерейтойларына орайластырылады: академик Ә. Бектұровтың 100 жылдығына арналған «Химия: ғылым, білім, өндіріс. Даму мүмкіндіктері мен перспективалары» халықаралық ғылыми-практикалық конференциясы, академик Х. Жұматовтың 90 жылдығына арналған «Экология және адам денсаулығы» халықаралық ғылыми-практикалық конференция, академик Ш. Шокиннің туғанына 90 жыл толуына арналған «Ғылым және энергетикадағы жаңа технологиялар» халықаралық ғылыми-техникалық конференция, академик С. Бейсембаевтың 90 жылдығына арналған «Қазіргі жағдайда өлкетанудың ахуалы мен даму перспективалары» республикалық ғылыми-практикалық конференция және басқалары. 2003 жылы Павлодар облысының 65 жылдығына арналған Ғылым күндері өткізіліп, оған республиканың көрнекті ғалымдары – ҚР ҰҒА академиктері Ж.М. Әбділдин, С.Ж. Дәукеев, С.З. Зиманов, Қ.А. Сағадиев, Ұ.М. Сұлтанғазин, ҚР ҰҒА корреспондентмүшелері М.М. Әбділдин, Е.А. Бектұров, Х.Д. Дүйсенбин, А.Н. Нысанбаев қатысты. Сол күндері С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университетінің бас ғимаратының алдында Ескерткіштер алееясы ашылды. Жыл сайын Сәтбаев оқулары өткізіліп, оған жас ғалымдар, студенттер, магиатранттар мен аспиранттар, олармен бірге оқушылар да қатысады. 2 жылда бір рет ақын, философ, тарихшы, ауыз әдебиеті үлгілерін жинаушы М.-Ж. Көпеевті еске алуға арналған Мәшһүр Жүсіп оқулары өткізіледі. Жалпы ғылым Ертістің Павлодар өңірінде таза академиялық, жоғары оқу орнының шеңберінен шығып, әлеуметтік құбылысқа айналды. [[БІЛІМ БЕРУ, ҒЫЛЫМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМИ МЕКЕМЕЛЕР (Павлодар облысы)]] ==Сілтемелер== # [http://www.psu.kz/ С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080619082601/http://www.psu.kz/ |date=2008-06-19 }} 2fpdff4blqv72dif8lzshr6tyenz7vl Бомец-ле-Лож 0 433939 3690343 3539159 2026-11-02T18:05:22Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 3690343 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]] |қазақша атауы = Бомец-ле-Лож |шынайы атауы = Beaumetz-lès-Loges |сурет =Beaumetz-lès-Loges mairie 1 •K5•.jpg |жағдайы = |ел = Франция |елтаңба = Blason Beaumetz-lès-Loges.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir= |lat_deg=50.2436111111 |lat_min= |lat_sec= |lon_dir= |lon_deg=2.65694444444 |lon_min= |lon_sec= |CoordAddon = type:city(964)_region:FR |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 270 |аймақ картасының өлшемi = 270 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Франция аймақтары{{!}}Аймағы |аймағы = Нор-Па-де-Кале |кестедегі аймақ = Нор-Па-де-Кале |аудан түрі = Франция департаменттері{{!}}Департаменті |ауданы = Па-де-Кале |кестедегі аудан = Па-де-Кале (департамент){{!}}Па-де-Кале |қауым түрі = Франция округтері{{!}}Округі |қауым = Аррас (округ){{!}}Аррас |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = <!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:<br /> [[Бомец-ле-Лож (кантон)|Бомец-ле-Лож]] --> |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Жан-Люк Тиллард ([[2020]]-[[2026]]) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 4,98 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 94—142 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1003 |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = 201 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 62123 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = INSEE коды |сандық идентификаторы = 62097 |ортаққордағы санаты = Beaumetz-lès-Loges |сайты = http://www.beaumetzlesloges.fr |сайт тілі = }} '''Бомец-ле-Лож''' ({{lang-fr|Beaumetz-lès-Loges}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Нор-Па-де-Кале]] аймағына қарасты [[Па-де-Кале (департамент)|Па-де-Кале]] департаментінде орналасқан. [[Аррас (округ)|Аррас]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 4,98 км² шамасында. Коммунаның [[INSEE коды]] — ''62097'', [[пошта индексі]] — ''62123''. == Демографиясы == [[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 964 адамды құрады<ref>{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}</ref>. Халық тығыздығы — 193,57 адам/км². {{Демография/FRA/Beaumetz-lès-Loges}} Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)<ref>{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}</ref>: {{ЖЖ-Кесте | макс=66 | барлығы=1019 | е0=37 | ә0=37 | е5=29 | ә5=53 | е10=53 | ә10=29 | е15=33 | ә15=29 | е20=33 | ә20=12 | е25=16 | ә25=21 | е30=66 | ә30=58 | е35=41 | ә35=33 | е40=37 | ә40=37 | е45=21 | ә45=16 | е50=25 | ә50=29 | е55=41 | ә55=41 | е60=12 | ә60=16 | е65=21 | ә65=41 | е70=16 | ә70=25 | е75=12 | ә75=33 | е80=4 | ә80=0 | е85=0 | ә85=12 }} == Тағы қараңыз == * [[Па-де-Кале департаментінің коммуналары]] == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == {{commonscat|Beaumetz-lès-Loges|Бомец-ле-Лож}} * [https://web.archive.org/web/20211121171324/https://www.beaumetzlesloges.fr/ Ресми сайты] * [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=62097-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121018121656/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=62097-COM |date=2012-10-18 }} * [http://www.mapquest.com/?q=50.2436111111,2.65694444444&zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы] {{France-geo-stub}} {{Па-де-Кале департаментінің коммуналары}} [[Санат:Па-де-Кале департаментінің коммуналары]] 4s5210yihn1ivj1qbyv8q1hentur2jj Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі 4 491233 3690643 3690121 2026-11-03T09:01:02Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3690643 wikitext text/x-wiki {{ambox |type = notice |text = Бұл бетте қазіргі [[Уикипедия:Администраторлар|Уикипедия админдерінің]] белсенділік статистикасы көрсетілген, бағандар бойынша өсу не кему ретімен орналастыруға болады. <br /> <small>Мәліметтер [https://xtools.wmcloud.org/ec&uselang=kk X!'s Tools]-тан алынған.</small> }} {{StatInfo}} == Шартты белгілер == [[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді емес админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және солғын түспен бұрынғы админдер ерекшеленген. {| class="wikitable" |+ Админ әрекеттері |- | Бұғаттау әрекеттері || [[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды бұғаттағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]][[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды қайта бұғаттағандары || [[File:User-welcome.png|25px]] Қатысушылардың бұғатынан босатқандары || |- | Қорғау әрекеттері || [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қорғағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]] [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қайталап қорғағандары || [[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=]] Беттердің қорғанысын алғандары || |- | Жою әрекеттері||[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді жойғандары || [[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=]] Нұсқаларды жойғандары (revision delete) || [[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=]] Журналдарды жойғандары (log delete) || [[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қалпына келтіргендері |- | Басқа әрекеттер || [[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=]] Құқық өзгерткендері ||[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=]] Импорттағандары ||[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=]] AbuseFilter өзгерткендері || [[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=]] Контент моделін өзгерткендері |- | [[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=]] Барлығының қосындысы |- |} == Тізім == <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:START --> {|class="wikitable sortable plainlinks; ts-stickytableheader" style="text-align:right; width:100%; font-size:100; background: #ffffff" |- !<div style="background-color:#ffffff">#</div>||<div style="background-color:#ffffff">Админ аты</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-welcome.png|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]] |- |align=center|1||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymov#general-stats 35806]||624||26||18||263||28||3||34660||8||0||176||0||0||0||0 |- |align=center|2||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arystanbek#general-stats 28572]||275||6||9||1309||42||7||26222||22||7||300||21||7||328||17 |- |align=center|3||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Нұрлан_Рахымжанов#general-stats 14883]||417||21||19||106||17||3||13692||37||13||513||45||0||0||0 |- |align=center|4||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bolatbek|{{color|grey|Bolatbek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bolatbek#general-stats 5355]||18||0||0||116||20||2||5152||5||0||23||0||0||19||0 |- |align=center|5||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Салиха|Салиха]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Салиха#general-stats 4269]||0||0||0||235||0||26||3998||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|6||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlefZet|{{color|grey|AlefZet}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlefZet#general-stats 3721]||96||0||20||164||1||14||3358||0||0||68||0||0||0||0 |- |align=center|7||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bekus|{{color|grey|Bekus}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bekus#general-stats 3615]||19||2||0||20||5||6||3553||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|8||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/1nter_pares#general-stats 3380]||315||7||6||441||8||15||2571||0||6||10||0||0||0||1 |- |align=center|9||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ulan|{{color|grey|Ulan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ulan#general-stats 3263]||18||0||2||3||0||0||3235||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|10||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:ArystanbekBot|ArystanbekBot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/ArystanbekBot#general-stats 2942]||0||0||0||0||0||0||2942||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|11||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sibom|{{color|grey|Sibom}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sibom#general-stats 2500]||28||1||1||5||3||7||2440||0||0||15||0||0||0||0 |- |align=center|12||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJin|{{color|grey|GaiJin}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJin#general-stats 1420]||36||0||0||10||3||3||1300||0||0||14||54||0||0||0 |- |align=center|13||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Batyrbek.kz#general-stats 1280]||70||0||3||6||2||1||1175||0||0||7||16||0||0||0 |- |align=center|14||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurken|Nurken]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurken#general-stats 1207]||39||0||0||12||17||0||1127||0||0||12||0||0||0||0 |- |align=center|15||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GanS NIS|{{color|grey|GanS NIS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GanS_NIS#general-stats 1089]||12||0||2||3||0||0||1029||0||0||43||0||0||0||0 |- |align=center|16||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Amangeldi_Mukhamejan#general-stats 855]||9||1||1||26||3||2||774||0||0||30||1||0||7||1 |- |align=center|17||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kaiyr#general-stats 829]||116||89||10||13||13||2||560||0||0||22||3||0||1||0 |- |align=center|18||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Polat Alemdar|{{color|grey|Polat Alemdar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Polat_Alemdar#general-stats 806]||5||0||0||600||60||0||136||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|19||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|{{color|grey|Мықтыбек Оразтайұлы}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Мықтыбек_Оразтайұлы#general-stats 738]||1||0||0||19||1||1||649||0||0||67||0||0||0||0 |- |align=center|20||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlibekKS|{{color|grey|AlibekKS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlibekKS#general-stats 695]||18||0||50||7||0||0||611||0||0||9||0||0||0||0 |- |align=center|21||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sagzhan#general-stats 530]||15||0||7||55||6||1||429||0||0||17||0||0||0||0 |- |align=center|22||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ashina|Ashina]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ashina#general-stats 460]||1||0||0||16||3||2||418||1||0||13||6||0||0||0 |- |align=center|23||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Qarakesek|{{color|grey|Qarakesek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Qarakesek#general-stats 224]||19||1||25||0||2||37||114||0||0||14||12||0||0||0 |- |align=center|24||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Daniyar|{{color|grey|Daniyar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Daniyar#general-stats 80]||6||0||0||1||0||0||70||0||0||1||2||0||0||0 |- |align=center|25||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJinBot|{{color|grey|GaiJinBot}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJinBot#general-stats 79]||0||0||0||0||0||0||79||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|26||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurtenge#general-stats 78]||1||0||0||5||0||0||65||5||0||2||0||0||0||0 |- |align=center|27||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arruah|{{color|grey|Arruah}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arruah#general-stats 8]||0||0||0||0||0||0||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|28||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nick jan|{{color|grey|Nick jan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nick_jan#general-stats 7]||1||0||0||0||0||0||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|29||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymovbot|Kasymovbot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymovbot#general-stats 0]||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0 |} <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:END --> {{clear}} == Администраторлардың_нақты_белсенділіктері == Белсенділіктердің түспен белгіленуі: * <span style="background-color:#00ff33">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Жасыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180 күн толмаған ([0-180]) * <span style="background-color:#00ccff">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Көк]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180-нен 360 күн аралығында уақыт өткен ([360-180]) * <span style="background-color:#ff3300">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Қызыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 360 күннен асып кеткен ([360<]) {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Уикипедия статистикалары]] e5rve45l1e9m97m0pi397f8yjv46lga Беркін Жолмырзаұлы Құрманбеков 0 491504 3690668 3552469 2026-11-03T10:06:15Z Sewrax 187823 "Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың" Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті Н.Ә.Назарбаевтың деп өзгертілді 3690668 wikitext text/x-wiki {{unreferenced|date=қазан 2013}} {{Тұлға |Есімі = Құрманбеков Беркін |Шынайы есімі = |Сурет = Курманбеков_Беркин.jpg |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туылған кездегі есімі = |Туған күні = 01.01.1952 |Білім алған жері = С.М. Киров атындағы қазақ мемлекеттік университеті |Мансабы = тарихшы |Азаматтығы = |Ұлты = |Қайтыс болған күні = 18.07.2012 |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Құрманбеков Жолмырза |Анасы = Аймаққызы Ақмоншақ |Жұбайы = Құрманбекова Сәуле |Балалары = Айгүл, Ляйля, Марина, Маншүк, Дария |Марапаттары = Үздік ізденуші-ғалым - 2007 |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Құрманбеков Беркін Жолмырзаұлы''' — Тарихшы, өлкетанушы ғалым, Қ. Жұбанов атындағы Ақтөбе мемлекеттік университетінің, саяси-әлеуметтік пәндер кафедрасының меңгерушісі, тарих ғылымдарының кандидаты, доцент. == Өмірбаяны == Ғалым-тарихшының арғы тегі Естек қырғыздың ішіндегі Ақкісі әулиеден басталады. [[1952 жыл|1952]] жылы 1 қаңтарда Ақтөбе облысы, Байғанин ауданы Жарқамыс аулында дүниеге келді. Әкесі Құрманбеков Жолмырза (1909-12.10.1955) – Ұлы Отан соғысына қатысушы, кеңес қызметкері, ауыл шаруашылығы өндірісінің ұйымдастырушысы. СОКП мүшесі, соғыстан кейін еңбек жолын Байғанин аудандық атқару комитеті төрағасының орынбасары, шаруашылық мекемелерінде басшы қызметтерде болды. Ол басқарған «Қызыләскер» колхозын «миллионер» етіп, өндірісін нығайту ісіне қосқан үлесі үшін «Еңбектегі ерлігі үшін» медалімен, ҚКСР Жоғары Кеңесі Құрмет Грамоталарымен марапатталған. Шешесі Аймаққызы Ақмоншақ – руы төрт-қара. Құрманбеков Беркін Жолмырзаұлы 1968 жылы Байғанин ауданы Қарауылкелді поселкесіндегі Комсомолдың 30 жылдығы атындағы орта мектепті бітірген соң, С.М.Киров атындағы Қазақ мемлекетттік университетінің тарих факультетіне түсіп, 1973 жылы тарихшы, тарих – қоғам тану пәндерінің оқытушысы мамандығы бойынша бітірді. 1973 жылы Ақтөбе облысы, Қобда ауданы Новоалексей селосындағы қазақ орта мектебінде тарих пәнінің мұғалімі болып еңбек жолын бастады. 1974 – 1978 жылы Қобда аудандық білім беру бөлімінің инспекторы, аға инспекторы және қоғамдық негізде мұғалімдер кәсіподағы аудандық Кеңесі президиумының төрағасы қызметін атқарды. 1978 – 1980 жылдары халық депутаттары Қобда аудандық Кеңесі атқару комитетінің ұйымдастыру – нұсқау бөлімінің меңгерушісі. 1980 – 1983 жылдары Қазақстан Компартиясы Қобда аудандық партия комитетінің үгіт насихат бөлімінің нұсқаушысы, 1983 – 1991 жылдары үгіт – насихат (идеология) бөлімінің меңгерушісі. 1991 – 1993 жылдары Қобда аудандық білім бөлімінің аға инспекторы, мұғалімдер кәсіподағы аудандық Кеңесі президиумының төрағасы. 1993 – 1996 жылдары халық депутаттары Қобда аудандық Кеңесі атқару комитетінің білім бөлімінің меңгерушісі. 1978 – 1996 жылдары бірнеше рет Қобда аудандық Кеңесінің депутаты, 1983 – 1991 жылдары Қазақстан компартиясы Қобда аудандық партия комитетінің (пленум) мүшесі. 1996 – 1997 жылдары Ақтөбе облыстық мұғаалімдер білімін жетілдіру институтының әдіскері, «Институт хабаршысы» журналының редакторы. 1997 – 1999 жылдары Қ,Жұбанов атындағы Ақтөбе мемлекеттік университетінің философия кафедрасының оқытушысы. 1999 жылдан бастап философия кафедрасының, 2001 жылдан бастап саяси - әлеуметтік пәндер кафедрасының меңгерушісі. 2005 жылы Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе мемлекеттік университетінің доценті. 2004 жылы өзінің ғылыми еңбектерінің нәтижесінде Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе мемлекеттік университеті бойыншав «Ең үздік кафедра меңгерушісі», 2007 жылы «Ең үздік ғылыми зерттеуші» деп танылды. == Тарихи оқиғалар шежірешісі == Б.Ж. Құрманбековтің зерттеу еңбектерінің негізгі тақырыптарын шартты түрде мынадай 4 бағытқа бөлуге болады; # Тарихи бет бұрыс оқиғалар # Ел өмірінде өзіндік із қалдырған тұлғалар # Батыс өңірде сауда қатынастарының және жәрмеңкелердің дамуы # Жалпы Қазақстандағы тарихи оқиғалар контекстіндегі аудандар тарихы Б.Ж. Құрманбеков 1998 жылы 23 желтоқсанда – Отан тарихы (Қазақстан Республикасының тарихы) мамандығы бойынша тарих ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін 1916 жылғы көтеріліс мәселелері (Батыс Қазақстан материалдары бойынша) диссертация қорғап, тарих ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесіне ие болды. Осы ғылыми жұмысында ғалым, кеңестік тарихнамада көтеріліс тек Торғай мен Жетісуда ғана болды деп есептелінсе, өзінің терең зерттеуінің нәтижесінде Батыс Қазақстанда да патшаның зәре-құтын ұшырған үлкен көтеріліс ошақтарының болғанын дәлелдеді. Кейін ғалым осы ғылыми жұмысын толықтырып өзінің тұңғыш монографиясын жариялап, бұл еңбек ғалымдар арасында лайықты бағасын алды. 2006-жылы Құдайберген Жұбанов атындағы Ақтөбе мемлекеттік университетінде Құрманбеков Беркін Жолмырзаұлының бастамасымен Қазақстандағы 1916-жылғы ұлт-азаттық көтерілістің 90-жылдығына байланысты халықаралық ғылыми практикалық конференция ұйымдастырылып, осы конференцияға Ресей федерациясынан, Қырғызстаннан және Қазақстанның белгілі тарихшы ғалымдары қатынасты.Конференция материалдары университеттің редакциялық баспа бөлімінен ғылыми жинақ болып шығарылды Өлкетанушы ғалымның екінші бір табысты зерттеу еңбегі «Ақтебе округінде 1928 жылы байларды конфискациялау» деп аталады.Бұл еңбегінде ғалым архивтік деректер негізінде - «қу жақ»-Голощекиннің теріс саясатының нәтижесінде мал-мүлкінен айрылып, жер аударылған Ақтөбелік байлардың тағдырын тарихи шындық тұрғысынан, архивтік деректер негізінде, көрсете білген. Құрманбеков Беркін Жолмырзаұлы Ақтөбе облыстық тарих және археология орталығымен тығыз творчестволық байланыс орнаттқан ғалым. Құрманбеков Беркін Жолмырзаұлының «Батыс Қазақстанда сауданың дамуы» деген көлемді ғылыми монографиясы Ақтөбе облыстық мәдениет басқармасының облыстық тарих және археология орталығының бастамасымен шығарыла бастаған «Батыс Қазақстанның тарихы, археологиясы және этнографиясы» атты арнайы басылымдар топтамасының бет ашар кітабы болып табылады. Сонымен қатар Құрманбеков Беркін Жолмырзаұлы Ақтөбе облыстық тарих және археология орталығы Ақтөбе қаласындағы «Принт А» баспаханасынан 2006-жылы шығарған 2 томдық «Батыс қазақстан тарихы» атты кітаптың 3-ші «Батыс Қазақстан аймағындағы жәрмеңкелер тарихынан» және 4-ші «Батыс Қазақстандағы 1916-жылғы көтеріліс тарихының мәселелері»деген тарауларының авторы. Оның «Батыс Қазақстанда сауданың дамуы» атты монографиялық еңбегі өте өзекті мәселеге арналған. Қазақстанның Ресей және Орта Азиямен байланысы өте ерте заманнан басталады және осы қарым-қатынастардың дамуына сауданың тигізген әсері өте зор. Ресейдің Орта Азиямен сауда байланыстары Батыс Қазақстан территориясы арқылы жүзеге асырылды. Беркін Құрманбековтің еңбегінің басты құндылығы Батыс Қазақстанның Орал облысындағы әскери- казак территориясы мен қазақ даласындағы сауда қатынастарының дамуы нақты архивтік деректермен дәйектелген.. Сонымен бірге Орынбор айырбас сауда орталығының және Ішкі Бөкей Ордасындағы Жәңгір хан жәрмеңкесінің Батыс Қазақстанда сауда қатынастарының дамуына тигізген әсері толық ашып көрсетілген. Ғалым еңбегінің басты құндылығы Батыс Қазақстанның Орал облысындағы әскери- казак территориясы мен қазақ даласындағы сауда қатынастарының дамуы нақты архивтік деректермен толығымен дәлелденгені болып табылады.. Сонымен бірге Орынбор айырбас сауда орталығының, Ішкі Бөкей Ордасындағы Жәңгір хан жәрмеңкесінің Батыс Қазақстанда сауда қатынастарының дамуына тигізген әсері толық ашып көрсетілген.Монография авторы Отан тарихнамасында өте аз назар аударылып келген Торғай облысының Ақтөбе, Ырғыз уездерінде тұрақты және жәрмеңке саудаларының даму мәселесін ерекше зерттеу обьектісіне айналдырып, осы уездердегіі сауда қатынастарының даму динамикасын толық зерттеген. Монографияда Батыс Қазақстанда сауда қатынастарының даму процесі жан-жақты қарастырылған. Ғалым өз еңбегінде сауда қатынастарының дамуына әсерін тигізген саяси, әскери және экономикалық алғы шарттар: керуен сауда жолдарының қалыптасуы, сауда қатынастарының түрлері мен ұйымдастырылуының формалары сияқты қазіргі кезеңге дейінгі төл тарихымызда өте аз зерттелінген өзекті мәселерге баса назар аударған. Сонымен қатар бұл еңбекте ХΙХ ғасырдың екінші жартысынан бастап кеңінен өрістеген жәрмеңке саудасының дамуы терең қарастырылып, сауданың осы формасының Батыс Қазақстан халқының әлеуметтік және экономикалық жағдайына тигізген әсері толық және терең қарастырылған. Зерттеу обьектісі ретінде қарастырылған Батыс Қазақстан аумағындағы Ойыл, Темір, Ырғыз, Ақтөбе, Гурьев уездері және Орал әскери казак территориясындағы тұрақты жәрмеңкелердің негізгі сауда орталықтарына айналуының заңдылықтары ашылып, осы жәрмеңкелердің өлкенің экономикалық дамуына қосқан ролі толық ашып көрсетілген. Батыс Қазақстанда керуен саудасының дамуына байланысты Маңғыстауда сауда қатынастарының дамуы ерекшеліктері, регион тұрғындарының Орта Азия сауда орталықтары және Торғай, Орал облыстарының шектес уездерімен сауда-саттық байланыстарының ерекшеліктері нақты деректермен негізделіп дәлелденген. Өте бай архивтік деректер негізінде Батыс Қазақстанда сауда қатынастарының пайда болуы, қалыптасуы және өркендеп даму динамикасы, тұрақты және жәрмеңкелік сауда түрлерінің көлемі және құрылымдық ерекшеліктері айқындалып, аймақтағы сауда орталықтарының Ресей, Орта Азия халықтарымен байланысының артуына тигізген әсері анықталған. Автор еңбегізінде Батыс Қазақстан территориясының Ресей және Орта Азия сауда қатынастарының дамуындағы транзиттік ролі толық ашып көрсеткен. Еңбекте Батыс Қазақстанда тұрақты және жәрмеңке саудасының дамуының осы территория халқының әлеуметтік-экономикалық жағдайына тигізген әсері айқындалып, аймақтағы сауда қатынастарының даму деңгейінің жаңа демографиялық жағдайдың қалыптасуын қамтамасыз етуі нақты деректермен айқындалған. Осы еңбектің ерекшеліктерінің бірі Батыс Қазақстанда сауда буржуазиясының қалыптасуы архивтік деректер арқылы негізделінген. Қорыта айтқанда Б.Ж.Құрманбековтің бұл еңбегі Батыс Қазақстан тарихын зерттеуге қосылған сүбелі ғылыми еңбек болып табылады. Құрманбеков Беркін Жолмырзаұлының Батыс Қазақстанның тарихының өзекті проблемаларына байланысты бірнеше мақалалары республикалақ «Қазақ тарихы», «Ақиқат», «Отан тарихы», «Жалын», «Парасат», «Қазақстан әйелдері» журналдарына жарияланды. == Тарихи тұлғаларды ел жадына қайтарған == Тарих - қатал да, әділетті құбылыс. Теңіздің асау толқыны сан миллион рет жағаға соғып, теңіздің терең түбінен жахұт тастарды сан мәрте жалап-жылтыратып, жағаға шығаратыны сияқты, тарих та кейбір себептермен, тарихтың тұманында елге көрінбей қалған, есімдері көмескі тартқан өзінің перзентерін, сын сағаттарда тарих сахнасына қайта шығарып,жас ұрпаққа үлгі ретінде ұсынады. Кер заманда ұрпағы өзінен айрылып,елі есімін жадынан шығарып ала жаздаған, асыл ер, халықтың ел қорғаған хас батыры, әділдігімен «қара қылды қақ жарған», сындарлы би болған, ханмен қатар отырып кеңес құрған Ақ кете Алтай Ебескі ұлы да, қазақ халқының тарихында өзіндік орны бар, елдің ерекше жаратылған ұлы перзенттерінің бірі. Ғалымның тағы бір сүбелі еңбегі «Алтай батыр» деп аталады. Автор бұл еңбегінде ХҮІІІ-ғасырда Кіші жүзде болған саяси-экономикалық түбегейлі өзгерістерді баяндай отырып, осы оқиғалардың бел ортасында болып, заман талабына сай, қазақ халқының мүддесі үшін,саяси және әскери күрестерге белсенді қатынасып, ұлттың жарқын болашағы үшін күрескен, қазақ халқының батыры, беделді биі, шебер дипломат Алтай Ебескіұлының өмір жолын, архивтік деректер негізінде толық суреттейді. Өзінің ерен еңбегімен туған халқына адал қызмет етіп, ел тарихында ерекше орын алған азаматтар өте көп. Солардың ішінде атақ-даңқы кезінде тек қана қазақ елінде ғана емес, елден тыс жерлерде де кеңінен танымал болған Ресей мемлекеттік Думасының депутаты Алпысбай Қалменовтың алатын орны ерекше болып табылады. Өкінішке орай, әр түрлі себептермен Алпысбай Қалменовті қазіргі ұрпақтың көпшілігі білмейтіні ақиқат. Оның басты себебі: біздің төл тарихымызды зерделеуде мәдени сабақтастық пен жалғастықтың көп жағдайда жүзеге аспай, тарихымыздың көп тұстарының үзік-үзік болып қалғандығы. Қазақта «құдай жаққан шырақты адам баласы өшіре алмайды» деген сөз бар. Сондай өшпес шамшырақтың бірі Алпысбай Қалменов болды. Тау қашықтықтан, бірте-бірте зорайып, барша қасиетімен көріне бастайды. Сол сияқты, тарихи тұлғалардың ерен ісі де уақыт тезінен өтіп барып, халқына танылып, оның рухани өмірінің өзекті бөлігіне айналады. Алпысбай Қалменов туралы «Дума депутаты Алпысбай Қалменов» деген атаумен Ақтөбеде жарық көрген кітабын Б.Ж.Құрманбеков, танымал тарихшы, ғылым докторы Өмірзақ Озғанбаймен бірігіп, Алматыдағы «Нұрлы әлем» баспасынан, 3 мың дана тиражбен, «Қайраткер Алпысбай Қалменов» атпен қайта жариялады. Қазақтың ұлағатты ұлдарының бірі болған,Алпысбай Қалменов сияқты абзал азаматты елге таныта түсіру мақсатында жасалған,осы еңбектері ғалымның өте сәтті ғылыми қадамдарының бірі деп білеміз. Ғалымның шығармашылық табыстарының бірі, еліміз 150 жылдығын атап өткен Нұрпейіс Байғаниннің өмірі мен шығармашылығына арналған «Нұрлы жүзді Нұрпейіс»деп аталатын еңбегі болып табылады. Ел тарихының әр кезеңінде, Нұрпейіс шығармашылығының сол кезеңдерге тығыз байланысын зерделеген бұл еңбек,өзінің жаңашылдығымен, тарихи бай деректерімен ерекшеленеді.Нұрпейіске арналған ең алғашқы ғылыми зерттеу ретінде ғалымның бұл еңбегі, тарихшылар мен тілші ғалымдардығ назарына бірден ілікті. Ел өз батырларын ұмытпауға тиіс Ақтөбелік Кеңес Одағының батырларының ішінде Ідіріс Үргенішбаевтің ерлігі әр түрлі себептермен уақытында жеткілікті дәрежеде насихатталмай қалды.Тарихшы ғалым осы олқылықтың орнын толтыру мақсатында, ұлы жеңістің 60 жылдығы қарсаңында «Ідіріс Үргенішбаев» деген кітабын жазып, қалың жұршылыққа ұсынды.Ғалымның осы кітабы арқылы оқырман қауым,әсіресе жас ұрпақ Ідіріс Үргенішбаевтің соғысқа дейінгі еңбек жолы мен майдандағы ерлігімен таныс болды.Осы кітап шыққан соң ғана,батырдың есімі Ақтөбе қаласының оңтүстік – батыс ауданынан бір көшеге берілді. Зерттеуші ғалым Батыс Қазақстан тарихына байланысты «Қайраткер Бақытжан Қаратаев», Алаш қайраткері, заңгер-депутат А.Бірімжанов туралы «Ахмет Бірімжанов», «Ақтөбе уезіндегі сауда қатынастарының дамуы», «Жәрмеңке – өнер ордасы», «Қобда тарихы» деп аталатын ғылыми зерттеу еңбектерінің қолжазбаларын жазып аяқтады. «Қайраткер Бақыжан Қаратаев» атты кітабының тұсаукесері 2013 жылы 13 қаңтарда С.Бәйішев атындағы кітапханасында көпшілік ғылыми қауымның қатысуымен өтті, «Ахмет Бірімжанов» атты кітабы 2013 жылы 20 наурызда жарық көрді. == Аудандар тарихын жаңа зерделеуші == Қазақ халқының Ресей империясының және Кеңестер Одағының құрамында болған кезеңдеріндегі тарихының қалың жұртшылыққа ақиқаты айтылмай келген «ақ таңдақ» беттері өте көп. Қазақстанның құрамдас бөлігі ретінде (әкімшілік – экономикалық бөліністегі) аудандардың да тарихын жазу ісі, әзірге кеңінен жүзеге асырылмай отырғаны шындық. Осы тұрғыдан алып қарағанда, жалпы аудандар тарихын, оның ішінде, Ақтөбе облысының аудандарының тарихын зерттеу қазіргі замандағы рухани өміріміздің өзекті мәселелерінің бірі болып табылады.Талантты, өлкетанушы ғалым Б.Ж.Құрманбеков соңғы жылдары аудандар тарихын жазу ісін қолға алып, үлкен нәтижелерге қол жеткізді.Соңғы 2 жылда қалың оқырман қауымның қолына ғалым «Ырғыздың қилы тарихы», «Темір тарихы» атты кітаптарын ұсынып, осы кітаптар тарихшы мамандар, мұғалімдер мен ел тарихын сүйіп оқитын жұртшылықтың жоғары бағасына ие болды. Ырғыз және Темір жерлері талай саяси-экономикалық және әлеуметтік оқиғалардың куәсі. ХIХ және XX ғасырда қазақ жерінің Ресейге қосылып, әуелі Ресей империясының (1731-1916), кейіннен Кеңестер Одағының (1917-1991) құрамында болған кезеңдерде Ырғыз және Темір халқы отаршылыққа қарсы 1916-жылғы ұлт-азаттық көтеріліс, 1928-жылғы ірі байлардың мал-мүлкін (шаруашылығын) конфискациялау, 1937 сталиндік репрессия сияқты қасіретті оқиғаларды басынан кешірді. Ырғыз және Темірдің байтақ жерінде Х1Х-ғасырдың екінші жартысында бүкіл Қазақстан мен Ресей, Орта Азия жұртшылығына кеңінен танымал болған Ырғыз (жергілікті ел Жармола деп атайды), Темір (Қарақамыс) жәрмеңкелері жұмыс жасады. XX-ғасырдың ортасында (1954-1957) Совет Одағы коммунистік партиясының (СОКП) Орталық Комитетінің шешімімен Ырғыз, Темір даласында тың жерлерді игеру жүзеге асырылып, Ырғыз және Қарабұтақ аудандарының астық егуге жарамды жерлері жаңадан құрылған кеңестік шаруашылықтарға (совхоздарға) біріктіріліп, Ақтөбе облысының картасында жаңа Комсомол (қазіргі Әйтеке би) ауданы пайда болды.Осы аудандарда елдің демографиялық ахуалы өзгеріске ұшырап, бұл өңірлрде славян тұқымдас этностар басымдылыққа қол жеткізді. Жас ұрпаққа тәрбие берудің тура жолы тарихи тағылым. Қазақстанның тәуелсіздік алуы көптеген тарихи оқиғаларды ақиқат тұрғысынан қайта қарап, зерттеуге мүмкіндік туғызды. Ғалымның Ырғыз және Темір аудандарының әр кезеңдегі, әр қилы тарихына арналған осы еңбектері, елдің тарихын толықтыра түсу мақсатында өте сәтті жасалған қадамдарының бірі болып табылады. «Ырғыздың қилы тарихы» және «Темір тарихы» деген кітаптары арқылы Б.Ж.Құрманбеков Қазақстан тарихының құрамдас бөлігі болып табылатын аудандар тарихын жазу арқылы әріптестеріне үлгі көрсетіп, аудандар тарихын жаңа көзқара тұрғысынан зерделеуші ғалым ретінде ғылыми қауымға жаңа қырынан корінді. == Жәңгір ханға жаңа көзқарас == Талантты тарихшының 2011 жылғы толағай табысының бірі- «Жәңгір хан жәрмеңкесі» атты зерттеу еңбегінің жарыққа шығуы болып есептеледі. 2011 жылы Бөкей Ордасының құрылғанына 210 жыл толды. Сонымен қатар Бөкей сұлтанның хан атанып, таққа отырғанына 200 жыл болды. Бұдан 170 жыл Бөкей Ордасында жаңа типті мектеп ашылды. Сондай - ақ заман талабына сай Новая Казанка, Таловка сияқты отырықшы сипаттағы елді мекендердің бой көтергеніне де 140 жыл болды.Бұл тарихи оқиғалардың тек қана Бөкей Ордасының ғана емес, тұтас Қазақстан тарихында ерекше орын алатыны ақиқат. Қазақстан тарихнамасында Жәңгір ханның саяси – экономикалық және әлеуметтік салаларда атқарған қызметтеріне екі жақты пікірдің қалыптасқаны белгілі.Заман талабына сай тарихи оқиғалар мен тұлғаларға берілетін баға мен тарихи – идеологиялық өлшем бірліктердің өзгеріп отыру обьекивті заңдылық. Жәңгір ханның мемлекеттік деңгейдегі қайраткерлік қызметіне тәуелсіз Қазақстанның ұлттық мүддесіне сай тұрғыдан обьективті баға берілуінің бастауы 1997 жылы Жәңгір хан кесенесінің салтанатты ашылуына Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті Н.Ә.Назарбаевтың қатынасуынан көрініс табады. Осыған орай 2011 жылы қараша айында 1 мың дана тиражбен жарық көрген «Жәңгір хан жәрмңкесі» деп аталатын кітабында Б.Ж.Құрманбеков Жәңгір ханның саяси –экономикалық және әлеуметтік салалардағы қайраткерлігіне байланысты жаңаша мынадай ой-тұжырымдар жасайды: «Ел тізгінін көненің жаңамен ауысатын тұсында ұстаған Жәңгір хан алдында екі таңдау тұрды: алғашқы таңдау бойынша әкесі Бөкейдің жолымен жүріп, қазақ қоғамының бұрынғы саяси – экономикалық, әлеуметтік дәстүрін жалғастыру болса, екіншісі қазақ жұртшылығына беймәлім, бірақ өркениеттің биік деңгейіне жеткен елдердің үлгісімен дамудың капиталистік жолына түсу еді. Жәңгір хан заман талабына сай өркениет жолын таңдадаы. Жәңгір ханның осы таңдауын өз жұртында көпшілік түсінбеді. Даму жолын үлгі еткен көршілес мемлекеттің билеуші тобы қазақ елінің өзімен теңесіп, өркениет жолына түсуін қаламады. Өйткені, Ресей «бұратана» деп есептеген халықтардың өздерін қанауға ұшыратып, елінің табиғи ресурстары мен мал және егін шаруашылығы өнімдерін өз елінің шикі зат базасына айналдыруға тырысты.Жәңгір ханның ел басқару тәсіліне деген екі ұдай пікірдің қалыптасуы, оның замана тоғысында дәстүрлік жолдан бас тартып, жаңашылдық (новатор) бағыт ұстап, Бөкей Ордасында жаңа саяси – экономикалық және әлеуметтік үрдіс қалыптастыруынан келіп туындайды.Жерге жеке меншік орнатуда жіберген қателіктеріне байланысты Жәңгір өз жұртының қарсылығына ұшырады. Бұл тұрғыдан оның өмірі трагедияға толы болғаны белгілі. Сонымен қатар Бөкей Ордасында жәрмеңкелер мен қазыналық мекемелердің ашылып, сауда қатынастарының дамуы, ел – жұртты мәдениет жолына бастайтын жаңа типтегі мектеп жүйесінің қалыптасуы, өркениет белгісі ретінде өмірге келген архив, музей, егін және мал шаруашылығының дамуына әсер еткен, интенсивті бағыттарда жүзеге асырылған іс шаралар тұрғысынан алғанда, Жәңгір хан, сөз жоқ, пассионарлық тұлға болып табылады». Осы ғылыми еңбегі арқылы Б.Ж.Құрманбеков Жәңгір хан тану мәселесіне қомақты үлес қосты. == Жәрмеңкелер тарихы ел игілігі == Қазақ халқының тарихында ХҮІІІ ғасыр мен XX ғасырдың бас кезіндегі оқиғалар өте күрделі кезең болып табылады. Осы кезеңдегі қазақ-орыс қарым-қатынастары, әсіресе, Кіші жүз қазақтарының Ресей құрамына қосылуы, өте қарама-қайшы сипатқа толы болды. Алғашқыда жәй елшілер миссиясы арқылы Ресей бодандығын номинальды түрде қабылдау, кейінірек Ресейдің қазақ жүздерінің ісіне араласуына ұласып, елшілік және әскери іс-әрекеттер Қазақстанның Ресейге саяси-экономикалық тәуелділігіне әкеліп соқтырды. Осындай қарама-қайшылыққа толы жағдайда Батыс Қазақстанда жаңа экономикалық қатынастар орнай бастады. Батыс Қазақстан өзінің геосаяси жағдайының байланысты Ресейдің Орта Азия мемлекеттерімен сауда қатынасын орнатуында үлкен транзиттік рөл атқарды.Торғай және Орал облыстарының территориясында, Маңғыстау уезінде ХІХ ғасырдың орта тұсынан бастап жәрмеңке саудасының даму мәселесі, осы кезге дейін тарихшылардың назарынан тыс қалып келе жатқан үлкен ғылыми проблема болды Өлкетанушы ғалым Б.Ж.Құрманбеков Қазақстан тарихшылары арасында бірінші болып осы мәселеге назар аударды.Ғалым көп жылғы зерттеу жұмысының нәтижесінде, ғылыми қауымға өзінің «Батыс Қазақстанда сауданың дамуы» деген көлемді монографиясын ұсынып, бұл еңбек Қазақстан ғалымдарының тарапынан жоғары бағасын алды. Хіх-ғасырдың екінші жартысында қазіргі Ақтөбе өңірінде Ойыл,Темір,Ырғыз және Ақтөбе жәрмеңкелері ашылып. жемісті жүмыс жасағаны белгілі. Осы жәрмеңкелер тарихы, Беркін Құрманбековтің шығармашылығының өзекті тақырыбына айналды. Ғалымның «Ойыл жәрмеңкесі», «Темір жәрмеңкесі» деп аталатын еңбектері де өзінің жаңашылдығымен және тың тұжырымдарымен ғылыми қауымның қызығушылығын туғызып, ел тарихын сүйіп оқитын жұршылықтың үлкен сұранысына ие болды. Осы еңбектері арқылы Б.Ж.Құрманбеков Батыс Қазақстанда ерекше дамыған жәрмеңкелер тарихын ел игілігіне айналдырды. == Беркін Құрманбековтың кітаптары == # Ідіріс Үргенішбаев. Атырау 2005 жыл. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%86%D0%B4%D1%96%D1%80%D1%96%D1%81_%D2%AE%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%96%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2.pdf # Ақтөбе округінде 1928 жылғы байларды конфискациялау. Ақтөбе 2005 жыл. # Батыс Қазақстандағы 1916 жылғы көтеріліс. Ақтөбе 2005 жыл. # Батыс Қазақстанда сауданың дамуы. Ақтөбе 2007 жыл. # Алтай батыр. Ақтөбе 2007 жыл. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80.pdf # Ойыл жәрмеңкесі. Ақтөбе 2008 жыл. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96.pdf # Темір жәрмеңкесі. Ақтөбе 2009 жыл. # Болат жолдың тарланы. (Құрастырушы ретінде) Ақтөбе 2009 жыл. # Дума депутаты Алпысбай Қалменов. Ақтөбе 2006 жыл. # Қайраткер Алпысбай Қалменов. (Ө.Озғанбаймен бірге) Ақтөбе 2006 жыл. # Нұрлы жүзді Нұрпейіс. Ақтөбе 2009 жыл. # Ырғыздың қилы тарихы. Ақтөбе 2010 жыл. # Сәуле ғұмыр. Ақтөбе 2011 жыл. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5_%D2%92%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%80.pdf # Темір тарихы. Ақтөбе 2011 жыл. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B.pdf # Жәңгір хан жәрмеңкесі. Ақтөбе 2011 жыл. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96.pdf # Қайраткер Бақытжан Қаратаев. (Ө.Озғанбаймен бірге) Алматы 2013 жыл. # Ахмет Бірімжанов. Ақтөбе 2013 жыл. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2.pdf # "Ұрпағы біліп жүрсін деп..." Құрманбеков әулетінің шежіресі # Қобда тарихы # Ақтөбе тарихы(Сауда қатынастарының дамуы) # Ақтөбе облысында тың және тыңайған жерлерді игеру Сонымен қатар ғылыми журналдар мен материалдарында жарияланған 100 – ден аса мақалалар авторы, жұбайына арнаған «Сәулешім, келші маған», Қазақстанның Тәуелсіздігіне 20 жылдығына орай «Туған елім» патриоттық өлеңінің авторы. == Дереккөздер == # "Ұрпағы біліп жүрсін деп" Құрманбеков әулетінің шежіресі # Байғанин ауданының энциклопедиясы # Қобда ауданының энциклопедиясы # Қ. Жұбанов атындағы Ақтөбе мемлекеттік университеті # "Ақтөбе" газеті # "Актюбинский Вестник" газеті # «Kerek Info» газеті == Сыртқы сілтемелер == * Өлкетанушы Ғалым http://www.aktobeoub.kz/site1/rus/novosti%20podrobnee%202012.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305085624/http://www.aktobeoub.kz/site1/rus/novosti%20podrobnee%202012.htm |date=2016-03-05 }} * Өлке тарихын түгендеген http://www.kinfo.kz/news/lke_tarikhyn_t_gendegen/2012-01-26-1577{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Жители Актобе увековечили имя героя, но его улица все еще требует ремонта http://rus.azattyq.org/content/soviet_hero_idris_urgenishbaev_marble_plaque/2119348.html * Певец земли казахской http://www.nomad.su/?a=15-201009240013 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130127204715/http://nomad.su/?a=15-201009240013 |date=2013-01-27 }} * Ғалымның хаты өлмейді http://www.kinfo.kz/news/alymny_khaty_lmejdi/2013-01-17-2684{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Актуальные проблемы истории края http://www.avestnik.kz/?p=21723{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Қазақтың тұңғыш заңгері туралы кітаптың тұсаукесері өтті http://www.aktobegazeti.kz/?p=20878 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305005450/http://www.aktobegazeti.kz/?p=20878 |date=2016-03-05 }} * Столетний юбилей Героя http://www.avestnik.kz/?p=20637 * В Актобе состоялась научно-практическая конференция, посвященная Абылкайыр-хану http://www.inform.kz/rus/article/234006{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Проблемы истории восстания 1916 года в Казахстане (на материалах Западного Казахстана) http://www.nauka.kz/databases/diss/detail.php?ID=821611{{Deadlink|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Калменовы: отец и сын http://www.avestnik.kz/?p=3355 * Турнир Героя сменил прописку http://www.avestnik.kz/?p=20323 * Жас ұрпақ Қалменовті біле ме? http://www.aikyn.kz/index.php?option=com_content&task=view&id=8026 * Нұрлы жүзді Нұрпейіс http://www.aktobegazeti.kz/?p=7938{{Deadlink|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Жыр тарланы — Нұрпейіс http://www.aktobegazeti.kz/?p=9619 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141017163641/http://www.aktobegazeti.kz/?p=9619 |date=2014-10-17 }} * Ақиық ақын атаусыз қала ма? http://www.baq.kz/blog/article/3090{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * 20 жыл: тәжірибе мен тағылым http://www.aktobegazeti.kz/?p=15125{{Deadlink|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Ақтөбеде Әбілқайыр ханға арналған ғылыми-практикалық конференция өтті http://www.inform.kz/kaz/article/1228383 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305072406/http://www.inform.kz/kaz/article/1228383 |date=2016-03-05 }} * «Қиналар ма екен біздерге?» — деген еді-ау, Махамбет! http://www.aorda.kz/?p=1971{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * «Ұлы Жібек Жолында жаңғырған Көкжар жәрмеңкесі» http://uil.aktobe.gov.kz/kk/node/3314 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305195850/http://uil.aktobe.gov.kz/kk/node/3314 |date=2016-03-05 }} * «Арыстан туған Исатай…» http://anatili.kz/?p=5516 * «Ердің сойы — Исатай» http://www.aktobegazeti.kz/?p=11933 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305005513/http://www.aktobegazeti.kz/?p=11933 |date=2016-03-05 }} * Көкжардағы жәрмеңке http://www.aktobegazeti.kz/?p=19334 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305005407/http://www.aktobegazeti.kz/?p=19334 |date=2016-03-05 }} * Қайраткер Қаратаев http://www.aktobegazeti.kz/?p=22261 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305012321/http://www.aktobegazeti.kz/?p=22261 |date=2016-03-05 }} [[Санат:18 шілдеде қайтыс болғандар]] llvgc17f57kocwhraaqcfcwe6zqyg43 Уикипедия:Белсенді қатысушылар 4 492279 3690233 3689828 2026-11-02T12:01:47Z Jembot 36112 Bot: Рейтингті жаңарту 3690233 wikitext text/x-wiki {{/begin|200}} |- | 1 || [[User:1nter pares|1nter pares]] || [[Special:Contributions/1nter pares|{{formatnum:3739}}]] || {{Permissions|1nter pares}} |- | 2 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:1669}}]] || {{Permissions|JigildikBot}} |- | 3 || [[User:Мағыпар|Мағыпар]] || [[Special:Contributions/Мағыпар|{{formatnum:1610}}]] || {{Permissions|Мағыпар}} |- | 4 || [[User:Орел Карл|Орел Карл]] || [[Special:Contributions/Орел Карл|{{formatnum:482}}]] || {{Permissions|Орел Карл}} |- | 5 || [[User:Sagzhan|Sagzhan]] || [[Special:Contributions/Sagzhan|{{formatnum:417}}]] || {{Permissions|Sagzhan}} |- | 6 || [[User:Nurken|Nurken]] || [[Special:Contributions/Nurken|{{formatnum:411}}]] || {{Permissions|Nurken}} |- | 7 || [[User:Wikuiser|Wikuiser]] || [[Special:Contributions/Wikuiser|{{formatnum:394}}]] || {{Permissions|Wikuiser}} |- | 8 || [[User:Marksscheider|Marksscheider]] || [[Special:Contributions/Marksscheider|{{formatnum:371}}]] || {{Permissions|Marksscheider}} |- | 9 || [[User:Unknown Alash|Unknown Alash]] || [[Special:Contributions/Unknown Alash|{{formatnum:358}}]] || {{Permissions|Unknown Alash}} |- | 10 || [[User:Kasymov|Kasymov]] || [[Special:Contributions/Kasymov|{{formatnum:296}}]] || {{Permissions|Kasymov}} |- | 11 || [[User:Aldogarov|Aldogarov]] || [[Special:Contributions/Aldogarov|{{formatnum:178}}]] || {{Permissions|Aldogarov}} |- | 12 || [[User:Casserium|Casserium]] || [[Special:Contributions/Casserium|{{formatnum:144}}]] || {{Permissions|Casserium}} |- | 13 || [[User:Рақымжан Курманали|Рақымжан Курманали]] || [[Special:Contributions/Рақымжан Курманали|{{formatnum:136}}]] || {{Permissions|Рақымжан Курманали}} |- | 14 || [[User:OrtNvdke|OrtNvdke]] || [[Special:Contributions/OrtNvdke|{{formatnum:130}}]] || {{Permissions|OrtNvdke}} |- | 15 || [[User:ShadZ01|ShadZ01]] || [[Special:Contributions/ShadZ01|{{formatnum:124}}]] || {{Permissions|ShadZ01}} |- | 16 || [[User:Kontributor 2K|Kontributor 2K]] || [[Special:Contributions/Kontributor 2K|{{formatnum:104}}]] || {{Permissions|Kontributor 2K}} |- | 17 || [[User:Akmaral090|Akmaral090]] || [[Special:Contributions/Akmaral090|{{formatnum:89}}]] || {{Permissions|Akmaral090}} |- | 18 || [[User:Łukasz Winek|Łukasz Winek]] || [[Special:Contributions/Łukasz Winek|{{formatnum:84}}]] || {{Permissions|Łukasz Winek}} |- | 19 || [[User:~2026-46472-89|~2026-46472-89]] || [[Special:Contributions/~2026-46472-89|{{formatnum:75}}]] || {{Permissions|~2026-46472-89}} |- | 20 || [[User:Lbbousey|Lbbousey]] || [[Special:Contributions/Lbbousey|{{formatnum:60}}]] || {{Permissions|Lbbousey}} |- | 21 || [[User:Sleepycatinacap|Sleepycatinacap]] || [[Special:Contributions/Sleepycatinacap|{{formatnum:58}}]] || {{Permissions|Sleepycatinacap}} |- | 22 || [[User:Qareken Balasi|Qareken Balasi]] || [[Special:Contributions/Qareken Balasi|{{formatnum:55}}]] || {{Permissions|Qareken Balasi}} |- | 23 || [[User:Бекбулатова Гульсара|Бекбулатова Гульсара]] || [[Special:Contributions/Бекбулатова Гульсара|{{formatnum:53}}]] || {{Permissions|Бекбулатова Гульсара}} |- | 24 || [[User:Алтай Көкше|Алтай Көкше]] || [[Special:Contributions/Алтай Көкше|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Алтай Көкше}} |- | 25 || [[User:Алма Досова|Алма Досова]] || [[Special:Contributions/Алма Досова|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Алма Досова}} |- | 26 || [[User:Райочка|Райочка]] || [[Special:Contributions/Райочка|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Райочка}} |- | 27 || [[User:Yessentaikyzy|Yessentaikyzy]] || [[Special:Contributions/Yessentaikyzy|{{formatnum:49}}]] || {{Permissions|Yessentaikyzy}} |- | 28 || [[User:Василь Дулатов|Василь Дулатов]] || [[Special:Contributions/Василь Дулатов|{{formatnum:46}}]] || {{Permissions|Василь Дулатов}} |- | 29 || [[User:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] || [[Special:Contributions/Ерден Карсыбеков|{{formatnum:45}}]] || {{Permissions|Ерден Карсыбеков}} |- | 30 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:44}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 31 || [[User:Madeniet2026!|Madeniet2026!]] || [[Special:Contributions/Madeniet2026!|{{formatnum:41}}]] || {{Permissions|Madeniet2026!}} |- | 32 || [[User:PushkinVko|PushkinVko]] || [[Special:Contributions/PushkinVko|{{formatnum:40}}]] || {{Permissions|PushkinVko}} |- | 33 || [[User:Салиха|Салиха]] || [[Special:Contributions/Салиха|{{formatnum:36}}]] || {{Permissions|Салиха}} |- | 34 || [[User:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] || [[Special:Contributions/MuratbekErkebulan|{{formatnum:35}}]] || {{Permissions|MuratbekErkebulan}} |- | 35 || [[User:Айакеш|Айакеш]] || [[Special:Contributions/Айакеш|{{formatnum:34}}]] || {{Permissions|Айакеш}} |- | 36 || [[User:Султанова Айжан|Султанова Айжан]] || [[Special:Contributions/Султанова Айжан|{{formatnum:34}}]] || {{Permissions|Султанова Айжан}} |- | 37 || [[User:Sherniyaz boran|Sherniyaz boran]] || [[Special:Contributions/Sherniyaz boran|{{formatnum:33}}]] || {{Permissions|Sherniyaz boran}} |- | 38 || [[User:Жадикбаева Арайлым|Жадикбаева Арайлым]] || [[Special:Contributions/Жадикбаева Арайлым|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|Жадикбаева Арайлым}} |- | 39 || [[User:Дауткулова Ақмарал|Дауткулова Ақмарал]] || [[Special:Contributions/Дауткулова Ақмарал|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|Дауткулова Ақмарал}} |- | 40 || [[User:Vyacheslav Nasretdinov|Vyacheslav Nasretdinov]] || [[Special:Contributions/Vyacheslav Nasretdinov|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|Vyacheslav Nasretdinov}} |- | 41 || [[User:~2026-52058-82|~2026-52058-82]] || [[Special:Contributions/~2026-52058-82|{{formatnum:25}}]] || {{Permissions|~2026-52058-82}} |- | 42 || [[User:KaBfect|KaBfect]] || [[Special:Contributions/KaBfect|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|KaBfect}} |- | 43 || [[User:Qarakesek|Qarakesek]] || [[Special:Contributions/Qarakesek|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|Qarakesek}} |- | 44 || [[User:Еділбай Дәмелі|Еділбай Дәмелі]] || [[Special:Contributions/Еділбай Дәмелі|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|Еділбай Дәмелі}} |- | 45 || [[User:ШҚО арнаулы кітапхана|ШҚО арнаулы кітапхана]] || [[Special:Contributions/ШҚО арнаулы кітапхана|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|ШҚО арнаулы кітапхана}} |- | 46 || [[User:Ashina|Ashina]] || [[Special:Contributions/Ashina|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Ashina}} |- | 47 || [[User:Есенгелді Інжу|Есенгелді Інжу]] || [[Special:Contributions/Есенгелді Інжу|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Есенгелді Інжу}} |- | 48 || [[User:Almatrkh|Almatrkh]] || [[Special:Contributions/Almatrkh|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Almatrkh}} |- | 49 || [[User:Құдайбергенова Айнагүл|Құдайбергенова Айнагүл]] || [[Special:Contributions/Құдайбергенова Айнагүл|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Құдайбергенова Айнагүл}} |- | 50 || [[User:LCont5|LCont5]] || [[Special:Contributions/LCont5|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|LCont5}} |- | 51 || [[User:Ziv|Ziv]] || [[Special:Contributions/Ziv|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|Ziv}} |- | 52 || [[User:~2026-56534-39|~2026-56534-39]] || [[Special:Contributions/~2026-56534-39|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|~2026-56534-39}} |- | 53 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|Gliwi}} |- | 54 || [[User:Kaiyr|Kaiyr]] || [[Special:Contributions/Kaiyr|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Kaiyr}} |- | 55 || [[User:TbsloOi|TbsloOi]] || [[Special:Contributions/TbsloOi|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|TbsloOi}} |- | 56 || [[User:Арда3001|Арда3001]] || [[Special:Contributions/Арда3001|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Арда3001}} |- | 57 || [[User:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] || [[Special:Contributions/TheNomadEditor|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|TheNomadEditor}} |- | 58 || [[User:Вилюс М|Вилюс М]] || [[Special:Contributions/Вилюс М|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Вилюс М}} |- | 59 || [[User:Эдгар Герт|Эдгар Герт]] || [[Special:Contributions/Эдгар Герт|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Эдгар Герт}} |- | 60 || [[User:Арыс Тілдер|Арыс Тілдер]] || [[Special:Contributions/Арыс Тілдер|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Арыс Тілдер}} |- | 61 || [[User:Ұлан Тұрсынбек|Ұлан Тұрсынбек]] || [[Special:Contributions/Ұлан Тұрсынбек|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Ұлан Тұрсынбек}} |- | 62 || [[User:Muzeologist|Muzeologist]] || [[Special:Contributions/Muzeologist|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Muzeologist}} |- | 63 || [[User:Эльмира Ералиева|Эльмира Ералиева]] || [[Special:Contributions/Эльмира Ералиева|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Эльмира Ералиева}} |- | 64 || [[User:Акмарал Абдрашидовна|Акмарал Абдрашидовна]] || [[Special:Contributions/Акмарал Абдрашидовна|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Акмарал Абдрашидовна}} |- | 65 || [[User:Asildaulet|Asildaulet]] || [[Special:Contributions/Asildaulet|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Asildaulet}} |- | 66 || [[User:Ayazhan10|Ayazhan10]] || [[Special:Contributions/Ayazhan10|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Ayazhan10}} |- | 67 || [[User:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] || [[Special:Contributions/RaiymbekZh|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|RaiymbekZh}} |- | 68 || [[User:Гүлдана Алмуханқызы|Гүлдана Алмуханқызы]] || [[Special:Contributions/Гүлдана Алмуханқызы|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Гүлдана Алмуханқызы}} |- | 69 || [[User:Уланская|Уланская]] || [[Special:Contributions/Уланская|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Уланская}} |- | 70 || [[User:Sagyndykova Nurgul|Sagyndykova Nurgul]] || [[Special:Contributions/Sagyndykova Nurgul|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Sagyndykova Nurgul}} |- | 71 || [[User:~2026-56298-60|~2026-56298-60]] || [[Special:Contributions/~2026-56298-60|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|~2026-56298-60}} |- | 72 || [[User:Sewrax|Sewrax]] || [[Special:Contributions/Sewrax|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Sewrax}} |- | 73 || [[User:L.sarkytbekova|L.sarkytbekova]] || [[Special:Contributions/L.sarkytbekova|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|L.sarkytbekova}} |- | 74 || [[User:Atageldı Däulethan|Atageldı Däulethan]] || [[Special:Contributions/Atageldı Däulethan|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Atageldı Däulethan}} |- | 75 || [[User:QazNorth|QazNorth]] || [[Special:Contributions/QazNorth|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|QazNorth}} |- | 76 || [[User:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] || [[Special:Contributions/Tuttiorchestra687|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Tuttiorchestra687}} |- | 77 || [[User:Pristome|Pristome]] || [[Special:Contributions/Pristome|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Pristome}} {{/end}} nnhnrs6pbhxoa9ucp83zj050t1x4l53 Сібір жұртындағы қыпшақтар 0 505294 3690590 3626527 2026-11-03T07:40:39Z Мухаметқали 187935 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 3690590 wikitext text/x-wiki Б.э.д. І мың жылдықта [[ғұндар]]дың күштеуімен [[Солтүстік Қазақстан]] және Батыс Сібірдің орман дадалары тайпаларының бір бөлігі батыс пен солтүстік-батысқа жылжуы орман жұрты тайпалары тарихындағы маңызды оқиға болды. Б.э. ІІ ғасырдың аяғы – ІІІ ғ. басында олар Башқортстан мен жоғары Кама маңына еніп, бахмутин, Кушнаренковск, Харинск ескерткіштерін қалдырған. Олардың бір бөлігі Батыс Сібірдің оңтүстігіндегі орман далаларына сіңіп, жергілікті халықпен араласып кетеді. ІV ғасырда ғұндар батысқа кеткен соң, орман даласы тайпаларының едәуір тобы өз мәдениетінің ерекшеліктерін сақтағанмен, аз да болса солтүстік аудандарындағы орман халқы мен оңтүстігіндегі түрік тайпалары мәдениетінің элементтерін қабылдады. Бұлар VІ – VІІІ ғғ. Орман даласындағы угралар еді, әрі олардың Солтүстік-Шығыс Қазақстанда, Павлодардың [[Ертіс]] өңірінде, Түменде мекендегені белгілі. Батыс Сібірдің даласындағы угорлар ежелгі мадьярларға жатқан деген негіз бар. "Сібір тарихы" атты 5 томдық еңбекте ХІІІ ғасырда Ертіс өңірінің орманды алқаптарының оңтүстік бөлігінде этникалық өзгерістер болып, мұнда түрік-қыпшақтар баса-көктеп кіріп, ХІІІ ғ. моңғол – татар шапқыншылығы нәтижесінде жартысы далалы жерден ығыстырылады деп жазылған . Жергілікті угор халқы төменгі [[Ертіс]] маңы солтүстік ауданы мен Нарым өлкесіне кетуге мәжбүр болды. Угорлардың қалған бөлігі сырттан келген тайпалармен араласып кетіп, ХV - ХVІ ғғ. Батыс Сібірде түркі тілдес "татарлар" этникалық жаңа топ пайда болды. Осындай тұжырымдамалар Батыс Сібірде түркі тілдес тайпалардың кейінгі орта ғасырда мекендеді деген жаңсақ пікірге әкеледі. Сондықтан күрмеуі көп осы мәселенің бір түйінін шешуге талпыныс жасап, біз өз мүмкіндігімізше талдап көрейік. [[Қыпшақтар]] жөніндегі алғашқы мәлімет жазба деректерде б.э.д. ІІІ ғасырда кездеседі . Б.э.д. 201 жылы Хун мемлекетінің негізін қалаушы Мөде Шаньюй солтүстікте жаулап алған жерлерінің ішінде кюйше (цзюйше), динлин және гэгуньдер болған . Осындағы "кюйше" этнонимін "кыйчак" немесе "кыпшақ" деп қарастыруды алғаш рет Б.Карлгрен ұсынған болатын . А.Н.Бернштам да осы пікірде болып, Мөденің солтүстік жорығының картасын жасағанда цзюйше тайпаларын жоғары Ертіс пен Енисей аралығында қоныстанғанын көрсеткен . Батыс Түрік қағанатының жорығында цзюйше мен гэгу, яғни қыпшақтар мен Енисей қырғыздары аталады . Мөденің моңғолиядан солтүстік-батысқа бағытталған жорығы, Дулу ханның Жетісудан солтүстік-шығысқа қарай жорығына мән берсек, екеуінің қиылысқан жерінде қыпшақтар мен Енисей қырғыздары мекендеген жер – Батыс Сібірдің оңтүстігіндегі орман далалары екенін байқауға болады. Қыпшақтар бір ғана территорияда 800 жылға жуық тұрған. Мұны М.П.Грязновтың жүргізген археологиялық қазба материалдары толық дәлелдейді. Ол Жоғары [[Обь]]<nowiki/>тағы Большая Речка селосында жүргізген жұмыстары бойынша жоғары Обь мәдениетінің генетикалық жағы бір (б.э. ІІ – VІІІ ғғ.) одинцовский, переходный, фоминский деген кезеңдерін көрсетеді . Нақ осы жоғары Обь мәдениетінде алғаш рет б.э. ІІ мың жылдығында шығыс Еуропа далаларында кең тараған ауыздық пен "сұрақ белгісіне" ұқсас ұзын өзекті сырғалар табылған. Әдебиетте бұларды "қыпшақтыкі" деп атаған. Қыпшақ мәдениетінің қалыптасуына көршілес Минусинск котловинасының таштык халқы да әсер еткен болу керек. І ғасырда олардың бір бөлігінің батысқа жылжуы Шөміштегі және жоғары Обь мәдениетінің молаларынан табылған заттар дәлелдейді. ("Скифтік" кішкене қазандар, тарақтар, т.б.) . Обьтың жоғары жағында өлікті өртеу салты болған. Бұл жерге таштык мәдениетінің сарыны қандай жолмен енгенін дөп басып айту қиын, солай бола тұрса да ғалымдар солтүстік жолмен Енисей далалары арқылы Кузнецк Алатауын айнала Обь маңына келген деп топшылайды ІХ ғасырдан бастап Солтүстік Алтай мен Батыс Сібірдің оңтүстік аудандарында сросткинск мәдениеті қалыптасады. Ол Бийск қаласы жанындағы Сросткинск селосында табылған қазбаға байланысты осылай аталған. Оны М.П.Грязнов тапқан болатын. ІХ – Х ғғ. Сросткинск мәдениетіне тән өрнекті стиль осы солтүстік ауданда кең тараған, ал бұл жерде қыпшақтар қоныстанған. Таштык мәдениетімен қыпшақтардың туыстық қатынастары олардың европеоидтығы да көрсетеді, яғни оларды половцы, кұмандар, шары (сары) деп аталуы. Азиядағы европеоидтық нәсілдің бірі солтүстік динлиндер Минусинск котловинасында тұрған, мұнда тагар уақытының европеоидтық халқы мекендегенін палеантропологтардың мәліметтері дәлелдеген. Осындай нәсілдік белгімен қыпшақтар да ерекшеленген. Олар батыс динлин – тагарлықтардың көршілері болған, тіпті шығу тегі бойынша да байланысы болған болу керек . Таштык мәдениетінің дәстүрі ұзақ өмір сүрді. моңғол дәуірінің мәдениетінде кейбір таштық формалары екінші рет көрінді. Оны өзегі майысқан сырғалар және жібі мен белдіктің құрсаулары өрнектердің кейбір түрлері және тұғырығы конусты кубиктің түрі, ал бұл кейінгі тагар мен таштык керамикасын қайталағаны дәлелдейді. Далалы алқаптағы аудандарда, таштык мәдениетінде де ежелден қалыптасқан мұндай дәстүр моңғол дәуірінде бүкіл территорияда үстем болды ]. Қыпшақ этногенезінде таштык компонентінің болуы қыпшақ тайпалары арасында бұл дәстүрдің ұзақ сақталғанын көрсетеді. Селенгі жазбаларында (VІІІ ғ. ортасы) қыпшақтар жөнінде "түрік – қыпшақтар бізді елу жыл бойы биледі", – деп жазылған . Бұл жазба ұйғыр ханы Боян – чордың атына жазылған. Селенгі жазбаларында қыпшақтар ежелгі түріктер деп аталғандықтан, олар VІІІ ғ. бірінші жартысында ұйғырларға үстемдік жасады деген сөз. Ертеде Алтайда тұрған қыпшақтар Алашаньға қоныс аударып, болашақ Екінші қағанаттың "демографиялық негізін" қалады . К.Ш. Шаниязов Екінші қағанаттың саяси өмірінде үлкен роль атқарған қыпшақтардың орхон тобын бөліп қарайды, ал оларға Батыс моңғолия мен Тувада тұрған ұйғырлар бағынған . Селенгі жазбаларын қайта зерттеген С.Г.Кляшторный ондағы "қыпшақ" этнониміне күдікпен қарады . Бұл VІІІ ғ. бірінші жартысында Орталық Азяда қалыптасқан тарихи жағдайға сәйкес келетінін байқауға болады, яғни ұйғырлардың ежелгі түріктерге бағынған уақыты (688–741 жж.) шамамен жүз жыл құрайды, бірақ ешқандай жазба деректерде түріктер қыпшақтармен теңестірілмейді. Сонда Селенгі жазбаларын Кляшторный мен Сұлтановтың пікіріне сай есептемегенде, онда ең алғашқы түркі тіліндегі шығарма "Құтадғу білік" (1069 ж.) шығармасы болып табылады. ІХ – Х ғғ. қыпшақтардың қимақ мемлекетінің құрамына енгені жөнінде жазба деректер көп. "Қыпшақ" этнонимі Ибн Хордадбектің (ІХ ғ.), авторы белгісіз "Худуд ал – Аламда" (Х ғ.), Гардизи (ХІ ғ.), ал – Идриси (ХІІ ғ.) т.б. мұсылман деректерінде кездеседі. Көптеген авторлар қыпшақтар саяси жағынан қимақтарға бағынған дербес халық деп қарастырады. Бұл кезде қыпшақтар 9 тайпадан тұрған күрделі этникалық қауымдастық еді. "Худуд – ал – алам" бойынша қыпшақтар "қимақтарға қарағанда жабайы. Олардың патшаларын қимақтар тағайындайды". Б.э. І мың жылдығының басында қыпшақтардың мәдениеті Солтүстікке таман қалыптасып, сонда қоныстанды, ІХ ғ. ортасында араб географтары мен саяхатшылары олардың Батыс Сібірдің оңтүстігінде орналасқанын жазды. Рашид-ад-диннің айтуынша қыпшақтар Оғызханның итбарақтарға қарсы жорығынан кейін пайда болды . С.Ақынжановтың айтуынша, қыпшақтардың этногенезі Батыс Сібірдің орманды далаларында болды. Бұл Обь – Ертіс қос өзенінің орманды даласы деп пайымдаймыз. Солтүстігін "теңіз қоршап", "солтүстіктің адам тұрғысыз кеңістігі" жайлап жатты, ал оңтүстікте қимақтармен шекараласты. Батыс шекара өзгеріп отырды. Б.Е. Көмековтың айтуынша, VІІІ ғ. екінші жартысы – ІХ ғ. басында "қимақтардың оңтүстікке қозғалуымен қыпшақтардың Ертістен Батысқа жылжуы байқалады" . Бұл кезде қыпшақтар Орал мен Арал маңы далаларына жетіп, ежелгі башқұрт тайпаларының құрамына кіріп, печенегтермен қақтығысады. Сросткинск мәдениетіндегі қимақтар мен қыпшақтар арасындағы шекараны нақты анықтау қиын. Обьтың жоғары жағында сросткинск мәдениеті жоғары обьтық мәдениеті алмастырып, М.П. Грязновтың пайымдауынша таулы Алтайдың көршілес аудандарынан келген, соған ұқсас Қурай, Тұяқты, Шибэнің кіші ескерткіші белгілі [7. 151 б.]. Сроткинск мәдениеті Алтайда емес, көрші жатқан Шығыс Қазақстан территориясында қалыптасқанын VІІ – VІІІ ғасырларға жататын ерте сросткинск кешенін бөліп қарағанда дәлелденеді . М.П.Грязнов атап кеткен сросткинск пен таулы Алтай ескерткіштерінің жақындығы белгілі, екеуін де қалыптастыруға телес тайпалары мен Шығыс Қазақстандағы яньмо тайпалары араласқан. Қимақ мемлекетінің құрылуымен сросткинск мәдениеті қимақ – қыпшақ территориясына кең тараған. Осы жерлердегі жергілікті мәдениетті, мысалы, Алтайдағы Жоғары Обь мәдениетін ығыстырған. Қыпшақ тайпаларының ортасын сросткинск мәдениетінің енгенін Бараба даласындағы Усть – Тартас және Челябинск облысындағы Синеглазова, т.б. қорғаны дәлелдейді . Бүкіл территорияда сросткинск мәдениетінің таралғанын түрлі заттар дәлелдейді: сүйектен иілтіп жасалған түрлі заттар, үшкір тұмсықты қола және сүйек тоғалар, оқтың ұштары, ұзын белбеулер, әшекейлер, өрнекті стильдегі, т.б. Сросткинск мәдениеті ескерткіштерінің кең таралуы бұл этникалық мазмұнын жоғалта бастағанын, ал қимақ - қыпшақ бірлестігінде кең тарады деуге негіз бар. Ерте таптық мемлекеттік құрылымдарда И.С. Каменецскийдің анықтауынша түрлі мәдениеттер үстем еткен немесе мемлекеттік мәдениеттің ықпалымен тегістеліп жатады деген тенденцияны айтады. Осындай "мемлекеттік мәдениет" Батыс Сібірдің орманды далаларында ІХ – Х ғғ. Сросткинск мәдениеті болды, ол қыпшақ елінің этникасы мен шаруашылығын қамтыды . Х ғасырдың ортасында қыпшақтар алғаш рет Ежелгі Русьтің шығыс шекарасына шықты. Ертеден белгілі Дешті – Қыпшақ ұғымы оңтүстік орыс далаларына тарай бастады. Бұл Дешті – Қыпшақтың шығыстағы шекарасының кішірейгені туралы ұғым қалыптастырды. Археологиялық ескерткіштер Солтүстік [[Қара теңіз]] өңірінен Солтүстік Алтайға дейін қоныстанған кезде болған күрделі этномәдени процестер жөнінде мәлімет береді. Х ғасырдың аяғында Сросткинск мәдениеті өмір сүруін тоқтатады, ал бұл кезде Қимақ мемлекеті де құлап, қыпшақ тайпаларының жаңа этноәлеуметтік қауымдастығы құрылады. Қимақ-қыпшақ федерациясындағы саяси биліктің ауысуы сыртқы жағдайларға да ([[Наймандар|найман]] тайпаларының Ертістің жоғары жағын алуы), ішкі жағдайда қыпшақтар әлеуметтік-экономикалық жағынан күшейді. В.Бартольдтың айтуынша, қимақтардың тарихи маңызы сонда, олардың арасынан қыпшақтар шықты [20. 549 б.]. Қимақтар біраз уақыт Ертістің сол жағында тұрады . ХІІ – ХІІІ ғғ. Оңтүстік орыс далаларына қоныстанған қыпшақтар сросткинск формаларына ұқсас мәдениетті (ауыздықты, белдікті, айылбас, үщ айыр, т.б.) әкеледі. Азиядағы қыпшақ кешенінің толық қалыптасуы сросткинск мәдениетінің жоғары шекарасы (Х ғ. аяғы) шығыс Еуропа далаларында (ХІІ ғ. басы) кең тараған кезеңімен анықтауға болады, яғни ХІ – ХІІ ғғ. Батыс Сібірдің оңтүстігі бұл кезеңнің ескерткіштері аз болғандықтан олардың тарихи жазбасын қиындатады. Олардың ішіндегі негізгісі Томск қаласының жанындағы Басандайка грунтовый могильнигі. Бұл кешеннің құрылысы жөнінде жазған авторлар (К.Э.Гриневич, А.П.Дульзон, З.Я.Бояршинова) оларды үш кезеңді қарастырды: Х – ХІІ ғғ. (моңғол дәуіріне дейін), ХІІІ – ХІV ғғ. (моңғол дәуірі), ХVІ – ХVІІ ғғ. (Мұсылман молалары). Осының алғашқы екеуінің хронологиялық топтары мен түрлі жерлеу дәстүрлері тығыз байланысты екені айтылған (өлікті жерлеу, аттарды жатқызу, өртеу). "Түрік мәдениеті мен Камалық Чуд мәдениеті" араласқан, яғни жергілікті мәдениетпен сырттан келген оңтүстік мәдениетінің компоненттері болды. Табылған материалдарға сай сараптама жасалғанда Басандайка қабатының "жоғары енисей мотивтері" (оюлы әшекейлер, бір – біріне қарсы тұрған құстар, жүрек тәрізді подвески) ерте Басандайка кешенін сросткинск мәдениетімен байланыстырады. Жалпы жерлеу дәстүрі, сонымен бірге заттардың негізгі формалары Басандайка моласының көп бөлігі этникалық жағынан қыпшақтарға жатады деп анықтауға мүмкіндік береді; жоғары қабатындағы молаларды таштык мәдениетінің формалы заттары бар. В.И.Матющенко зерттеген Еловка І обасы Басандайка обасына ұқсас, ол ерте кезеңге жатады, мұнда сросткинск мәдениеті нақты бейнеленген . Жерлеудің күрделі дәстүрі Басандайка дәстүріне ұқсас. Кейінгі дәуірге жататын Сылвенск мәдениетінің Пахомов обасы (ХІІ – ХІІІ ғғ.) авторлары угорлықтармен байлансытырып және қыпшақтардың шығыс тобымен – қимақтардың әсері болған, оның ішінде ежелгі Сібір рулары мен тайпалары болған . Бұл кезде қимақтар мемлекеті болмағанын ескерсек, Сылвен мәдениетінің қыпшақ компоненті екені даусыз. Кең территорияда қыпшақ этномәдени қауымдастығының қалыптасуына байланысты күрделі этникалық процестер мен миграциялар жөніндегі ХІ – ХІІ ғғ. Оңтүстік және Батыс Сібірден табылған археологиялық ескерткіштер көрсетеді. Мысалы Пахомов моласындағы ескерткіштер Красноярскідегі Часовенногрск моласындағы ескерткіштермен ұқсас (ауыздық пен таға формалары, оюлы бляхи, т.б.), ал А.А.Гаврилова ондағы кейбір сросткинск элементтерін атап өткен . Часовенной тауларындағы ескерткіштер ХІ – ХІІ ғғ. Тува мен Минусинск котловинасындағы мәдениеттің кейінгі кезеңіне жатады. Әрине, осының бәрі қыпшақтардың этникалық тарихына қатынасы болған. ХІ – ХІІ ғғ. Тувадағы обалар, Басандайка мен половецтердің грунтовый молалары, Шығыс Еуропа далаларында өз мүсіндерін жасаған, іс жүзінде бір келкі болған. Қыпшақтардың тас ескерткіштерінде Сібірдегідей заттар көп (екі тісті шанышқы, белдіктегі ілгіштер). Бұл б.э.д. ІІ мың жылдықтағы кейбір Сібір ескерткіштерінің қыпшақтарға жататынын дәлелдейді және моңғол шапқыншылығына дейін Дешті Қыпшақтың түрлі аудандары арасындағы тығыз мәдени байланыстың болғанын көрсетеді. Қыпшақтардың шекарасына мән берсек, Батыс Дешті Қыпшақ шығыстан батысқа Жайықтан Днестрге дейін, оңтүстік пен солтүстікке Қара теңіз бен Каспий теңізінен кек қаласына дейін (қазіргі Саратов маңы) созылып жатты. Шығыс Дешті Қыпшақтың шекарасы шығыста – Ертіс, батыста – Жайық өзені, солтүстікте – Тобыл өзені, оңтүстікте – Балқаш көлі мен Сырдарияның орта ағысына енетін жерлер жатты. Осы шекараларға байыптап қарасақ, Сібірдегі Тобылдың жері де енгенін “Дотан батырң жырындағы мәліметпен де дәлелдеуге болады деп пайымдаймыз. …Ел сонда көшті дейді мақұл көріп, Қырық мың үй бір Дотанның соңына еріп Тобыл дейтұғын жерге қонды, Бір ай жарым арада көшіп келіп. Сарғуанның аяғы ұлан Тобыл Сол жерге келіп қонды көшкен ауыл Маңайына дұшпан жау жолатпастан, Дотан хан болып тұрды біррнеше жыл . Шығыс Дешті Қыпшаққа он алты тайпа енген: бөрілі, тоқсоба, иетиоба, дуртоба, ал-арс, бөржоғлы, манқұроғлы, йимак, тағ, башқұрт, құманлы, базанак, баджна, қарабөріклі, үз, жортан. Батыс қыпшақтарға он бір тайпа енді: тоқсоба, иетиоба, бөржоғлы, елбөрілі, кангароғлы, анджоғлы, дурутоба, құлаоғлы, жортан, қарабөріклі, котан. Обь бассейнінің солтүстік жағасы мен оның сағасы Ертісте түркілену процесі жүрді. Бұл жерді мекендеген угра тілдес халыққа қыпшақ тайпалары үлкен әсер етті. Қыпшақтар орта Ертіс пен Тобылда мекендеген угорларды солтүстікке ығыстырып, біраз ассимиляцияланды. Тобыл және Бараба татарларының тілі түркі тілдерінің қыпшақ тобына кіреді . ХІІ – ХІІІ ғғ. Алтын Орда дәуірінде Половецская мәдениеті қалыптасты. Бұл кездегі ескерткіштерге Поволжье мен Қазақстандағы ХІІ – ХІV ғғ. Жошы монеталары жатады. Сонымен Батыс Сібірдің оңтүстік аудандары қыпшақ этногенезінің негізгі аймағы болды. Сросткинск мәдениеті оның әр кезеңінің тамырын құрады. ХІІІ-ХІV ғасырдың бірінші жартысындағы оқиғаларды сипаттайтын деректерде Жошы ұлысының көшпелі халқын “татарлар», “моңғолдар», “түріктер», “қыпшақтар» деп атаған. Осылардың ішінен “татар» атауы көп қолданылды. ХV-ХVІ ғасырларда Орыс мемлекеті араласқан Қазан, Астрахань, Қырым және Сібір хандықтарын да “татарларң деп атаған, сөйтіп Қазаннан Астраханьға дейінгі, Қырым мен Батыс Сібірдің түркі тілдес халықтары “татарлар» деп аталды. Еділ бойы, Қырым мен Батыс Сібір татарларының этникалық негізін осы жерде бұрыннан тұрған түрік тайпалары мен қауымдастығы құрады. Ертіс, Тобыл және Тұра жерлері орыстар жаулап алғанша Сібір деген атпен белгілі болды . моңғолдар келместен бұрын Ресейдің оңтүстік-шығыс бөлігіндегі сан жағынан көп тайпалар қыпшақтар еді. Сондықтан Алтын Орданы орыстар Қыпшақ Ордасы деп те атаған. 1237 жылы Батый Ресейдің шығыс және оңтүстік бөліктерін жаулағанда қыпшақтарды талқандады. Қыпшақтардың өз ішіндегі алауыздықтар моңғолдардың тез жетістікке жетуінің бір себебі болды деуге болады. Сібірдегі “татарларң дегенде оның ішінде қыпшақтардың болғанын ескереміз. Орыс жылнамаларында да бұл кездеседі. Сібір жылнамаларындағы “Көшім хан» деген тарауда Көшімді “Қазақ Ордасынан келген Мұртаза ұлы…»,- деп жазған . Демек, Көшім Қазақ Ордасының адамы болғандықтан Ібір-Сібір жұртының тарихы қазақ халқының тарихымен бірегей-бірлікте қарастырылады. Едігерді тақтан тайдырған Көшім құрған Сібір хандығының құрамына қыпшақтар да енген. Жалпы Ертістің жоғары жағы мен Омнан әрі, Бараба мен Құлындыда, Есіл мен Тобылдың жоғары жағында қазақтардың жазғы жайлаулары болған. Осы бір кеңістікте қыпшақ тектес халықтардың рухы басым болды десек қателеспейміз, өйткені Алтын Орданы, кейінірек Астрахань, Қазан, Қырым, Ноғай және Сібір хандықтарын жеке-жеке мемлекеттік құрылымдарға енгізгенмен, қыпшақ тектес бір ғана халық мекндегені белгілі. Батыс Сібірдің оңтүстігінде қыпшақтардың этникалық тарихы мен мәдениетінің төрт кезеңін бөліп көрсетуге болады: 1) VІІІ ғасырда қыпшақ этносының қалыптасуы; 2) ІХ-Х ғғ. қимақ мемлекеттік бірлестігіне қыпшақтардың енген кезеңі. Бұл кезеңдегі мәдениеттің негізі сросткинск мәдениеті болып, оның солтүстік аудандарында қыпшақтар қабылдады; 3) қыпшақ этномәдени қауымдастығының үлкен территорияда, оның ішінде Батыс Сібірдің оңтүстігінде қалыптасуы (ХІ-ХІІ ғғ.). Бұл мәдениет синкретті мәнде болды, алайда негізгі айқындаушы компоненті сросткин мәдениетінің дәстүрлері сақталды; 4) ХІІІ-ХІV ғғ. қыпшақтардың моңғол мемлекетінің құрамына енуі. Жошы ұлысының құрамында біртіндеп жаңа мемлекеттік мәдениет қалыптасады. Жоғарыда аталған Тобыл жерінде 1587 жылы Тобыл қаласы Мәскеудің бұйрығы бойынша Данил Чулковтың жетекшілігімен салынады. Мұндағы мақсаты Батыс Сібір орталығындағы түрік тілдес тайпалардың арасына бекініп, өз үстемдігін жүргізу еді. Көшім хандығы құлағаннан кейін оның орнына болған Сейтек ханды 1588 ж. Данил Чулков тұтқындап, Мәскеуге жібереді. 1590 жылы Тобыл Түменге бағынуын тоқтатып, Сібірдің дербес уездік қаласына айналады. Алғашқы кезде Тобыл уезіне Тобыл өзенінің төменгі жағынан басқа Ертіс, Обь, Тавда және Конда бойындағы барлық орыс иеліктері енді. Алайда ХІХ ғ. соңында Пелым, Березов, Сургут, Тара қалаларының салынуымен Тобыл уезінің жері едәуір қысқарды. ХVІІ ғ. Тобыл уезінде түрік тілдес халықтардың саны өскенін байқауға болады: Этникалық топ ХVІІ ғ. басы ХVІІ ортасы ХVІІ аяғы Түрік тілдес 3500 3900 4970 Бұхарлықтар 240 44 280 Остяктар 1700 1920 2630 Барлығы 5440 6000 7880 Б.О. Долгих түрік тілдес халықтарды татарлар деп жазған . Олардың көпшілігі қыпшақтар болған деп пайымдасақ, оның көпшілігі Көшім ханмен бірге кеткен болу керек. 1598 жылғы Обь өзені бойындағы соңғы шайқаста Көшімнің 370 адамы өлді, 30 адамы қалып, Көшім отбасының 30 мүшесі (оның ішінде 16 әйел адам) тұтқындалды . Көшіммен бірге 20 түтін көшіп жүрді. Бұл түтіннің әрқайсысында 5 адамнан болса, онда Көшім жеңілгенге дейін 630-640 адам болған, 50 бұхарлық саудагерлер болған. Сонда Көшіммен бірге кеткен адамдардың саны шамамен 1000 адам деп белгілесек, орыс тарихшылары жазып жүрген сібір татарларының саны аз болған болу керек, ал біздің пайымдауымызша әскерінің негізін қыпшақтар құрды. Тіпті орыстар келгенге дейін Көшімнің тұсында “сібір татарлары» деп отырған түрік тілдес тайпалардың саны ХІІ ғ. Басымен салыстырғанда 1000 адамға артық болған деп шамамен топшылауға болады. Көшімнің өзі де Қазақ Ордасынан келгендіктен Сібір жеріне жалғыз келуі мүмкін емес, нөкерлерімен келгені даусыз әрі Сібірде түрік тілдес қандастары болмаса келмеуі де ықтимал. Бұдан басқа Түмен татарлары да бар. Олардың да көпшілігі Көшіммен бірге кеткен, Көшім ұрпақтарымен байланыста болған. Оларды башқұрттардың табын руыныкі деп анықталып жүр. Бұл да терең зерттеуді қажет етеді деп есептейміз. Патша өкіметі Сібірді жаулағанда Көшім хан бастаған қол орыс отаршыларына қарсы тәуелсіздік үшін күресті алғаш бастады десек, оларға қарсы тұрған бірден-бір қол қыпшақтар болды десек қателеспейміз. Қорыта айтқанда қыпшақтардың тарихы Сібір жұртымен кейінгі орта ғасырда емес, ежелден-ақ тығыз байланыста болған. == Әдебиет == * История Сибири. Л., 1968. * Таскин В.С. Материалы по истории сюнну. Вып. 1. М., 1968. * Кызласов Л.Р. Таштыкская эпоха в истории Хакасско – Минусинской котловины. М., 1960. * Савинов Д.Г. Об основных этапах развития этнокультурной общности кыпчаков на юге Западной Сибири // история, археология и этнография Сибири. Томск, 1979. * Бернштам А.Н. Заметки по этногенезу народов Северной Азии // СЭ. 1947. №2. * Грум – Гржимайло Г.Е. Западная Моңғолия и Урянхайский край Т. 2. Л., 1926. * Грязнов М.П. История древних племен Верхней Оби // МИА. №48. 1956. С. 99 – 144. * Гаврилова А.А. Могильник Кудырге как источник по истории алтайских племен. – М. – Л., 1959. * Малов С.Е. Памятники древнетюркской письменности Монголии и Киргизи. М. – Л., 1959. * Гумилев Л.Н. Древние тюрки. М., 1967. * Шаниязов К.Ш. К этнической истории узбекского народа… * Кляшторный С.Т., Султанов Т.И. Рецензия на книгу. Шаниязов К.Ш. К этнической истории узбекского народа…// Советская тюркология. 1975. №4. * Mіnorsky V. Hudіd al – Alam. London, 1937. § 21. * Рашид – ад – дин. Сб. л. Т. 1. Вып. 1. М. – Л., 1952. * Кумеков Б.Е. Государство кимаков ІХ-ХІ вв. По арабским источникам. Алма-Ата, 1972. * Арсланова Ф.Х. Памятники Павлодарского Прииртышья (ІІІ – ХІ вв.) // Новое в археологии Казакстана. Алма – Ата, 1968. * Каменецский И.С. Археологическая культура и ее определение // СА №2. 1970. * Матющенко В.И., Старцева Л.М. Еловский курганный могильник І периода железа // Труды ТГУ, Т. 206. Томск, 1970. * Гаврилова А.А. Сверкающая чаша с Енисея (к вопросу о памятниках уйгуров в Саяно – Алтае) // Древняя Сибирь. Вып. 4. Новосибирск., 1974. * Бартольд В.В. Кимаки. Статья из энциклопедии ислама. М., 1968. Т.5. * Миллер Г. История Сибири. Т.1. М.-Л., 1937. * Батырлар жыры. Т.2. Алматы, 1961. * Народы Сибири. Этнографические очерки. М.-Л., 1956. * Сибирские летописи. Спб., 1904. * Долгих Б. О. Родовой и племенной состав народов Сибири в ХІІ веке. М., 1960. [[Санат:Тарих]] ogjds63qeozxs1wxa5q19dev2h8ldor 3690596 3690590 2026-11-03T08:00:21Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Мухаметқали|Мухаметқали]] ([[User talk:Мухаметқали|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3626527 wikitext text/x-wiki Б.э.д. І мың жылдықта [[ғұндар]]дың күштеуімен [[Солтүстік Қазақстан]] және Батыс Сібірдің орман дадалары тайпаларының бір бөлігі батыс пен солтүстік-батысқа жылжуы орман жұрты тайпалары тарихындағы маңызды оқиға болды. Б.э. ІІ ғасырдың аяғы – ІІІ ғ. басында олар Башқортстан мен жоғары Кама маңына еніп, бахмутин, Кушнаренковск, Харинск ескерткіштерін қалдырған. Олардың бір бөлігі Батыс Сібірдің оңтүстігіндегі орман далаларына сіңіп, жергілікті халықпен араласып кетеді. ІV ғасырда ғұндар батысқа кеткен соң, орман даласы тайпаларының едәуір тобы өз мәдениетінің ерекшеліктерін сақтағанмен, аз да болса солтүстік аудандарындағы орман халқы мен оңтүстігіндегі түрік тайпалары мәдениетінің элементтерін қабылдады. Бұлар VІ – VІІІ ғғ. Орман даласындағы угралар еді, әрі олардың Солтүстік-Шығыс Қазақстанда, Павлодардың [[Ертіс]] өңірінде, Түменде мекендегені белгілі. Батыс Сібірдің даласындағы угорлар ежелгі мадьярларға жатқан деген негіз бар. "Сібір тарихы" атты 5 томдық еңбекте ХІІІ ғасырда Ертіс өңірінің орманды алқаптарының оңтүстік бөлігінде этникалық өзгерістер болып, мұнда түрік-қыпшақтар баса-көктеп кіріп, ХІІІ ғ. моңғол – татар шапқыншылығы нәтижесінде жартысы далалы жерден ығыстырылады деп жазылған . Жергілікті угор халқы төменгі [[Ертіс]] маңы солтүстік ауданы мен Нарым өлкесіне кетуге мәжбүр болды. Угорлардың қалған бөлігі сырттан келген тайпалармен араласып кетіп, ХV - ХVІ ғғ. Батыс Сібірде түркі тілдес "татарлар" этникалық жаңа топ пайда болды. Осындай тұжырымдамалар Батыс Сібірде түркі тілдес тайпалардың кейінгі орта ғасырда мекендеді деген жаңсақ пікірге әкеледі. Сондықтан күрмеуі көп осы мәселенің бір түйінін шешуге талпыныс жасап, біз өз мүмкіндігімізше талдап көрейік. [[Қыпшақтар]] жөніндегі алғашқы мәлімет жазба деректерде б.э.д. ІІІ ғасырда кездеседі . Б.э.д. 201 жылы Хун мемлекетінің негізін қалаушы Мөде Шаньюй солтүстікте жаулап алған жерлерінің ішінде кюйше (цзюйше), динлин және гэгуньдер болған . Осындағы "кюйше" этнонимін "кыйчак" немесе "кыпшақ" деп қарастыруды алғаш рет Б.Карлгрен ұсынған болатын . А.Н.Бернштам да осы пікірде болып, Мөденің солтүстік жорығының картасын жасағанда цзюйше тайпаларын жоғары Ертіс пен Енисей аралығында қоныстанғанын көрсеткен . Батыс Түрік қағанатының жорығында цзюйше мен гэгу, яғни қыпшақтар мен Енисей қырғыздары аталады . Мөденің моңғолиядан солтүстік-батысқа бағытталған жорығы, Дулу ханның Жетісудан солтүстік-шығысқа қарай жорығына мән берсек, екеуінің қиылысқан жерінде қыпшақтар мен Енисей қырғыздары мекендеген жер – Батыс Сібірдің оңтүстігіндегі орман далалары екенін байқауға болады. Қыпшақтар бір ғана территорияда 800 жылға жуық тұрған. Мұны М.П.Грязновтың жүргізген археологиялық қазба материалдары толық дәлелдейді. Ол Жоғары Обьтағы Большая Речка селосында жүргізген жұмыстары бойынша жоғары Обь мәдениетінің генетикалық жағы бір (б.э. ІІ – VІІІ ғғ.) одинцовский, переходный, фоминский деген кезеңдерін көрсетеді . Нақ осы жоғары Обь мәдениетінде алғаш рет б.э. ІІ мың жылдығында шығыс Еуропа далаларында кең тараған ауыздық пен "сұрақ белгісіне" ұқсас ұзын өзекті сырғалар табылған. Әдебиетте бұларды "қыпшақтыкі" деп атаған. Қыпшақ мәдениетінің қалыптасуына көршілес Минусинск котловинасының таштык халқы да әсер еткен болу керек. І ғасырда олардың бір бөлігінің батысқа жылжуы Шөміштегі және жоғары Обь мәдениетінің молаларынан табылған заттар дәлелдейді. ("Скифтік" кішкене қазандар, тарақтар, т.б.) . Обьтың жоғары жағында өлікті өртеу салты болған. Бұл жерге таштык мәдениетінің сарыны қандай жолмен енгенін дөп басып айту қиын, солай бола тұрса да ғалымдар солтүстік жолмен Енисей далалары арқылы Кузнецк Алатауын айнала Обь маңына келген деп топшылайды ІХ ғасырдан бастап Солтүстік Алтай мен Батыс Сібірдің оңтүстік аудандарында сросткинск мәдениеті қалыптасады. Ол Бийск қаласы жанындағы Сросткинск селосында табылған қазбаға байланысты осылай аталған. Оны М.П.Грязнов тапқан болатын. ІХ – Х ғғ. Сросткинск мәдениетіне тән өрнекті стиль осы солтүстік ауданда кең тараған, ал бұл жерде қыпшақтар қоныстанған. Таштык мәдениетімен қыпшақтардың туыстық қатынастары олардың европеоидтығы да көрсетеді, яғни оларды половцы, кұмандар, шары (сары) деп аталуы. Азиядағы европеоидтық нәсілдің бірі солтүстік динлиндер Минусинск котловинасында тұрған, мұнда тагар уақытының европеоидтық халқы мекендегенін палеантропологтардың мәліметтері дәлелдеген. Осындай нәсілдік белгімен қыпшақтар да ерекшеленген. Олар батыс динлин – тагарлықтардың көршілері болған, тіпті шығу тегі бойынша да байланысы болған болу керек . Таштык мәдениетінің дәстүрі ұзақ өмір сүрді. моңғол дәуірінің мәдениетінде кейбір таштық формалары екінші рет көрінді. Оны өзегі майысқан сырғалар және жібі мен белдіктің құрсаулары өрнектердің кейбір түрлері және тұғырығы конусты кубиктің түрі, ал бұл кейінгі тагар мен таштык керамикасын қайталағаны дәлелдейді. Далалы алқаптағы аудандарда, таштык мәдениетінде де ежелден қалыптасқан мұндай дәстүр моңғол дәуірінде бүкіл территорияда үстем болды ]. Қыпшақ этногенезінде таштык компонентінің болуы қыпшақ тайпалары арасында бұл дәстүрдің ұзақ сақталғанын көрсетеді. Селенгі жазбаларында (VІІІ ғ. ортасы) қыпшақтар жөнінде "түрік – қыпшақтар бізді елу жыл бойы биледі", – деп жазылған . Бұл жазба ұйғыр ханы Боян – чордың атына жазылған. Селенгі жазбаларында қыпшақтар ежелгі түріктер деп аталғандықтан, олар VІІІ ғ. бірінші жартысында ұйғырларға үстемдік жасады деген сөз. Ертеде Алтайда тұрған қыпшақтар Алашаньға қоныс аударып, болашақ Екінші қағанаттың "демографиялық негізін" қалады . К.Ш. Шаниязов Екінші қағанаттың саяси өмірінде үлкен роль атқарған қыпшақтардың орхон тобын бөліп қарайды, ал оларға Батыс моңғолия мен Тувада тұрған ұйғырлар бағынған . Селенгі жазбаларын қайта зерттеген С.Г.Кляшторный ондағы "қыпшақ" этнониміне күдікпен қарады . Бұл VІІІ ғ. бірінші жартысында Орталық Азяда қалыптасқан тарихи жағдайға сәйкес келетінін байқауға болады, яғни ұйғырлардың ежелгі түріктерге бағынған уақыты (688–741 жж.) шамамен жүз жыл құрайды, бірақ ешқандай жазба деректерде түріктер қыпшақтармен теңестірілмейді. Сонда Селенгі жазбаларын Кляшторный мен Сұлтановтың пікіріне сай есептемегенде, онда ең алғашқы түркі тіліндегі шығарма "Құтадғу білік" (1069 ж.) шығармасы болып табылады. ІХ – Х ғғ. қыпшақтардың қимақ мемлекетінің құрамына енгені жөнінде жазба деректер көп. "Қыпшақ" этнонимі Ибн Хордадбектің (ІХ ғ.), авторы белгісіз "Худуд ал – Аламда" (Х ғ.), Гардизи (ХІ ғ.), ал – Идриси (ХІІ ғ.) т.б. мұсылман деректерінде кездеседі. Көптеген авторлар қыпшақтар саяси жағынан қимақтарға бағынған дербес халық деп қарастырады. Бұл кезде қыпшақтар 9 тайпадан тұрған күрделі этникалық қауымдастық еді. "Худуд – ал – алам" бойынша қыпшақтар "қимақтарға қарағанда жабайы. Олардың патшаларын қимақтар тағайындайды". Б.э. І мың жылдығының басында қыпшақтардың мәдениеті Солтүстікке таман қалыптасып, сонда қоныстанды, ІХ ғ. ортасында араб географтары мен саяхатшылары олардың Батыс Сібірдің оңтүстігінде орналасқанын жазды. Рашид-ад-диннің айтуынша қыпшақтар Оғызханның итбарақтарға қарсы жорығынан кейін пайда болды . С.Ақынжановтың айтуынша, қыпшақтардың этногенезі Батыс Сібірдің орманды далаларында болды. Бұл Обь – Ертіс қос өзенінің орманды даласы деп пайымдаймыз. Солтүстігін "теңіз қоршап", "солтүстіктің адам тұрғысыз кеңістігі" жайлап жатты, ал оңтүстікте қимақтармен шекараласты. Батыс шекара өзгеріп отырды. Б.Е. Көмековтың айтуынша, VІІІ ғ. екінші жартысы – ІХ ғ. басында "қимақтардың оңтүстікке қозғалуымен қыпшақтардың Ертістен Батысқа жылжуы байқалады" . Бұл кезде қыпшақтар Орал мен Арал маңы далаларына жетіп, ежелгі башқұрт тайпаларының құрамына кіріп, печенегтермен қақтығысады. Сросткинск мәдениетіндегі қимақтар мен қыпшақтар арасындағы шекараны нақты анықтау қиын. Обьтың жоғары жағында сросткинск мәдениеті жоғары обьтық мәдениеті алмастырып, М.П. Грязновтың пайымдауынша таулы Алтайдың көршілес аудандарынан келген, соған ұқсас Қурай, Тұяқты, Шибэнің кіші ескерткіші белгілі [7. 151 б.]. Сроткинск мәдениеті Алтайда емес, көрші жатқан Шығыс Қазақстан территориясында қалыптасқанын VІІ – VІІІ ғасырларға жататын ерте сросткинск кешенін бөліп қарағанда дәлелденеді . М.П.Грязнов атап кеткен сросткинск пен таулы Алтай ескерткіштерінің жақындығы белгілі, екеуін де қалыптастыруға телес тайпалары мен Шығыс Қазақстандағы яньмо тайпалары араласқан. Қимақ мемлекетінің құрылуымен сросткинск мәдениеті қимақ – қыпшақ территориясына кең тараған. Осы жерлердегі жергілікті мәдениетті, мысалы, Алтайдағы Жоғары Обь мәдениетін ығыстырған. Қыпшақ тайпаларының ортасын сросткинск мәдениетінің енгенін Бараба даласындағы Усть – Тартас және Челябинск облысындағы Синеглазова, т.б. қорғаны дәлелдейді . Бүкіл территорияда сросткинск мәдениетінің таралғанын түрлі заттар дәлелдейді: сүйектен иілтіп жасалған түрлі заттар, үшкір тұмсықты қола және сүйек тоғалар, оқтың ұштары, ұзын белбеулер, әшекейлер, өрнекті стильдегі, т.б. Сросткинск мәдениеті ескерткіштерінің кең таралуы бұл этникалық мазмұнын жоғалта бастағанын, ал қимақ - қыпшақ бірлестігінде кең тарады деуге негіз бар. Ерте таптық мемлекеттік құрылымдарда И.С. Каменецскийдің анықтауынша түрлі мәдениеттер үстем еткен немесе мемлекеттік мәдениеттің ықпалымен тегістеліп жатады деген тенденцияны айтады. Осындай "мемлекеттік мәдениет" Батыс Сібірдің орманды далаларында ІХ – Х ғғ. Сросткинск мәдениеті болды, ол қыпшақ елінің этникасы мен шаруашылығын қамтыды . Х ғасырдың ортасында қыпшақтар алғаш рет Ежелгі Русьтің шығыс шекарасына шықты. Ертеден белгілі Дешті – Қыпшақ ұғымы оңтүстік орыс далаларына тарай бастады. Бұл Дешті – Қыпшақтың шығыстағы шекарасының кішірейгені туралы ұғым қалыптастырды. Археологиялық ескерткіштер Солтүстік Қара теңіз өңірінен Солтүстік Алтайға дейін қоныстанған кезде болған күрделі этномәдени процестер жөнінде мәлімет береді. Х ғасырдың аяғында Сросткинск мәдениеті өмір сүруін тоқтатады, ал бұл кезде Қимақ мемлекеті де құлап, қыпшақ тайпаларының жаңа этноәлеуметтік қауымдастығы құрылады. Қимақ-қыпшақ федерациясындағы саяси биліктің ауысуы сыртқы жағдайларға да (найман тайпаларының Ертістің жоғары жағын алуы), ішкі жағдайда қыпшақтар әлеуметтік-экономикалық жағынан күшейді. В.Бартольдтың айтуынша, қимақтардың тарихи маңызы сонда, олардың арасынан қыпшақтар шықты [20. 549 б.]. Қимақтар біраз уақыт Ертістің сол жағында тұрады . ХІІ – ХІІІ ғғ. Оңтүстік орыс далаларына қоныстанған қыпшақтар сросткинск формаларына ұқсас мәдениетті (ауыздықты, белдікті, айылбас, үщ айыр, т.б.) әкеледі. Азиядағы қыпшақ кешенінің толық қалыптасуы сросткинск мәдениетінің жоғары шекарасы (Х ғ. аяғы) шығыс Еуропа далаларында (ХІІ ғ. басы) кең тараған кезеңімен анықтауға болады, яғни ХІ – ХІІ ғғ. Батыс Сібірдің оңтүстігі бұл кезеңнің ескерткіштері аз болғандықтан олардың тарихи жазбасын қиындатады. Олардың ішіндегі негізгісі Томск қаласының жанындағы Басандайка грунтовый могильнигі. Бұл кешеннің құрылысы жөнінде жазған авторлар (К.Э.Гриневич, А.П.Дульзон, З.Я.Бояршинова) оларды үш кезеңді қарастырды: Х – ХІІ ғғ. (моңғол дәуіріне дейін), ХІІІ – ХІV ғғ. (моңғол дәуірі), ХVІ – ХVІІ ғғ. (Мұсылман молалары). Осының алғашқы екеуінің хронологиялық топтары мен түрлі жерлеу дәстүрлері тығыз байланысты екені айтылған (өлікті жерлеу, аттарды жатқызу, өртеу). "Түрік мәдениеті мен Камалық Чуд мәдениеті" араласқан, яғни жергілікті мәдениетпен сырттан келген оңтүстік мәдениетінің компоненттері болды. Табылған материалдарға сай сараптама жасалғанда Басандайка қабатының "жоғары енисей мотивтері" (оюлы әшекейлер, бір – біріне қарсы тұрған құстар, жүрек тәрізді подвески) ерте Басандайка кешенін сросткинск мәдениетімен байланыстырады. Жалпы жерлеу дәстүрі, сонымен бірге заттардың негізгі формалары Басандайка моласының көп бөлігі этникалық жағынан қыпшақтарға жатады деп анықтауға мүмкіндік береді; жоғары қабатындағы молаларды таштык мәдениетінің формалы заттары бар. В.И.Матющенко зерттеген Еловка І обасы Басандайка обасына ұқсас, ол ерте кезеңге жатады, мұнда сросткинск мәдениеті нақты бейнеленген . Жерлеудің күрделі дәстүрі Басандайка дәстүріне ұқсас. Кейінгі дәуірге жататын Сылвенск мәдениетінің Пахомов обасы (ХІІ – ХІІІ ғғ.) авторлары угорлықтармен байлансытырып және қыпшақтардың шығыс тобымен – қимақтардың әсері болған, оның ішінде ежелгі Сібір рулары мен тайпалары болған . Бұл кезде қимақтар мемлекеті болмағанын ескерсек, Сылвен мәдениетінің қыпшақ компоненті екені даусыз. Кең территорияда қыпшақ этномәдени қауымдастығының қалыптасуына байланысты күрделі этникалық процестер мен миграциялар жөніндегі ХІ – ХІІ ғғ. Оңтүстік және Батыс Сібірден табылған археологиялық ескерткіштер көрсетеді. Мысалы Пахомов моласындағы ескерткіштер Красноярскідегі Часовенногрск моласындағы ескерткіштермен ұқсас (ауыздық пен таға формалары, оюлы бляхи, т.б.), ал А.А.Гаврилова ондағы кейбір сросткинск элементтерін атап өткен . Часовенной тауларындағы ескерткіштер ХІ – ХІІ ғғ. Тува мен Минусинск котловинасындағы мәдениеттің кейінгі кезеңіне жатады. Әрине, осының бәрі қыпшақтардың этникалық тарихына қатынасы болған. ХІ – ХІІ ғғ. Тувадағы обалар, Басандайка мен половецтердің грунтовый молалары, Шығыс Еуропа далаларында өз мүсіндерін жасаған, іс жүзінде бір келкі болған. Қыпшақтардың тас ескерткіштерінде Сібірдегідей заттар көп (екі тісті шанышқы, белдіктегі ілгіштер). Бұл б.э.д. ІІ мың жылдықтағы кейбір Сібір ескерткіштерінің қыпшақтарға жататынын дәлелдейді және моңғол шапқыншылығына дейін Дешті Қыпшақтың түрлі аудандары арасындағы тығыз мәдени байланыстың болғанын көрсетеді. Қыпшақтардың шекарасына мән берсек, Батыс Дешті Қыпшақ шығыстан батысқа Жайықтан Днестрге дейін, оңтүстік пен солтүстікке Қара теңіз бен Каспий теңізінен кек қаласына дейін (қазіргі Саратов маңы) созылып жатты. Шығыс Дешті Қыпшақтың шекарасы шығыста – Ертіс, батыста – Жайық өзені, солтүстікте – Тобыл өзені, оңтүстікте – Балқаш көлі мен Сырдарияның орта ағысына енетін жерлер жатты. Осы шекараларға байыптап қарасақ, Сібірдегі Тобылдың жері де енгенін “Дотан батырң жырындағы мәліметпен де дәлелдеуге болады деп пайымдаймыз. …Ел сонда көшті дейді мақұл көріп, Қырық мың үй бір Дотанның соңына еріп Тобыл дейтұғын жерге қонды, Бір ай жарым арада көшіп келіп. Сарғуанның аяғы ұлан Тобыл Сол жерге келіп қонды көшкен ауыл Маңайына дұшпан жау жолатпастан, Дотан хан болып тұрды біррнеше жыл . Шығыс Дешті Қыпшаққа он алты тайпа енген: бөрілі, тоқсоба, иетиоба, дуртоба, ал-арс, бөржоғлы, манқұроғлы, йимак, тағ, башқұрт, құманлы, базанак, баджна, қарабөріклі, үз, жортан. Батыс қыпшақтарға он бір тайпа енді: тоқсоба, иетиоба, бөржоғлы, елбөрілі, кангароғлы, анджоғлы, дурутоба, құлаоғлы, жортан, қарабөріклі, котан. Обь бассейнінің солтүстік жағасы мен оның сағасы Ертісте түркілену процесі жүрді. Бұл жерді мекендеген угра тілдес халыққа қыпшақ тайпалары үлкен әсер етті. Қыпшақтар орта Ертіс пен Тобылда мекендеген угорларды солтүстікке ығыстырып, біраз ассимиляцияланды. Тобыл және Бараба татарларының тілі түркі тілдерінің қыпшақ тобына кіреді . ХІІ – ХІІІ ғғ. Алтын Орда дәуірінде Половецская мәдениеті қалыптасты. Бұл кездегі ескерткіштерге Поволжье мен Қазақстандағы ХІІ – ХІV ғғ. Жошы монеталары жатады. Сонымен Батыс Сібірдің оңтүстік аудандары қыпшақ этногенезінің негізгі аймағы болды. Сросткинск мәдениеті оның әр кезеңінің тамырын құрады. ХІІІ-ХІV ғасырдың бірінші жартысындағы оқиғаларды сипаттайтын деректерде Жошы ұлысының көшпелі халқын “татарлар», “моңғолдар», “түріктер», “қыпшақтар» деп атаған. Осылардың ішінен “татар» атауы көп қолданылды. ХV-ХVІ ғасырларда Орыс мемлекеті араласқан Қазан, Астрахань, Қырым және Сібір хандықтарын да “татарларң деп атаған, сөйтіп Қазаннан Астраханьға дейінгі, Қырым мен Батыс Сібірдің түркі тілдес халықтары “татарлар» деп аталды. Еділ бойы, Қырым мен Батыс Сібір татарларының этникалық негізін осы жерде бұрыннан тұрған түрік тайпалары мен қауымдастығы құрады. Ертіс, Тобыл және Тұра жерлері орыстар жаулап алғанша Сібір деген атпен белгілі болды . моңғолдар келместен бұрын Ресейдің оңтүстік-шығыс бөлігіндегі сан жағынан көп тайпалар қыпшақтар еді. Сондықтан Алтын Орданы орыстар Қыпшақ Ордасы деп те атаған. 1237 жылы Батый Ресейдің шығыс және оңтүстік бөліктерін жаулағанда қыпшақтарды талқандады. Қыпшақтардың өз ішіндегі алауыздықтар моңғолдардың тез жетістікке жетуінің бір себебі болды деуге болады. Сібірдегі “татарларң дегенде оның ішінде қыпшақтардың болғанын ескереміз. Орыс жылнамаларында да бұл кездеседі. Сібір жылнамаларындағы “Көшім хан» деген тарауда Көшімді “Қазақ Ордасынан келген Мұртаза ұлы…»,- деп жазған . Демек, Көшім Қазақ Ордасының адамы болғандықтан Ібір-Сібір жұртының тарихы қазақ халқының тарихымен бірегей-бірлікте қарастырылады. Едігерді тақтан тайдырған Көшім құрған Сібір хандығының құрамына қыпшақтар да енген. Жалпы Ертістің жоғары жағы мен Омнан әрі, Бараба мен Құлындыда, Есіл мен Тобылдың жоғары жағында қазақтардың жазғы жайлаулары болған. Осы бір кеңістікте қыпшақ тектес халықтардың рухы басым болды десек қателеспейміз, өйткені Алтын Орданы, кейінірек Астрахань, Қазан, Қырым, Ноғай және Сібір хандықтарын жеке-жеке мемлекеттік құрылымдарға енгізгенмен, қыпшақ тектес бір ғана халық мекндегені белгілі. Батыс Сібірдің оңтүстігінде қыпшақтардың этникалық тарихы мен мәдениетінің төрт кезеңін бөліп көрсетуге болады: 1) VІІІ ғасырда қыпшақ этносының қалыптасуы; 2) ІХ-Х ғғ. қимақ мемлекеттік бірлестігіне қыпшақтардың енген кезеңі. Бұл кезеңдегі мәдениеттің негізі сросткинск мәдениеті болып, оның солтүстік аудандарында қыпшақтар қабылдады; 3) қыпшақ этномәдени қауымдастығының үлкен территорияда, оның ішінде Батыс Сібірдің оңтүстігінде қалыптасуы (ХІ-ХІІ ғғ.). Бұл мәдениет синкретті мәнде болды, алайда негізгі айқындаушы компоненті сросткин мәдениетінің дәстүрлері сақталды; 4) ХІІІ-ХІV ғғ. қыпшақтардың моңғол мемлекетінің құрамына енуі. Жошы ұлысының құрамында біртіндеп жаңа мемлекеттік мәдениет қалыптасады. Жоғарыда аталған Тобыл жерінде 1587 жылы Тобыл қаласы Мәскеудің бұйрығы бойынша Данил Чулковтың жетекшілігімен салынады. Мұндағы мақсаты Батыс Сібір орталығындағы түрік тілдес тайпалардың арасына бекініп, өз үстемдігін жүргізу еді. Көшім хандығы құлағаннан кейін оның орнына болған Сейтек ханды 1588 ж. Данил Чулков тұтқындап, Мәскеуге жібереді. 1590 жылы Тобыл Түменге бағынуын тоқтатып, Сібірдің дербес уездік қаласына айналады. Алғашқы кезде Тобыл уезіне Тобыл өзенінің төменгі жағынан басқа Ертіс, Обь, Тавда және Конда бойындағы барлық орыс иеліктері енді. Алайда ХІХ ғ. соңында Пелым, Березов, Сургут, Тара қалаларының салынуымен Тобыл уезінің жері едәуір қысқарды. ХVІІ ғ. Тобыл уезінде түрік тілдес халықтардың саны өскенін байқауға болады: Этникалық топ ХVІІ ғ. басы ХVІІ ортасы ХVІІ аяғы Түрік тілдес 3500 3900 4970 Бұхарлықтар 240 44 280 Остяктар 1700 1920 2630 Барлығы 5440 6000 7880 Б.О. Долгих түрік тілдес халықтарды татарлар деп жазған . Олардың көпшілігі қыпшақтар болған деп пайымдасақ, оның көпшілігі Көшім ханмен бірге кеткен болу керек. 1598 жылғы Обь өзені бойындағы соңғы шайқаста Көшімнің 370 адамы өлді, 30 адамы қалып, Көшім отбасының 30 мүшесі (оның ішінде 16 әйел адам) тұтқындалды . Көшіммен бірге 20 түтін көшіп жүрді. Бұл түтіннің әрқайсысында 5 адамнан болса, онда Көшім жеңілгенге дейін 630-640 адам болған, 50 бұхарлық саудагерлер болған. Сонда Көшіммен бірге кеткен адамдардың саны шамамен 1000 адам деп белгілесек, орыс тарихшылары жазып жүрген сібір татарларының саны аз болған болу керек, ал біздің пайымдауымызша әскерінің негізін қыпшақтар құрды. Тіпті орыстар келгенге дейін Көшімнің тұсында “сібір татарлары» деп отырған түрік тілдес тайпалардың саны ХІІ ғ. Басымен салыстырғанда 1000 адамға артық болған деп шамамен топшылауға болады. Көшімнің өзі де Қазақ Ордасынан келгендіктен Сібір жеріне жалғыз келуі мүмкін емес, нөкерлерімен келгені даусыз әрі Сібірде түрік тілдес қандастары болмаса келмеуі де ықтимал. Бұдан басқа Түмен татарлары да бар. Олардың да көпшілігі Көшіммен бірге кеткен, Көшім ұрпақтарымен байланыста болған. Оларды башқұрттардың табын руыныкі деп анықталып жүр. Бұл да терең зерттеуді қажет етеді деп есептейміз. Патша өкіметі Сібірді жаулағанда Көшім хан бастаған қол орыс отаршыларына қарсы тәуелсіздік үшін күресті алғаш бастады десек, оларға қарсы тұрған бірден-бір қол қыпшақтар болды десек қателеспейміз. Қорыта айтқанда қыпшақтардың тарихы Сібір жұртымен кейінгі орта ғасырда емес, ежелден-ақ тығыз байланыста болған. == Әдебиет == * История Сибири. Л., 1968. * Таскин В.С. Материалы по истории сюнну. Вып. 1. М., 1968. * Кызласов Л.Р. Таштыкская эпоха в истории Хакасско – Минусинской котловины. М., 1960. * Савинов Д.Г. Об основных этапах развития этнокультурной общности кыпчаков на юге Западной Сибири // история, археология и этнография Сибири. Томск, 1979. * Бернштам А.Н. Заметки по этногенезу народов Северной Азии // СЭ. 1947. №2. * Грум – Гржимайло Г.Е. Западная Моңғолия и Урянхайский край Т. 2. Л., 1926. * Грязнов М.П. История древних племен Верхней Оби // МИА. №48. 1956. С. 99 – 144. * Гаврилова А.А. Могильник Кудырге как источник по истории алтайских племен. – М. – Л., 1959. * Малов С.Е. Памятники древнетюркской письменности Монголии и Киргизи. М. – Л., 1959. * Гумилев Л.Н. Древние тюрки. М., 1967. * Шаниязов К.Ш. К этнической истории узбекского народа… * Кляшторный С.Т., Султанов Т.И. Рецензия на книгу. Шаниязов К.Ш. К этнической истории узбекского народа…// Советская тюркология. 1975. №4. * Mіnorsky V. Hudіd al – Alam. London, 1937. § 21. * Рашид – ад – дин. Сб. л. Т. 1. Вып. 1. М. – Л., 1952. * Кумеков Б.Е. Государство кимаков ІХ-ХІ вв. По арабским источникам. Алма-Ата, 1972. * Арсланова Ф.Х. Памятники Павлодарского Прииртышья (ІІІ – ХІ вв.) // Новое в археологии Казакстана. Алма – Ата, 1968. * Каменецский И.С. Археологическая культура и ее определение // СА №2. 1970. * Матющенко В.И., Старцева Л.М. Еловский курганный могильник І периода железа // Труды ТГУ, Т. 206. Томск, 1970. * Гаврилова А.А. Сверкающая чаша с Енисея (к вопросу о памятниках уйгуров в Саяно – Алтае) // Древняя Сибирь. Вып. 4. Новосибирск., 1974. * Бартольд В.В. Кимаки. Статья из энциклопедии ислама. М., 1968. Т.5. * Миллер Г. История Сибири. Т.1. М.-Л., 1937. * Батырлар жыры. Т.2. Алматы, 1961. * Народы Сибири. Этнографические очерки. М.-Л., 1956. * Сибирские летописи. Спб., 1904. * Долгих Б. О. Родовой и племенной состав народов Сибири в ХІІ веке. М., 1960. [[Санат:Тарих]] 65ai96c7gir9utmmw7l4j88honi1xck Қазақстан – Қытай экономикалық қатынастары 0 506017 3690663 3216949 2026-11-03T09:59:32Z Sewrax 187823 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 3690663 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Chinese-Kazakh bilateral trade - hans.png|нобай|250x250 нүкте|Екіжақты сауда өсімі]] '''Қазақстан – Қытай экономикалық қатынастары —''' [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] мен [[Қытай|Қытай Халық Республикасының]] арасындағы экономикалық қатынастар. Қазақстан Республикасы халықаралық құқықтың дербес тұлғасы ретінде өмір сүрген алғашқы күннен бастап, елдің басшылығы ұлы көрші Қытай Халық Республикасымен ұзақ мерзімді, тұрақты тату көршілік, достық және өзара ынтымақтастық қатынастарын қуаттап, өрістете беру ұлттық мүддемізге сай келетінін айқындады. Қазақстан Республикасысының Президенті [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] былай деп атап көрсетті: «Меніңше, адамзаттың ХХІ ғасырдағы дамуы көбіне – көп Қытаймен байланысты болады. Көптеген елдер Қытаймен арақатынасты өз саясатының негізгі өзегі деп түсінеді. Ал Қазақстан үшін осынау болашағы зор, экономикасы қарышты қадаммен дамып келе жатқан мемлекетпен ойдағыдай қарым-қатынас орнату айрықша маңызға ие». == Хронология == 1993 жылғы 18 қазанда Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаев Пекинде болып [[Қытай Халық Республикасының төрағасы]] Цзян Цзэминьмен кездесіп ұзақ мерзімге арналған келісімге қол қойды. Онда екі ел арасында дипломатиялық қатынастың ресми түрде орнағаны атап айтылды. Қытайда Қазақстан елшілігінің ашылуы, Қазақстан-Қытай шекара келісіміне қол жетуі республикамыз дипломатиясының зор табысы. «Жібек жолы» қайта жаңғырып, бұл магистраль толық іске қосылғанда Тынық мұхит жағалауымен Еуропаны тұтастыратын жол Қазақстан арқылы өтпек. Екі ел қара, түсті металлургия, ауыл шаруашылығы, химия өнеркәсібі, машина жасау, транспортты дамыту үшін бір-біріне көмек көрсетуге дайын екендіктерін айқын көрсетті. 1995 жылғы 11-14 қыркүйек аралығында Президент Нұрсұлтан Назарбаевтың Қытайға ресми сапары болып, онда келіссөздердің нәтижесінде екі елдің мемлекет басшылары Қазақстан Республикасы мен Қытай Халық Республикасы арасындағы дрстық қарым-қатынасты одан әрі дамыту мен тереңдету жөніндегі бірлескен Декларацияға қол қойды. 1995 жылғы 8 ақпанда ҚХР тарапынан Қазақстан қауіпсіздігіне берілетін кепілдіктер туралы, яғни Қазақстанның саяси тәуелсіздігіне, аумақтық тұтастығына қарсы күш қолданбауға экономикалық зорлық көрсету деп бас тартуға міндеттеме алған келісімге қол қойылды. Қазақстан мен Қытайдың өзара қатынасына қаяу түсірген ядролық қауіпсіздік проблемасындағы ең өзекті мәселе – Алматыдан 700 километр қашықтықта орналасқан Лобнор полигонындағы ядролық сынақтар туралы мәселе еді. Лобнор полигоны 1964 жылы құрылды. Сол жылы 16 қазанда атом бомбасы атмосферада жарылды. Қытай Халық Республикасының төрағасы Цзян-Цзэминнің Қазақстанға 1996 жылғы шілде айындағы тұңғыш ресми сапары өзара қатынастар тарихының жаңа бетін ашты. Цзян Цзэминь: «Қытай мен Қазақстан басшылары екі елдің дәстүрлі достық қарым-қатынастарын дамытуға зор маңыз береді. Соңғы жылдары менің және Президент Нұрсұлтан Назарбаевтың арасында осы күнге дейін көп кездесулер болып өтті. Біздің арамызда қазірдің өзінде бірлескен саяси құжаттарда өз бейнесін тапқан және екі жақты қарым-қатынастарымыздың тұрақты дамуы үшін саяси және заңды іргетасы болып отырған, екі жақты қарым-қатынастардың және ірі халықаралық проблемалардың үлкен тобы бойынша ортақ түсіністіктің бір қатарына қол жеткіздік» деп атап көрсетті. Қазақстан Республикасы мен Қытай Халық Республикасы Алматыдағы жоғары деңгейдегі келіссөз қорытындысы бойынша бірлескен Декларацияға қол қойды. Онда екі ел «Қазақстан, Қытай, Қырғызстан, Ресей және Тәжікстан арасындағы 1996 жылғы 26 сәуірде қол қойылған шекара ауданындағы әскери саладағы сенімді нығайту туралы келісімді жоғары бағалайды, осы келісімді жүзеге асыру жөніндегі пәрменді іс-шаралар қабылдауға және шекара ауданындағы әскери күштерді өзара қысқарту туралы келісімді жедел түрде әзірлеу үшін одан әрі қарай күш-жігер жұмсауға бел буғаны туралы мәлімдейді», — деп көрсетілген. Сонымен қатар онда екі жақты ынтымақтастықты кеңейтумен қатар Азияда ХХІ ғасырда бірлесіп даму мәселелерін талқылау қажеттігі айтылды. Қытай Халық Республикасының төрағасы тұңғыш рет Лобнордағы ядролық сынақтарға тиым салу шешімі туралы тарихи мәлімдеме жасады. [[Сурет:Meeting of Nurlan Nigmatulin and Li Zhanshu.jpg|нобай|250x250 нүкте|Мәжіліс Төрағасы [[Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулин|Нұрлан Нығматулин]] ЖІӨ ӨК төрағасы Ли Чжаньшумен келіссөздер жүргізді.]] Қазақстан мен Қытай Халық Республикасы арасындағы саяси және экономикалық қатынасты дамыту 1991 жылғы шілде айында Президент Нұрсұлтан Назарбаевтың осы елге бірінші сапарынан басталды. Ол кезде Қазақстанның Қытайға баратын темір жолы Ресей арқылы өтетін. Ендігі бағыт – сыртқа шығатын балама жолдар құрастырыла басталды. Осыған орай Қытай жағы Үрімжіден «Дружба» (Достық) стансасына дейін 460 шақырымдық темір жол тартып, 1991 жылғы 1 қыркүйекте бірінші жүк поезды жолға шықты. 1991 жылғы желтоқсанда Қытай Халық Республикасы мен [[Қазақстан Республикасының Үкіметі]] екі ел арасындағы сауда-экономикалық байланысты дамыту мақсатымен достық, ынтымақтастық, теңдік және өзара тиімділік негізінде сауда-экономикалық келісімін жасады, ол бес жыл мерзімге күшінде болды. Ал, 1992 жылғы ақпанда Қазақстан — Қытай үкіметаралық мазмұндамасына қол қойылды. Онда азаматтық авиация, темір жол және автомобиль транспорты, экономика, сауда, ғылым мен техника саласында екі жақты ынтымақтастықты жолға қойып, дамыту көзделді. Тауар несиесі туралы келісім бойынша Қазақстан 1993-1995 жылдары Қытайдан 30 миллион юаньға әртүрлі тауарлар мен жабдықтар алатын болды. [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық ауданы]] мен Қазақстан арасында сауда-экономикалық қарым-қатынастар 1992 жылдың сәуір айынан бастап темір жол қатынасы орнатылғаннан кейін дамыды. 1992 жылдың тамыз айында Қазақстан мен Қытайф өзара өкілдіктер ашу туралы келісімге қол қойды. 1995 жылы Достық – Алешанькоу темір жол өткелдері арқылы жүк тасымалының көлемін арттыру туралы келісімге қол қойылды. 2003 жылы жүк тасымалының көлемі 7,2 млн. тоннаға жетті. 2004 жылғы 19 наурызда Президент Н. Назарбаевтың Қазақстан халқына жолдауында: «Дружба» стансасының жүк тасымалын өткізу қабілетін он миллион тоннаға дейін ұлғайтуды қамтамасыз ету қажет деп көрсетілді. 1997 жылы Қазақстанның басынан ҚХР-ның Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық аймағының шекарасына дейінгі аралықта мұнай құбырын төсеу (қашықтығы 3 мың шақырым), «Ақтөбе мұнайгаз» акционерлік қоғамына үш мыңдай кен орындарын көркейфту, оны пайдалану, қоршаған ортаны сауықтыру, аймақтың әлеуметтік инфрақұрылымын жетілдіру, акционерлік қоғамның 71 миллион АҚШ долларына жуық қазіргі қарызын өтеу т.б. міндеттемелерге Қытай Ұлттық мұнай компаниясымен келісімге қол қойылды. Компания 20 жыл ішінде осы шараларды жүзеге асыру үшін трт миллиард АҚШ доллары көлемінде инвестиция жұмсауды мақсат етіп отыр. [[Сурет:China-Central Asia Summit 20230519 01.jpg|нобай|250x250 нүкте|Қытай - Орталық Азия Саммиті]] 2004 жылғы наурызда ұзындығы 448,8 километрлік Кеңқияқ-Атырау мұнай құбыры іске қосылып, ол Ақтөбе және Атырау облыстарын байланыстырады және бұл құбыр Батыс Қазақстан мен Батыс Қытай арасына салынатын халықаралық мұнай құбырының бастапқы кезеңі болып табылады. Болашақта оның ұзындығы 3 мың километрге жетіп, жоба 3-3, 5 миллиард долларға белгіленді. 2004 жылы оның 2-кезегі іске қосылған кезде жылына 10 миллион тонна мұнай шетелге шығарылатын болады. 2004 жылғы мамыр айында екі ел арсында Атасу-Аламанькоу мұнай құбыры құрылысын салу туралы келісімге қол қойфылды, ұзындығы – 588 километр жоба шамамен 688 миллион АҚШ долларына белгіленген, алғаш іске қосылған кезде (2005 ж) оның қуаты жылына 10 миллион тонна мұнайф шығаруға жеткен. Сонымен қатар екі ел арасында сауда экономикалық қатынас жылдан жылға дамуда. Қазақстан мен Қытай арасындағы өзара тауар айналымының көлемі 2004 жылы 4 миллиард 500 миллион АҚШ долларына жетті. Қазақстан бұл көрсеткіш бойынша [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] және Шығыс Еуропа елдері арасында Ресейден кейінгі екінші орында тұр. Негізгі экспорт қара және түсті металл, оның ішінде металл сынықтары мен мыс болып табылады. Импорт құрылымы: техника мен құрал-жабдықтар, тоқыма бұйымдары, халық тұтынатын тауарлар, химия өнімдері, фосфор тыңайтқыштары. 2001 жылдан бастап Қазақстан бидайы Қытай рыногіне шығарыла бастады. [[Сурет:霍尔果斯口岸 Horgos Port China Xinjiang Urumqi Welcome you to tou - panoramio.jpg|нобай|250x250 нүкте|Қазақстан - Қытай шекарасындағы Қорғас арнайы экономикалық аймағы]] Қазіргі кезде Қазақстанда лн сегіз Қытай компаниясы және 70 бірлескен кәсіпорын қызмет істейді. Қытай Қазақстанның халықаралық бастамаларын үнемі қолдап келеді. 2002 жылғы маусым айында өткен Азиядағы өзара ықпалдастық және сенім шаралары жөніндегі Кеңестің тұңғыш саммитіне ҚХР-ның сол кездегі төрағасы Цзян Цзэминьнің қатысуы ерекше маңызды болды. Қазіргі уақытта Қытайда 1 миллион 300мың қазақ тұрады. Олар негізінен Шыңжаң ұйғыр автономиялық районына қарасты Іле қазақ автономиялық обылысының Алтай, Тарбағатай, іле аймақтарында, Санжы, Бұратала облыстарында, Құмыл аймағында, Гансу өлкесінде, Күйтің, Шыхызы, Үрімжі қалаларында тұрады. Президент Н.Назарбаевтың 2002 жылғы 23 желтоқсанда Қытайға жасалған мемлекеттік сапары кезінде қол қойған Қазақстан Республикасы мен Қытай халық Республикасы арасындағы тату көршілік, достық және ынтымақтастық туралы шарт және екі ел арасындағы 2003-2008 жылдарға арналған ынтымақтастық бағдарламасы екі жақты қатынастарды үздіксіз дамытуға серпіп беретіндігі атап көрсетілді. Мемлекет басшылары лаңкестік, сепаратизм және экстремизм жарандық қауіпсіздік пен тұрақтылыққа елеулі қатер болып табылатынын баса көрсетті. 2003 жылғы 3 маусымда ҚХР-ның төрағасы Ху Цзиньтао Қазақстанда мемлекеттік сапармен болды. Мемлекет басшылары екі ел арасындағы бірлескен декларацияға қол қойып, соның нәтижесінде екі елдің өзара қарым-қатынасын әрі қарай дамыту жолдары айқындалды. Президент Н.Назарбаев 2004 жылғы 16-19 мамырда ҚХР-да ресми сапармен болды. Іс-сапар барысында, осы ресми сапарға Қытай жағы өте үлкен мән беріп отырғанын атап көрсетті. Қазақстан мен Қытай арасындағы саяси және экономикалық саладағы қатынастарда мынадай принциптер басшылыққа алынды: егемендік пен аумақтық тұтастықты өзара құрметтеу, шабуыл жасамау, ішкі істерге араласпау, теңдік пен өзара тиімділік, бейбіт қатар өмір сүру, барлық елдердің халықтарының әлеуметтік құрылыс пен даму үлгісін таңдау құқықтарын құрметтеу. Қауіпсіздік және әскери салада, екі ел шекара ауданындағы достық, сенім және ынтымақтастық ахуалын одан әрі нығайту үшін қорғаныс күштерді өзара қысқарту туралы келісім жасады. 1996 жылдан бастап Лобнор ядролық сынақ полигоны өз жұмысын тоқтатты. 1995 жылы Қытай-Қазақстан қауіпсіздігіне берілетін кепілдіктер туралы келісімге қол қойды. 2002 жылғы 11 мамырда екі ел арасындағы шекараны демаркациялауға қол қойылды. Трансшекаралық өзендер мәселесі де өз шешімін әділетті шешуді күн тәртібіне қойып отыр. Қазақстан Шанхай ынтымақтастық ұйымына ерекше мән береді. Сауда-экономикалық салада теңдік пен өзара тиімділік принципін ұстану, энергетика, металлургия, мұнай-химия өнеркәсібі, минералды тыңайтқыштар өндірісі, көлік, тоқыма өнеркәсібі салаларындағы Атасу-Алашанькоу мұнай құбырын салу туралы келісімге қол қойылып, ол жүзеге асырылуда. 2004 жылғы Қазақстан мен Қытай делегацияларының кеңейтілген құрамындағы келіссөзінде Қытай халық Республикасының Төрағасы Ху Цзиньтао көршілес екі елдің ынтымақтастығын нығайтуға зор үлес қосқаны үшін Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевқа үлкен алғысын білдірді.<ref name="source1">Қазақ Энциклопедиясы, республикалық ғылыми-танымыдық, 2010 жыл ISSN 2078-6727</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} [[Санат:Тарих]] [[Санат:Қазақ-Қытай қатынасы]] {{stub}} anu8y29itnp1hceciq3z008958gx8ih 3690703 3690663 2026-11-03T11:31:15Z Ataeva Meiramgul Balabaevna 184481 3690703 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Chinese-Kazakh bilateral trade - hans.png|нобай|250x250 нүкте|Екіжақты сауда өсімі]] '''Қазақстан – Қытай экономикалық қатынастары —''' [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] мен [[Қытай|Қытай Халық Республикасының]] арасындағы экономикалық қатынастар. Қазақстан Республикасы халықаралық құқықтың дербес тұлғасы ретінде өмір сүрген алғашқы күннен бастап, елдің басшылығы ұлы көрші Қытай Халық Республикасымен ұзақ мерзімді, тұрақты тату көршілік, достық және өзара ынтымақтастық қатынастарын қуаттап, өрістете беру ұлттық мүддемізге сай келетінін айқындады. Қазақстан Республикасысының Президенті [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] былай деп атап көрсетті: «Меніңше, адамзаттың ХХІ ғасырдағы дамуы көбіне – көп Қытаймен байланысты болады. Көптеген елдер Қытаймен арақатынасты өз саясатының негізгі өзегі деп түсінеді. Ал Қазақстан үшін осынау болашағы зор, экономикасы қарышты қадаммен дамып келе жатқан мемлекетпен ойдағыдай қарым-қатынас орнату айрықша маңызға ие». == Хронология == 1993 жылғы 18 қазанда Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаев Пекинде болып [[Қытай Халық Республикасының төрағасы]] Цзян Цзэминьмен кездесіп ұзақ мерзімге арналған келісімге қол қойды. Онда екі ел арасында дипломатиялық қатынастың ресми түрде орнағаны атап айтылды. Қытайда Қазақстан елшілігінің ашылуы, Қазақстан-Қытай шекара келісіміне қол жетуі республикамыз дипломатиясының зор табысы. «Жібек жолы» қайта жаңғырып, бұл магистраль толық іске қосылғанда Тынық мұхит жағалауымен Еуропаны тұтастыратын жол Қазақстан арқылы өтпек. Екі ел қара, түсті металлургия, ауыл шаруашылығы, химия өнеркәсібі, машина жасау, транспортты дамыту үшін бір-біріне көмек көрсетуге дайын екендіктерін айқын көрсетті. 1995 жылғы 11-14 қыркүйек аралығында Президент Нұрсұлтан Назарбаевтың Қытайға ресми сапары болып, онда келіссөздердің нәтижесінде екі елдің мемлекет басшылары Қазақстан Республикасы мен Қытай Халық Республикасы арасындағы дрстық қарым-қатынасты одан әрі дамыту мен тереңдету жөніндегі бірлескен Декларацияға қол қойды. 1995 жылғы 8 ақпанда ҚХР тарапынан Қазақстан қауіпсіздігіне берілетін кепілдіктер туралы, яғни Қазақстанның саяси тәуелсіздігіне, аумақтық тұтастығына қарсы күш қолданбауға экономикалық зорлық көрсету деп бас тартуға міндеттеме алған келісімге қол қойылды. Қазақстан мен Қытайдың өзара қатынасына қаяу түсірген ядролық қауіпсіздік проблемасындағы ең өзекті мәселе – Алматыдан 700 километр қашықтықта орналасқан Лобнор полигонындағы ядролық сынақтар туралы мәселе еді. Лобнор полигоны 1964 жылы құрылды. Сол жылы 16 қазанда атом бомбасы атмосферада жарылды. Қытай Халық Республикасының төрағасы Цзян-Цзэминнің Қазақстанға 1996 жылғы шілде айындағы тұңғыш ресми сапары өзара қатынастар тарихының жаңа бетін ашты. Цзян Цзэминь: «Қытай мен Қазақстан басшылары екі елдің дәстүрлі достық қарым-қатынастарын дамытуға зор маңыз береді. Соңғы жылдары менің және Президент Нұрсұлтан Назарбаевтың арасында осы күнге дейін көп кездесулер болып өтті. Біздің арамызда қазірдің өзінде бірлескен саяси құжаттарда өз бейнесін тапқан және екі жақты қарым-қатынастарымыздың тұрақты дамуы үшін саяси және заңды іргетасы болып отырған, екі жақты қарым-қатынастардың және ірі халықаралық проблемалардың үлкен тобы бойынша ортақ түсіністіктің бір қатарына қол жеткіздік» деп атап көрсетті. Қазақстан Республикасы мен Қытай Халық Республикасы Алматыдағы жоғары деңгейдегі келіссөз қорытындысы бойынша бірлескен Декларацияға қол қойды. Онда екі ел «Қазақстан, Қытай, Қырғызстан, Ресей және Тәжікстан арасындағы 1996 жылғы 26 сәуірде қол қойылған шекара ауданындағы әскери саладағы сенімді нығайту туралы келісімді жоғары бағалайды, осы келісімді жүзеге асыру жөніндегі пәрменді іс-шаралар қабылдауға және шекара ауданындағы әскери күштерді өзара қысқарту туралы келісімді жедел түрде әзірлеу үшін одан әрі қарай күш-жігер жұмсауға бел буғаны туралы мәлімдейді», — деп көрсетілген. Сонымен қатар онда екі жақты ынтымақтастықты кеңейтумен қатар Азияда ХХІ ғасырда бірлесіп даму мәселелерін талқылау қажеттігі айтылды. Қытай Халық Республикасының төрағасы тұңғыш рет Лобнордағы ядролық сынақтарға тиым салу шешімі туралы тарихи мәлімдеме жасады. [[Сурет:Meeting of Nurlan Nigmatulin and Li Zhanshu.jpg|нобай|250x250 нүкте|Мәжіліс Төрағасы [[Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулин|Нұрлан Нығматулин]] ЖІӨ ӨК төрағасы Ли Чжаньшумен келіссөздер жүргізді.]] Қазақстан мен Қытай Халық Республикасы арасындағы саяси және экономикалық қатынасты дамыту 1991 жылғы шілде айында Президент Нұрсұлтан Назарбаевтың осы елге бірінші сапарынан басталды. Ол кезде Қазақстанның Қытайға баратын темір жолы Ресей арқылы өтетін. Ендігі бағыт – сыртқа шығатын балама жолдар құрастырыла бастады. Осыған орай Қытай жағы Үрімжіден «Дружба» (Достық) стансасына дейін 460 шақырымдық темір жол тартып, 1991 жылғы 1 қыркүйекте бірінші жүк поезды жолға шықты. 1991 жылғы желтоқсанда Қытай Халық Республикасы мен [[Қазақстан Республикасының Үкіметі]] екі ел арасындағы сауда-экономикалық байланысты дамыту мақсатымен достық, ынтымақтастық, теңдік және өзара тиімділік негізінде сауда-экономикалық келісімін жасады, ол бес жыл бойы күшінде болды. Ал, 1992 жылғы ақпанда Қазақстан — Қытай үкіметаралық мазмұндамасына қол қойылды. Онда азаматтық авиация, темір жол және автомобиль транспорты, экономика, сауда, ғылым мен техника саласында екі жақты ынтымақтастықты жолға қойып, дамыту көзделді. Тауар несиесі туралы келісім бойынша Қазақстан 1993-1995 жылдары Қытайдан 30 миллион юаньға әртүрлі тауарлар мен жабдықтар алатын болды. [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық ауданы]] мен Қазақстан арасында сауда-экономикалық қарым-қатынастар 1992 жылдың сәуір айынан бастап темір жол қатынасы орнатылғаннан кейін дамыды. 1992 жылдың тамыз айында Қазақстан мен Қытайф өзара өкілдіктер ашу туралы келісімге қол қойды. 1995 жылы Достық – Алешанькоу темір жол өткелдері арқылы жүк тасымалының көлемін арттыру туралы келісімге қол қойылды. 2003 жылы жүк тасымалының көлемі 7,2 млн. тоннаға жетті. 2004 жылғы 19 наурызда Президент Н. Назарбаевтың Қазақстан халқына жолдауында: «Дружба» стансасының жүк тасымалын өткізу қабілетін он миллион тоннаға дейін ұлғайтуды қамтамасыз ету қажет деп көрсетілді. 1997 жылы Қазақстанның басынан ҚХР-ның Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық аймағының шекарасына дейінгі аралықта мұнай құбырын төсеу (қашықтығы 3 мың шақырым), «Ақтөбе мұнайгаз» акционерлік қоғамына үш мыңдай кен орындарын көркейту, оны пайдалану, қоршаған ортаны сауықтыру, аймақтың әлеуметтік инфрақұрылымын жетілдіру, акционерлік қоғамның 71 миллион АҚШ долларына жуық қазіргі қарызын өтеу т.б. міндеттемелерге Қытай Ұлттық мұнай компаниясымен келісімге қол қойылды. Компания 20 жыл ішінде осы шараларды жүзеге асыру үшін төрт миллиард АҚШ доллары көлемінде инвестиция жұмсауды мақсат етіп отыр. [[Сурет:China-Central Asia Summit 20230519 01.jpg|нобай|250x250 нүкте|Қытай - Орталық Азия Саммиті]] 2004 жылғы наурызда ұзындығы 448,8 километрлік Кеңқияқ-Атырау мұнай құбыры іске қосылып, ол Ақтөбе және Атырау облыстарын байланыстырады және бұл құбыр Батыс Қазақстан мен Батыс Қытай арасына салынатын халықаралық мұнай құбырының бастапқы кезеңі болып табылады. Болашақта оның ұзындығы 3 мың километрге жетіп, жоба 3-3, 5 миллиард долларға белгіленді. 2004 жылы оның 2-кезегі іске қосылған кезде жылына 10 миллион тонна мұнай шетелге шығарылатын болады. 2004 жылғы мамыр айында екі ел арсында Атасу-Аламанькоу мұнай құбыры құрылысын салу туралы келісімге қол қойфылды, ұзындығы – 588 километр жоба шамамен 688 миллион АҚШ долларына белгіленген, алғаш іске қосылған кезде (2005 ж) оның қуаты жылына 10 миллион тонна мұнай шығаруға жеткен. Сонымен қатар екі ел арасында сауда экономикалық қатынас жылдан жылға дамуда. Қазақстан мен Қытай арасындағы өзара тауар айналымының көлемі 2004 жылы 4 миллиард 500 миллион АҚШ долларына жетті. Қазақстан бұл көрсеткіш бойынша [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] және Шығыс Еуропа елдері арасында Ресейден кейінгі екінші орында тұр. Негізгі экспорт қара және түсті металл, оның ішінде металл сынықтары мен мыс болып табылады. Импорт құрылымы: техника мен құрал-жабдықтар, тоқыма бұйымдары, халық тұтынатын тауарлар, химия өнімдері, фосфор тыңайтқыштары. 2001 жылдан бастап Қазақстан бидайы Қытай рыногіне шығарыла бастады. [[Сурет:霍尔果斯口岸 Horgos Port China Xinjiang Urumqi Welcome you to tou - panoramio.jpg|нобай|250x250 нүкте|Қазақстан - Қытай шекарасындағы Қорғас арнайы экономикалық аймағы]] Қазіргі кезде Қазақстанда он сегіз Қытай компаниясы және 70 бірлескен кәсіпорын қызмет істейді. Қытай Қазақстанның халықаралық бастамаларын үнемі қолдап келеді. 2002 жылғы маусым айында өткен Азиядағы өзара ықпалдастық және сенім шаралары жөніндегі Кеңестің тұңғыш саммитіне ҚХР-ның сол кездегі төрағасы Цзян Цзэминьнің қатысуы ерекше маңызды болды. Қазіргі уақытта Қытайда 1 миллион 300мың қазақ тұрады. Олар негізінен Шыңжаң ұйғыр автономиялық районына қарасты Іле қазақ автономиялық обылысының Алтай, Тарбағатай, Іле аймақтарында, Санжы, Бұратала облыстарында, Құмыл аймағында, Гансу өлкесінде, Күйтің, Шыхызы, Үрімжі қалаларында тұрады. Президент Н.Назарбаевтың 2002 жылғы 23 желтоқсанда Қытайға жасалған мемлекеттік сапары кезінде қол қойған Қазақстан Республикасы мен Қытай халық Республикасы арасындағы тату көршілік, достық және ынтымақтастық туралы шарт және екі ел арасындағы 2003-2008 жылдарға арналған ынтымақтастық бағдарламасы екі жақты қатынастарды үздіксіз дамытуға серпін беретіндігі атап көрсетілді. Мемлекет басшылары лаңкестік, сепаратизм және экстремизм жаҺандық қауіпсіздік пен тұрақтылыққа елеулі қатер болып табылатынын баса көрсетті. 2003 жылғы 3 маусымда ҚХР-ның төрағасы Ху Цзиньтао Қазақстанда мемлекеттік сапармен болды. Мемлекет басшылары екі ел арасындағы бірлескен декларацияға қол қойып, соның нәтижесінде екі елдің өзара қарым-қатынасын әрі қарай дамыту жолдары айқындалды. Президент Н.Назарбаев 2004 жылғы 16-19 мамырда ҚХР-да ресми сапармен болды. Іс-сапар барысында, осы ресми сапарға Қытай жағы өте үлкен мән беріп отырғанын атап көрсетті. Қазақстан мен Қытай арасындағы саяси және экономикалық саладағы қатынастарда мынадай принциптер басшылыққа алынды: егемендік пен аумақтық тұтастықты өзара құрметтеу, шабуыл жасамау, ішкі істерге араласпау, теңдік пен өзара тиімділік, бейбіт, қатар өмір сүру, барлық елдердің халықтарының әлеуметтік құрылыс пен даму үлгісін таңдау құқықтарын құрметтеу. Қауіпсіздік және әскери салада, екі ел шекара ауданындағы достық, сенім және ынтымақтастық ахуалын одан әрі нығайту үшін қорғаныс күштерді өзара қысқарту туралы келісім жасады. 1996 жылдан бастап Лобнор ядролық сынақ полигоны өз жұмысын тоқтатты. 1995 жылы Қытай-Қазақстан қауіпсіздігіне берілетін кепілдіктер туралы келісімге қол қойды. 2002 жылғы 11 мамырда екі ел арасындағы шекараны демаркациялауға қол қойылды. Трансшекаралық өзендер мәселесі де өз шешімін әділетті шешуді күн тәртібіне қойып отыр. Қазақстан Шанхай ынтымақтастық ұйымына ерекше мән береді. Сауда-экономикалық салада теңдік пен өзара тиімділік принципін ұстану, энергетика, металлургия, мұнай-химия өнеркәсібі, минералды тыңайтқыштар өндірісі, көлік, тоқыма өнеркәсібі салаларындағы Атасу-Алашанькоу мұнай құбырын салу туралы келісімге қол қойылып, ол жүзеге асырылуда. 2004 жылғы Қазақстан мен Қытай делегацияларының кеңейтілген құрамындағы келіссөзінде Қытай Халық Республикасының Төрағасы Ху Цзиньтао көршілес екі елдің ынтымақтастығын нығайтуға зор үлес қосқаны үшін Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевқа үлкен алғысын білдірді.<ref name="source1">Қазақ Энциклопедиясы, республикалық ғылыми-танымыдық, 2010 жыл ISSN 2078-6727</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} [[Санат:Тарих]] [[Санат:Қазақ-Қытай қатынасы]] {{stub}} gxp16f3ycgfdeckpolq1ty36cenij57 Викингтер 0 507098 3690587 3543544 2026-11-03T07:37:00Z Мухаметқали 187935 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|0|0 */ 3690587 wikitext text/x-wiki [[File:Leif Ericson on the shore of Vinland.gif|thumb|left|200px|Викингтер]] '''Викингтер''' - [[норвегтер]]дің, [[дат]]тар мен [[шведтер]]дің бабалары. "Викинг" сөзі тура мағынасында "қойнаудан шыққан адам" деп аударылады. Қойнаулар мен шығанақтарда жасырынып жүретін теңіз қарақшыларын осылай атаған. Викингтердің сүйікті істері екеу еді - соғысу және той тойлау. Олар кемемен саяхатқа шығып, жағалаудағы өңірлерге шабуыл жасайтын болған. Жаңа жерлерді басып алып, тұрғындарын өздеріне бағынышты етіп, олардан тұрақты түрде [[алым - салық]] алып тұрған. ==Тарихы== * 793 жыл - викингтер әулие Кутберттің шіркеуін (Линдисфарн аралының солтүстік-шығысы) талан-таражға салды. * 794 жыл - викингтердің Англияның солтүстік-шығысында орналасқан Джарроу шіркеуіне шабуылы. * 799 жыл - викингтердің Францияның оңтүстік-батысына шабуылы. * 800 жыл - викингтер Шетланд және Оркней аралдарын игерді. * 810 жылы даниялықтар Фрисландияны шабуылдады. * 812 жылы Дания тағы үшін азамат соғысы басталды. * 844 жыл - викингтер Испания мен Лиссабонға дейін жетті. * 861 жылы викингтер Пирейнейдегі Пампелунаға жетіп, жергілікті билеушіні тұтқынға алды. * 865 жыл - викингтердің Нортумбрияға шабуылы. * 885 жылы викингтердің флоты Парижді қоршауға алды. * 1013 жылы Свен І Англияны толығымен бағындырды. * 1013-1042 жылдары - даниялықтардың Англиядағы билігі. ==Викингтердің мифтері== Викингтердің мифтерінде алғашқыда шексіз кеңістік қана болған уақыт бастауы туралы әңгімеленеді. Содан кейін ғаламның ортасынан алып ағаш - Иггдрасиль, әлемнің негізі, өмір мен тағдыр ағашы өсіп шығыпты. Әлем ағашы бүкіл тоғыз әлемді біріктіреді, ал оның тамырлары үш патшалыққа тарайды деп білген. [[File:Gokstad-ship-model.jpg|thumb|right|200px|Викингтердің кемесі]]Бір патшалықтың ыстық болғаны соншалық, онда ешкім өмір сүре алмаған. Оны отты [[семсер]]мен қаруланған дәу қорғап тұрады. Солтүстіктегі тамырының астында суық пен мұз патшалығы орналасқан. Ал соңғы, үшіншісі - құдайлардың жарқын патшалығы. Әлемдік ағаштың тамырларын жауыз [[айдаһар]] Нидхегг жалықпай кеміре берген. Көне аңыздар мынаны ескерткен: айдаһар ағашты түгел кеміріп бітірген кезде, [[ақыр заман]] болады. Иггдрасиль ағашы адамдар әлемін құдайлар патшалығымен кемпірқосақ арқылы біріктірген. Әлемдер арасындағы осы көпірмен адамдар кейде құдайларға да бара алатын болған. Викингтер қан төгіп құрбандық шалатын болған. Көбінесе құрбандыққа жануарларды шалған. Абыздар кейде мұндай ұлы құрбандыққа құдайлар разы болмақ деп корольді де өлтіреді екен. ==Жоғары құдайы== Викингтердің жоғарғы құдайы - [[Один]]. Ол шайқастардың және өлілер патшалығының құдайы болған, сондай - ақ сиқыршылыққа жебеушілік еткен. Оны қолына [[балта]] мен [[найза]] ұстаған қата жауынгер кейпінде бейнелеген. Один жалғыз көзді болған, себебі бір көзін сиқырлы бал қайнарынан бір жұтым даналық алу үшін беріпті.Бастапқыда Один даналық құдайы саналған. Оның аспандағы жоғарғы құдайға айналуы әскери одақтардың нығаюымен байланысты. Ол әскери жасақтардың жебеушісі болды, ал мұндай міндет уақыт өте келе неғұрлым маңызды деп санала берді. Сонымен қатар, адамдардың о дүние туралы түсініктері өзгерді. [[Құдай]]дың бір бөлігі аспанда деп шешті олар. Өлілердің бұл құрметті патшалығы шайқаста қаза тапқан ержүрек жауынгерлерге арналған екен. ==Галерея== <gallery> image:Prizvanievaryagov.jpg image:Christian-krohg-leiv-eriksson.jpg image:Bateau Viking transporté.jpg image:Grave of havgrimur, faroe islands.jpg|Викингтердің жерлеу тәсілдері image:Viking.jpg image:Vikings fight.JPG </gallery> ==Дерексөздер== *Әпсаналар,[[Мәскеу]] Росмэн 2012,ISBN 978-5-353-06045-1 [[Санат:Еуропа тарихы]] [[Санат:Викингтер]] tk2ma1iog8k8in4iduhyhz82j9b512u 3690597 3690587 2026-11-03T08:00:23Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Мухаметқали|Мухаметқали]] ([[User talk:Мухаметқали|т]]) өңдемелерінен [[User:Abzeronow|Abzeronow]] соңғы нұсқасына қайтарды 3543544 wikitext text/x-wiki [[File:Leif Ericson on the shore of Vinland.gif|thumb|left|200px|Викингтер]] '''Викингтер''' - [[норвегтер]]дің, [[дат]]тар мен [[шведтер]]дің бабалары. "Викинг" сөзі тура мағынасында "қойнаудан шыққан адам" деп аударылады. Қойнаулар мен шығанақтарда жасырынып жүретін теңіз қарақшыларын осылай атаған. Викингтердің сүйікті істері екеу еді - соғысу және той тойлау. Олар кемемен саяхатқа шығып, жағалаудағы өңірлерге шабуыл жасайтын болған. Жаңа жерлерді басып алып, тұрғындарын өздеріне бағынышты етіп, олардан тұрақты түрде [[алым - салық]] алып тұрған. ==Тарихы== * 793 жыл - викингтер әулие Кутберттің шіркеуін (Линдисфарн аралының солтүстік-шығысы) талан-таражға салды. * 794 жыл - викингтердің Англияның солтүстік-шығысында орналасқан Джарроу шіркеуіне шабуылы. * 799 жыл - викингтердің Францияның оңтүстік-батысына шабуылы. * 800 жыл - викингтер Шетланд және Оркней аралдарын игерді. * 810 жылы даниялықтар Фрисландияны шабуылдады. * 812 жылы Дания тағы үшін азамат соғысы басталды. * 844 жыл - викингтер Испания мен Лиссабонға дейін жетті. * 861 жылы викингтер Пирейнейдегі Пампелунаға жетіп, жергілікті билеушіні тұтқынға алды. * 865 жыл - викингтердің Нортумбрияға шабуылы. * 885 жылы викингтердің флоты Парижді қоршауға алды. * 1013 жылы Свен І Англияны толығымен бағындырды. * 1013-1042 жылдары - даниялықтардың Англиядағы билігі. ==Викингтердің мифтері== Викингтердің мифтерінде алғашқыда шексіз кеңістік қана болған уақыт бастауы туралы әңгімеленеді. Содан кейін ғаламның ортасынан алып ағаш - Иггдрасиль, әлемнің негізі, өмір мен тағдыр ағашы өсіп шығыпты. Әлем ағашы бүкіл тоғыз әлемді біріктіреді, ал оның тамырлары үш патшалыққа тарайды деп білген. [[File:Gokstad-ship-model.jpg|thumb|right|200px|Викингтердің кемесі]]Бір патшалықтың ыстық болғаны соншалық, онда ешкім өмір сүре алмаған. Оны отты [[семсер]]мен қаруланған дәу қорғап тұрады. Солтүстіктегі тамырының астында суық пен мұз патшалығы орналасқан. Ал соңғы, үшіншісі - құдайлардың жарқын патшалығы. Әлемдік ағаштың тамырларын жауыз [[айдаһар]] Нидхегг жалықпай кеміре берген. Көне аңыздар мынаны ескерткен: айдаһар ағашты түгел кеміріп бітірген кезде, [[ақыр заман]] болады. Иггдрасиль ағашы адамдар әлемін құдайлар патшалығымен кемпірқосақ арқылы біріктірген. Әлемдер арасындағы осы көпірмен адамдар кейде құдайларға да бара алатын болған. Викингтер қан төгіп құрбандық шалатын болған. Көбінесе құрбандыққа жануарларды шалған. Абыздар кейде мұндай ұлы құрбандыққа құдайлар разы болмақ деп корольді де өлтіреді екен. ==Жоғары құдайы== Викингтердің жоғарғы құдайы - [[Один]]. Ол шайқастардың және өлілер патшалығының құдайы болған, сондай - ақ сиқыршылыққа жебеушілік еткен. Оны қолына [[балта]] мен [[найза]] ұстаған қата жауынгер кейпінде бейнелеген. Один жалғыз көзді болған, себебі бір көзін сиқырлы бал қайнарынан бір жұтым даналық алу үшін беріпті.Бастапқыда Один даналық құдайы саналған. Оның аспандағы жоғарғы құдайға айналуы әскери одақтардың нығаюымен байланысты. Ол әскери жасақтардың жебеушісі болды, ал мұндай міндет уақыт өте келе неғұрлым маңызды деп санала берді. Сонымен қатар, адамдардың о дүние туралы түсініктері өзгерді. [[Құдай]]дың бір бөлігі аспанда деп шешті олар. Өлілердің бұл құрметті патшалығы шайқаста қаза тапқан ержүрек жауынгерлерге арналған екен. ==Галерея== <gallery> image:Prizvanievaryagov.jpg image:Christian-krohg-leiv-eriksson.jpg image:Bateau Viking transporté.jpg image:Grave of havgrimur, faroe islands.jpg|Викингтердің жерлеу тәсілдері image:Viking.jpg image:Vikings fight.JPG </gallery> ==Дерексөздер== *Әпсаналар,Мәскеу Росмэн 2012,ISBN 978-5-353-06045-1 [[Санат:Еуропа тарихы]] [[Санат:Викингтер]] 7d52wfrqhuyxmimag53vyte45pgu7jm Қасық 0 507111 3690269 3372971 2026-11-02T12:51:43Z Султанова Айжан 187428 3690269 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Euskal Museoa spoons.jpg|thumb|left|360px|Қасық]] [[Сурет:Қасық.jpg|нобай|140px|оңға|Қасықтар]] '''Қасық''' — ас-тағам ішуге арналған құрал. Оның көлемі мен пайдаланатын мақсатына қарай ас қасық және шәй қасық деп бөлінеді. Ас қасық [[ағаш]]тан, металдан, шәй қасық тек [[метал]]дан ([[қалайы]], [[күміс]], [[алтын]] ) жасалады. Сыртқы түрі ожауға ұқсас, көлемі кіші, әдемі, ыңғайлы етіп ойылып жасалады. Сұйық әрі ыстық ас ішуге арналған. <br>Ағаштан жасалған қасықтар ағаш қасық деп аталады. Үлкен адамдарға және балаларға арналған үлкенді кіші түрлері де болады. Өте кішкентай түрлерін май қасық деп атайды. Қасықтар боялып немесе түрлі-түсті ашық бояулармен әрленеді.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998</ref><ref>"Ұлттық атаулар - халық мұрасы"/Ә.Сүлейменова, Ү.Қарасайұлы - Шымкент,1999</ref> '''Қасықтың түрлері''' * Ас қасық * Шай қасық * Десерт қасық * Ағаш қасық * Ожау * Шөміш * Өлшеуіш қасық == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{stub}} [[Санат:Ыдыстар]] [[Санат:Үй тұрмысы]] [[Санат:Үй жабдықтары]] 3p3o684waf0qt6g7bmr2e879l5d08ii 3690270 3690269 2026-11-02T12:53:50Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Султанова Айжан|Султанова Айжан]] ([[User talk:Султанова Айжан|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3372971 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Euskal Museoa spoons.jpg|thumb|left|360px|Қасық]] [[Сурет:Қасық.jpg|нобай|140px|оңға|Қасықтар]] '''Қасық''' — ас-тағам ішуге арналған құрал. Оның көлемі мен пайдаланатын мақсатына қарай ас қасық және шәй қасық деп бөлінеді. Ас қасық [[ағаш]]тан, металдан, шәй қасық тек [[метал]]дан ([[қалайы]], [[күміс]], [[алтын]] ) жасалады. Сыртқы түрі ожауға ұқсас, көлемі кіші, әдемі, ыңғайлы етіп ойылып жасалады. Сұйық әрі ыстық ас ішуге арналған. <br>Ағаштан жасалған қасықтар ағаш қасық деп аталады. Үлкен адамдарға және балаларға арналған үлкенді кіші түрлері де болады. Өте кішкентай түрлерін май қасық деп атайды. Қасықтар боялып немесе түрлі-түсті ашық бояулармен әрленеді.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998</ref><ref>"Ұлттық атаулар - халық мұрасы"/Ә.Сүлейменова, Ү.Қарасайұлы - Шымкент,1999</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{stub}} [[Санат:Ыдыстар]] [[Санат:Үй тұрмысы]] [[Санат:Үй жабдықтары]] a6tsuz7fnks17hl7zrn7z5z1uiyi7h2 Саламат Мұқашұлы Мұқашев 0 512549 3690640 3452359 2026-11-03T08:58:01Z 1nter pares 146705 3690640 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = үкімет басшысы | Қазақша есімі = Саламат Мұқашұлы Мұқашев | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = 11-ші [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасы]]ның төрағасы | Ту = Flag of the Kazakh SSR.svg | Ту2 = | Реті = | Басқара бастады = [[27 қыркүйек]] [[1985 жыл]] | Басқаруын аяқтады = [[9 ақпан]] [[1988 жыл]] | Ізашары = Бәйкен Әшімұлы Әшімов | Ізбасары = Зақаш Камалиденов | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = Маңғыстау облыстық партия комитетінің 1-хатшысы | Ту_2 = Symbol-hammer-and-sickle.svg | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = [[1980 жыл]] | Басқаруын аяқтады_2 = [[15 қараша]] [[1985 жыл]] | Ізашары_2 = [[Тұтқабай Әшімбайұлы Әшімбаев]] | Ізбасары_2 = [[Юрий Георгиевич Казаченко]] | Титулы_3 = Гурьев облыстық партия комитетінің 1-хатшысы | Ту_3 = Symbol-hammer-and-sickle.svg | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = [[24 сәуіп]] [[1970 жыл]] | Басқаруын аяқтады_3 = [[ақпан]] [[1977 жыл]] | Ізашары_3 = [[Мухамбет Айтуевич Исенов]] | Ізбасары_3 = [[Оңайбай Көшеков]] | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 21.10.1927 | Туған жері = [[Гурьев]] [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қаз АКСР]] | Қайтыс болған күні = 18.06.2004 | Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Алматы}} | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Кеңес Одағы Коммунистік партиясы]] (1950-1991) | Білімі = | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} {{!}}{{!}} {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} {{!}}{{!}} {{Еңбек Қызыл Ту ордені}} {{!}}{{!}}{{Еңбек Қызыл Ту ордені}} {{!}}- {{!}} {{Құрмет Белгісі ордені}} {{!}}{{!}} {{Құрмет Белгісі ордені}} {{!}}{{!}} {{Құрмет ордені}} {{!}}} }} '''Саламат Мұқашұлы Мұқашев''' ([[21 қазан]] [[1927 жыл]], [[Гурьев]] [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қаз АКСР]] - [[18 маусым]] 2004 жыл [[Алматы]]) — Қазақ Совет Социалистік Республикасына еңбегі сіңген саяси және мемлекеттік қайраткері, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының төрағасы. [[Гурьев мұнай техникумы]]н (1947), ВЦСПС-тің Харьковтегі мектебін (1951), [[КОКП]] ОК жанындағы Жоғары партия мектебін (1947) сырттай оқып бітірген. Еңбек жолын 1942 жылы Мақат кәсіпшілігінде операторлықтан бастады. [[Байұлы]] тайпасының [[Есентемір]] руынан.<ref>https://qamba.info/site/book/online/tbilaluly-ysuiinuly-esentemir-baiuly/content/content_31.xhtml/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180915084706/https://qamba.info/site/book/online/tbilaluly-ysuiinuly-esentemir-baiuly/content/content_31.xhtml/ |date=2018-09-15 }}</ref> === Атқарған қызметтері === * 1961-1970 жылдары [[Ембі ауданы]] партия комитетінің 1-секретары. * 1970-1977 [[Гурьев]] облыстық партия комитетінің 1-хатшысы * 1977-1980 Қазақ кәсіподақтар кеңесінің төрағасы * 1980-1985 Маңғыстау облыстық партия комитетінің 1-хатшысы * 1985-1988 ҚазКСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасы төрағасы * 1988-1997 Республикалық табиғатты қорғау қоғамының төрағасы<ref>Атырау: Энциклопедия. -Алматы: Атамұра, 2000 ISBN 5-7667-9129-1</ref> * 1950 жылдан [[КОКП]] мүшесі. * 1971 жылдан Қазақстан КП ОК-нің мүшесі. * 1971 жылдан Қазақ ССР Жоғарғы Советінің [[депутат]]ы * 1977 жылдан Кәсіподақтардың Қазақ респ. советінің председателі. * 1977 жылдан Қазақстан КП ОК-нің Бюро мүшелігіне кандидат. * Қазақ ССР Жоғарғы Советі Президиумының мүшесі. * КСРО Жоғарғы Советінің депутаты. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан басшылары (1917 жылдан бастап)}} [[Санат:КОКП ОК мүшелігіне кандидаттар]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 6-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 7-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 11-шақырылымының депутаттары]] [[Санат:КОКП XXVI съезінің делегаттары]] [[Санат:КОКП XXVII съезінің делегаттары]] [[Санат:КОКП ОК жанындағы Жоғарғы партия мектебі түлектері]] [[Санат:Атырау облысында туғандар]] [[Санат:Қазақстан КП Гурьев облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] [[Санат:Қазақстан КП Маңғышлақ облыстық комитетінің бірінші хатшылары]] 178nk2olt3rwn73v51f48p574tsbu9m Кірпілер тұқымдасы 0 514070 3690253 2148722 2026-11-02T12:27:37Z Акмарал Абдрашидовна 179025 3690253 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Кірпілер тұқымдасы | fossil_range = {{Fossil range|Eocene|Recent}} | image = Igel.JPG | image_caption = ''[[Erinaceus europaeus]]'' | regnum = [[Жануарлар]] | phylum = [[Хордалылар]] | classis = [[Сүтқоректілер]] | infraclassis = | superordo = | ordo = | ordo_authority = | familia = | familia_authority = | subdivision_ranks = | subdivision = }} '''Кірпілер тұқымдасы (Егіпасеіdае)''' денесі инелі түктермен қапталған, қауіп төнгенде жиырылып, домаланып қалатын өзіндік ерекшеліктері бар [[жануарлар]]. ==Таралуы== *[[орман]]ды, *[[дала]]лы *[[шөл]]ді зоналарға тараған. Басқа [[жәндік]] жемділерден ерекшелігі — [[кірпі]]лер қысқа қарай ұзақ ұйқыра кетеді. ==Қорегі == Негізінен [[жәндіктер]]мен, моллюскалармен, рептилилермен, кейде [[құстар]]дың [[жұмыртқа]]ларымен және [[балапан]]дарымен қоректенеді. <ref>«Омыртқалылар зоологиясы» С. П. Наумов- Алматы «Мектеп» баспасы</ref> ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:Биология]] [[Санат:Зоология]] [[Санат:Омыртқалылар]] kc9faf2q3vhd4b36c7nv8yswcorj24o Хот-дог 0 518440 3690275 2703151 2026-11-02T13:02:45Z 1nter pares 146705 3690275 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Selection_of_hot_dogs.jpg|thumb|300px|Әр түрлі қоспалы хот-догтар]] [[Сурет:HotDog.jpg|250px|right]][[Сурет:Long hot dog in bun.jpg|250px|right]] '''Хот-дог''' ({{lang-en|hot dog}} — дәлме-дәл: ''«ыстық ит»'') — ортасына [[сосиска]] немесе [[шұжық]] салынған [[сэндвич]]. Әдетте құрамында дәмдеуіш ретінде [[соус]], көбінесе [[кетчуп]] және/немесе [[қыша]]. Сондай-ақ көкөністерден (жаңа піскен, [[маринад]]талған немесе қуырылған), аскөк, [[ірімшік]] немесе [[бекон]]. Хот-догты негізінен ешқандай асханалық құралдарсыз, тек қолмен жейді. == Тарихы == [[Франкфурт]]тық ет сатушы «Dachshund шұжықшасы» атты шұжықшалар дайындайтын. Dachshund сөзі неміс тілінен аударғанда «[[такса]]» дегенді білдіреді. Неміс [[эмигрант]]ы бұл шұжықшаны [[АҚШ]]-қа алып келеді. [[1871 жыл]]дан бастап ол шұжықшаларды нан тілмдеріне орап сата бастайды. Бір жыл ішінде ол осындай «Dachshund шұжықшаларының» 3684 данасын сатады. Бұл тағам түрі америкалықтардың арасында танымал болып кетеді. [[1901 жыл]]ы Дарган есімді әшекейлеуші (иллюстратор) франкфурттық сатушының әдеттегі нан тілімдерінің орнына жанынан кесілген бөлке нанды қолданып жүргендігін байқайды. Дарган бұл жағдайды иллюстрациялағысы келеді, алайда ол «Dachshund» сөзінің жазылуын қате есептеп, жаңа туындыға «хот-дог» деген атау береді. [[1987 жыл]]ы [[Германия]]ның [[Франкфурт]] қаласында хот-догтың 500 жылдығын атап өтті. Дегенмен аустриялықтар хот-догтың веналық сосикилерден шыққандығын айтып, немістермен келіспеушілік танытады. == Қызықты мәліметтер == * [[18 шілде]] күні [[АҚШ]]-та бей ресми мейрам болып саналатын — хот-дог күні тойланады. 1957 жылдың 18 шілдесінде бұл мейрам АҚШ Сауда-саттық палатасының қаулысымен ресми мейрам ретінде қабылданды<ref name="a">{{cite web|datepublished=18.07.2008|url=http://rian.ru/kaleidoscope/20080718/150048066.html|title=Хот-дог күні|publisher=РИА НОВОСТИ|accessdate=7 қазан 2008|lang=ru|archiveurl=http://www.webcitation.org/65bL5i7Xi|archivedate=2012-02-20}}</ref>. * [[Нью-Йорк]]та бірде-бір «хот-догты» отырып жейтін асхана жоқ. Дәстүр бойынша бөлке нан ішіндегі сосисканы тұрып жеу қажет. Нью-Йоркта хот-догтарды отырып жейтін бірақ жер бар — бұл [[бейсбол]] [[стадион]]ы, себебі бұл жердегі ең негізгі тағам түрі — хот-дог болып табылады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{commonscat|Hot dogs}} [[Санат:Тағамдар]] [[Санат:Фастфуд]] [[Санат:Америка асханасы]] 0sj5zafvf8wrdnfbp4h6x4rhvvaxahs Арғынбай Таңатұлы 0 521215 3690420 3371895 2026-11-03T04:17:51Z Yessentaikyzy 160245 3690420 wikitext text/x-wiki '''Арғынбай Таңатұлы''' (шамамен 1800, Қарақұм, қазіргі [[Қармақшы ауданы]], [[Қызылорда облысы]] — 1856, Жаңақала, қазіргі Қармақшы ауданы, Қызылорда облысы) — Ресей империясының отарлау саясатына, [[Хиуа хандығы|Хиуа]] және [[Қоқан хандығы|Қоқан хандықтарының]] шапқыншылықтарына қарсы күреске қатысқан қазақ батыры.<ref name="Omarov2019">Омаров Қ.Ә. Арғынбай Таңатұлы // Қазақстан тарихы. Энциклопедия. — Алматы: «Литера–М» ЖШС, 2019. — Т. 1. — 186-б.</ref> == Өмірбаяны == Арғынбай Таңатұлы шамамен 1800 жылы қазіргі Қызылорда облысы Қармақшы ауданына қарасты Қарақұм өңірінде дүниеге келген. [[Кіші жүз]] құрамындағы [[Әлімұлы]] тайпасының [[Шөмекей]] руынан, Бозғұл бөлімінен шыққан. Арғынбай батырдың ордасы Қуаңдария бойындағы Тоғызбай құмында орналасқан.<ref name="Omarov2025">Омаров Қ.Ә. Арғынбай Таңатұлы // XVIII ғ. – XX ғ. басындағы қазақ батырлары: ғылыми мақалалар мен энциклопедиялық материалдар. — Алматы: Рамис, 2025. — 296–297-бб.</ref> XIX ғасырдың екінші ширегінде Сырдарияның төменгі ағысы, Қуаңдария бойы мен Қызылқұмды мекендеген қазақ ауылдары Ресей империясы, Хиуа және Қоқан хандықтары тарапынан қысым көрді. Осы кезеңде Арғынбай батыр Пірәлі би Өтетілеуұлы, Жарылқап би Манасұлы, Қожеке батыр Мырзабайұлы, Түбекбай батыр Нәзікұлы, Молдашер Жамұратұлы, Торыбай Меңей батыр және басқа да Сыр өңіріне белгілі тұлғалармен бірге сыртқы шабуылдарға қарсы күресті ұйымдастыруға қатысты.<ref name="Almatov1999">Алматов А. Қазына // Сыр бойы. — 1999. — 10, 12 тамыз.</ref> == Хиуа және Қоқан хандықтарына қарсы күресі == Деректерде Арғынбай батырдың 1820 жылы Хиуа ханы Мұхаммед Рахымның Сырдарияға жақын Кіші Борсық маңындағы ауылдарға жасаған шабуылына қарсы күреске қатысқаны айтылады. 1821 жылы Маненбай сұлтан бастаған хиуалықтардың Қуаңдария мен Сырдария аралығындағы, сондай-ақ Сырдарияның оң жағалауындағы шөмекей және төртқара руларының ауылдарына жасаған шабуылдарына тойтарыс беруге қатысқан.<ref name="Omarov2025"/> Арғынбай батыр 1833 жылы қоқандықтардың шөмекей ауылдарына шабуылы кезінде және 1842–1849 жылдары Қоқан мен Хиуа хандықтарының Сырдарияның төменгі ағысындағы елді мекендерге жасаған жорықтарына қарсы күресте танылған.<ref name="Omarov2019"/> 1855 жылғы 30 қарашада Арғынбай және басқа батырлар бастаған шөмекей жасақтары Қожанияз бекінісіне шабуыл жасап, бекініс бастығының міндетін атқарған Әбдіхалық қожаны қуып шыққан. Шабуыл барысында 30 мылтық пен мал-мүлік қолға түскен.<ref name="Omarov2025"/> == Кенесары көтерілісіне қатысуы == Арғынбай Таңатұлы [[Кенесары Қасымұлы бастаған көтеріліс|Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық көтеріліске]] өз жасағымен қатысқан. 1841 жылғы қыркүйекте Кенесары ханның әскері Созақ, Сауран және Қосқорған қамалдарын алып, бірқатар шағын бекіністерді талқандаған жорықта Арғынбай батыр әкесі Таңат палуанмен бірге болған.<ref name="Omarov2025"/> Сауран бекінісіне жасалған шабуыл кезінде Таңат палуан қаза тапқан. Арғынбай Тышқан бидің кеңесімен әкесінің денесін елге жеткізіп, қазіргі Қармақшы ауданындағы Қарақ тауының маңындағы қорымға жерлеген.<ref name="Akhmetbek2017">Ахметбек Б.М. Сыр ескерткіштері. — Алматы: Аспантау, 2017. — 215-б.</ref> Арғынбай Таңатұлы 1856 жылы қазіргі Қармақшы ауданына қарасты Жаңақала ауылында қайтыс болған.<ref name="Omarov2019"/> == Мәдениеттегі бейнесі == Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, жырау Алмас Алматовтың «Қазына» тарихи дастанында Арғынбай батырдың Сыр өңіріндегі тұлғаларды ортақ күреске жұмылдыруы, жорықтары мен ерлік істері суреттелген.<ref name="Almatov2026">Алматов А. Қазына: дастан // Шығармалар жинағы. — Астана: Сарыарқа, 2026. — Т. 3. — 300 б.</ref> «Қазына» дастанының желісі бойынша «Мәңгілік елдің Алтын адамы» атты сахналық қойылым әзірленген. Қойылымды 2014 жылғы 14 қазанда Батыс Қазақстан облыстық қазақ драма театрының шығармашылық ұжымы Астанадағы Конгресс-холл сарайында көрсетті. 2022 жылғы 23 қарашада қойылым Қызылорда қаласында Нартай Бекежанов атындағы Қызылорда облыстық қазақ академиялық музыкалық драма театрының сахнасында қойылды. 2023 жылғы 7 маусымда Алматы қаласындағы [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ ұлттық драма театры]] сахнасында көрсетілді.<ref name="Almatov2026"/> == Шежіресі == Арғынбай — Таңат — Кетебай — Жолай — Ырсымбет — Бекет — Сейін (Желдер) — Келдібай — Бозғұл (Бозғыл) — Шөмекей — Әлім.<ref>Кете Шөмекей шежіресі / құрастырған Т. Дайрабаев. — Алматы: Ана тілі, 1995. — 167-б.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиеттер == * Алматов А. Қазына // Сыр бойы. — 1999. — 10, 12 тамыз. * Алматов А. Қазына: дастан // Шығармалар жинағы. — Астана: Сарыарқа, 2026. — Т. 3. — 300 б. * Омаров Қ.Ә. Арғынбай Таңатұлы // Қазақстан тарихы. Энциклопедия. — Алматы: «Литера–М» ЖШС, 2019. — Т. 1. — 186-б. * Омаров Қ.Ә. Арғынбай Таңатұлы // XVIII ғ. – XX ғ. басындағы қазақ батырлары: ғылыми мақалалар мен энциклопедиялық материалдар. — Алматы: Рамис, 2025. — 296–297-бб. * Дайрабай Т. Жолай Кетебайдан Аман, Алмасқа дейін... // Түркістан. — 2008. — № 52. — 25 желтоқсан. * Ахметбек Б.М. Сыр ескерткіштері. — Алматы: Аспантау, 2017. — 215-б. [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:Кенесары Қасымұлы бастаған көтеріліске қатысушылар]] [[Санат:Қызылорда облысының тумалары]] [[Санат:1800 жылы туғандар]] [[Санат:1856 жылы қайтыс болғандар]] g246dtpb8ou3snwgzplxsqgrg7dnoif Қазақ рулары 0 525782 3690237 3690204 2026-11-02T12:08:06Z Zama.Dana 184488 /* Атаулары */ 3690237 wikitext text/x-wiki [[File:Жуз.svg|thumb|right|20-шы ғасырдың басындағы Қазақстандағы үш жүздің таралуы: қызылмен Ұлы жүз, қызғылт сарымен Орта жүз, жасылмен Кіші жүз көрсетілген]] '''Қазақ рулары''' — қазақ халқының негізін құраушы ру-тайпалар. Бір атадан өрбіген туыстас адамдардың жиынтығы. '''''[[Ұлы жүз]]''''': [[Жалайыр|Жалайырлар]] (110 мың), [[Ошақты]] (20 мың), [[Дулат|Дулаттар]] (250 мың), [[Суан|Суандар]] (30 мың), [[Албан руы|Албандар]] (81 мың), [[Қаңлы (тайпа)|Қаңлылар]] (әдетте шанышқылымен қосып есептеледі) (50 мың), [[Сарыүйсін|Сары үйсіндер]] (10 мың), [[Шапырашты]] (60 мың), [[Сіргелі]] (40 мың) және [[Ысты]] (45 мың). Шамамен XIX ғасырдың аяғында ұлы жүз халқы 700 мыңдай болса, 1989 – 2 милиондай болған. Дулат, Жалайыр және Суандарды ұлы жүздің саны көп рулары деп атауға болады. '''''[[Орта жүз]]''''': XIX ғасырдың аяғында 1 милион 300 мың болған, ал 1989 – 3.1 милион. Соның ішінде: [[Арғын|Арғындар]] 510 мың, [[Наймандар]] 430 мың, [[Қыпшақтар]] 150 мың, [[Керей (тайпа)|Керейлер]] 110 мың, [[Уақ]]тар 60 мың, [[Тарақты]] 10 мың және [[Қоңырат|Қоңыраттар]] 45 мың. Орта жүздің ірі рулары деп Арғындар, Наймандар, Қыпшақтар және Керейлерді айтуға болады. '''''[[Кіші жүз]]''''': XIX ғасырдың аяғында 1 милион 100 мың адам болды. Кіші жүз үш бірлестіктен тұрады: Әлімұлы, Байұлы және Жетіру. Соның ішінде Әлімұлы жалпы 350 мың, Әлімнің рулары [[Шекті]]лер 80 мың, [[Шөмекей]]лер 100 мың, [[Төртқара]] 60 мың, [[Кете (ру)|Кете]] 60 мың, [[Қаракесек (Әлімұлы)|Қаракесек]] 25 мың және [[Қарасақал]] 15 мың құрайды. Байұлының жалпы саны 550 мың. Байұлының ішінде: [[Адай|Адайлар]] 100 мың, [[Байбақты]]лар 40 мың, [[Беріш]]тер 40 мың, [[Таз|Таздар]] 20 мың, [[Шеркеш]]тер 45 мың, [[Масқар]] 20 мың, Тана 25 мың, [[Қызылқұрт]] – 40 мың, Алтын – 30 мың, [[Жаппас]] – 50 мың, [[Ысық]] – 20 мың, Есентемір 20 мың, Алаша – 40 мың. Жетірудің жалпы саны 300 мың. Соның ішінде: Табын 80 мың, [[Жағалбайлы (ру)|Жағалбайлы]] 70 мың, [[Керейіт|Керейт]] 33 мың, [[Тама]] – 45 мың, [[Телеу]] - 20 мың, [[Кердері]] 20 мың және [[Рамадан]] 5 мыңға жуық, ''[[Ноғай-Қазақ|Ноғай-Қазақ cоның ішінде]]: [[қос таңбалы|үйсін-ноғай]], [[қояс]], [[қазан құлақ|қазанқұлақ]], [[қос таңбалы|қостаңбалы]] 34 мын''. 1989 жылы кіші жүз шамамен 1,4 милион адам болды. <ref>{{cite web | url=http://www.zakon.kz/4595527-v-socsetjakh-podschitali-chislennost.html | title=В соцсетях подсчитали численность казахских родов: самый многочисленный - это Аргын}}</ref> Кіші жүздің ірі рулары деп Шөмекейлер мен Адайларды айтуға болады. Саны 200 мыңнан асатын руларды қарасақ, жалпы қазақ халқындағы ең ірі рулар деп Арғын, Найман, Дулаттарды айтуға болады. {{rodovid|937577}} == Деңгейлері == Қазақ руларының 4 деңгейі бар: # Бірінші деңгей (Ел) - [[Арғын]], [[Наймандар|Найман]] және т.б. Барлығы 20 шақты ру. # Екінші деңгей (Тайпа, округтік, уездік деңгей) - [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]], [[Қуандық]] және т.б. Барлығы 200 шақты ру. Жарты немесе бір округ, уезді құрады. Сыртқы округті [[аға сұлтан]]дар, ал уезді орыс уезд бастықтары басқарды. # Үшінші деңгей (Ру, болыстық деңгей) - [[Ақшатау болысы (Семей облысы)|Керней]], [[Қызылтау болысы (Қарқаралы уезі)|Қояншы тағай]], [[Нұра болысы (Семей облысы)|Сарым]], [[Шерубай-Нұра болысы|Қареке]] және т.б. Жарты, бір, екі болысты құрады. Болыс басқармасы басқарды. # Төртінші деңгей (Ата, ауылық деңгей) - Жарты, бір, екі административты ауылды құрады. Ауыл старшындарымен, 1868 жылдан сон билермен басқарылды. ==Атаулары== Ру атауларының шығу тегі: # Адам аты. Арғы атасының атынан немесе оның лақап атынан. Ең көп таралған. # Халық, ел атауы. Кейде кірме рулар. Көбенесе қазір үлкен тайпалар атауы: Найман, Қыпшақ, Қаңлы, Дулат, Қырғыз, Қалмақ # Таңба атауы: Тарақты, Шекті, Ошақты, Бағаналы, Ойық. Кіретін тайпасынан гені бойынша айырмашылық болады. Кейде құрама ру болады. # Әйел адам атынан: Түрікпен Адай, Айбике Шаншар, Алтын, Татыран == Ұлы жүз рулары == {| class="wide" !Тайпа бірлестігі ! colspan="9" |[[Үйсін руы]] |- ! class="bright" |Тайпа<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.brif.kz/blog/?p=1122|title=Деление казахов на жузы: карта расселения, анализ. &#124; BRIF Research Group BLOG - блог о маркетинговых исследованиях|accessdate=2013-02-21|archiveurl=http://www.webcitation.org/6EiI7Z0Uw|archivedate=2013-02-26}}</ref> !''[[Албан руы|Албан]]'' ? !''[[Дулат]]'' + !''[[Ошақты]]'' + !''[[Суан]]'' + !''[[Шапырашты]]'' !''[[Ысты]]'' !''[[Сарыүйсін]]'' !''[[Сіргелі]]''? !''[[Шақшам]]'' ? |- !class="bright"|Рулар | # ''[[Сары (Албан)|Сары]]'': ## ''[[Шоған]]'' ## ''[[Досалы]]'' ## ''[[Қожбанбет]]'' ## ''[[Жарты]]'' ## ''[[Алжан]]'' ## ''[[Құрман]]'' ## ''[[Айт руы|Айт]]'' ## ''[[Бозым (Ұлы жүз)|Бозым]]'' ## ''[[Қыстық]]'' # ''[[Шыбыл]]'': ## ''[[Қоңырбөрік]]'' ## ''[[Қызылбөрік]]'' | # ''[[Ботбай]]'' # ''[[жаныс]]'' # ''[[сиқым]]'' # ''[[шымыр]]'' | # ''[[аталық руы|аталық]]'' # ''[[Байыл]]'' # ''[[қоңыр руы|қоңыр]]'' # ''[[тасжүрек]]'' | # ''[[байтүгей]]'' # ''[[тоқарыстан]]'' # ''[[бағыс]]'' # ''[[сартай]]'' # ''[[нартай]]'' | # ''[[айқым]]'' # ''[[асыл]]'' # ''[[екей]]'' # ''[[еміл]]'' # ''[[кебенек руы|кебенек]]'' # ''[[шыбыл]]'' | # ''[[ойық руы|Ойық]]'' # ''[[Тілік]]'' | # ''[[Қалша]]'' # ''[[Жақып руы|Жақып]]'' | # ''[[Байұлы (Ұлы жүз)|Байұлы]]'' ## ''[[айтбозым]]'' ## ''[[Жаңабай (Сіргелі)|жаңабай]]'' ## ''[[елібай]]'' ## ''[[Батыр руы|батыр]]'' ## ''[[қарабатыр]]'' ## ''[[шалдар руы|шалдар]]'' ## ''[[жайдақ]]'' ## ''[[Байжігіт (Сіргелі)|байжігіт]]'' # ''[[Үштаңбалы]]'' ( ''[[Төрттаңбалы]]'') ## ''[[тутаңбалы]]'' ## ''[[қайшылы]]'' ## ''[[кеңірдек руы|кеңірдек]]'' (көңірдек) |} {| class="wide" !Тайпа ! rowspan="1" |''[[Қаңлы]]'' ! rowspan="1" |''[[Жалайыр]]'' + ! rowspan="1" |''[[Шанышқылы]]'' + |- !class="bright"|Рулар | # ''[[қара қаңлы]]'' # ''[[қызыл қаңлы]]'' # ''[[қапсан қаңлы]]'' # ''[[сары қаңлы]]'' | # ''[[Сырманақ]]'': ## ''[[Ақбұйым]]'' ## ''[[арықтыным]]'' ## ''[[Байшегір]]'' ## ''[[балғалы]]'' ## ''[[қайшылы]]'' ## ''[[күшік руы|күшік]]'' # ''[[Шуманақ]]'': ## ''[[андас]]'' ## ''[[қалпе руы|қалпе]]'' ## ''[[қарашапан]]'' ## ''[[мырза руы|мырза]]'' ## ''[[орақты]]'' ## ''[[сыпатай]]'' # ''[[Бірманақ]]'': ## ''[[Сиыршы (ру)|сиыршы]]'' | # ''[[Құрбақа руы|Құрбақа]]'' ## ''[[Балық руы|Балық]]'' ## ''[[Саңырау (Ру)|Саңырау]]'' ## ''[[Мамыт руы|Мамыт]]'' # ''[[Дархан (ру)|Дархан]]'' # ''[[Қырықсадақ]]'' # ''[[Бектау руы|Бектау]]'' ## ''[[Қырпық]]'' ## ''[[Арапшы руы|Арапшы]]'' ## ''[[Сырдым]]'' # ''[[Жойсын]]'' # ''[[Бағыс]]'' |} == Орта жүз рулары == {| class="wide" !class="bright"|Тайпа<ref name=autogenerated1 /> !''[[Арғын]]''+ !''[[Қыпшақтар|Қыпшақ]]'' !''[[Наймандар|Найман]]''+ !''[[Қоңырат]]'' !''[[Керей (тайпа)|Керей]] '' !'' [[Уақ]]'' |- !class="bright"|Рулар | #''[[Мейрам]]'' ## ''[[Қуандық]]'' ## ''[[Сүйіндік (Орта жүз)|Сүйіндік]]'' ## ''[[Бегендік]]'' ## ''[[Шегендік]]'' ## ''[[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]]'' #''[[Момын]]'' ## ''[[Атығай]]'' ## ''[[Бәсентиін]]'' ## ''[[Қанжығалы руы|Қанжығалы]]'' ## ''[[Қарауыл руы|Қарауыл]]'' ## ''[[Тобықты]]'' ## ''[[Саржетім]]'' ## ''[[Шақшақ]]'' # ''[[Тарақты]]'' (жиен) # ''[[Жоғары шекті]]'' # ''[[Төмен шекті]]'' | # ''[[құлан қыпшақ]]'' # ''[[сарықыпшақ]]'' # ''[[қытай қыпшақ]]'' # ''[[қарақыпшақ]]'' ## ''[[қарабалық руы|қарабалық]]'' ## ''[[көлденең руы|көлденең]]'' ## ''[[бұлтың]]'' ## ''[[ұзын]]'' ## ''[[торы (ру)|торы]]'' | # ''[[Саржомарт]] ([[Ергенекті]])'' ## ''[[Бура (найман)|Бура]]'' ## ''[[Қаратай (ру)|Қаратай]]'' ## ''[[Көкжарлы]]'' # ''[[Төлегатай]]'' (Төлетай) ## ''[[Қаракерей]]'' ## ''[[Матай (ру бірлестігі)|Матай]]'' ## ''[[Садыр]]'' ## ''[[Төртуыл]]'' # ''[[Терістаңбалы (ру)|Терістаңбалы]]'' ## ''[[Бағаналы (ру)|Бағаналы]]'' ## ''[[Балталы]]'' | [[Көтенші]]ден: # ''[[Саңғыл]] '' # ''[[Божбан]] '' # ''[[Жетімдер руы|Жетімдер]] '' # ''[[Маңғытай]] '' # ''[[Аманбай]] '' # ''[[Жаманбай]] '' [[Көктіңұлы]]нан: # ''[[Алғи]] '' # ''[[Байлар-Жандар|Байлар]] '' # ''[[Байлар-Жандар|Жандар]] '' # ''[[Қаракөсе]] '' # ''[[Құлшығаш]] '' # ''[[Оразкелді (Қоңырат)|Оразкелді]] '' # ''[[Тоқболат]] '' | [[Тұрғақ]]<ref>{{Cite web|url=https://qamshy.kz/article/55320-turghaq-kereydinh-bir-butaghy|title=ТҰРҒАҚ КЕРЕЙДІҢ БІР БҰТАҒЫ|website=qamshy.kz|access-date=2021-07-06}}</ref><ref>Тұрғақ шежіресі. Зерттеулер және шежірелік деректер - Нұр-Сұлтан қаласы, Өрнек баспасы, 2020 ISBN 978-601-73-79-46-1</ref>: # Баба # Тайшыбек # Ораз # Төртқара # Бесқара # Күбі # Жолдыбай # Жәпек [[Абақ]]<ref name="http://kerey.kz/?p=11853">{{cite web | url=http://kerey.kz/?p=11853|title=Абақ Керей шежіресі}}</ref>: # ''[[Жәнтекей]]'' # ''[[Жәдік]]'' # ''[[Шимойын]]'' # ''[[Шұбарайғыр (ру)|Шұбарайғыр]]'' # ''[[Меркіт]]'' # ''[[Шеруші]]'' # ''[[Сарбас руы|Сарбас]]'' # ''[[Молқы]]'' # ''[[Ителі]]'' # ''[[Қарақас]] (Сидалы)'' # ''[[Көнсадақ]]'' # ''[[Жастабан]]'' [[Ашамайлы]]<ref>{{cite web | url=http://suhbat.xalhar.net/kaz/forum.php?mod=viewthread&tid=169217&extra=page%3D1 | title=http://suhbat.xalhar.net/kaz/forum.php?mod=viewthread&tid=169217&extra=page%3D1}}</ref>: # ''[[Балта руы|Балта]]'' # ''[[Тарышы]]'' # ''[[Көшебе]]'' # ''[[Сибан]]'' | # ''[[Сарман]]'' # ''[[Шоға]]'' # ''[[Еренші]]'' # ''[[Байназар (ру)|Байназар]]'' # ''[[Баржақы]]'' # ''[[Жансары]]'' # ''[[Шәйкөз]]'' # ''[[Бидалы]]'' |} == Кіші жүз рулары == {| class="wide" !Тайпа бірлестігі ! colspan="2" |[[Алшын]] ! rowspan="2" |[[Жетіру]] ! rowspan="2" |''[[Ноғай-Қазақ]]''<ref name=":0">http://alashainasy.kz/shezhire/shejre---nogay-kazak-57448/{{Deadlink|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- ! class="bright" |Тайпа<ref name="autogenerated1" /> !''[[Әлімұлы]]'' !''[[Байұлы]]'' |- !class="bright"|Рулар | # ''[[шекті]]'' # ''[[қаракесек (Әлімұлы)| қаракесек]]'' # ''[[қарасақал]]'' # ''[[Кете (ру)|кете]]'' # ''[[төртқара]]'' # ''[[шөмекей]]'' | # ''[[шеркеш]]'' # ''[[адай]]'' # ''[[Алаша (ру)|алаша]]'' # ''[[алтын руы|алтын]]'' # ''[[байбақты]]'' # ''[[беріш]]'' # ''[[есентемір]]'' # ''[[жаппас]]'' # ''[[қызылқұрт]]'' # ''[[масқар]]'' # ''[[таз руы|таз]]'' # ''[[тана]]'' # ''[[ысық]]'' | # ''[[тама]]'' # ''[[Табын]]'' # ''[[кердері]]'' # ''[[керейіт]]'' # ''[[телеу]]'' # ''[[рамадан (ру)|рамадан]]'' # ''[[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]'' | #''[[қос таңбалы|үйсін-ноғай]]'' # ''[[қояс]]'' # ''[[қазан құлақ|қазанқұлақ]]'' # ''[[қос таңбалы|қостаңбалы]]'' |} == '''[[Ақсүйек]]''' == {| class="wide" !class="bright"|Тайпа бірлестігі <ref name="autogenerated1" /> ! colspan="5" |''[[Төре]]'' |- !Тайпа !''[[Абылай хан әулеті]]'' !''[[Әбілқайыр әулеті]]'' !''[[Бөкей әулеті]]'' !''[[Жәдік әулеті]]'' !''[[Қаратай әулеті]]'' |- ! class="bright" |Рулар |'''30 ұлы болған:''' # Уәли # Қасым # Әділ | # [[Нұралы хан]] # [[Ералы хан|Ералы]] # Қожахмет # Айшуақ # Әділ # Шыңғыс | # [[Тәуке хан|Тәуке]] # [[Әділ]] # [[Жәңгір-Керей хан|Жәңгір]] # [[Меңдікерей]] | # [[Тоғым хан]] # Бөкей сұлтан # [[Шығай хан]] # Мәлік сұлтан |[[Бақытжан Бейсәліұлы Қаратаев|Бақытжан Қаратаев]] [[Мағзұм Қаратаев]] |} {| class="wide" ! class="bright" |Тайпа бірлестігі <ref name="autogenerated1" /> ! colspan="5" |''[[Қожа]]''<ref name="М.М. Шибутов Казахское шежире">{{cite web | url=http://www.kazakh.ru/about/clan/zhuzy.jpg | title=М.М. Шибутов Казахское шежире}}</ref> |- !Тайпа !''Сейіт қожа руы (тобы)'' !Қорасан (Шайбанидтер) руы (тобы) !Бақсайыс немесе төре руы !Жүсіп қожа руы (тобы) !Турікпен қожа руы |- ! class="bright" |Рулар | # ''Сейітқожа'' # [[Аққорған руы|''Аққожа'']] # [[Дуана руы|''Дуанақожа'']] # ''Кылыштыкожа'' # ''Қырықсадақ'' | # Құрбан # Жақып # Қызылауыз # Шайбанид # Әзиз Махмұт # ''[[Қылышты қожа|Қылышты]]'' | # ''[[Бақсайыс қожа|Бақсайыс-Төре]]'' | # Ұлан қожа # Касым қожа # Құлтай кожа # ''[[Қарахан|Қарахан қожа]]'' # Көдей қожа | # Турікпен |} == Жүздерден тыс == {| class="wide" !class="bright"|Тайпа<ref name=autogenerated1 /> !''[[Төлеңгіттер|Төлеңгіт]]''<ref name="М.М. Шибутов Казахское шежире">{{cite web | url=http://www.kazakh.ru/about/clan/zhuzy.jpg | title=М.М. Шибутов Казахское шежире}}</ref> !Қарағаш !''[[Қияттар]]'' !''[[Қырғыз руы]]'' !''[[Қарақалпақ руы|Қарақалпақ]]'' ''[[Қарақалпақ руы|(Қалпақ) руы]]'' !''[[Сунақ]]'' !''[[Құрама руы]]'' |- !class="bright"|Рулар | # ''[[төре төлеңгіт]]''<ref>http://e-history.kz/kz/contents/view/2001 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150704180513/http://e-history.kz/kz/contents/view/2001 |date=2015-07-04 }}</ref> # ''[[қалмақ төлеңгіт]]'' # ''[[моңғол төлеңгіт]]'' # ''[[сіргелі төлеңгіт]]'' | # Қарағаш | |[[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]] '''қырғыздары (Қарағанды облысы)''' * Жаңа қырғыз, Құсшы қырғыз, Сары қырғыз, Жүнді қырғыз [[Атығай]] '''қырғыздары (Көкшетау облысы)''' * Байқырғыз, Жаңақырғыз, Сару, Құсшы қырғыз [[Әлімұлы]] '''қырғыздары (Ақтөбе облысы)''' | # Қалпақ | # ''[[Қайғақтық ]]'' # ''[[Сыйық ]]'' # ''[[Аташ ]]'' # ''[[Бессары]]'' # ''[[Қалмырза-Тоқпан]]'' | # ''[[Телеу]]'' # ''[[Жалайыр]]'' # ''[[Қатаған]]'' # [[Баршылық]] # [[Қоңырат]] # [[Маңғытай]] # ''[[Барлас]]'' # Бока # ''[[Керейіт]]'' # ''[[Тама]]'' # ''[[Сиқым]]'' # ''[[Қаңлы (тайпа)|Қанлы]]'' # ''[[Жағалбайлы (ру)|Жағабайлы]]'' # ''[[Тарақты]]'' # ''[[Байжігіт руы|Байжігіт]]'' (Бажигы) # Баяут, # ''[[Жаныс|Оймауыт]] (''Аймаут) # ''[[Ноғай-Қазақ|Ноғайлы]]'' # ''[[Алтай-Қарпық]]'' # Аккурган # ''[[Қара қойлы]] (''Каракойлы) # ''[[Сіргелі|Қарасирақ]]'' # ''[[Қыпшақтар|Қыпшақ]] (''Кышлык) # ''[[Дүрмен]] (''Дурманча) # [[Моғолтай]] |} == [[Таңба]] және [[ұран]] == {| class="wide" ! Ру ! Кіші ру ! Таңба ! Ұран |- ! [[Ұлы жүз]] ! ! [[File:Kazakh Tamga 46.svg|30px]] !Нел |- | [[Қаңлы]] | | [[File:Kazakh Tamga 04.svg|30px]] көсеу, [[File:Kazakh Tamga 05.svg|30px]] шылбыр | Байтерек |- | [[Жалайыр]] | | [[File:Kazakh Tamga 03.svg|30px]] тарақ | Бақтияр, Қабылан |- | [[Дулат]] | | [[File:Kazakh Tamga 02.svg|30px]] дөңгелек, [[File:Kazakh Tamga 74.svg|30px]] абақ | Бақтияр |- | rowspan="4" | | Сиқым | [[File:Kazakh Tamga 04.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 63.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 64.svg|30px]] | Сиқым, Рысбек |- | Жаныс | [[File:Kazakh Tamga 65.svg|30px]] | Жаныс, Төле |- | Ботбай | [[File:Kazakh Tamga 64.svg|30px]] | Ботбай, Сәмен |- | Шымыр | [[File:Kazakh Tamga 01.svg|30px]] | Шымыр, Қойгелді |- | [[Албан руы|Албан]] | | [[File:Kazakh Tamga 01.svg|30px]] | Райымбек |- | [[Суан]] | | [[File:Kazakh Tamga 09.svg|30px]] | Байсуан |- | [[Сарыүйсін]] | | [[File:Kazakh Tamga 08.svg|30px]] | Байтоқ |- | [[Шапырашты]] | | [[File:Kazakh Tamga 13.svg|30px]] ай, [[File:Kazakh Tamga 14.svg|30px]] тумар, [[File:Kazakh Tamga 42.svg|30px]] | Қарасай |- | [[Ошақты]] | | [[File:Kazakh Tamga 07.svg|30px]] тұмар | Бақтияр |- | [[Ысты]] | | [[File:Kazakh Tamga 04.svg|30px]] көсеу, [[File:Kazakh Tamga 05.svg|30px]] шылбыр | Жауатар |- | rowspan="2" | | Ойық | [[File:Kazakh Tamga 04.svg|30px]] көсеу, [[File:Kazakh Tamga 17.svg|30px]] көз | |- | Тілік | [[File:Kazakh Tamga 66.svg|30px]] көсеу | |- | [[Сіргелі]] | | [[File:Kazakh Tamga 10.svg|30px]] сірге, [[File:Kazakh Tamga 11.svg|30px]] қурай, [[File:Kazakh Tamga 12.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 75.svg|30px]] | Туғаназ |- | [[Шанышқылы]] | | [[File:Kazakh Tamga 15.svg|30px]] қол-таңба, [[File:Kazakh Tamga 16.svg|30px]] | Айырылмас |- ! [[Орта жүз]] ! ! [[File:Kazakh Tamga 18.svg|30px]] босаға ! |- | [[Арғын]] | | [[File:Kazakh Tamga 17.svg|30px]] көз | Ақжол, Қара қожа |- | rowspan="3" | | Тарақты | [[File:Kazakh Tamga 03.svg|30px]] тарақ, [[File:Kazakh Tamga 24.svg|30px]] | Жауқашар |- | Жоғары шекті | [[File:Kazakh Tamga 76.svg|30px]] жоғары шекті | |- | Төменгі шекті | [[File:Kazakh Tamga 77.svg|30px]] төменгі шекті | |- | [[Наймандар|Найман]] | | [[File:Kazakh Tamga 22.svg|30px]] шөміш, [[File:Kazakh Tamga 23.svg|30px]] | Қаптағай |- | rowspan="6" | | Балталы | [[File:Kazakh Tamga 71.svg|30px]] балта | |- | Бағаналы | [[File:Kazakh Tamga 30.svg|30px]] бағана, [[File:Kazakh Tamga 20.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 73.svg|30px]] | |- | Бура | [[File:Kazakh Tamga 81.svg|30px]] | |- | Қаракерей | [[File:Kazakh Tamga 78.svg|30px]] | Қабанбай |- | Матай | [[File:Kazakh Tamga 79.svg|30px]] | Бөрібай |- | Садыр | [[File:Kazakh Tamga 02.svg|30px]][[File:Kazakh Tamga 35.svg|30px]] | Алдияр |- | [[Қыпшақтар|Қыпшақ]] | | [[File:Kazakh Tamga 19.svg|30px]] қос әліп | Ойбас |- | [[Қоңырат]] | | [[File:Kazakh Tamga 18.svg|30px]] босаға | Алатау |- | | Саңғыл | [[File:Kazakh Tamga 18.svg|30px]] босаға | Мұлқамал |- | [[Уақ]] | | [[File:Kazakh Tamga 25.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 20.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 26.svg|30px]] | Жаубасар, Бармақ |- | | Ергенекті Уақ | [[File:Kazakh Tamga 75.svg|30px]] ергенек, [[File:Kazakh Tamga 80.svg|30px]] ай | Алға |- | [[Керей (тайпа)|Керей]] | | [[File:Kazakh Tamga Tortkara.svg|30px]] | Қара Қожа |- | rowspan="2" | | Ашамайлы | [[File:Kazakh Tamga 20.svg|30px]] ашамай | Ошыбай |- | Абақ | [[File:Kazakh Tamga 21.svg|30px]] абақ | Жәнібек |- ! [[Кіші жүз]] ! ! ! |- | [[Байұлы]] | | | |- | | Адай | [[File:Kazakh Tamga 27.svg|30px]] садақ, [[File:Kazakh Tamga 28.svg|30px]] оқ | Бекет |- | | Алтын | [[File:Kazakh Tamga 32.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 33.svg|30px]] | Баймұрат |- | | Беріш | [[File:Kazakh Tamga 36.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 37.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 06.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 38.svg|30px]] | Ағатай |- | | Жаппас | [[File:Kazakh Tamga 41.svg|30px]] түйе мойын, [[File:Kazakh Tamga 42.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 20.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 43.svg|30px]] | Баймұрат |- | | Есентемір | [[File:Kazakh Tamga 44.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 45.svg|30px]] | Алдонғар |- | | Таз | [[File:Kazakh Tamga 55.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 56.svg|30px]] | Бақай |- | | Байбақты | [[File:Kazakh Tamga 72.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 02.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 34.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 35.svg|30px]] | Дауқара |- | | Тана | [[File:Kazakh Tamga 04.svg|30px]] әліп, көсеу | Тана |- | | Масқар | [[Сурет:Kazakh Tamga 60.svg|сүрмесіз|30x30 нүкте]] | Қаратай |- | | Алтыбас (Алаша) | [[File:Kazakh Tamga 29.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 30.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 31.svg|30px]] | Байбарақ |- | | Қызылқұрт | [[File:Kazakh Tamga 04.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 49.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 19.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 50.svg|30px]] | Жиембай |- | | Шеркеш | [[File:Kazakh Tamga 30.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 44.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 47.svg|30px]] | Шағырай |- | | Ысық | [[File:Kazakh Tamga 44.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 45.svg|30px]] | Байтерек |- | [[Әлімұлы]] | | | |- | | Қарасақал | [[File:Kazakh Tamga 47.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 40.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 48.svg|30px]] | Алдажар |- | | Қаракесек | [[File:Kazakh Tamga 18.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 46.svg|30px]] | Ақбан |- | |Кете |[[Сурет:Kazakh Tamga 68.svg|сүрмесіз|30x30 нүкте]] |Тоққожа |- | | Төртқара | [[Сурет:Kazakh Tamga 68.svg|сүрмесіз|30x30 нүкте]] | Айыртау |- | | Шекті | [[File:Kazakh Tamga 61.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 62.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 13.svg|30px]] | Бақтыбай, Жанқожа |- | | Шөмекей (Шөмен) | [[Сурет:Kazakh Tamga 46.svg|сүрмесіз|30x30 нүкте]] | Дөйт |- | [[Жетіру]] | | | |- | | Табын | [[File:Kazakh Tamga 54.svg|30px]] тостаған, [[File:Kazakh Tamga 57.svg|30px]] тарақ, [[File:Kazakh Tamga 58.svg|30px]] алып | Тостаған |- | | Тама | [[File:Kazakh Tamga 19.svg|30px]] көсеу, [[File:Kazakh Tamga 59.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 05.svg|30px]] | Қарабура |- | | Телеу | [[File:Kazakh Tamga 60.svg|30px]] шылбыр, [[File:Kazakh Tamga 20.svg|30px]] | Тұлпар, Арғымак |- | | Жағалбайлы | [[File:Kazakh Tamga 39.svg|30px]] балта, [[File:Kazakh Tamga 40.svg|30px]] шеккіш | Малатау |- | | Кердері | [[File:Kazakh Tamga 53.svg|30px]] тостаған | Қожахмет |- | | Керейіт | [[File:Kazakh Tamga 51.svg|30px]] шылбыр, [[File:Kazakh Tamga 52.svg|30px]] | Ақсақал, Ойтым |- | | Рамадан | [[File:Kazakh Tamga 54.svg|30px]] шөміш | Дулат, Қайғұлым |- |[[Ноғай-Қазақ]] | |[[File:Kazakh Tamga 40.svg|30px]] балта |Оразақай |- | rowspan="4" | |Үйсін-ноғай |[[File:Kazakh Tamga 81.svg|30px]] Қос-таңба | |- |Қояс |[[File:Kazakh Tamga 20.svg|30px]]Кірес | |- |Қазанқұлақ |[[File:Kazakh Tamga 19.svg|30px]]Екі қабырға | |- |Қостаңбалы |[[File:Kazakh Tamga 19.svg|30px]]Екі таяқ | |- ! '''Ақсүйек''' ! ! ! |- | [[Төре]] | | [[File:Kazakh Tamga 57.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 70.svg|30px]] Арқар | Арқар, Абылай, Санқай |- | [[Қожа]] | | [[File:Kazakh Tamga 04.svg|30px]]'''<big>Ị</big>''' [[File:Kazakh Tamga 69.svg|30px]] Әліп |Қожа Ахмет |- | rowspan="5" | |Сейіт қожа руы (тобы) | |Аллах |- |Қорасан тобы (Шайбанидтер) |'''<big>(←</big>''' Садақ |Шайбани |- |Бақсайыс немесе төре тобы |[[File:Kazakh Tamga 57.svg|30px]] Босаға |Абылай |- |Жүсіп қожа руы | |Аллах |- |Түрікпен қожа руы | |Аллах |- !Жүзге кірмейді ! ! ! |- | [[Төлеңгіттер|Төлеңгіт]] | | [[File:Kazakh Tamga 03.svg|30px]]Тарақ, [[File:Kazakh Tamga 60.svg|30px]] көсеу | Орақ |- |[[Сунақ]] | |[[File:Kazakh Tamga 04.svg|30px]]Қаламсап |Әбілғазы (Сунақ Ата) |- |Көлеген |Көлеген |<big>'''↑''' Найза</big> |Үршатай |- |[[Қырғыз руы]] (Қырғыз әлі) |Қырғызәлі |[[File:Kazakh Tamga 22.svg|30px]] Қомұз |Шолпан Ата |- |Қараша |Қараша |'''<big>О І О</big>''' Көз |Қарашық |- | rowspan="11" |[[Құрама|Құрама руы]] | | |Алаша |- |Қатаған |[[File:Kazakh Tamga 22.svg|30px]] Домбыра |Қатаған |- |Дүрмен-Барлас |'''<big>(←</big>''' <big>Садақ</big> |Темір |- |Баршылық |[[File:Kazakh Tamga 28.svg|30px]]Найза |Бахадүр |- |Маңғытай |[[File:Kazakh Tamga 22.svg|30px]] Қобыз |Қаратау |- |Моғалтай |[[File:Kazakh Tamga 04.svg|30px]]Таяқ |Қайрақты |- |Қоңырат |'''<big>Ҁ</big>''' <big>Орақ</big> |Алпамыс |- |Қыпшақ |[[File:Kazakh Tamga 28.svg|30px]]'''<big>ᛙ</big>''' Найза, Шоқпар |Қобыланды |- |Тарақты |'''<big>О І О</big>''' Көз |Ақжол |- |Ноғайлы |[[File:Kazakh Tamga 40.svg|30px]] Балға |Айдархан |- |''[[Алтай-Қарпық]]'' |[[File:Kazakh Tamga 22.svg|30px]] '''<big>١</big>'''Домбыра, Сырнай |Алтай |- |''[[Қарақалпақ руы|Қарақалпақ]]'' ''[[Қарақалпақ руы|(Қалпақ) руы]]'' |Қалпақ |'''<big>ʘ</big>''' <big>Табақ</big> |Қарақат |- |Қарағаш руы |Қарағаш |[[File:Kazakh Tamga 03.svg|30px]] тарақ | |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Қазақ шежірелерінің тізімі]] * [[Қазақ болыстары тізімі]] == Сыртқы сілтемелер == * [https://zhety-ata.kz/ Қазақ руларының шежіресі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201023025744/https://zhety-ata.kz/ |date=2020-10-23 }} * [http://tumalas.kz Бүкіл қазақ шежіресі] * [http://www.nlrk.kz/data11/result/ebook_323/#ps Востров В. В. Муканов М. С. Родоплеменной состав и расселение казахов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150706030203/http://www.nlrk.kz/data11/result/ebook_323/#ps |date=2015-07-06 }} * [http://www.brif.kz/blog/?p=1122 Подробная карта казахских родов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140202201010/http://www.brif.kz/blog/?p=1122 |date=2014-02-02 }} * [http://www.kazakh.ru/about/clan/kaztree.jpg Дерево казахских родов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220108232823/http://www.kazakh.ru/about/clan/kaztree.jpg |date=2022-01-08 }} * http://www.senkazakh.com/kz/forum.php?mod=viewthread&tid=17417 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131110095136/http://www.senkazakh.com/kz/forum.php?mod=viewthread&tid=17417 |date=2013-11-10 }} * [http://kazahskieroda.kz/struktura-rodov.html Структура казахских родов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150816041439/http://kazahskieroda.kz/struktura-rodov.html |date=2015-08-16 }} * [http://s50.radikal.ru/i127/1104/17/1a4ea8f5c713.jpg Количественный состав родов по данным М.Тынышбаева.]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://www.facebook.com/groups/alashorda/permalink/2683448501940554/ Қазақтың рулық құрамы туралы сұрақнама] {{Қазақ рулары}} [[Санат:Қазақ рулары]] 6kai48vl0d9d7ynp69wopw9qymc8inu Үлгі:Оксфорд университеті 10 528600 3690315 2723310 2026-11-02T15:39:09Z ShadZ01 56180 3690315 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық кесте |аты = Оксфорд университеті |state = uncollapsed <!----------------------> |titlestyle = background:#002147; color:white; |belowstyle = background:#002147; |groupstyle = background:#002147; color:white; <!----------------------> |сурет = [[Image:Coat of arms of the University of Oxford.svg|160px]] |тақырып = [[Оксфорд университеті|<span style="color: #fff;">Оксфорд университеті</span>]] |бөлім1 = [[Оксфорд университеті колледждері|<span style="color: #ffffff;">Колледждер</span>]] |тізім1 = [[Баллиол-колледжі|Баллиол]]{{·}} [[Брейзноз-колледжі (Оксфорд университеті)|Брейзноз]]{{·}} [[Барлық Жандар колледжі|Барлық Жандар]]{{·}} [[Вустер-колледжі (Оксфорд университеті)|Вустер]]{{·}} [[Грин-Темплтон (Оксфорд университеті)|Грин Темплтон]]{{·}} [[Иса колледжі (Оксфорд университеті)|Иса]]{{·}} [[Кебл-колледжі (Оксфорд университеті)|Кебл]]{{·}} [[Келлогг-колледжі (Оксфорд университеті)|Келлогг]]{{·}} [[Корпус-Кристи (Оксфорд университеті)|Корпус-Кристи]]{{·}} [[Крайст-Чёрч]]{{·}} [[Куинз-колледжі (Оксфорд университеті)|Куинз]]{{·}} [[Магдалина колледжі (Оксфорд университеті)|Магдалина]]{{·}} [[Мансфилд-колледжі (Оксфорд университеті)|Мансфилд]]{{·}} [[Мертон-колледжі (Оксфорд университеті)|Мертон]]{{·}} [[Маргарет Холл ханым (Оксфорд университеті)|Маргарет Холл ханым ]]{{·}} [[Линакр-колледжі (Оксфорд университеті)|Линакр]]{{·}} [[Линкольн-колледжі (Оксфорд университеті)|Линкольн]]{{·}} [[Жаңа колледж (Оксфорд университеті)|Жаңа колледж]]{{·}} [[Наффилд-колледжі (Оксфорд университеті)|Наффилд]]{{·}} [[Орил-колледжі (Оксфорд университеті)|Орил]]{{·}} [[Пэмброк-колледжі (Оксфорд университеті)|Пэмброк]]{{·}} [[Әулие Анна колледжі (Оксфорд университеті)|Әулие Анна]]{{·}} [[Әулие Антония колледжі (Оксфорд университеті)|Әулие Антония]]{{·}} [[Әулие Гуго колледжі(Оксфорд университеті)|Әулие Гуго]]{{·}} [[Әулие Екатерина колледжі (Оксфорд университеті)|Әулие Екатерина]]{{·}} [[Сент-Джонс колледжі (Оксфорд)|Әулие Иоанн]]{{·}} [[Әулие Петр колледжі (Оксфорд университеті)|Әулие Петр]]{{·}} [[Әулие Хильда колледжі (Оксфорд университеті)|Әулие Хильда]]{{·}} [[Сент-Кросс колледжі (Оксфорд университеті)|Сент-Кросс]]{{·}} [[Сент-Эдмунд холл (Оксфорд университеті)|Сент-Эдмунд холл]]{{·}} [[Сомервиль-колледжі (Оксфорд университеті)|Сомервиль]]{{·}} [[Тринити-колледжі (Оксфорд университеті)|Үштік]]{{·}} [[Университеттік колледж (Оксфорд)|Университеттік]]{{·}} [[Уолфсон-колледжі (Оксфорд университеті)|Уолфсон]]{{·}} [[Уэдхэм-колледжі (Оксфорд университеті)|Уэдхэм]]{{·}} [[Харрис-Манчестер колледжі (Оксфорд университеті)|Харрис-Манчестер]]{{·}} [[Хертфорд-колледжі (Оксфорд университеті)|Хертфорд]]{{·}} [[Эксетер-колледжі (Оксфорд университеті)|Эксетер]] |бөлім2 = Зерттеу-мұражайлық бөлімі |тізім2 = [[Ашмол мұражайы]]{{·}} [[Жаратылыстану мұражайы(Оксфорд)|Жаратылыстану мұражайы]]{{·}} [[Радклифф обсерваториясы(ОАР)]]{{·}} [[Питт-Риверс мұражайы]]{{·}} [[Шығыстану Оксфорд институты|Шығыстану институты]]{{·}} [[Оксфорд университетінің ботаникалық бағы|Ботаникалық бақ]] |бөлім3 = Баспа және <br>кітапхана бөлімі |тізім3 = [[Бодлиан кітапханасы]]{{·}} [[Оксфорд университетінің баспасы|Баспа]]{{·}} [[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі]]{{·}} [[Классикалық көнелер Оксфордтық сөздігі|Классикалық көнелер сөздігі]]{{·}} [[Византия Оксфордтық сөздігі |Византия сөздігі]] |бөлім4 = Спорт және рекреация (үзіліс) |тізім4 = [[Университеттік регата]]{{·}} [[Oxford University A.F.C.]]{{·}} [[Oxford United F.C.]]{{·}}[[Оксфорд бірлестігі|Түлектер ұйымы]] |бөлім5 = Архитектура |тізім5 = [[Шелдон театры]]{{·}} [[Том мұнарасы]]{{·}} [[Дем көпірі (Оксфорд)|Дем көпірі]]{{·}} [[Рэдклиф камерасы]] |асты =[[Портал:Оксфорд университеті|<span style="color: #fff;">Портал:Оксфор университеті</span>]] }} <noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Ағарту|{{PAGENAME}}]] </noinclude> ljw41gac9mnrj4f1pdab4gs1j4l7xqt Мажарстан революциясы (1848–1849) 0 531045 3690603 3414501 2026-11-03T08:10:44Z Василь Дулатов 130809 стилистикалық өңдеу, уикипедиялану 3690603 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Országgyűlés megnyitása 1848.jpg|thumb|Мемлекеттік жиналыстың ашылу сәті, Мажарстан.|300px]]'''Мажарстан революциясы''' — 1848–1849 жылдары [[Еуропа|Еуропаны]] қамтыған [[Халықтар көктемі|революциялар толқыны]] аясында [[Аустрия империясы|Аустрия империясының]] құрамындағы [[Мажар корольдігі|Мажар корольдігінде]] болған [[Демократия|демократиялық]] революция. Революцияның негізгі мақсаттары [[Феодализм|феодалдық-басыбайлылық]] құрылысты жою, ұлттық езгіден құтылу және [[Мажарстан|Мажарстанның]] тәуелсіздігін қамтамасыз ету болды. XIX ғасырдың ортасында Аустрия империясының құрамындағы, [[Габсбургтер әулеті]] билік жүргізген Мажарстанда әлеуметтік және саяси қайшылықтар шиеленісе түсті. 1848 жылғы 15 наурызда Пешт қаласында [[Шандор Петефи]] мен [[Пал Вашвари]] бастаған жұмысшылар, қолөнершілер және [[буржуазия]] өкілдері көтеріліске шықты. Қаладағы билік Қоғамдық құтқару комитетінің қолына өтті. Комитет цензураны жойып, ұлттық гвардия құратынын жариялады. 17 наурызда император Фердинанд I [[Либерализм|либералдық]] дворян оппозициясының жетекшісі [[Лайош Баттяни|Лайош Баттяниді]] Мажарстанның премьер-министрі етіп тағайындады. Баттяни үкіметі шаруалардың міндетті еңбек өтеуін (барщинаны) және шіркеуге төленетін ондық салықты жою, сондай-ақ шаруаларға өздері өңдеп келген жер үлестерін беру туралы заң қабылдады. Алайда бұл реформалар барлық шаруаларды қамтымады. Жерсіз шаруалар феодалдық міндеткерліктерден жер иелерімен жеке келісім жасасу арқылы ғана босатыла алды. Мажарстан іс жүзінде Габсбургтер әулетіне тәуелді күйінде қалды. Бұл халық бұқарасын қанағаттандырмады. 1848 жылы қыркүйекте Л. Кошут бастаған Отан қорғау комитетінің (қорғаныс ісін ұйымдастыратын басшы мүще ретінде 16 қыркүйекте құрылған) шақыруы бойынша революциялық ұлттық армия құрылды, армия Австрия әскерлеріне, хорват баны И. Елачичтің армиясына бірқатар ауыр соққы берді. [[Санат:Төңкерістер]] [[Санат:Мажарстан]] jga0ny4wiwhllg9aq492qk56rrnve9z 3690606 3690603 2026-11-03T08:12:45Z Василь Дулатов 130809 Василь Дулатов [[Венгрия революциясы (1848—1849 жж)]] бетін [[Мажарстан революциясы (1848—1849)]] бетіне жылжытты: Қате жазылған тақырып: Мақала преамбуласында Мажарстан революциясы (1848—1849) деп жазылған. Magyarország қазақшаға аудармасы — Мажарстан 3690603 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Országgyűlés megnyitása 1848.jpg|thumb|Мемлекеттік жиналыстың ашылу сәті, Мажарстан.|300px]]'''Мажарстан революциясы''' — 1848–1849 жылдары [[Еуропа|Еуропаны]] қамтыған [[Халықтар көктемі|революциялар толқыны]] аясында [[Аустрия империясы|Аустрия империясының]] құрамындағы [[Мажар корольдігі|Мажар корольдігінде]] болған [[Демократия|демократиялық]] революция. Революцияның негізгі мақсаттары [[Феодализм|феодалдық-басыбайлылық]] құрылысты жою, ұлттық езгіден құтылу және [[Мажарстан|Мажарстанның]] тәуелсіздігін қамтамасыз ету болды. XIX ғасырдың ортасында Аустрия империясының құрамындағы, [[Габсбургтер әулеті]] билік жүргізген Мажарстанда әлеуметтік және саяси қайшылықтар шиеленісе түсті. 1848 жылғы 15 наурызда Пешт қаласында [[Шандор Петефи]] мен [[Пал Вашвари]] бастаған жұмысшылар, қолөнершілер және [[буржуазия]] өкілдері көтеріліске шықты. Қаладағы билік Қоғамдық құтқару комитетінің қолына өтті. Комитет цензураны жойып, ұлттық гвардия құратынын жариялады. 17 наурызда император Фердинанд I [[Либерализм|либералдық]] дворян оппозициясының жетекшісі [[Лайош Баттяни|Лайош Баттяниді]] Мажарстанның премьер-министрі етіп тағайындады. Баттяни үкіметі шаруалардың міндетті еңбек өтеуін (барщинаны) және шіркеуге төленетін ондық салықты жою, сондай-ақ шаруаларға өздері өңдеп келген жер үлестерін беру туралы заң қабылдады. Алайда бұл реформалар барлық шаруаларды қамтымады. Жерсіз шаруалар феодалдық міндеткерліктерден жер иелерімен жеке келісім жасасу арқылы ғана босатыла алды. Мажарстан іс жүзінде Габсбургтер әулетіне тәуелді күйінде қалды. Бұл халық бұқарасын қанағаттандырмады. 1848 жылы қыркүйекте Л. Кошут бастаған Отан қорғау комитетінің (қорғаныс ісін ұйымдастыратын басшы мүще ретінде 16 қыркүйекте құрылған) шақыруы бойынша революциялық ұлттық армия құрылды, армия Австрия әскерлеріне, хорват баны И. Елачичтің армиясына бірқатар ауыр соққы берді. [[Санат:Төңкерістер]] [[Санат:Мажарстан]] jga0ny4wiwhllg9aq492qk56rrnve9z 3690616 3690606 2026-11-03T08:43:16Z 1nter pares 146705 1nter pares [[Мажарстан революциясы (1848—1849)]] бетін [[Мажарстан революциясы (1848–1849)]] бетіне жылжытты 3690603 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Országgyűlés megnyitása 1848.jpg|thumb|Мемлекеттік жиналыстың ашылу сәті, Мажарстан.|300px]]'''Мажарстан революциясы''' — 1848–1849 жылдары [[Еуропа|Еуропаны]] қамтыған [[Халықтар көктемі|революциялар толқыны]] аясында [[Аустрия империясы|Аустрия империясының]] құрамындағы [[Мажар корольдігі|Мажар корольдігінде]] болған [[Демократия|демократиялық]] революция. Революцияның негізгі мақсаттары [[Феодализм|феодалдық-басыбайлылық]] құрылысты жою, ұлттық езгіден құтылу және [[Мажарстан|Мажарстанның]] тәуелсіздігін қамтамасыз ету болды. XIX ғасырдың ортасында Аустрия империясының құрамындағы, [[Габсбургтер әулеті]] билік жүргізген Мажарстанда әлеуметтік және саяси қайшылықтар шиеленісе түсті. 1848 жылғы 15 наурызда Пешт қаласында [[Шандор Петефи]] мен [[Пал Вашвари]] бастаған жұмысшылар, қолөнершілер және [[буржуазия]] өкілдері көтеріліске шықты. Қаладағы билік Қоғамдық құтқару комитетінің қолына өтті. Комитет цензураны жойып, ұлттық гвардия құратынын жариялады. 17 наурызда император Фердинанд I [[Либерализм|либералдық]] дворян оппозициясының жетекшісі [[Лайош Баттяни|Лайош Баттяниді]] Мажарстанның премьер-министрі етіп тағайындады. Баттяни үкіметі шаруалардың міндетті еңбек өтеуін (барщинаны) және шіркеуге төленетін ондық салықты жою, сондай-ақ шаруаларға өздері өңдеп келген жер үлестерін беру туралы заң қабылдады. Алайда бұл реформалар барлық шаруаларды қамтымады. Жерсіз шаруалар феодалдық міндеткерліктерден жер иелерімен жеке келісім жасасу арқылы ғана босатыла алды. Мажарстан іс жүзінде Габсбургтер әулетіне тәуелді күйінде қалды. Бұл халық бұқарасын қанағаттандырмады. 1848 жылы қыркүйекте Л. Кошут бастаған Отан қорғау комитетінің (қорғаныс ісін ұйымдастыратын басшы мүще ретінде 16 қыркүйекте құрылған) шақыруы бойынша революциялық ұлттық армия құрылды, армия Австрия әскерлеріне, хорват баны И. Елачичтің армиясына бірқатар ауыр соққы берді. [[Санат:Төңкерістер]] [[Санат:Мажарстан]] jga0ny4wiwhllg9aq492qk56rrnve9z 3690631 3690616 2026-11-03T08:48:53Z 1nter pares 146705 /* */ 3690631 wikitext text/x-wiki {{Қысқа мақала}} [[Сурет:Országgyűlés megnyitása 1848.jpg|thumb|Мемлекеттік жиналыстың ашылу сәті, Мажарстан.|300px]]'''Мажарстан революциясы''' — 1848–1849 жылдары [[Еуропа|Еуропаны]] қамтыған [[Халықтар көктемі|революциялар толқыны]] аясында [[Аустрия империясы|Аустрия империясының]] құрамындағы [[Мажар корольдігі|Мажар корольдігінде]] болған [[Демократия|демократиялық]] революция. Революцияның негізгі мақсаттары [[Феодализм|феодалдық-басыбайлылық]] құрылысты жою, ұлттық езгіден құтылу және [[Мажарстан|Мажарстанның]] тәуелсіздігін қамтамасыз ету болды. XIX ғасырдың ортасында Аустрия империясының құрамындағы, [[Габсбургтер әулеті]] билік жүргізген Мажарстанда әлеуметтік және саяси қайшылықтар шиеленісе түсті. 1848 жылғы 15 наурызда Пешт қаласында [[Шандор Петефи]] мен [[Пал Вашвари]] бастаған жұмысшылар, қолөнершілер және [[буржуазия]] өкілдері көтеріліске шықты. Қаладағы билік Қоғамдық құтқару комитетінің қолына өтті. Комитет цензураны жойып, ұлттық гвардия құратынын жариялады. 17 наурызда император Фердинанд I [[Либерализм|либералдық]] дворян оппозициясының жетекшісі [[Лайош Баттяни|Лайош Баттяниді]] Мажарстанның премьер-министрі етіп тағайындады. Баттяни үкіметі шаруалардың міндетті еңбек өтеуін (барщинаны) және шіркеуге төленетін ондық салықты жою, сондай-ақ шаруаларға өздері өңдеп келген жер үлестерін беру туралы заң қабылдады. Алайда бұл реформалар барлық шаруаларды қамтымады. Жерсіз шаруалар феодалдық міндеткерліктерден жер иелерімен жеке келісім жасасу арқылы ғана босатыла алды. Мажарстан іс жүзінде Габсбургтер әулетіне тәуелді күйінде қалды. Бұл халық бұқарасын қанағаттандырмады. 1848 жылы қыркүйекте Л. Кошут бастаған Отан қорғау комитетінің (қорғаныс ісін ұйымдастыратын басшы мүще ретінде 16 қыркүйекте құрылған) шақыруы бойынша революциялық ұлттық армия құрылды, армия Австрия әскерлеріне, хорват баны И. Елачичтің армиясына бірқатар ауыр соққы берді. [[Санат:Төңкерістер]] [[Санат:Мажарстан]] rvpv4i8lr1i9spqp2twm32g2pqs9sqk 3690632 3690631 2026-11-03T08:49:20Z 1nter pares 146705 «[[Санат:Төңкерістер|Төңкерістер]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3690632 wikitext text/x-wiki {{Қысқа мақала}} [[Сурет:Országgyűlés megnyitása 1848.jpg|thumb|Мемлекеттік жиналыстың ашылу сәті, Мажарстан.|300px]]'''Мажарстан революциясы''' — 1848–1849 жылдары [[Еуропа|Еуропаны]] қамтыған [[Халықтар көктемі|революциялар толқыны]] аясында [[Аустрия империясы|Аустрия империясының]] құрамындағы [[Мажар корольдігі|Мажар корольдігінде]] болған [[Демократия|демократиялық]] революция. Революцияның негізгі мақсаттары [[Феодализм|феодалдық-басыбайлылық]] құрылысты жою, ұлттық езгіден құтылу және [[Мажарстан|Мажарстанның]] тәуелсіздігін қамтамасыз ету болды. XIX ғасырдың ортасында Аустрия империясының құрамындағы, [[Габсбургтер әулеті]] билік жүргізген Мажарстанда әлеуметтік және саяси қайшылықтар шиеленісе түсті. 1848 жылғы 15 наурызда Пешт қаласында [[Шандор Петефи]] мен [[Пал Вашвари]] бастаған жұмысшылар, қолөнершілер және [[буржуазия]] өкілдері көтеріліске шықты. Қаладағы билік Қоғамдық құтқару комитетінің қолына өтті. Комитет цензураны жойып, ұлттық гвардия құратынын жариялады. 17 наурызда император Фердинанд I [[Либерализм|либералдық]] дворян оппозициясының жетекшісі [[Лайош Баттяни|Лайош Баттяниді]] Мажарстанның премьер-министрі етіп тағайындады. Баттяни үкіметі шаруалардың міндетті еңбек өтеуін (барщинаны) және шіркеуге төленетін ондық салықты жою, сондай-ақ шаруаларға өздері өңдеп келген жер үлестерін беру туралы заң қабылдады. Алайда бұл реформалар барлық шаруаларды қамтымады. Жерсіз шаруалар феодалдық міндеткерліктерден жер иелерімен жеке келісім жасасу арқылы ғана босатыла алды. Мажарстан іс жүзінде Габсбургтер әулетіне тәуелді күйінде қалды. Бұл халық бұқарасын қанағаттандырмады. 1848 жылы қыркүйекте Л. Кошут бастаған Отан қорғау комитетінің (қорғаныс ісін ұйымдастыратын басшы мүще ретінде 16 қыркүйекте құрылған) шақыруы бойынша революциялық ұлттық армия құрылды, армия Австрия әскерлеріне, хорват баны И. Елачичтің армиясына бірқатар ауыр соққы берді. [[Санат:Мажарстан]] 2ape7e5edlkrucfan4i4oco803jksmg 3690634 3690632 2026-11-03T08:49:33Z 1nter pares 146705 [[Арнайы:Үлесі/1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылауы]]) істеген нөмір 3690632 нұсқасын [[Уикипедия:Жоққа шығару|жоққа шығарды]] 3690634 wikitext text/x-wiki {{Қысқа мақала}} [[Сурет:Országgyűlés megnyitása 1848.jpg|thumb|Мемлекеттік жиналыстың ашылу сәті, Мажарстан.|300px]]'''Мажарстан революциясы''' — 1848–1849 жылдары [[Еуропа|Еуропаны]] қамтыған [[Халықтар көктемі|революциялар толқыны]] аясында [[Аустрия империясы|Аустрия империясының]] құрамындағы [[Мажар корольдігі|Мажар корольдігінде]] болған [[Демократия|демократиялық]] революция. Революцияның негізгі мақсаттары [[Феодализм|феодалдық-басыбайлылық]] құрылысты жою, ұлттық езгіден құтылу және [[Мажарстан|Мажарстанның]] тәуелсіздігін қамтамасыз ету болды. XIX ғасырдың ортасында Аустрия империясының құрамындағы, [[Габсбургтер әулеті]] билік жүргізген Мажарстанда әлеуметтік және саяси қайшылықтар шиеленісе түсті. 1848 жылғы 15 наурызда Пешт қаласында [[Шандор Петефи]] мен [[Пал Вашвари]] бастаған жұмысшылар, қолөнершілер және [[буржуазия]] өкілдері көтеріліске шықты. Қаладағы билік Қоғамдық құтқару комитетінің қолына өтті. Комитет цензураны жойып, ұлттық гвардия құратынын жариялады. 17 наурызда император Фердинанд I [[Либерализм|либералдық]] дворян оппозициясының жетекшісі [[Лайош Баттяни|Лайош Баттяниді]] Мажарстанның премьер-министрі етіп тағайындады. Баттяни үкіметі шаруалардың міндетті еңбек өтеуін (барщинаны) және шіркеуге төленетін ондық салықты жою, сондай-ақ шаруаларға өздері өңдеп келген жер үлестерін беру туралы заң қабылдады. Алайда бұл реформалар барлық шаруаларды қамтымады. Жерсіз шаруалар феодалдық міндеткерліктерден жер иелерімен жеке келісім жасасу арқылы ғана босатыла алды. Мажарстан іс жүзінде Габсбургтер әулетіне тәуелді күйінде қалды. Бұл халық бұқарасын қанағаттандырмады. 1848 жылы қыркүйекте Л. Кошут бастаған Отан қорғау комитетінің (қорғаныс ісін ұйымдастыратын басшы мүще ретінде 16 қыркүйекте құрылған) шақыруы бойынша революциялық ұлттық армия құрылды, армия Австрия әскерлеріне, хорват баны И. Елачичтің армиясына бірқатар ауыр соққы берді. [[Санат:Төңкерістер]] [[Санат:Мажарстан]] rvpv4i8lr1i9spqp2twm32g2pqs9sqk Венгрия революциясы (мағына) 0 531123 3690620 2217608 2026-11-03T08:44:22Z 1nter pares 146705 /* */ 3690620 wikitext text/x-wiki '''Венгрия революциясы''' деп Венгрия елінде болған 4 төңкерісті атайды: * [[Мажарстан революциясы (1848–1849)|Венгрия революциясы]] - 1848—1849 жылдары болған төңкеріс * [[Венгрия революциясы (1919)|Венгрия революциясы]] - 1919 ж. * [[Венгрия революциясы (1956)|Венгрия революциясы]] - 1956 ж. * [[Венгрия революциясы (1989)|Венгрия революциясы]] - 1989 ж. {{айрық}} 668iojw7kwle4i7yfuqgjynb2tbqgax Қолшатыр 0 531289 3690259 3402249 2026-11-02T12:42:54Z Султанова Айжан 187428 3690259 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Gustave Caillebotte - Paris Street; Rainy Day - Google Art Project.jpg|thumb|]] '''Қолшатыр''' — [[жаңбыр]]дан және күн сәулесінен қорғану үшін пайдаланылатын бұйым. Қолшатырдың Отаны Қытай мен Египет екенін, алғашында бұл мекендерде қолшатыр – ақсүйектер мен патшалардың желпуіші ретінде қолданылған. == Қолшатырдың түрлері == • Классикалық немесе дәстүрлі қолшатыр көбіне жаңбырдан толық қорғайды. Оның сабы ағаштан, пластмассадан жасалады • Автоматты қолшатырдың ашып-жабатын тетігі болады. Ол жиналған кезде шап-шағын бола қалып, сөмкеге сыйып кетеді. • Компактілі қолшатыр өткінші, сылбыр жаңбырға ұстауға арналған. Ол сізді жаңбыр құйғанда қорғай алмай, сынып кетеді. Классикалық қолшатырдан көлемінің кішілігімен ажыратылады. Құрылысы * Тұтқа; * Орталық білік; * Металл немесе пластик шабақтар; * Су өткізбеййтін мата; * Ашып-жабу тетігі; == Тағы қараңыз == * [[Атмосфералық жауын-шашын]] [[Санат:Қолшатырлар| ]] [[Санат:Аксессуарлар]] [[Санат:Жаңбыр]] geogueiarekcaeu2yie4sn2wn7f02kz 3690261 3690259 2026-11-02T12:45:25Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Султанова Айжан|Султанова Айжан]] ([[User talk:Султанова Айжан|т]]) өңдемелерінен [[User:Nurtenge|Nurtenge]] соңғы нұсқасына қайтарды 3402249 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Gustave Caillebotte - Paris Street; Rainy Day - Google Art Project.jpg|thumb|]] '''Қолшатыр''' — [[жаңбыр]]дан және күн сәулесінен қорғану үшін пайдаланылатын бұйым. Қолшатырдың Отаны Қытай мен Египет екенін, алғашында бұл мекендерде қолшатыр – ақсүйектер мен патшалардың желпуіші ретінде қолданылған. == Қолшатырдың түрлері == • Классикалық немесе дәстүрлі қолшатыр көбіне жаңбырдан толық қорғайды. Оның сабы ағаштан, пластмассадан жасалады • Автоматты қолшатырдың ашып-жабатын тетігі болады. Ол жиналған кезде шап-шағын бола қалып, сөмкеге сыйып кетеді. • Компактілі қолшатыр өткінші, сылбыр жаңбырға ұстауға арналған. Ол сізді жаңбыр құйғанда қорғай алмай, сынып кетеді. Классикалық қолшатырдан көлемінің кішілігімен ажыратылады. == Тағы қараңыз == * [[Атмосфералық жауын-шашын]] [[Санат:Қолшатырлар| ]] [[Санат:Аксессуарлар]] [[Санат:Жаңбыр]] dest9vlc74tdfd2q2v2ul8j4s2r86sl Уикипедия:Уикидеңгей 4 537752 3690455 3690029 2026-11-03T05:00:54Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3690455 wikitext text/x-wiki '''Уикидеңгей''' — қатысушының немесе [[Уикипедия:Уикипедияшы|уикипедияшының]] өңдеме саны ({{lang-en|edit count}}) бойынша деңгейі. Өңдеме саны бойынша қазақша Уикипедияда қатысушыларының сегіз деңгейі бар. Уикидеңгейге кірген қатысушылардың қатысушы және талқылау бетінде уикидеңгейін көрсеткен жұлдызшалар автоматты түрде көрінеді. Деректер күн сайын бот арқылы жаңартылады (<span class="plainlinks">[{{fullurl:Уикипедия:Уикидеңгей/Рейтинг|diff=cur}} соңғы жаңартылуы]</span>). == Деңгей сипаттамасы == [[Сурет:Деңгейлер салыстырмасы.png|нобай|оңға|400px|Деңгейлер салыстырмасы]] [[Сурет:1 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|-|*}} — Тастүлек (500–999 өңдеме) [[Сурет:2 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|*|*}} — Мұзбалақ (1 000–2 499 өңдеме) [[Сурет:3 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|*|*|*}} — Құмтүлек (2 500–4 999 өңдеме) [[Сурет:4 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|*|*|*|*}} — Баршын (5 000–9 999 өңдеме) [[Сурет:5 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|*|*|*|*|*}} — Қоңыртүлек (10 000–24 999 өңдеме) [[Сурет:6 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|*|*|*|*|*|*}} — Шөгел (25 000–49 999 өңдеме) [[Сурет:7 (number).png|20px|link=]] {{stars|*|*|*|*|*|*|*}} — Қыран (50 000–99 999 өңдеме) [[Сурет:8 (number).png|20px|link=]] {{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full|}} — Сұңқар (100 000+ өңдеме) == Рейтинг == {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> <center> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !№ !Қатысушы аты !Өңдеме саны !Мақала тексеруі !Тіркелген уақыты ![[Уикипедия:Уикидеңгей|Уикидеңгейі]] |- |1 |{{Қатысушы-түж6|Нұрлан Рахымжанов}} | data-sort-value="120022" |[{{Өңдеу статистикасы|Нұрлан Рахымжанов}} 120 022] | data-sort-value="109" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нұрлан Рахымжанов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 109] |2012-12-28 |{{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full}} |- |2 |{{Қатысушы-түж6|Kasymov}} | data-sort-value="97347" |[{{Өңдеу статистикасы|Kasymov}} 97 347] | data-sort-value="1125" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kasymov|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1125] |2011-10-03 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |3 |{{Қатысушы-түж6|Мағыпар}} | data-sort-value="90328" |[{{Өңдеу статистикасы|Мағыпар}} 90 328] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мағыпар|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2020-06-29 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |4 |{{Қатысушы-түж6|Салиха}} | data-sort-value="86603" |[{{Өңдеу статистикасы|Салиха}} 86 603] | data-sort-value="170" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Салиха|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 170] |2012-07-28 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |5 |{{Қатысушы-түж6|Мықтыбек Оразтайұлы}} | data-sort-value="84063" |[{{Өңдеу статистикасы|Мықтыбек Оразтайұлы}} 84 063] | data-sort-value="194" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мықтыбек Оразтайұлы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 194] |2017-08-21 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |6 |{{Қатысушы-түж6|Arystanbek}} | data-sort-value="55571" |[{{Өңдеу статистикасы|Arystanbek}} 55 571] | data-sort-value="64" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Arystanbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 64] |2012-03-14 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |7 |{{Қатысушы-түж6|Casserium}} | data-sort-value="49962" |[{{Өңдеу статистикасы|Casserium}} 49 962] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Casserium|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2017-06-26 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |8 |{{Қатысушы-түж6|1nter pares}} | data-sort-value="43176" |[{{Өңдеу статистикасы|1nter pares}} 43 176] | data-sort-value="66" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:1nter pares|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 66] |2023-12-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |9 |{{Қатысушы-түж6|Sibom}} | data-sort-value="41112" |[{{Өңдеу статистикасы|Sibom}} 41 112] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sibom|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2010-01-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |10 |{{Қатысушы-түж6|Ulan}} | data-sort-value="30436" |[{{Өңдеу статистикасы|Ulan}} 30 436] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2007-12-01 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |11 |{{Қатысушы-түж6|Орел Карл}} | data-sort-value="26081" |[{{Өңдеу статистикасы|Орел Карл}} 26 081] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Орел Карл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2018-10-22 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |12 |{{Қатысушы-түж6|AlefZet}} | data-sort-value="25095" |[{{Өңдеу статистикасы|AlefZet}} 25 095] | data-sort-value="0" |0 |2006-05-18 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |13 |{{Қатысушы-түж6|GanS NIS}} | data-sort-value="24505" |[{{Өңдеу статистикасы|GanS NIS}} 24 505] | data-sort-value="979" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:GanS NIS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 979] |2013-10-20 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |14 |{{Қатысушы-түж6|Sagzhan}} | data-sort-value="24120" |[{{Өңдеу статистикасы|Sagzhan}} 24 120] | data-sort-value="249" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sagzhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 249] |2014-01-01 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |15 |{{Қатысушы-түж6|Bolatbek}} | data-sort-value="21868" |[{{Өңдеу статистикасы|Bolatbek}} 21 868] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |16 |{{Қатысушы-түж6|Nurken}} | data-sort-value="21307" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurken}} 21 307] | data-sort-value="36" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurken|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 36] |2021-07-07 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |17 |{{Қатысушы-түж6|Kaiyr}} | data-sort-value="17293" |[{{Өңдеу статистикасы|Kaiyr}} 17 293] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kaiyr|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2009-06-18 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |18 |{{Қатысушы-түж6|Batyrbek.kz}} | data-sort-value="16090" |[{{Өңдеу статистикасы|Batyrbek.kz}} 16 090] | data-sort-value="173" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Batyrbek.kz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 173] |2010-05-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |19 |{{Қатысушы-түж6|Amangeldi Mukhamejan}} | data-sort-value="14709" |[{{Өңдеу статистикасы|Amangeldi Mukhamejan}} 14 709] | data-sort-value="73" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Amangeldi Mukhamejan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 73] |2013-06-16 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |20 |{{Қатысушы-түж6|Alphy Haydar}} | data-sort-value="13771" |[{{Өңдеу статистикасы|Alphy Haydar}} 13 771] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Alphy Haydar|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2014-09-25 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |21 |{{Қатысушы-түж6|Polat Alemdar}} | data-sort-value="12577" |[{{Өңдеу статистикасы|Polat Alemdar}} 12 577] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |22 |{{Қатысушы-түж6|Ерден Карсыбеков}} | data-sort-value="11747" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерден Карсыбеков}} 11 747] | data-sort-value="61" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ерден Карсыбеков|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 61] |2009-09-23 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |23 |{{Қатысушы-түж6|Ismukhammed}} | data-sort-value="11661" |[{{Өңдеу статистикасы|Ismukhammed}} 11 661] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-10 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |24 |{{Қатысушы-түж6|Nurkhan}} | data-sort-value="10239" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurkhan}} 10 239] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurkhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2012-02-12 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |25 |{{Қатысушы-түж6|AlibekKS}} | data-sort-value="8399" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibekKS}} 8399] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:AlibekKS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2012-11-25 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |26 |{{Қатысушы-түж6|Тұран}} | data-sort-value="8362" |[{{Өңдеу статистикасы|Тұран}} 8362] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тұран|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2022-06-01 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |27 |{{Қатысушы-түж6|TheNomadEditor}} | data-sort-value="8265" |[{{Өңдеу статистикасы|TheNomadEditor}} 8265] | data-sort-value="42" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TheNomadEditor|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 42] |2022-05-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |28 |{{Қатысушы-түж6|Kas77777}} | data-sort-value="8251" |[{{Өңдеу статистикасы|Kas77777}} 8251] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |29 |{{Қатысушы-түж6|Nurtenge}} | data-sort-value="8060" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurtenge}} 8060] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurtenge|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2020-01-06 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |30 |{{Қатысушы-түж6|Daniyar}} | data-sort-value="8001" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyar}} 8001] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |31 |{{Қатысушы-түж6|Dinkaz}} | data-sort-value="7842" |[{{Өңдеу статистикасы|Dinkaz}} 7842] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |32 |{{Қатысушы-түж6|Gabit Karabay}} | data-sort-value="7596" |[{{Өңдеу статистикасы|Gabit Karabay}} 7596] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |33 |{{Қатысушы-түж6|Ashina}} | data-sort-value="7510" |[{{Өңдеу статистикасы|Ashina}} 7510] | data-sort-value="15" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ashina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 15] |2011-03-07 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |34 |{{Қатысушы-түж6|TalgatSnow}} | data-sort-value="7451" |[{{Өңдеу статистикасы|TalgatSnow}} 7451] | data-sort-value="22" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TalgatSnow|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 22] |2023-11-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |35 |{{Қатысушы-түж6|Kmoksy}} | data-sort-value="7012" |[{{Өңдеу статистикасы|Kmoksy}} 7012] | data-sort-value="12" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kmoksy|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 12] |2010-04-22 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |36 |{{Қатысушы-түж6|SSE}} | data-sort-value="6974" |[{{Өңдеу статистикасы|SSE}} 6974] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |37 |{{Қатысушы-түж6|GaiJin}} | data-sort-value="6707" |[{{Өңдеу статистикасы|GaiJin}} 6707] | data-sort-value="0" |0 |— |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |38 |{{Қатысушы-түж6|Bekus}} | data-sort-value="6528" |[{{Өңдеу статистикасы|Bekus}} 6528] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |39 |{{Қатысушы-түж6|Alamgir}} | data-sort-value="6196" |[{{Өңдеу статистикасы|Alamgir}} 6196] | data-sort-value="0" |0 |2007-09-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |40 |{{Қатысушы-түж6|Аскаров}} | data-sort-value="6193" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскаров}} 6193] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |41 |{{Қатысушы-түж6|Liquorkaru}} | data-sort-value="6142" |[{{Өңдеу статистикасы|Liquorkaru}} 6142] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-31 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |42 |{{Қатысушы-түж6|Zhaksilik}} | data-sort-value="6101" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaksilik}} 6101] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |43 |{{Қатысушы-түж6|Aghia7}} | data-sort-value="6046" |[{{Өңдеу статистикасы|Aghia7}} 6046] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |44 |{{Қатысушы-түж6|Zhigitbek}} | data-sort-value="5455" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhigitbek}} 5455] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |45 |{{Қатысушы-түж6|Qarakesek}} | data-sort-value="5226" |[{{Өңдеу статистикасы|Qarakesek}} 5226] | data-sort-value="0" |0 |2010-12-18 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |46 |{{Қатысушы-түж6|Djduxhx}} | data-sort-value="5000" |[{{Өңдеу статистикасы|Djduxhx}} 5000] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Djduxhx|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2021-05-11 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |47 |{{Қатысушы-түж6|Nick jan}} | data-sort-value="4652" |[{{Өңдеу статистикасы|Nick jan}} 4652] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-16 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |48 |{{Қатысушы-түж6|Madi Dos}} | data-sort-value="4548" |[{{Өңдеу статистикасы|Madi Dos}} 4548] | data-sort-value="24" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Madi Dos|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 24] |2012-09-21 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |49 |{{Қатысушы-түж6|Erboldilyara}} | data-sort-value="4522" |[{{Өңдеу статистикасы|Erboldilyara}} 4522] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Erboldilyara|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-03-06 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |50 |{{Қатысушы-түж6|Coffee86}} | data-sort-value="4489" |[{{Өңдеу статистикасы|Coffee86}} 4489] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-25 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |51 |{{Қатысушы-түж6|Makenzis}} | data-sort-value="3912" |[{{Өңдеу статистикасы|Makenzis}} 3912] | data-sort-value="0" |0 |2017-11-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |52 |{{Қатысушы-түж6|ShadZ01}} | data-sort-value="3826" |[{{Өңдеу статистикасы|ShadZ01}} 3826] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ShadZ01|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2016-03-26 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |53 |{{Қатысушы-түж6|Dimash Kenesbek}} | data-sort-value="3759" |[{{Өңдеу статистикасы|Dimash Kenesbek}} 3759] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Dimash Kenesbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2020-09-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |54 |{{Қатысушы-түж6|Syrymzhan}} | data-sort-value="3683" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrymzhan}} 3683] | data-sort-value="0" |0 |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |55 |{{Қатысушы-түж6|Majilis}} | data-sort-value="3630" |[{{Өңдеу статистикасы|Majilis}} 3630] | data-sort-value="0" |0 |2012-05-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |56 |{{Қатысушы-түж6|Esetok}} | data-sort-value="3578" |[{{Өңдеу статистикасы|Esetok}} 3578] | data-sort-value="0" |0 |2012-11-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |57 |{{Қатысушы-түж6|Ерқанат Рыскулбеков}} | data-sort-value="3545" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерқанат Рыскулбеков}} 3545] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |58 |{{Қатысушы-түж6|Maira Yessenbekova}} | data-sort-value="3516" |[{{Өңдеу статистикасы|Maira Yessenbekova}} 3516] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |59 |{{Қатысушы-түж6|Нурасылл}} | data-sort-value="3398" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурасылл}} 3398] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурасылл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2022-11-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |60 |{{Қатысушы-түж6|Nurbek Matzhani}} | data-sort-value="3310" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurbek Matzhani}} 3310] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |61 |{{Қатысушы-түж6|Юсуф Худайберген}} | data-sort-value="3273" |[{{Өңдеу статистикасы|Юсуф Худайберген}} 3273] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-18 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |62 |{{Қатысушы-түж6|Hardworking}} | data-sort-value="3272" |[{{Өңдеу статистикасы|Hardworking}} 3272] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |63 |{{Қатысушы-түж6|BekaIITU}} | data-sort-value="3227" |[{{Өңдеу статистикасы|BekaIITU}} 3227] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |64 |{{Қатысушы-түж6|Gulzat246}} | data-sort-value="3168" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulzat246}} 3168] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |65 |{{Қатысушы-түж6|Qanattan}} | data-sort-value="3148" |[{{Өңдеу статистикасы|Qanattan}} 3148] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Qanattan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2024-02-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |66 |{{Қатысушы-түж6|MuratbekErkebulan}} | data-sort-value="3058" |[{{Өңдеу статистикасы|MuratbekErkebulan}} 3058] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:MuratbekErkebulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2024-10-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |67 |{{Қатысушы-түж6|Yerzhankyzy}} | data-sort-value="3041" |[{{Өңдеу статистикасы|Yerzhankyzy}} 3041] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |68 |{{Қатысушы-түж6|Meruyert}} | data-sort-value="2952" |[{{Өңдеу статистикасы|Meruyert}} 2952] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-30 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |69 |{{Қатысушы-түж6|Абылай}} | data-sort-value="2950" |[{{Өңдеу статистикасы|Абылай}} 2950] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |70 |{{Қатысушы-түж6|Dauren}} | data-sort-value="2871" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauren}} 2871] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |71 |{{Қатысушы-түж6|Даурен Шарипов}} | data-sort-value="2822" |[{{Өңдеу статистикасы|Даурен Шарипов}} 2822] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Даурен Шарипов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2015-12-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |72 |{{Қатысушы-түж6|Кырмызов}} | data-sort-value="2700" |[{{Өңдеу статистикасы|Кырмызов}} 2700] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |73 |{{Қатысушы-түж6|Merey}} | data-sort-value="2684" |[{{Өңдеу статистикасы|Merey}} 2684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |74 |{{Қатысушы-түж6|Магпар}} | data-sort-value="2680" |[{{Өңдеу статистикасы|Магпар}} 2680] | data-sort-value="0" |0 |2014-12-11 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |75 |{{Қатысушы-түж6|Unknown Alash}} | data-sort-value="2601" |[{{Өңдеу статистикасы|Unknown Alash}} 2601] | data-sort-value="0" |0 |2020-03-26 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |76 |{{Қатысушы-түж6|Kyrmyzy gul}} | data-sort-value="2532" |[{{Өңдеу статистикасы|Kyrmyzy gul}} 2532] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |77 |{{Қатысушы-түж6|Abdi arman}} | data-sort-value="2530" |[{{Өңдеу статистикасы|Abdi arman}} 2530] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |78 |{{Қатысушы-түж6|Сәуір 1}} | data-sort-value="2475" |[{{Өңдеу статистикасы|Сәуір 1}} 2475] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Сәуір 1|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2016-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |79 |{{Қатысушы-түж6|Balaburgem}} | data-sort-value="2473" |[{{Өңдеу статистикасы|Balaburgem}} 2473] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |80 |{{Қатысушы-түж6|Toktakynbaev}} | data-sort-value="2471" |[{{Өңдеу статистикасы|Toktakynbaev}} 2471] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |81 |{{Қатысушы-түж6|G55}} | data-sort-value="2468" |[{{Өңдеу статистикасы|G55}} 2468] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |82 |{{Қатысушы-түж6|Zhuka iitu}} | data-sort-value="2445" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhuka iitu}} 2445] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |83 |{{Қатысушы-түж6|Ordabekov Azamat}} | data-sort-value="2424" |[{{Өңдеу статистикасы|Ordabekov Azamat}} 2424] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |84 |{{Қатысушы-түж6|Rasulbek Adil}} | data-sort-value="2414" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulbek Adil}} 2414] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Rasulbek Adil|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2026-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |85 |{{Қатысушы-түж6|Рахман999}} | data-sort-value="2304" |[{{Өңдеу статистикасы|Рахман999}} 2304] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Рахман999|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2022-10-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |86 |{{Қатысушы-түж6|Бегулы Отагасы}} | data-sort-value="2247" |[{{Өңдеу статистикасы|Бегулы Отагасы}} 2247] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Бегулы Отагасы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2014-02-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |87 |{{Қатысушы-түж6|Drift}} | data-sort-value="2233" |[{{Өңдеу статистикасы|Drift}} 2233] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |88 |{{Қатысушы-түж6|Egorkz}} | data-sort-value="2232" |[{{Өңдеу статистикасы|Egorkz}} 2232] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |89 |{{Қатысушы-түж6|Mira01}} | data-sort-value="2229" |[{{Өңдеу статистикасы|Mira01}} 2229] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-30 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |90 |{{Қатысушы-түж6|Aizhanka aaa}} | data-sort-value="2215" |[{{Өңдеу статистикасы|Aizhanka aaa}} 2215] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |91 |{{Қатысушы-түж6|Bakdauren}} | data-sort-value="2208" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakdauren}} 2208] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |92 |{{Қатысушы-түж6|RaiymbekZh}} | data-sort-value="2181" |[{{Өңдеу статистикасы|RaiymbekZh}} 2181] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:RaiymbekZh|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2025-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |93 |{{Қатысушы-түж6|Әлинұр}} | data-sort-value="2175" |[{{Өңдеу статистикасы|Әлинұр}} 2175] | data-sort-value="0" |0 |2012-07-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |94 |{{Қатысушы-түж6|Mustafaalmas}} | data-sort-value="2036" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustafaalmas}} 2036] | data-sort-value="0" |0 |2010-04-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |95 |{{Қатысушы-түж6|Kristianmusic}} | data-sort-value="1938" |[{{Өңдеу статистикасы|Kristianmusic}} 1938] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kristianmusic|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2019-11-22 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |96 |{{Қатысушы-түж6|Bauka91 91}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauka91 91}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |97 |{{Қатысушы-түж6|Daneker}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Daneker}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |98 |{{Қатысушы-түж6|Esen48}} | data-sort-value="1808" |[{{Өңдеу статистикасы|Esen48}} 1808] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |99 |{{Қатысушы-түж6|Almatoswiki}} | data-sort-value="1800" |[{{Өңдеу статистикасы|Almatoswiki}} 1800] | data-sort-value="0" |0 |2021-12-25 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |100 |{{Қатысушы-түж6|Тазагүл Ермаханова}} | data-sort-value="1795" |[{{Өңдеу статистикасы|Тазагүл Ермаханова}} 1795] | data-sort-value="101" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тазагүл Ермаханова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 101] |2015-11-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |101 |{{Қатысушы-түж6|Wikuiser}} | data-sort-value="1791" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikuiser}} 1791] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Wikuiser|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2025-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |102 |{{Қатысушы-түж6|Malbakov Korkem Shamshievih}} | data-sort-value="1710" |[{{Өңдеу статистикасы|Malbakov Korkem Shamshievih}} 1710] | data-sort-value="0" |0 |2011-01-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |103 |{{Қатысушы-түж6|Nelli}} | data-sort-value="1666" |[{{Өңдеу статистикасы|Nelli}} 1666] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |104 |{{Қатысушы-түж6|ДолбоЯщер}} | data-sort-value="1631" |[{{Өңдеу статистикасы|ДолбоЯщер}} 1631] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ДолбоЯщер|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2018-05-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |105 |{{Қатысушы-түж6|Araichik}} | data-sort-value="1622" |[{{Өңдеу статистикасы|Araichik}} 1622] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |106 |{{Қатысушы-түж6|Nikolina Šepić}} | data-sort-value="1613" |[{{Өңдеу статистикасы|Nikolina Šepić}} 1613] | data-sort-value="0" |0 |2019-08-27 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |107 |{{Қатысушы-түж6|Gliwi}} | data-sort-value="1582" |[{{Өңдеу статистикасы|Gliwi}} 1582] | data-sort-value="0" |0 |2017-05-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |108 |{{Қатысушы-түж6|2rk}} | data-sort-value="1552" |[{{Өңдеу статистикасы|2rk}} 1552] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |109 |{{Қатысушы-түж6|Marksscheider}} | data-sort-value="1552" |[{{Өңдеу статистикасы|Marksscheider}} 1552] | data-sort-value="21" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Marksscheider|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 21] |2026-07-27 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |110 |{{Қатысушы-түж6|Daniyal.aidarov5}} | data-sort-value="1540" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyal.aidarov5}} 1540] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Daniyal.aidarov5|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2022-04-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |111 |{{Қатысушы-түж6|Аслан Жукенов}} | data-sort-value="1496" |[{{Өңдеу статистикасы|Аслан Жукенов}} 1496] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |112 |{{Қатысушы-түж6|Almagul Ibragimova}} | data-sort-value="1490" |[{{Өңдеу статистикасы|Almagul Ibragimova}} 1490] | data-sort-value="0" |0 |2013-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |113 |{{Қатысушы-түж6|Акбота Казыбекова}} | data-sort-value="1480" |[{{Өңдеу статистикасы|Акбота Казыбекова}} 1480] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |114 |{{Қатысушы-түж6|DinDK}} | data-sort-value="1383" |[{{Өңдеу статистикасы|DinDK}} 1383] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |115 |{{Қатысушы-түж6|Rasulzhan}} | data-sort-value="1371" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulzhan}} 1371] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |116 |{{Қатысушы-түж6|Tulya}} | data-sort-value="1344" |[{{Өңдеу статистикасы|Tulya}} 1344] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |117 |{{Қатысушы-түж6|Ayauly}} | data-sort-value="1337" |[{{Өңдеу статистикасы|Ayauly}} 1337] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |118 |{{Қатысушы-түж6|Nkiukr}} | data-sort-value="1314" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkiukr}} 1314] | data-sort-value="0" |0 |2015-09-06 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |119 |{{Қатысушы-түж6|Tarih}} | data-sort-value="1304" |[{{Өңдеу статистикасы|Tarih}} 1304] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |120 |{{Қатысушы-түж6|Wikiped4ik}} | data-sort-value="1283" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikiped4ik}} 1283] | data-sort-value="0" |0 |2011-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |121 |{{Қатысушы-түж6|Jarnamaqaz}} | data-sort-value="1278" |[{{Өңдеу статистикасы|Jarnamaqaz}} 1278] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Jarnamaqaz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2020-04-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |122 |{{Қатысушы-түж6|TemirlanSarsen}} | data-sort-value="1277" |[{{Өңдеу статистикасы|TemirlanSarsen}} 1277] | data-sort-value="65" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TemirlanSarsen|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 65] |2016-06-23 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |123 |{{Қатысушы-түж6|GulzhanOmarova}} | data-sort-value="1248" |[{{Өңдеу статистикасы|GulzhanOmarova}} 1248] | data-sort-value="0" |0 |2011-10-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |124 |{{Қатысушы-түж6|Шілде}} | data-sort-value="1223" |[{{Өңдеу статистикасы|Шілде}} 1223] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |125 |{{Қатысушы-түж6|IL68}} | data-sort-value="1219" |[{{Өңдеу статистикасы|IL68}} 1219] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:IL68|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2017-05-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |126 |{{Қатысушы-түж6|Ziv}} | data-sort-value="1214" |[{{Өңдеу статистикасы|Ziv}} 1214] | data-sort-value="0" |0 |2024-12-09 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |127 |{{Қатысушы-түж6|Gulnar7}} | data-sort-value="1178" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulnar7}} 1178] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |128 |{{Қатысушы-түж6|Suleimen Koishybai}} | data-sort-value="1156" |[{{Өңдеу статистикасы|Suleimen Koishybai}} 1156] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Suleimen Koishybai|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2021-01-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |129 |{{Қатысушы-түж6|Aimanber}} | data-sort-value="1150" |[{{Өңдеу статистикасы|Aimanber}} 1150] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |130 |{{Қатысушы-түж6|Bailarbekov}} | data-sort-value="1136" |[{{Өңдеу статистикасы|Bailarbekov}} 1136] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |131 |{{Қатысушы-түж6|Айдос уики}} | data-sort-value="1126" |[{{Өңдеу статистикасы|Айдос уики}} 1126] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Айдос уики|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-11-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |132 |{{Қатысушы-түж6|Sergazyyev}} | data-sort-value="1119" |[{{Өңдеу статистикасы|Sergazyyev}} 1119] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |133 |{{Қатысушы-түж6|KoishymanovaG}} | data-sort-value="1102" |[{{Өңдеу статистикасы|KoishymanovaG}} 1102] | data-sort-value="16" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KoishymanovaG|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 16] |2024-02-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |134 |{{Қатысушы-түж6|Истеный казах}} | data-sort-value="1096" |[{{Өңдеу статистикасы|Истеный казах}} 1096] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |135 |{{Қатысушы-түж6|Madina Kilybayeva}} | data-sort-value="1083" |[{{Өңдеу статистикасы|Madina Kilybayeva}} 1083] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |136 |{{Қатысушы-түж6|Kafarik}} | data-sort-value="1075" |[{{Өңдеу статистикасы|Kafarik}} 1075] | data-sort-value="0" |0 |2009-12-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |137 |{{Қатысушы-түж6|Vyacheslav Nasretdinov}} | data-sort-value="1059" |[{{Өңдеу статистикасы|Vyacheslav Nasretdinov}} 1059] | data-sort-value="0" |0 |2008-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |138 |{{Қатысушы-түж6|Аян Жанайсов}} | data-sort-value="1054" |[{{Өңдеу статистикасы|Аян Жанайсов}} 1054] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |139 |{{Қатысушы-түж6|Finderhannes}} | data-sort-value="1049" |[{{Өңдеу статистикасы|Finderhannes}} 1049] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |140 |{{Қатысушы-түж6|Orkaarys}} | data-sort-value="993" |[{{Өңдеу статистикасы|Orkaarys}} 993] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |141 |{{Қатысушы-түж6|А.С.Кизиров}} | data-sort-value="987" |[{{Өңдеу статистикасы|А.С.Кизиров}} 987] | data-sort-value="0" |0 |2016-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |142 |{{Қатысушы-түж6|P.Nurgisa}} | data-sort-value="976" |[{{Өңдеу статистикасы|P.Nurgisa}} 976] | data-sort-value="0" |0 |2014-11-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |143 |{{Қатысушы-түж6|Rayurad mc}} | data-sort-value="973" |[{{Өңдеу статистикасы|Rayurad mc}} 973] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |144 |{{Қатысушы-түж6|Fuzze123}} | data-sort-value="964" |[{{Өңдеу статистикасы|Fuzze123}} 964] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |145 |{{Қатысушы-түж6|Aldogarov}} | data-sort-value="956" |[{{Өңдеу статистикасы|Aldogarov}} 956] | data-sort-value="0" |0 |2020-03-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |146 |{{Қатысушы-түж6|Aselhan}} | data-sort-value="948" |[{{Өңдеу статистикасы|Aselhan}} 948] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aselhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |147 |{{Қатысушы-түж6|Шайнүсіп}} | data-sort-value="931" |[{{Өңдеу статистикасы|Шайнүсіп}} 931] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Шайнүсіп|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |148 |{{Қатысушы-түж6|Adiladil}} | data-sort-value="906" |[{{Өңдеу статистикасы|Adiladil}} 906] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-09 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |149 |{{Қатысушы-түж6|NErnur98}} | data-sort-value="880" |[{{Өңдеу статистикасы|NErnur98}} 880] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |150 |{{Қатысушы-түж6|Касымхан}} | data-sort-value="866" |[{{Өңдеу статистикасы|Касымхан}} 866] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |151 |{{Қатысушы-түж6|Chris die Seele}} | data-sort-value="865" |[{{Өңдеу статистикасы|Chris die Seele}} 865] | data-sort-value="0" |0 |2016-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |152 |{{Қатысушы-түж6|Mukhin}} | data-sort-value="850" |[{{Өңдеу статистикасы|Mukhin}} 850] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |153 |{{Қатысушы-түж6|Stella~kkwiki}} | data-sort-value="830" |[{{Өңдеу статистикасы|Stella~kkwiki}} 830] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |154 |{{Қатысушы-түж6|Bakbergenov}} | data-sort-value="820" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakbergenov}} 820] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |155 |{{Қатысушы-түж6|Dambler}} | data-sort-value="819" |[{{Өңдеу статистикасы|Dambler}} 819] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |156 |{{Қатысушы-түж6|Aibol dos}} | data-sort-value="813" |[{{Өңдеу статистикасы|Aibol dos}} 813] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |157 |{{Қатысушы-түж6|KaldarovNurymzhan}} | data-sort-value="801" |[{{Өңдеу статистикасы|KaldarovNurymzhan}} 801] | data-sort-value="0" |0 |2018-11-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |158 |{{Қатысушы-түж6|Talghatuly}} | data-sort-value="794" |[{{Өңдеу статистикасы|Talghatuly}} 794] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |159 |{{Қатысушы-түж6|Akba.nis.13}} | data-sort-value="790" |[{{Өңдеу статистикасы|Akba.nis.13}} 790] | data-sort-value="0" |0 |2014-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |160 |{{Қатысушы-түж6|Аязбаев Даурен}} | data-sort-value="789" |[{{Өңдеу статистикасы|Аязбаев Даурен}} 789] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |161 |{{Қатысушы-түж6|Masalbaeva}} | data-sort-value="787" |[{{Өңдеу статистикасы|Masalbaeva}} 787] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |162 |{{Қатысушы-түж6|Абдрахманов Димаш}} | data-sort-value="785" |[{{Өңдеу статистикасы|Абдрахманов Димаш}} 785] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |163 |{{Қатысушы-түж6|Tylerdurdenkz}} | data-sort-value="780" |[{{Өңдеу статистикасы|Tylerdurdenkz}} 780] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |164 |{{Қатысушы-түж6|DariaUrinbasarova21nis}} | data-sort-value="777" |[{{Өңдеу статистикасы|DariaUrinbasarova21nis}} 777] | data-sort-value="0" |0 |2022-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |165 |{{Қатысушы-түж6|Azim Nurbergen}} | data-sort-value="763" |[{{Өңдеу статистикасы|Azim Nurbergen}} 763] | data-sort-value="0" |0 |2014-01-22 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |166 |{{Қатысушы-түж6|Mheidegger}} | data-sort-value="744" |[{{Өңдеу статистикасы|Mheidegger}} 744] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mheidegger|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2008-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |167 |{{Қатысушы-түж6|Ташметов шахрух}} | data-sort-value="743" |[{{Өңдеу статистикасы|Ташметов шахрух}} 743] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ташметов шахрух|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2022-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |168 |{{Қатысушы-түж6|Panicgirl}} | data-sort-value="739" |[{{Өңдеу статистикасы|Panicgirl}} 739] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |169 |{{Қатысушы-түж6|Mariko}} | data-sort-value="734" |[{{Өңдеу статистикасы|Mariko}} 734] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-26 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |170 |{{Қатысушы-түж6|Дауткулова Ақмарал}} | data-sort-value="731" |[{{Өңдеу статистикасы|Дауткулова Ақмарал}} 731] | data-sort-value="0" |0 |2024-05-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |171 |{{Қатысушы-түж6|Rake}} | data-sort-value="726" |[{{Өңдеу статистикасы|Rake}} 726] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |172 |{{Қатысушы-түж6|Rasul kz91}} | data-sort-value="723" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasul kz91}} 723] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |173 |{{Қатысушы-түж6|Muslim Qazaq}} | data-sort-value="722" |[{{Өңдеу статистикасы|Muslim Qazaq}} 722] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Muslim Qazaq|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2015-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |174 |{{Қатысушы-түж6|Zhumalina}} | data-sort-value="720" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumalina}} 720] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |175 |{{Қатысушы-түж6|Alfiya}} | data-sort-value="719" |[{{Өңдеу статистикасы|Alfiya}} 719] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |176 |{{Қатысушы-түж6|Εὐθυμένης}} | data-sort-value="698" |[{{Өңдеу статистикасы|Εὐθυμένης}} 698] | data-sort-value="0" |0 |2013-02-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |177 |{{Қатысушы-түж6|Sultan bek}} | data-sort-value="695" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan bek}} 695] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |178 |{{Қатысушы-түж6|Мира Белль}} | data-sort-value="693" |[{{Өңдеу статистикасы|Мира Белль}} 693] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мира Белль|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2023-01-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |179 |{{Қатысушы-түж6|Cekli829}} | data-sort-value="690" |[{{Өңдеу статистикасы|Cekli829}} 690] | data-sort-value="0" |0 |2009-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |180 |{{Қатысушы-түж6|Nkipshak}} | data-sort-value="684" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkipshak}} 684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |181 |{{Қатысушы-түж6|Sultan-balasi}} | data-sort-value="676" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan-balasi}} 676] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |182 |{{Қатысушы-түж6|Epoxa-HH}} | data-sort-value="674" |[{{Өңдеу статистикасы|Epoxa-HH}} 674] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-06 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |183 |{{Қатысушы-түж6|Saken kun}} | data-sort-value="673" |[{{Өңдеу статистикасы|Saken kun}} 673] | data-sort-value="0" |0 |2012-01-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |184 |{{Қатысушы-түж6|KUckhocjothkei3}} | data-sort-value="671" |[{{Өңдеу статистикасы|KUckhocjothkei3}} 671] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KUckhocjothkei3|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-08-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |185 |{{Қатысушы-түж6|Syrlybek}} | data-sort-value="658" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrlybek}} 658] | data-sort-value="0" |0 |2011-03-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |186 |{{Қатысушы-түж6|Мұқтар Құндыз}} | data-sort-value="656" |[{{Өңдеу статистикасы|Мұқтар Құндыз}} 656] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |187 |{{Қатысушы-түж6|Баха}} | data-sort-value="654" |[{{Өңдеу статистикасы|Баха}} 654] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |188 |{{Қатысушы-түж6|Parmanova.ulbolsyn}} | data-sort-value="651" |[{{Өңдеу статистикасы|Parmanova.ulbolsyn}} 651] | data-sort-value="0" |0 |2012-03-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |189 |{{Қатысушы-түж6|Амзе Магжан}} | data-sort-value="645" |[{{Өңдеу статистикасы|Амзе Магжан}} 645] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |190 |{{Қатысушы-түж6|Капысова Айдана}} | data-sort-value="642" |[{{Өңдеу статистикасы|Капысова Айдана}} 642] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |191 |{{Қатысушы-түж6|IArhunI}} | data-sort-value="641" |[{{Өңдеу статистикасы|IArhunI}} 641] | data-sort-value="0" |0 |2011-12-15 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |192 |{{Қатысушы-түж6|Belekov Syrym}} | data-sort-value="639" |[{{Өңдеу статистикасы|Belekov Syrym}} 639] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |193 |{{Қатысушы-түж6|Tuttiorchestra687}} | data-sort-value="637" |[{{Өңдеу статистикасы|Tuttiorchestra687}} 637] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Tuttiorchestra687|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2025-11-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |194 |{{Қатысушы-түж6|Bauyr03}} | data-sort-value="632" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauyr03}} 632] | data-sort-value="19" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Bauyr03|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 19] |2022-01-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |195 |{{Қатысушы-түж6|Aseke16}} | data-sort-value="625" |[{{Өңдеу статистикасы|Aseke16}} 625] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aseke16|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2014-01-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |196 |{{Қатысушы-түж6|Айвентадор}} | data-sort-value="622" |[{{Өңдеу статистикасы|Айвентадор}} 622] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |197 |{{Қатысушы-түж6|Zhandos02}} | data-sort-value="620" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhandos02}} 620] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Zhandos02|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2017-09-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |198 |{{Қатысушы-түж6|Makhanov}} | data-sort-value="613" |[{{Өңдеу статистикасы|Makhanov}} 613] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |199 |{{Қатысушы-түж6|Zhumabayeva Aiym}} | data-sort-value="601" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumabayeva Aiym}} 601] | data-sort-value="0" |0 |2016-01-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |200 |{{Қатысушы-түж6|Inkar}} | data-sort-value="600" |[{{Өңдеу статистикасы|Inkar}} 600] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |201 |{{Қатысушы-түж6|Mma}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Mma}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |202 |{{Қатысушы-түж6|Юкке}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Юкке}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |203 |{{Қатысушы-түж6|Mary}} | data-sort-value="597" |[{{Өңдеу статистикасы|Mary}} 597] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |204 |{{Қатысушы-түж6|Әбдіхалық Нарғыз}} | data-sort-value="587" |[{{Өңдеу статистикасы|Әбдіхалық Нарғыз}} 587] | data-sort-value="0" |0 |2014-03-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |205 |{{Қатысушы-түж6|Аскар}} | data-sort-value="584" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскар}} 584] | data-sort-value="0" |0 |2008-03-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |206 |{{Қатысушы-түж6|Ұлан Тұрсынбек}} | data-sort-value="577" |[{{Өңдеу статистикасы|Ұлан Тұрсынбек}} 577] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |207 |{{Қатысушы-түж6|Eldar zh96}} | data-sort-value="575" |[{{Өңдеу статистикасы|Eldar zh96}} 575] | data-sort-value="0" |0 |2012-08-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |208 |{{Қатысушы-түж6|AlibiKazken}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibiKazken}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |209 |{{Қатысушы-түж6|Badyroff}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Badyroff}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |210 |{{Қатысушы-түж6|Нурия}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурия}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |211 |{{Қатысушы-түж6|Нақып Нұрғали}} | data-sort-value="565" |[{{Өңдеу статистикасы|Нақып Нұрғали}} 565] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |212 |{{Қатысушы-түж6|Zhaniya92}} | data-sort-value="562" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaniya92}} 562] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |213 |{{Қатысушы-түж6|Alikhantanirbergennurlanuly}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Alikhantanirbergennurlanuly}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2022-08-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |214 |{{Қатысушы-түж6|Yamanzho}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Yamanzho}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |215 |{{Қатысушы-түж6|Kuanysh Ismailov}} | data-sort-value="547" |[{{Өңдеу статистикасы|Kuanysh Ismailov}} 547] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |216 |{{Қатысушы-түж6|Egor Shustoff}} | data-sort-value="541" |[{{Өңдеу статистикасы|Egor Shustoff}} 541] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |217 |{{Қатысушы-түж6|Niyazbek}} | data-sort-value="534" |[{{Өңдеу статистикасы|Niyazbek}} 534] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |218 |{{Қатысушы-түж6|Dauylbai Aidar}} | data-sort-value="533" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauylbai Aidar}} 533] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |219 |{{Қатысушы-түж6|Olkikz}} | data-sort-value="529" |[{{Өңдеу статистикасы|Olkikz}} 529] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |220 |{{Қатысушы-түж6|Fornax}} | data-sort-value="528" |[{{Өңдеу статистикасы|Fornax}} 528] | data-sort-value="0" |0 |2024-03-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |221 |{{Қатысушы-түж6|Dzhos}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Dzhos}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |222 |{{Қатысушы-түж6|Нурсауле Нурмагамбетова}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурсауле Нурмагамбетова}} 527] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурсауле Нурмагамбетова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2014-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |223 |{{Қатысушы-түж6|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |224 |{{Қатысушы-түж6|Arachn0}} | data-sort-value="523" |[{{Өңдеу статистикасы|Arachn0}} 523] | data-sort-value="0" |0 |2009-02-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |225 |{{Қатысушы-түж6|Tansholpan}} | data-sort-value="522" |[{{Өңдеу статистикасы|Tansholpan}} 522] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |226 |{{Қатысушы-түж6|Adilbekkazykhanov}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Adilbekkazykhanov}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |227 |{{Қатысушы-түж6|Murat Karibay}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Murat Karibay}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |228 |{{Қатысушы-түж6|Mustazhap}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustazhap}} 520] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mustazhap|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2014-12-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |229 |{{Қатысушы-түж6|Karina Nurtazina}} | data-sort-value="518" |[{{Өңдеу статистикасы|Karina Nurtazina}} 518] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Karina Nurtazina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-05-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |230 |{{Қатысушы-түж6|Chingiz Nazbiev}} | data-sort-value="516" |[{{Өңдеу статистикасы|Chingiz Nazbiev}} 516] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |231 |{{Қатысушы-түж6|HBSH NIS 7B KASIET}} | data-sort-value="514" |[{{Өңдеу статистикасы|HBSH NIS 7B KASIET}} 514] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |232 |{{Қатысушы-түж6|Almatrkh}} | data-sort-value="512" |[{{Өңдеу статистикасы|Almatrkh}} 512] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-15 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |233 |{{Қатысушы-түж6|Albergenius}} | data-sort-value="510" |[{{Өңдеу статистикасы|Albergenius}} 510] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-30 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |234 |{{Қатысушы-түж6|Friction27}} | data-sort-value="506" |[{{Өңдеу статистикасы|Friction27}} 506] | data-sort-value="0" |0 |2020-08-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |} </center> <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Анықтама]] [[Санат:Уикипедия:Қауым]] pr6ldhpj1ufmf20wwwawhgbzp05il5r Боб Фосс 0 539811 3690323 3667702 2026-11-02T16:26:06Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 3690323 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Боб Фосси |шынайы есімі = {{lang-en|Bob Fosse}} |сурет = Bob Fosse 1963 (cropped).jpg |сурет ені = |сурет атауы = |туған кездегі есімі = Роберт Луис Фосси |туған күні = 23.6.1927 |туған жері = {{Туғанжері|Чикаго|Чикагода}}, [[АҚШ]] |қайтыс болған күні = 23.09.1987 |қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Вашингтон|Вашингтонда}}, [[АҚШ]] |мамандығы = {{кинорежиссёр|АҚШ}}, хореограф, {{актер|АҚШ}}, {{Сценарийші|АҚШ}} |азаматтығы = {{байрақ|АҚШ}} |белсенді жылдары = 1940—1987 |бағыты = мюзикл, драма |киностудия = |марапаттары = «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» (1973) <br /> [[BAFTA]] (1973) |imdb_id = 0002080 |сайты = |ортаққор = Bob Fosse }} '''Роберт Луис (Боб) Фосс''' ({{lang-en|Robert Louis "Bob" Fosse}}, фамилиясының тіке транскрипциясы — '''Фосси'''<ref>[http://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/bob-fosse Произношение в оригинале] {{Deadlink|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.encyclopedia.chicagohistory.org/pages/2450.html Fosse (pronounced FAW-see)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150224151058/http://www.encyclopedia.chicagohistory.org/pages/2450.html |date=2015-02-24 }}</ref>; {{Туғанкүні|23|6|1927}}, [[Чикаго]] — {{Қайтысболғанкүні|23|9|1987}}, [[Вашингтон]]) — американдық кинорежиссёр, хореограф, сценарист жəне актёр. == Өмірбаяны == 13 жасынан сахнада өзіндік би қойылымдарымен өнер көрсететін. Соғыс кезінде Тынық Мұхиттағы əскери базаларда музыкалық шоумен бірге гастрольдік сапарлар өткізді. [[1950 жыл]]дардың басында екінші [[Фред Астер]]ге айналуды армандап, [[Голливуд]]қа көшіп келеді. Ол «Give A Girl A Break», «The Affairs of Dobie Gillis», «Kiss Me, Kate» секілді музыкалық фильмдерде түсуді бастайды. Дəл осы кезеңде Фосс алғаш рет хореограф жəне қоюшы қызметтерінде жұмыс істейді. Оның бұл тəжірибесі [[Нью-Йорк]]тен шыққан продюсерлердің назарын аударды. [[1954 жыл]]ы Фосси [[Бродвей]]де өзінің алғашқы мюзиклі «Пижама ойынын» қояды. Одан кейін көрсетілген «Damn Yankees», «Sweet Charity», «Pippin» секілді қойылымдары оны Бродвейдің жұлдызына жəне ең танымал қоюшылардың біріне айналдырды. Фосси өзінің бірден танылатын стилі мен джаздық бидің хореографилық мəнерін жетілдірді. [[1960 жыл]]дардың соңынан Фоссидің кинематографиядағы мансабы басталады. [[1969 жыл]]ы Бродвейде қойған «Сүйкімді Чарити» атты мюзиклдің желісі бойынша алғашқы музыкалық фильмін түсіреді. [[1972 жыл]]ы бүкіл əлемге танылған «Кабаре» фильмін түсіреді. Фосси шығармашылығындағы айтулы еңбектерінің тағы біреуі «Джаз: толық нұсқасы» атты автобиографиялық фильм болды. Бұл фильм [[Оскар сыйлығы|«Оскар» сыйлығымен]] қатар Каннадағы кинофестиваль сыйлығына ие болған. Фосси [[1987 жыл]]дың [[23 қыркүйек|23-қыркүйегінде]] жүрек ұстамасынан қайтыс болды. Бұл кезде Фосси [[Вашингтон]]да «Сүйкімді Чарити» қойылымын дайындап жатқан болатын. == Отбасы == [[1951 жыл|1951]]—[[1959 жыл|1959]] жылдар аралығында Фосс биші Мэри Эни Нилспен некеде болған. [[1960 жыл]]ы Боб Фосс көптеген мюзиклдердің танымал актері Гвен Вердонға үйленеді. Екінші некеден оның Николь Фосс атты қызы бар. == Фильмографиясы == ;Режиссёр ретінде * [[1969 жыл|1969]] — «Сүйкімді Чарити» / «Sweet Charity» * [[1972 жыл|1972]] — «Кабаре» / «Cabaret» * [[1974 жыл|1974]] — «Ленни» / «Lenny» * [[1979 жыл|1979]] — «Джаз: толық нұсқасы» / «All That Jazz» * [[1983 жыл|1983]] — «Жұлдыз-80» / «Star 80» ;Сценарист ретінде * [[1979 жыл|1979]] — «Джаз: толық нұсқасы» / «All That Jazz» * [[1983 жыл|1983]] — «Жұлдыз-80» / «Star 80» == Марапаттары == * «Кабаре» фильміндегі үздік режиссерлік қызметі үшін берілген «Оскар» сыйлығы ([[1973 жыл|1973 ж.]]) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.nodanw.com/biographies/bob_fosse.htm Bob Fosse american choreographer.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150207064244/http://www.nodanw.com/biographies/bob_fosse.htm |date=2015-02-07 }} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Навигациялық блок |тақырып_стиль = background:#C6C9FF |state = collapsed |тақырып = Боб Фосс марапаттары |Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы | }} [[Санат:Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығының иегерлері]] [[Санат:BAFTA марапаты иегерлері]] [[Санат:Тони сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Эмми сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Алтын пальма бұтағы сыйлығының иегерлері (режиссёрлер)]] [[Санат:Давид ди Донателло сыйлығының иегерлері]] k8drbytb80g51bft6pn8y75r02wp1fs Михай Хорват 0 541649 3690621 2905898 2026-11-03T08:45:10Z 1nter pares 146705 3690621 wikitext text/x-wiki {{Тұлға|Есімі=Михай Хорват|Шынайы есімі={{lang-hu|Mihály Horváth}}|Туған күні=20.10.1809|Қайтыс болған күні=19.08.1878|Туған жері=[[Сентеш]], [[Чонград-Чанад (медье)|Чонград-Чанад]],[[Аустрия Империясы]]|Ұлты=[[Мажарлар|Мажар]]|Азаматтығы={{Flagicon image|Flag of the Habsburg Monarchy.svg}}[[Аустрия Империясы]]{{Flagicon image|Civil ensign of Austria-Hungary (1869-1918).svg}}[[Аустрия-Мажарстан]]|Қайтыс болған жері=[[Карловы Вары]],[[Карловы Вары (ауданы)]],[[Аустрия-Мажарстан]]|Commons=Mihály Horváth|Мансабы=Тарихшы, Саясаткер, Діни қызметкер|Сурет=Horváth Mihály1867.jpg}} '''Михай Хорват''' ({{lang-hu|Mihaly Horvath}}; 20 қазан 1809, Сентеш - 19 тамыз 1878, Карловы Варлы) — мажар саясатккер, тарихшы. [[Мажарстан революциясы (1848–1849)|Мажарстан революциясына]] белсене қатысушы. [[1849]] жылдың қаңтарынан [[Дебрецен]]дегі мемлекеттің жиналыстың депутаты.1849 жылы маусым айынан Б.Семер үкіметінде дін және ағарту министрі. Хорваттың көптеген маңызды еңбектер жазды. ==Еңбектері== "Мажарстанның 1823 жылдан 1848 жылға дейінгі тарихының 25 жылы"(1867),"Венгрияның 1848-49 жылдардағы тәуелсіздік жолындағы күресінің тарихы"(1871-72).Хорват бұл еңбектерінде негізінен революцияға дейінгі және революциядан кейінгі Венгрияның саяси тарихын баяндайды<ref>Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 44 бет</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{commons-inline|Category:Mihály Horváth|Михай Хорват}} [[Санат: 1809 жылы туғандар]] [[Санат: 1878 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Мажарстан саясаткерлері]] [[Санат:Мажарстан тарихшылары]] bado0ft86ua4w3u901jr7u8lw53sxhp 3690622 3690621 2026-11-03T08:45:31Z 1nter pares 146705 /* Дереккөздер */ 3690622 wikitext text/x-wiki {{Тұлға|Есімі=Михай Хорват|Шынайы есімі={{lang-hu|Mihály Horváth}}|Туған күні=20.10.1809|Қайтыс болған күні=19.08.1878|Туған жері=[[Сентеш]], [[Чонград-Чанад (медье)|Чонград-Чанад]],[[Аустрия Империясы]]|Ұлты=[[Мажарлар|Мажар]]|Азаматтығы={{Flagicon image|Flag of the Habsburg Monarchy.svg}}[[Аустрия Империясы]]{{Flagicon image|Civil ensign of Austria-Hungary (1869-1918).svg}}[[Аустрия-Мажарстан]]|Қайтыс болған жері=[[Карловы Вары]],[[Карловы Вары (ауданы)]],[[Аустрия-Мажарстан]]|Commons=Mihály Horváth|Мансабы=Тарихшы, Саясаткер, Діни қызметкер|Сурет=Horváth Mihály1867.jpg}} '''Михай Хорват''' ({{lang-hu|Mihaly Horvath}}; 20 қазан 1809, Сентеш - 19 тамыз 1878, Карловы Варлы) — мажар саясатккер, тарихшы. [[Мажарстан революциясы (1848–1849)|Мажарстан революциясына]] белсене қатысушы. [[1849]] жылдың қаңтарынан [[Дебрецен]]дегі мемлекеттің жиналыстың депутаты.1849 жылы маусым айынан Б.Семер үкіметінде дін және ағарту министрі. Хорваттың көптеген маңызды еңбектер жазды. ==Еңбектері== "Мажарстанның 1823 жылдан 1848 жылға дейінгі тарихының 25 жылы"(1867),"Венгрияның 1848-49 жылдардағы тәуелсіздік жолындағы күресінің тарихы"(1871-72).Хорват бұл еңбектерінде негізінен революцияға дейінгі және революциядан кейінгі Венгрияның саяси тарихын баяндайды<ref>Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 44 бет</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{commons-inline|Category:Mihály Horváth|Михай Хорват}} [[Санат:1809 жылы туғандар]] [[Санат:1878 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Мажарстан саясаткерлері]] [[Санат:Мажарстан тарихшылары]] dyo23jfgbtjdft5c0mhi90kqyscxyeo 3690623 3690622 2026-11-03T08:45:39Z 1nter pares 146705 «[[Санат:1809 жылы туғандар|1809 жылы туғандар]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3690623 wikitext text/x-wiki {{Тұлға|Есімі=Михай Хорват|Шынайы есімі={{lang-hu|Mihály Horváth}}|Туған күні=20.10.1809|Қайтыс болған күні=19.08.1878|Туған жері=[[Сентеш]], [[Чонград-Чанад (медье)|Чонград-Чанад]],[[Аустрия Империясы]]|Ұлты=[[Мажарлар|Мажар]]|Азаматтығы={{Flagicon image|Flag of the Habsburg Monarchy.svg}}[[Аустрия Империясы]]{{Flagicon image|Civil ensign of Austria-Hungary (1869-1918).svg}}[[Аустрия-Мажарстан]]|Қайтыс болған жері=[[Карловы Вары]],[[Карловы Вары (ауданы)]],[[Аустрия-Мажарстан]]|Commons=Mihály Horváth|Мансабы=Тарихшы, Саясаткер, Діни қызметкер|Сурет=Horváth Mihály1867.jpg}} '''Михай Хорват''' ({{lang-hu|Mihaly Horvath}}; 20 қазан 1809, Сентеш - 19 тамыз 1878, Карловы Варлы) — мажар саясатккер, тарихшы. [[Мажарстан революциясы (1848–1849)|Мажарстан революциясына]] белсене қатысушы. [[1849]] жылдың қаңтарынан [[Дебрецен]]дегі мемлекеттің жиналыстың депутаты.1849 жылы маусым айынан Б.Семер үкіметінде дін және ағарту министрі. Хорваттың көптеген маңызды еңбектер жазды. ==Еңбектері== "Мажарстанның 1823 жылдан 1848 жылға дейінгі тарихының 25 жылы"(1867),"Венгрияның 1848-49 жылдардағы тәуелсіздік жолындағы күресінің тарихы"(1871-72).Хорват бұл еңбектерінде негізінен революцияға дейінгі және революциядан кейінгі Венгрияның саяси тарихын баяндайды<ref>Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 44 бет</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{commons-inline|Category:Mihály Horváth|Михай Хорват}} [[Санат:1878 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Мажарстан саясаткерлері]] [[Санат:Мажарстан тарихшылары]] mhd5mpbf8yjkg3pt3jlcbrjsrbnufth 3690624 3690623 2026-11-03T08:45:46Z 1nter pares 146705 «[[Санат:1878 жылы қайтыс болғандар|1878 жылы қайтыс болғандар]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3690624 wikitext text/x-wiki {{Тұлға|Есімі=Михай Хорват|Шынайы есімі={{lang-hu|Mihály Horváth}}|Туған күні=20.10.1809|Қайтыс болған күні=19.08.1878|Туған жері=[[Сентеш]], [[Чонград-Чанад (медье)|Чонград-Чанад]],[[Аустрия Империясы]]|Ұлты=[[Мажарлар|Мажар]]|Азаматтығы={{Flagicon image|Flag of the Habsburg Monarchy.svg}}[[Аустрия Империясы]]{{Flagicon image|Civil ensign of Austria-Hungary (1869-1918).svg}}[[Аустрия-Мажарстан]]|Қайтыс болған жері=[[Карловы Вары]],[[Карловы Вары (ауданы)]],[[Аустрия-Мажарстан]]|Commons=Mihály Horváth|Мансабы=Тарихшы, Саясаткер, Діни қызметкер|Сурет=Horváth Mihály1867.jpg}} '''Михай Хорват''' ({{lang-hu|Mihaly Horvath}}; 20 қазан 1809, Сентеш - 19 тамыз 1878, Карловы Варлы) — мажар саясатккер, тарихшы. [[Мажарстан революциясы (1848–1849)|Мажарстан революциясына]] белсене қатысушы. [[1849]] жылдың қаңтарынан [[Дебрецен]]дегі мемлекеттің жиналыстың депутаты.1849 жылы маусым айынан Б.Семер үкіметінде дін және ағарту министрі. Хорваттың көптеген маңызды еңбектер жазды. ==Еңбектері== "Мажарстанның 1823 жылдан 1848 жылға дейінгі тарихының 25 жылы"(1867),"Венгрияның 1848-49 жылдардағы тәуелсіздік жолындағы күресінің тарихы"(1871-72).Хорват бұл еңбектерінде негізінен революцияға дейінгі және революциядан кейінгі Венгрияның саяси тарихын баяндайды<ref>Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 44 бет</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{commons-inline|Category:Mihály Horváth|Михай Хорват}} [[Санат:Мажарстан саясаткерлері]] [[Санат:Мажарстан тарихшылары]] 9loznypvvvz4nk6k2gzib7fq76z4u75 3690626 3690624 2026-11-03T08:46:29Z 1nter pares 146705 /* Еңбектері */ 3690626 wikitext text/x-wiki {{Тұлға|Есімі=Михай Хорват|Шынайы есімі={{lang-hu|Mihály Horváth}}|Туған күні=20.10.1809|Қайтыс болған күні=19.08.1878|Туған жері=[[Сентеш]], [[Чонград-Чанад (медье)|Чонград-Чанад]],[[Аустрия Империясы]]|Ұлты=[[Мажарлар|Мажар]]|Азаматтығы={{Flagicon image|Flag of the Habsburg Monarchy.svg}}[[Аустрия Империясы]]{{Flagicon image|Civil ensign of Austria-Hungary (1869-1918).svg}}[[Аустрия-Мажарстан]]|Қайтыс болған жері=[[Карловы Вары]],[[Карловы Вары (ауданы)]],[[Аустрия-Мажарстан]]|Commons=Mihály Horváth|Мансабы=Тарихшы, Саясаткер, Діни қызметкер|Сурет=Horváth Mihály1867.jpg}} '''Михай Хорват''' ({{lang-hu|Mihaly Horvath}}; 20 қазан 1809, Сентеш - 19 тамыз 1878, Карловы Варлы) — мажар саясатккер, тарихшы. [[Мажарстан революциясы (1848–1849)|Мажарстан революциясына]] белсене қатысушы. [[1849]] жылдың қаңтарынан [[Дебрецен]]дегі мемлекеттің жиналыстың депутаты.1849 жылы маусым айынан Б.Семер үкіметінде дін және ағарту министрі. Хорваттың көптеген маңызды еңбектер жазды. == Еңбектері == «Мажарстанның 1823 жылдан 1848 жылға дейінгі тарихының 25 жылы» (1867), «Венгрияның 1848-49 жылдардағы тәуелсіздік жолындағы күресінің тарихы» (1871–1872). Хорват бұл еңбектерінде негізінен революцияға дейінгі және революциядан кейінгі Венгрияның саяси тарихын баяндайды.<ref>Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы, 12 том, 44 бет</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{commons-inline|Category:Mihály Horváth|Михай Хорват}} [[Санат:Мажарстан саясаткерлері]] [[Санат:Мажарстан тарихшылары]] fhkirih517ynf12j2x2vvz8g24uboe7 3690627 3690626 2026-11-03T08:46:44Z 1nter pares 146705 /* Еңбектері */ 3690627 wikitext text/x-wiki {{Тұлға|Есімі=Михай Хорват|Шынайы есімі={{lang-hu|Mihály Horváth}}|Туған күні=20.10.1809|Қайтыс болған күні=19.08.1878|Туған жері=[[Сентеш]], [[Чонград-Чанад (медье)|Чонград-Чанад]],[[Аустрия Империясы]]|Ұлты=[[Мажарлар|Мажар]]|Азаматтығы={{Flagicon image|Flag of the Habsburg Monarchy.svg}}[[Аустрия Империясы]]{{Flagicon image|Civil ensign of Austria-Hungary (1869-1918).svg}}[[Аустрия-Мажарстан]]|Қайтыс болған жері=[[Карловы Вары]],[[Карловы Вары (ауданы)]],[[Аустрия-Мажарстан]]|Commons=Mihály Horváth|Мансабы=Тарихшы, Саясаткер, Діни қызметкер|Сурет=Horváth Mihály1867.jpg}} '''Михай Хорват''' ({{lang-hu|Mihaly Horvath}}; 20 қазан 1809, Сентеш - 19 тамыз 1878, Карловы Варлы) — мажар саясатккер, тарихшы. [[Мажарстан революциясы (1848–1849)|Мажарстан революциясына]] белсене қатысушы. [[1849]] жылдың қаңтарынан [[Дебрецен]]дегі мемлекеттің жиналыстың депутаты.1849 жылы маусым айынан Б.Семер үкіметінде дін және ағарту министрі. Хорваттың көптеген маңызды еңбектер жазды. == Еңбектері == «Мажарстанның 1823 жылдан 1848 жылға дейінгі тарихының 25 жылы» (1867), «Венгрияның 1848–1849 жылдардағы тәуелсіздік жолындағы күресінің тарихы» (1871–1872). Хорват бұл еңбектерінде негізінен революцияға дейінгі және революциядан кейінгі Венгрияның саяси тарихын баяндайды.<ref>Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы, 12 том, 44 бет</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{commons-inline|Category:Mihály Horváth|Михай Хорват}} [[Санат:Мажарстан саясаткерлері]] [[Санат:Мажарстан тарихшылары]] kpmz93rdlx0wuhbh62uynd4x9ri8ie1 3690629 3690627 2026-11-03T08:47:20Z 1nter pares 146705 /* */ 3690629 wikitext text/x-wiki {{Тұлға|Есімі=Михай Хорват|Шынайы есімі={{lang-hu|Mihály Horváth}}|Туған күні=20.10.1809|Қайтыс болған күні=19.08.1878|Туған жері=[[Сентеш]], [[Чонград-Чанад (медье)|Чонград-Чанад]],[[Аустрия Империясы]]|Ұлты=[[Мажарлар|Мажар]]|Азаматтығы={{Flagicon image|Flag of the Habsburg Monarchy.svg}}[[Аустрия Империясы]]{{Flagicon image|Civil ensign of Austria-Hungary (1869-1918).svg}}[[Аустрия-Мажарстан]]|Қайтыс болған жері=[[Карловы Вары]],[[Карловы Вары (ауданы)]],[[Аустрия-Мажарстан]]|Commons=Mihály Horváth|Мансабы=Тарихшы, Саясаткер, Діни қызметкер|Сурет=Horváth Mihály1867.jpg}} '''Михай Хорват''' ({{lang-hu|Mihaly Horvath}}; 20 қазан 1809, Сентеш – 19 тамыз 1878, Карловы Варлы) — мажар саясаткері, тарихшы. [[Мажарстан революциясы (1848–1849)|Мажарстан революциясына]] белсене қатысушы. [[1849]] жылдың қаңтарынан [[Дебрецен]]дегі мемлекеттің жиналыстың депутаты.1849 жылы маусым айынан Б.Семер үкіметінде дін және ағарту министрі. Хорваттың көптеген маңызды еңбектер жазды. == Еңбектері == «Мажарстанның 1823 жылдан 1848 жылға дейінгі тарихының 25 жылы» (1867), «Венгрияның 1848–1849 жылдардағы тәуелсіздік жолындағы күресінің тарихы» (1871–1872). Хорват бұл еңбектерінде негізінен революцияға дейінгі және революциядан кейінгі Венгрияның саяси тарихын баяндайды.<ref>Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы, 12 том, 44 бет</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{commons-inline|Category:Mihály Horváth|Михай Хорват}} [[Санат:Мажарстан саясаткерлері]] [[Санат:Мажарстан тарихшылары]] 6b3hkpwyaov5sumq0d207jliztxwzd6 Көміртек топшасы 0 544548 3690440 3613222 2026-11-03T04:34:23Z Sewrax 187823 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */ 3690440 wikitext text/x-wiki [[File:Көміртек топшасы.png|thumb|Көміртек топшасы]] '''Көміртек топшасы''' Д.И.Менделеев периодтық жүйесінің 5 топтың негізгі топшасында көміртегі С, кремний Si, германий Ge, қалайы Sn, қорғасын Pb және жақында ашылған жасанды радиоактивті элемент флеровий Fl орналасқан. Көміртек топшасындағы элементтер қазіргі кезде пайдалы элементтер болып табылады. {| class="wikitable" <!-- cellspacing="0" border="1" cellpadding="5" --> ! Химиялық таңбасы !! C !! Si !! Ge !! Sn !! Pb |- !Зарядтық саны | 6 | 14 | 32 | 50 | 82 |- !Валент электрондары | 2s<sup>2</sup>2p<sup>2</sup> | 3s<sup>2</sup>3p<sup>2</sup> | 4s<sup>2</sup>4p<sup>2</sup> | 5s<sup>2</sup>5p<sup>2</sup> | 6s<sup>2</sup>6p<sup>2</sup> |- ! Атомның иондау энергиясы R → R<sup>3+</sup>, эB | 11,3 | 8,2 | 7,9 | 7,3 | 7,4 |- ! Салыстырмалы электртерістігі | 2,50 | 1,74 | 2,02 | 1,72 | 1,55 |- ! Тотықтандырудың дәрежесі | +4, +2, −4 | +4, +2, −4 | +4, −4 | +4, +2, −4 | +4, +2, −4 |- ! Атом радиусы, нм | 0,077 | 0,134 | 0,139 | 0,158 | 0,175 |} ==Көміртек == Көміртек С -адамзатқа көмір, күйе түрінде ерте заманнан белгілі. 1780 жылы А.Лавуазье көміртектің табиғатын зерттеді. Оған латынша «карбонеум» көмір деген атау 1827 жылы берілді. Бұл жер қыртысының 0,8 %-ын және атмосфераның 0,03 %-ын құрайды.Көміртегінің жалғыз элемент күйі де,басқа затпен қосылған күйі де пайдалы болып табылады. Гауһар, графит және көмір көміртегінің элементті түрлеріне жатады.Көміртегі литосферада минерал карбонаттары ретінде де кездеседі. Көміртек ағашты ауасыз ыдырату арқылы, органикалық заттардың көмірленуі нәтижесінде түзіледі. Көміртек II период, IV топтың негізгі топшасының элементі, реттік нөмірі 6. Оның ядросында 6 протон мен 6 нейтроны бар, электрондары да 6. Олар екі қабатқа былай бөлініп орналасады: 1s22s22р2. Гибридтенуге көміртек атомының төрт орбиталі (бір s және үш р) қатысады. Көміртек атомы үш түрлі болып: sp3,sp2,sp гибридтенеді. Көміртек бос күйінде алмаз, графит, карбин деп аталатын аллотропиялық күйлерінде кездеседі. Табиғи қосылыстары карбонаттар (СаСО3 • MgCО3 - доломит, СаСО3 -мәрмәр, MgCО3 - магнезит). Байланысқан күйде көмірде, мұнайда, табиғи газдарда кездеседі. Бос күйінде көміртек улы емес, ал оның қосылыстары CO - иіс газы, ССl4 - төрт хлорлы көміртек, CS3 — күкіртті көміртек улы заттар. Көміртегі қосылыстары күнделікті өмірде әр түрлі кәделерге жарайды. Крахмал, қант, мацлар, витаминдер және протеиндер секілді түрлі тамақ өнідері көміртегі қосылыстарынан тұрады. Қағаз, сабын, косметика, май, сырлар және [[Мақта (дақыл)|мақта]] мата, жүн мата, жібек ,зығыр, вискоза және нейлон секілді тоқыма өндіріс заттарының құрамында да көміртегі қосылыстары кездеседі. Көміртегі қосылыстары ағаш, көмір, алкоголь және жанармай секілді жағармайлардың да құрамында болады.Көміртегі қосылыстарын пайдаланатын басқа заттарға дәрілер мен заласыздандыру құралдары, бояулар, әтір сулар, улы заттар, жарылғыш заттар мен газдар жатады. == Кремний == Кремний Sі – элементтердің периодтық жүйесінің ІV тобындағы элемент. Тұрақты 3 изотопы – 28Sі, 29Sі және 30Sі бар. Жер қыртысындағымөлшері 29,5%. Табиғатта оттектен кейінгі көп тараған элемент. Кремнийді алғаш рет 1811 жылы Гей-Люссак пен Л.Ж. Тенар ашқан. 1824 – 1825 жылдары швед химигі Я.Берцелиус фторлы кремнийді калиймен тотықсыздандырып, ал 1865 жылы орыс ғалымы Н.Н. Бекетов төрт хлорлы кремний мен мырышты әрекеттестіріп жеке бөліп алған. Кремнийдің түсі күңгірт-сұр, шайырдай жылтыр, салмағы 2,32 г/м3, балқу t 1420С, қайнау t 2600С-қа жуық. Өнеркәсіпте Кремний кремнеземді қыздырып, кокспен тотықсыздандыру, ал таза кремний төрт хлорлы кремнийді мырыш буымен тотықсыздандыру арқылы алынады. Қыздырғанда сутектен басқа кез келген бейметалмен қосыла алады. Төменгі температурада инертті. Таза кремний темір, мыс, алюминий, қорғасын қорытпаларында қолданылады. Ол мұндай қорытпалардың қышқылдарға төзімді, мықты,электрлік және магниттік қасиеттерін арттырады. Кремний тау хрусталі немесе кварц (Si02) құрамында болады; ол (Si) қиын балқитын, металдық жылтыры бар, сұр түсті қатты зат. Оның каттылығы алмаздан төмендеу. Аморфты кремний коңыр түсті ұнтақ, реакцияға түсуі оңай зат. == Германий== [[File:Германий.jpg|thumb|Германий]]Германий Ge – элементтердің периодтық жүйесінің ІV тобындағы химиялық элемент. 1871 ж. орыс ғалымы Дмитрий Менделеев элементтердің периодтық жүйесіне сүйеніп, германийдің табиғатта бар екенін (экасилиций деп атаған) болжаған, кейін 1886 ж. немістің химик-ғалымы Клеменс Винклер аргиродит минералы құрамын химиялық талдау арқылы бұл элементті тауып, атын туған елі [[германия]] құрметіне қойған. Атомдық нөмірі 32, атомдық массасы 72,59 германий – морт сынғыш, күміс түсті кристалл зат, тығыздығы 5,35 г/см3, [[балқу температурасы]] 958,50С, қайнау температурасы 28500С болып келеді. 5 изотопы бар. Табиғатта жеке күйде кездеспейді. Оның негізгі минералдары: германит, аргиродит, рениерит, плюмбогерманит. Германийді өз минералдарынан және түсті металдарды өңдеу, көмірлерді жағу процесінде алуға болады. Ол үшін құрамында германий бар шикізаттарды әр түрлі жолдармен концентратқа айналдырады. Германий – өте тұрақты элемент, қыздырса ауада қос тотық қабыршағымен қапталады, галогендермен, күкіртпен әрекеттеседі. Су, сілті, қышқылмен әрекеттеспейді, тек азот қышқылы оны тотықтырып германий оксидіне (GeO2) айналдырады. Германий шалаөткізгіш болғандықтан радио, электр техникасында кең қолданылады, сондай-ақ арнаулы құймалар жасауда пайдаланылады. Таза германий монокристалл түрінде вакуумда алынады. == Қалайы == Қалайы Sn – элементтердің периодтық жүйесінің ІV-тобындағы химиялық элемент, атомдық нөмірі 50, атомдық массасы 118,69. Қалайы күміс түсті ақ, жұмсақ, иілгіш металл. Балқу t 231,91°С, қайнау t 2240°С. Табиғатта массалық сандары 112, 114 – 120, 122, 124 болатын 10 тұрақты изотопы бар. Жасанды жолмен көптеген радиоактивті изотопы алынған. Жер қыртысындағы салмақ мөлшері 8.10-3%. Қалайы қоршаған орта температурасына байланысты үш түрлі кристалдық модификацияда (түр өзгешелігінде) кездеседі: 1. кубтық (14°С-қа дейін) – тығыздығы 5,846 г/см3 болатын α - Sn (сұр қалайы); 2. тетрагональдік (173°С-қа дейін) – тығыздығы 7,295 г/см3 β - Sn (ақ қалайы); 3. ромбылық (231,84°С-қа дейін) – тығыздығы 6,52 – 6,56 г/см3 γ - Sn. Қалайы б.з-дан 6000 жылы бұрын белгілі болған. Оны өте ерте кезден-ақ әсемдік бұйымдар жасауда пайдаланған. Қалыпты жағдайда химиялық әсерге төзімді келеді, дымқыл ауада, суда өзгермейді, оның сыртында түзілген жұқа берік қабат Қалайыны одан әрі тотығудан қорғайды. Табиғатта негізінен қосылыс күйінде кездеседі. Маңызды өндірістік минералдары: касситерит, станнин. Өнеркәсіпте қалайыны жоғары температурада қалайылы-тасты (касситерит) көмірмен тотықсыздандыру арқылы алады: SnO2+C=Sn+CO2. Қалайы сұйытылған қышқылдарда баяу, ал концентрлі күкірт және азот қышқылдарында тез ериді. Қалайы көптеген құймалардың құрамына кіреді. Әсіресе қалайының, мыспен құймасы – қола өнеркәсібі мен техникада және әсемдік заттар жасауда кеңінен қолданылады. Балқыған қалайыға темір қаңылтырды батырып алса, оған қалайы жақсы жұғады. Қалайы жалатқан темір тотықпайды. Сондықтан оны кей жағдайларда темір қаңылтырларды қаптауда қолданады. Ол «ақ қаңылтыр» деп аталады. Қазіргі кезде дүние жүзінде өндірілетін барлық қалайының жартысына жуығы ақ қаңылтыр жасауға жұмсалады. Ақ қаңылтырдан консерві қалбырлары жасалады. Кәдімгі ақ түсті қалайы 14°С-тан төменгі температурада сұр қалайыға айналып, ұнтақ күйге көшеді. Мұны “қалайының оба ауруы” деп атайды. Қалайы біздің заманымыздан 6000 ж. бұрын белгілі болған, өте ерте кезден-ақ әсемдік бұйымдар жасауда пайдаланылған. Ол қалыпты жағдайда химиялық әсерге төзімді келеді, дымқыл ауада, суда өзгермейді, оның сыртында түзілген жаңа берік қабат қалайыны одан әрі тотығудан қорғайды. Қалайы табиғатта, негізінен, қосылыс күйінде кездеседі. Маңызды өндірістік минералдары: касситерит, станнин. Өнеркәсіпте қалайыны жоғары температурада қалайылы тасты (касситерит) көмірмен тотықсыздандыру арқылы алады: SnO2+ C = Sn +CO2. Қалайы сұйытылған қышқылдарда баяу, ал концентрлі күкірт және азот қышқылдарында тез ериді, көптеген құймалардың құрамына кіреді. Әсіресе, қалайының мыспен құймасы – қола өнеркәсібі мен техникада және әсемдік заттар жасауда кеңінен қолданылады. Балқыған қалайыға темір қаңылтырды батырып алса, оған қалайы жақсы жұғады. Қалайы жалатқан темір тотықпайды. Сондықтан қалайы кей жағдайларда темір қаңылтырларды қаптауда қолданылады. Ол “ақ қаңылтыр” деп аталады. Қазіргі кезде дүние жүзінде өндірілетін барлық қалайының жартысына жуығы ақ қаңылтыр жасауға жұмсалады. Ақ қаңылтырдан консерві қалбырлары жасалады. == Қорғасын == Қорғасын Pb – элементтердің периодты жүйесінің IV-тобындағы химиялық элемент, асыл металдардың бірі. Реттік нөмірі 82, атом массасы 207, 2. Қорғасын өте ерте заманнан белгілі, одан жасалған тиын ақша, медальондар ертедегі Египет қазбаларынан көп табылған. Жер қыртысындағы мөлшері 1.6 07 %, ол жеке күйінде кездеседі. Ең маңызды кені- галенит- қорғасын жылтыры PbS; Қазақстандағы кендері Оңтүстік және Шығыс Қазақстанда және Қарағанды облысында. Қорғасын бос күйінде көкшіл-сұр түсті жұмсақ және ауыр металл, оңай балқиды. Қорғасынды өндіру үшін, оның рудасын алдымен байытады, одан шыққан концентратта 40-78% қорғасын болады. Концентраттағы қорғасын көбіне полиметаллургия әдісімен алынады. Қорғасын-өнеркәсіп пен техникада кең пайдаланылатын түсті металл. Ол атмосферада коррозия және қышқылдар әсеріне төзімді болғандықтан, химиялык аппапатуралар (әсіресе, [[күкірт қышқылы]] өндірісінде) және кабель, оқ, бытыра дайындауда, радиоактив сәулелерінен қорғануда, медицинада кең қолданады. == Флеровий == Флеро́вий Fl- қазіргі уақытта тек жартылай ыдырау арқылы алуға болатын элементтердің бірі. Сол үшін бұл элемент туралы тек болжамдар ғана жазылады. Балқу температурасы 67 °C, қайнау температурасы 140°C. Флеровий жеңіл балқитын металдардың ортасында 8 орында, ал жеңіл қанатын металдардан коперницийдан кейінгі 2 орында болады деп күтіледі. Зерттеу барысында бұл элемент тығыздығы және сырт келбеті жағынан қорғасынға ұқсас екені болжап айтылды. Алайда, кейбір зерттеулер кезінде бұл элемент көміртек топшасына емес инертті газдар топшасына жатады деп болжанған. Себебі оның валент электрондары толық 7p2<sub>1/2</sub>. == Әдебиет == # Химия: ҰБТ-ға дайындық оқулық-тесті / Ж. Асан, Ж. Ибраева, Қ. Қоржынбаева — Алматы: Шың-кітап, 2013. -123 б. # Самсонов. Г.В. Силициды и их использование в технике. — Киев, Изд-во АН УССР, 1959. — 204 с. # Химия: Усманова М.Б., Сақариянова Қ.Н. Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық, 2-басылымы, өңделген, толықтырылған. - Алматы: Атамұра, 2009. - 288 бет. # Популярная библиотека химических элементов, М., 1977; Лебедев Ю.А., Второе дыхание марафонца, М., 1990. 5h309235x80r60detryqd667tryk55c 3690473 3690440 2026-11-03T05:37:29Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Sewrax|Sewrax]] ([[User talk:Sewrax|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3613222 wikitext text/x-wiki [[File:Көміртек топшасы.png|thumb|Көміртек топшасы]] '''Көміртек топшасы''' Д.И.Менделеев периодтық жүйесінің 5 топтың негізгі топшасында көміртегі С, кремний Si, германий Ge, қалайы Sn, қорғасын Pb және жақында ашылған жасанды радиоактивті элемент флеровий Fl орналасқан. Көміртек топшасындағы элементтер қазіргі кезде пайдалы элементтер болып табылады. {| class="wikitable" <!-- cellspacing="0" border="1" cellpadding="5" --> ! Химиялық таңбасы !! C !! Si !! Ge !! Sn !! Pb |- !Зарядтық саны | 6 | 14 | 32 | 50 | 82 |- !Валент электрондары | 2s<sup>2</sup>2p<sup>2</sup> | 3s<sup>2</sup>3p<sup>2</sup> | 4s<sup>2</sup>4p<sup>2</sup> | 5s<sup>2</sup>5p<sup>2</sup> | 6s<sup>2</sup>6p<sup>2</sup> |- ! Атомның иондау энергиясы R → R<sup>3+</sup>, эB | 11,3 | 8,2 | 7,9 | 7,3 | 7,4 |- ! Салыстырмалы электртерістігі | 2,50 | 1,74 | 2,02 | 1,72 | 1,55 |- ! Тотықтандырудың дәрежесі | +4, +2, −4 | +4, +2, −4 | +4, −4 | +4, +2, −4 | +4, +2, −4 |- ! Атом радиусы, нм | 0,077 | 0,134 | 0,139 | 0,158 | 0,175 |} ==Көміртек == Көміртек С -адамзатқа көмір, күйе түрінде ерте заманнан белгілі. 1780 жылы А.Лавуазье көміртектің табиғатын зерттеді. Оған латынша «карбонеум» көмір деген атау 1827 жылы берілді. Бұл жер қыртысының 0,8 %-ын және атмосфераның 0,03 %-ын құрайды.Көміртегінің жалғыз элемент күйі де,басқа затпен қосылған күйі де пайдалы болып табылады. Гауһар, графит және көмір көміртегінің элементті түрлеріне жатады.Көміртегі литосферада минерал карбонаттары ретінде де кездеседі. Көміртек ағашты ауасыз ыдырату арқылы, органикалық заттардың көмірленуі нәтижесінде түзіледі. Көміртек II период, IV топтың негізгі топшасының элементі, реттік нөмірі 6. Оның ядросында 6 протон мен 6 нейтроны бар, электрондары да 6. Олар екі қабатқа былай бөлініп орналасады: 1s22s22р2. Гибридтенуге көміртек атомының төрт орбиталі (бір s және үш р) қатысады. Көміртек атомы үш түрлі болып: sp3,sp2,sp гибридтенеді. Көміртек бос күйінде алмаз, графит, карбин деп аталатын аллотропиялық күйлерінде кездеседі. Табиғи қосылыстары карбонаттар (СаСО3 • MgCО3 - доломит, СаСО3 -мәрмәр, MgCО3 - магнезит). Байланысқан күйде көмірде, мұнайда, табиғи газдарда кездеседі. Бос күйінде көміртек улы емес, ал оның қосылыстары CO - иіс газы, ССl4 - төрт хлорлы көміртек, CS3 — күкіртті көміртек улы заттар. Көміртегі қосылыстары күнделікті өмірде әр түрлі кәделерге жарайды. Крахмал, қант, мацлар, витаминдер және протеиндер секілді түрлі тамақ өнідері көміртегі қосылыстарынан тұрады. Қағаз, сабын, косметика, май, сырлар және [[Мақта (дақыл)|мақта]] мата, жүн мата, жібек ,зығыр, вискоза және нейлон секілді тоқыма өндіріс заттарының құрамында да көміртегі қосылыстары кездеседі. Көміртегі қосылыстары ағаш, көмір, алкоголь және жанармай секілді жағармайлардың да құрамында болады.Көміртегі қосылыстарын пайдаланатын басқа заттарға дәрілер мен заласыздандыру құралдары, бояулар, әтір сулар, улы заттар, жарылғыш заттар мен газдар жатады. == Кремний == Кремний Sі – элементтердің периодтық жүйесінің ІV тобындағы элемент. Тұрақты 3 изотопы – 28Sі, 29Sі және 30Sі бар. Жер қыртысындағымөлшері 29,5%. Табиғатта оттектен кейінгі көп тараған элемент. Кремнийді алғаш рет 1811 жылы Гей-Люссак пен Л.Ж. Тенар ашқан. 1824 – 1825 жылдары швед химигі Я.Берцелиус фторлы кремнийді калиймен тотықсыздандырып, ал 1865 жылы орыс ғалымы Н.Н. Бекетов төрт хлорлы кремний мен мырышты әрекеттестіріп жеке бөліп алған. Кремнийдің түсі күңгірт-сұр, шайырдай жылтыр, салмағы 2,32 г/м3, балқу t 1420С, қайнау t 2600С-қа жуық. Өнеркәсіпте Кремний кремнеземді қыздырып, кокспен тотықсыздандыру, ал таза кремний төрт хлорлы кремнийді мырыш буымен тотықсыздандыру арқылы алынады. Қыздырғанда сутектен басқа кез келген бейметалмен қосыла алады. Төменгі температурада инертті. Таза кремний темір, мыс, алюминий, қорғасын қорытпаларында қолданылады. Ол мұндай қорытпалардың қышқылдарға төзімді, мықты,электрлік және магниттік қасиеттерін арттырады. Кремний тау хрусталі немесе кварц (Si02) құрамында болады; ол (Si) қиын балқитын, металдық жылтыры бар, сұр түсті қатты зат. Оның каттылығы алмаздан төмендеу. Аморфты кремний коңыр түсті ұнтақ, реакцияға түсуі оңай зат. == Германий== [[File:Германий.jpg|thumb|Германий]]Германий Ge – элементтердің периодтық жүйесінің ІV тобындағы химиялық элемент. 1871 ж. орыс ғалымы Дмитрий Менделеев элементтердің периодтық жүйесіне сүйеніп, германийдің табиғатта бар екенін (экасилиций деп атаған) болжаған, кейін 1886 ж. немістің химик-ғалымы Клеменс Винклер аргиродит минералы құрамын химиялық талдау арқылы бұл элементті тауып, атын туған елі [[германия]] құрметіне қойған. Атомдық нөмірі 32, атомдық массасы 72,59 германий – морт сынғыш, күміс түсті кристалл зат, тығыздығы 5,35 г/см3, балқу температурасы 958,50С, қайнау температурасы 28500С болып келеді. 5 изотопы бар. Табиғатта жеке күйде кездеспейді. Оның негізгі минералдары: германит, аргиродит, рениерит, плюмбогерманит. Германийді өз минералдарынан және түсті металдарды өңдеу, көмірлерді жағу процесінде алуға болады. Ол үшін құрамында германий бар шикізаттарды әр түрлі жолдармен концентратқа айналдырады. Германий – өте тұрақты элемент, қыздырса ауада қос тотық қабыршағымен қапталады, галогендермен, күкіртпен әрекеттеседі. Су, сілті, қышқылмен әрекеттеспейді, тек азот қышқылы оны тотықтырып германий оксидіне (GeO2) айналдырады. Германий шалаөткізгіш болғандықтан радио, электр техникасында кең қолданылады, сондай-ақ арнаулы құймалар жасауда пайдаланылады. Таза германий монокристалл түрінде вакуумда алынады. == Қалайы == Қалайы Sn – элементтердің периодтық жүйесінің ІV-тобындағы химиялық элемент, атомдық нөмірі 50, атомдық массасы 118,69. Қалайы күміс түсті ақ, жұмсақ, иілгіш металл. Балқу t 231,91°С, қайнау t 2240°С. Табиғатта массалық сандары 112, 114 – 120, 122, 124 болатын 10 тұрақты изотопы бар. Жасанды жолмен көптеген радиоактивті изотопы алынған. Жер қыртысындағы салмақ мөлшері 8.10-3%. Қалайы қоршаған орта температурасына байланысты үш түрлі кристалдық модификацияда (түр өзгешелігінде) кездеседі: 1. кубтық (14°С-қа дейін) – тығыздығы 5,846 г/см3 болатын α - Sn (сұр қалайы); 2. тетрагональдік (173°С-қа дейін) – тығыздығы 7,295 г/см3 β - Sn (ақ қалайы); 3. ромбылық (231,84°С-қа дейін) – тығыздығы 6,52 – 6,56 г/см3 γ - Sn. Қалайы б.з-дан 6000 жылы бұрын белгілі болған. Оны өте ерте кезден-ақ әсемдік бұйымдар жасауда пайдаланған. Қалыпты жағдайда химиялық әсерге төзімді келеді, дымқыл ауада, суда өзгермейді, оның сыртында түзілген жұқа берік қабат Қалайыны одан әрі тотығудан қорғайды. Табиғатта негізінен қосылыс күйінде кездеседі. Маңызды өндірістік минералдары: касситерит, станнин. Өнеркәсіпте қалайыны жоғары температурада қалайылы-тасты (касситерит) көмірмен тотықсыздандыру арқылы алады: SnO2+C=Sn+CO2. Қалайы сұйытылған қышқылдарда баяу, ал концентрлі күкірт және азот қышқылдарында тез ериді. Қалайы көптеген құймалардың құрамына кіреді. Әсіресе қалайының, мыспен құймасы – қола өнеркәсібі мен техникада және әсемдік заттар жасауда кеңінен қолданылады. Балқыған қалайыға темір қаңылтырды батырып алса, оған қалайы жақсы жұғады. Қалайы жалатқан темір тотықпайды. Сондықтан оны кей жағдайларда темір қаңылтырларды қаптауда қолданады. Ол «ақ қаңылтыр» деп аталады. Қазіргі кезде дүние жүзінде өндірілетін барлық қалайының жартысына жуығы ақ қаңылтыр жасауға жұмсалады. Ақ қаңылтырдан консерві қалбырлары жасалады. Кәдімгі ақ түсті қалайы 14°С-тан төменгі температурада сұр қалайыға айналып, ұнтақ күйге көшеді. Мұны “қалайының оба ауруы” деп атайды. Қалайы біздің заманымыздан 6000 ж. бұрын белгілі болған, өте ерте кезден-ақ әсемдік бұйымдар жасауда пайдаланылған. Ол қалыпты жағдайда химиялық әсерге төзімді келеді, дымқыл ауада, суда өзгермейді, оның сыртында түзілген жаңа берік қабат қалайыны одан әрі тотығудан қорғайды. Қалайы табиғатта, негізінен, қосылыс күйінде кездеседі. Маңызды өндірістік минералдары: касситерит, станнин. Өнеркәсіпте қалайыны жоғары температурада қалайылы тасты (касситерит) көмірмен тотықсыздандыру арқылы алады: SnO2+ C = Sn +CO2. Қалайы сұйытылған қышқылдарда баяу, ал концентрлі күкірт және азот қышқылдарында тез ериді, көптеген құймалардың құрамына кіреді. Әсіресе, қалайының мыспен құймасы – қола өнеркәсібі мен техникада және әсемдік заттар жасауда кеңінен қолданылады. Балқыған қалайыға темір қаңылтырды батырып алса, оған қалайы жақсы жұғады. Қалайы жалатқан темір тотықпайды. Сондықтан қалайы кей жағдайларда темір қаңылтырларды қаптауда қолданылады. Ол “ақ қаңылтыр” деп аталады. Қазіргі кезде дүние жүзінде өндірілетін барлық қалайының жартысына жуығы ақ қаңылтыр жасауға жұмсалады. Ақ қаңылтырдан консерві қалбырлары жасалады. == Қорғасын == Қорғасын Pb – элементтердің периодты жүйесінің IV-тобындағы химиялық элемент, асыл металдардың бірі. Реттік нөмірі 82, атом массасы 207, 2. Қорғасын өте ерте заманнан белгілі, одан жасалған тиын ақша, медальондар ертедегі Египет қазбаларынан көп табылған. Жер қыртысындағы мөлшері 1.6 07 %, ол жеке күйінде кездеседі. Ең маңызды кені- галенит- қорғасын жылтыры PbS; Қазақстандағы кендері Оңтүстік және Шығыс Қазақстанда және Қарағанды облысында. Қорғасын бос күйінде көкшіл-сұр түсті жұмсақ және ауыр металл, оңай балқиды. Қорғасынды өндіру үшін, оның рудасын алдымен байытады, одан шыққан концентратта 40-78% қорғасын болады. Концентраттағы қорғасын көбіне полиметаллургия әдісімен алынады. Қорғасын-өнеркәсіп пен техникада кең пайдаланылатын түсті металл. Ол атмосферада коррозия және қышқылдар әсеріне төзімді болғандықтан, химиялык аппапатуралар (әсіресе, күкірт қышқылы өндірісінде) және кабель, оқ, бытыра дайындауда, радиоактив сәулелерінен қорғануда, медицинада кең қолданады. == Флеровий == Флеро́вий Fl- қазіргі уақытта тек жартылай ыдырау арқылы алуға болатын элементтердің бірі. Сол үшін бұл элемент туралы тек болжамдар ғана жазылады. Балқу температурасы 67 °C, қайнау температурасы 140°C. Флеровий жеңіл балқитын металдардың ортасында 8 орында, ал жеңіл қанатын металдардан коперницийдан кейінгі 2 орында болады деп күтіледі. Зерттеу барысында бұл элемент тығыздығы және сырт келбеті жағынан қорғасынға ұқсас екені болжап айтылды. Алайда, кейбір зерттеулер кезінде бұл элемент көміртек топшасына емес инертті газдар топшасына жатады деп болжанған. Себебі оның валент электрондары толық 7p2<sub>1/2</sub>. == Әдебиет == # Химия: ҰБТ-ға дайындық оқулық-тесті / Ж. Асан, Ж. Ибраева, Қ. Қоржынбаева — Алматы: Шың-кітап, 2013. -123 б. # Самсонов. Г.В. Силициды и их использование в технике. — Киев, Изд-во АН УССР, 1959. — 204 с. # Химия: Усманова М.Б., Сақариянова Қ.Н. Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық, 2-басылымы, өңделген, толықтырылған. - Алматы: Атамұра, 2009. - 288 бет. # Популярная библиотека химических элементов, М., 1977; Лебедев Ю.А., Второе дыхание марафонца, М., 1990. ipllkiyg2se0fgvsx47vy89wfwi092l Qazaq Air 0 546795 3690422 3629924 2026-11-03T04:19:53Z Sewrax 187823 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 3690422 wikitext text/x-wiki {{Әуе компаниясы | әуе компания = QAZAQ AIR<br /><small>Vietjet Qazaqstan</small> | сурет = Vietjet Qazaqstan logo.svg | сурет өлшемі = 230px | ИАТА = IQ | ИКАО = QAZ | шақыру белгісі = SAMRUK | құрылды = 1 сәуір 2015<ref name="vjq-about">{{Cite web | url = https://vietjetqazaqstan.kz/en/about-us | title = About Us | publisher = Vietjet Qazaqstan | accessdate = 2026-05-19 }}</ref> | қызметін бастады = 27 тамыз 2015<ref name="vjq-about" /> | қызметін аяқтады = | хабтар = Нұрсұлтан Назарбаев атындағы халықаралық әуежай | екінші дәрежелі хабтар = | негізгі бағыттар = | негізгі көлік = | lounge = | альянс = | тәуелді компаниялар = | әуе паркі = 5<ref name="sk-qazaqair-sale-2024">{{Cite web | url = https://sk.kz/press-center/news/77957/?lang=ru | title = АО «Самрук-Қазына» объявляет о подписании договора купли-продажи акций АО «QAZAQ AIR» с консорциумом инвесторов | publisher = Самұрық-Қазына | accessdate = 2026-05-19 }}</ref> | ұшу бағыттары = | бас компаниясы = «Самұрық-Қазына» АҚ — 49%<br />Central Asia Aviation Holdings Limited — 49%<br />Kazasia Holdings Limited — 2%<ref name="vjq-about" /> | компания ұраны = | штаб-пәтері = Астана, Қазақстан | басшылары = Әділбек Умралиев, басқарма төрағасы<ref name="umraliev-2025">{{Cite web | url = https://kapital.kz/economic/141183/adilbek-umraliev-stal-predsedatelem-pravleniya-qazaq-air.html | title = Адилбек Умралиев стал председателем правления Qazaq Air | publisher = Капитал | date = 2025-10-03 | accessdate = 2026-05-19 }}</ref> | сайты = [https://vietjetqazaqstan.kz/ vietjetqazaqstan.kz] }} '''QAZAQ AIR''' (заңды атауы — '''«QAZAQ AIR» АҚ'''; 2025 жылдан бастап '''Vietjet Qazaqstan''' тауар белгісімен жұмыс істейді<ref name="vjq-brand">{{Cite web | url = https://vietjetqazaqstan.kz/ru/news/first-passengers-depart-on-the-new-direct-flight-from-astana-to-bishkek | title = Первые пассажиры отправились новым прямым рейсом из Астаны в Бишкек | publisher = Vietjet Qazaqstan | accessdate = 2026-05-19 }}</ref>) — қазақстандық әуе компаниясы. Компания Астанада орналасқан және [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] атындағы халықаралық әуежайды негізгі базасы ретінде пайдаланады. Ол ішкі және халықаралық тұрақты рейстерді, сондай-ақ мемлекеттік бағдарлама аясындағы субсидияланатын бағыттарды орындайды.<ref name="route-network-2026">{{Cite web | url = https://vietjetqazaqstan.kz/ru/destinations | title = Направления | publisher = Vietjet Qazaqstan | accessdate = 2026-05-19 }}</ref> Әуе компаниясы 2015 жылы «[[Самұрық-Қазына]]<nowiki/>» қорының бастамасымен құрылды.<ref name="vjq-about" /> 2025 жылы компанияны жекешелендіру аяқталды: QAZAQ AIR акционерлері «Самұрық-Қазына» АҚ (49%), Central Asia Aviation Holdings Limited (49%) және Kazasia Holdings Limited (2%) болды.<ref name="vjq-about" /> Central Asia Aviation Holdings Limited Вьетнамның Sovico Group тобына кіреді.<ref name="vjq-about" /> == Тарихы == === 2015–2018 === 2015 жылғы сәуірде «Самұрық-Қазына» ұлттық әл-ауқат қоры «Qazaq Air» АҚ-ны еншілес компания ретінде құрды.<ref>{{Cite web | url = https://kapital.kz/economic/43988/qazaq-air-rasshiryaet-set-regionalnyh-marshrutov.html | title = Qazaq Air расширяет сеть региональных маршрутов | publisher = Капитал | date = 2015-09-25 | accessdate = 2017-08-31 | archive-date = 2015-10-31 | archive-url = https://web.archive.org/web/20151031094317/http://kapital.kz/economic/43988/qazaq-air-rasshiryaet-set-regionalnyh-marshrutov.html | url-status = live }}</ref> Әуе компаниясы 2015 жылғы 6 шілдеде Астанада таныстырылды.<ref>{{Cite web | url = https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/prezentovana-aviakompaniya-Qazaq-Air-277298/ | title = Презентована авиакомпания Qazaq Air | publisher = Tengri News | date = 2015-07-06 | accessdate = 2017-08-31 | archive-date = 2017-08-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170829033058/https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/prezentovana-aviakompaniya-Qazaq-Air-277298/ | url-status = live }}</ref><ref>{{Cite web | url = http://tengrinews.kz/kazakhstan_news/kak-vyiglyadyat-samoletyi-Qazaq-Air-277302/ | title = Как выглядят самолеты Qazaq Air | publisher = Tengri News | date = 2015-07-06 | accessdate = 2017-08-31 | archive-date = 2017-08-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170828230859/https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/kak-vyiglyadyat-samoletyi-Qazaq-Air-277302/ | url-status = live }}</ref><ref>{{Cite web | url = https://www.zakon.kz/4726009-v-astane-prezentovali-novuju.html | title = В Астане презентовали новую авиакомпанию Qazaq Air | publisher = Zakon.kz | date = 2015-07-06 | accessdate = 2017-08-31 | archive-date = 2017-08-31 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170831173320/https://www.zakon.kz/4726009-v-astane-prezentovali-novuju.html | url-status = live }}</ref> Алғашқы тұрақты жолаушы рейсі 2015 жылғы 27 тамызда Алматы — Астана бағыты бойынша орындалды.<ref>{{Cite web | url = http://informburo.kz/novosti/samolet-qazaq-air-sovershil-pervyy-kommercheskiy-reys-11109.html | title = Qazaq air совершила первый коммерческий рейс | author = Алина Есеналина, Бахтияр Даркеев | publisher = Информбюро | date = 2015-08-28 | accessdate = 2017-08-31 | archive-date = 2017-08-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170829033934/https://informburo.kz/novosti/samolet-qazaq-air-sovershil-pervyy-kommercheskiy-reys-11109.html | url-status = live }}</ref> Алғашқы бес күн ішінде әуе компаниясының қызметін 900-ден астам жолаушы пайдаланды,<ref>{{Cite web | url = http://www.inform.kz/rus/article/2813326 | title = За 5 дней услугами Qazaq Air воспользовались более 900 пассажиров | publisher = Казинформ | date = 2015-09-01 | accessdate = 2017-08-31 | archive-date = 2016-03-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160304131714/http://www.inform.kz/rus/article/2813326 | url-status = live }}</ref> ал 2015 жылғы 21 қазанға қарай тасымалданған жолаушылар саны 10 мыңнан асты.<ref>{{Cite web | url = http://www.inform.kz/ru/cherez-neskol-ko-let-kazahstancy-stanut-bol-she-letat-schitayut-v-qazaq-air_a2830600 | title = Через несколько лет казахстанцы станут больше летать, считают в «Qazaq Air» | publisher = Казинформ | date = 2015-10-21 | accessdate = 2017-08-31 | archive-date = 2017-08-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170828233352/http://www.inform.kz/ru/cherez-neskol-ko-let-kazahstancy-stanut-bol-she-letat-schitayut-v-qazaq-air_a2830600 | url-status = live }}</ref> 2017 жылы компания алғаш рет халықаралық рейс орындады: чартерлік бағдарлама аясында Алматыдан Қырғызстандағы Тамшы ауылындағы Ыстықкөл әуежайына ұшулар басталды.<ref>{{Cite web | url = https://forbes.kz/finances/markets/qazaq_air_zapuskaet_mejdunarodnyie_reysyi | title = Qazaq Air запускает первый международный рейс | publisher = Forbes Kazakhstan | date = 2017-07-28 | accessdate = 2017-08-31 | archive-date = 2017-08-31 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170831214619/https://forbes.kz/finances/markets/qazaq_air_zapuskaet_mejdunarodnyie_reysyi | url-status = live }}</ref> Сол жылы 250 мыңнан астам жолаушы тасымалданып, бұл 2016 жылмен салыстырғанда 53,6%-ға көп болды.<ref>{{Cite web | url = https://forbes.kz/news/2018/01/09/newsid_163335 | title = QAZAQ AIR подвела итоги своей деятельности в 2017 | publisher = Forbes Kazakhstan | date = 2018-01-09 | accessdate = 2018-03-06 | archive-date = 2018-03-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180307022620/https://forbes.kz/news/2018/01/09/newsid_163335 | url-status = live }}</ref> 2018 жылғы қарашада Qazaq Air IATA-ның IOSA (IATA Operational Safety Audit) қауіпсіздік аудитінен өтіп, IOSA сертификатын алған Қазақстандағы үшінші әуе тасымалдаушы болды.<ref>{{Cite web | url = http://www.ato.ru/content/audit-iosa-proshel-tretiy-aviaperevozchik-kazahstana | title = Аудит IOSA прошёл третий авиаперевозчик Казахстана | publisher = ATO.ru | accessdate = 2019-01-07 | archive-date = 2019-01-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190107073617/http://www.ato.ru/content/audit-iosa-proshel-tretiy-aviaperevozchik-kazahstana | url-status = live }}</ref> Компанияның жылдық есебіне сәйкес, 2018 жылы Qazaq Air 307 мың жолаушы тасымалдап, 5451 рейс орындады, ал маршруттық желі Қазақстанның 12 қаласын байланыстыратын 14 бағыттан тұрды.<ref name="qazaqair-2018-report">{{Cite web | url = https://media.vietjetqazaqstan.kz/vjq-media/about_us/documents/QA_AIR_2018-ru.pdf | title = Годовой отчёт 2018 | publisher = QAZAQ AIR | accessdate = 2026-05-19 }}</ref> === 2019–2023 === 2019 жылдың алғашқы жартыжылдығының қорытындысы бойынша, әуе компаниясы операциялық қызметі басталғаннан бері 920 мыңнан астам жолаушы тасымалдағанын хабарлады.<ref>{{Cite web | url = https://inbusiness.kz/ru/last/qazaq-air-v-i-polugodii-uvelichila-passazhiropotok-na-16 | title = Qazaq Air в первом полугодии увеличила пассажиропоток на 16% | publisher = inbusiness.kz | accessdate = 2019-07-30 | archive-date = 2019-07-30 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190730091618/https://inbusiness.kz/ru/last/qazaq-air-v-i-polugodii-uvelichila-passazhiropotok-na-16 | url-status = live }}</ref> 2019 жылғы шілдеде Qazaq Air IATA-ның 293-мүшесі болды.<ref>{{Cite web | url = http://www.ato.ru/content/aviakompaniya-qazaq-air-proshla-sertifikaciyu-iata | title = Авиакомпания Qazaq Air прошла сертификацию IATA | publisher = ATO.ru | date = 2019-07-17 | accessdate = 2019-07-30 | archive-date = 2019-07-30 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190730091624/http://www.ato.ru/content/aviakompaniya-qazaq-air-proshla-sertifikaciyu-iata | url-status = live }}</ref> 2019 жылғы қарашада компания IOSA стандартына сәйкестік бойынша екінші аудиттен сәтті өтіп, IOSA сертификатының қолданылу мерзімі 2021 жылғы қарашаға дейін ұзартылды.<ref>{{Cite web | url = http://www.ato.ru/press-releases/qazaq-air-podtverdila-sootvetstvie-mezhdunarodnym-standartam-iosa | title = Qazaq Air подтвердила соответствие международным стандартам IOSA | publisher = ATO.ru | date = 2019-12-04 | accessdate = 2020-04-14 | archive-date = 2019-12-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191207154606/http://www.ato.ru/press-releases/qazaq-air-podtverdila-sootvetstvie-mezhdunarodnym-standartam-iosa | url-status = live }}</ref> 2023 жылы «Самұрық-Қазына» Qazaq Air-ді жекешелендіру үдерісін бастады. ''The Tenge'' басылымының мәліметінше, компанияны 2023 жылдың екінші жартысында сату жоспарланғанымен, конкурс өтпеді деп танылып, сату мерзімі 2024 жылға ауыстырылды. Басылымда сатып алуға Вьетнамның SOVICO Group холдингі қызығушылық танытқаны да айтылды.<ref name="the-tenge-privatization-2024">{{Cite web | url = https://the-tenge.kz/articles/prodazhu-qazaq-air-perenesli-na-2024-god | title = Продажу Qazaq Air перенесли на 2024 год | publisher = The Tenge | accessdate = 2026-05-19 }}</ref> === 2024–2026 === 2024 жылғы 24 желтоқсанда «Самұрық-Қазына» Qazaq Air акцияларын Central Asia Aviation Holdings Limited және Kazasia Holdings Limited кірген инвесторлар консорциумына сату туралы шартқа қол қойды; келісім Қазақстан Үкіметінің №1130 қаулысы қабылданғаннан кейін 2024 жылғы 27 желтоқсанда күшіне енді.<ref name="sk-qazaqair-sale-2024" /> Қордың хабарлауынша, Central Asia Aviation Holdings Limited Sovico Group құрамына кіреді және бұл топ VietJet Air-дің негізгі акционері болып табылады.<ref name="sk-qazaqair-sale-2024" /> Қор деректеріне сәйкес, мәміле жасалған сәтте Qazaq Air бес Bombardier Dash 8-Q400 ұшағын пайдаланды, 2024 жылы 600 мыңнан астам жолаушы тасымалдады, шамамен 21 млрд теңге кіріс алды және 2 млрд теңгеден астам EBITDA көрсетті.<ref name="sk-qazaqair-sale-2024" /> 2025 жылғы 6 мамырда «Самұрық-Қазына» Qazaq Air акцияларының бақылау пакетін стратегиялық инвесторларға беру аяқталғанын хабарлады.<ref name="sk-qazaqair-transfer-2025">{{Cite web | url = https://sk.kz/press-center/news/78178/?lang=ru | title = Историческая сделка: АО «Самрук-Қазына» успешно завершило передачу акций Qazaq Air стратегическому инвестору | publisher = Самұрық-Қазына | date = 2025-05-06 | accessdate = 2026-05-19 }}</ref> ''Капитал'' басылымының мәліметінше, акциялардың 51%-ы инвесторлар консорциумына өтті, ал «Самұрық-Қазына» үлесі 49%-ға дейін қысқарды.<ref name="kapital-qazaqair-share-2025">{{Cite web | url = https://kapital.kz/business/136774/kakoj-paket-akcij-qazaq-air-prodan-investoram.html | title = Какой пакет акций Qazaq Air продан инвесторам | publisher = Капитал | accessdate = 2026-05-19 }}</ref> Сол күні Vietjet Air мен Qazaq Air стратегиялық әріптестік туралы келісімге қол қойды. «Самұрық-Қазына» мәліметінше, Qazaq Air платформасында Vietjet Qazaqstan құрылды, ал Sovico Group пен VietJet Air оның басқаруы мен операциялық қызметіне қатысуы тиіс болды.<ref name="sk-qazaqair-transfer-2025" /> Компанияның ресми материалдарында «Vietjet Qazaqstan тауар белгісімен жұмыс істейтін «QAZAQ AIR» АҚ» деген тұжырым қолданылады.<ref name="vjq-brand" /> 2025 жылғы қазанда әуе компаниясы Астанадан Бішкек пен Самарқандқа тікелей рейстер ашылатынын хабарлады.<ref name="vjq-bishkek-samarkand-2025">{{Cite web | url = https://vietjetqazaqstan.kz/ru/news/qazaq-air-vietjet-qazaqstan-launches-direct-flights-from-astana-to-kyrgyzstan-and-uzbekistan | title = QAZAQ AIR (VIETJET QAZAQSTAN) открывает прямые рейсы из Астаны в Кыргызстан и Узбекистан | publisher = Vietjet Qazaqstan | date = 2025-10-16 | accessdate = 2026-05-19 }}</ref> 2025 жылы QAZAQ AIR операциялық қызметінің 10 жылдығын атап өтті. Компания деректеріне сәйкес, осы он жыл ішінде 4 млн-нан астам жолаушы тасымалданып, 66 мыңнан астам рейс орындалды; 2024 жылы компания қызметін шамамен 601 мың жолаушы пайдаланды.<ref name="vjq-10-years">{{Cite web | url = https://vietjetqazaqstan.kz/en/news/qazaq-airvietjet-qazaqstan-10-years-in-the-sky-stories-achievements-and-new-horizons | title = QAZAQ AIR (Vietjet Qazaqstan): 10 Years in the Sky — Stories, Achievements and New Horizons | publisher = Vietjet Qazaqstan | date = 2025-10-16 | accessdate = 2026-05-19 }}</ref> 2026 жылғы сәуірде Ресей Федерациясының Әуе көлігі жөніндегі федералдық агенттігі Астана — Новосібір, Астана — Омбы, Астана — Екатеринбург және Ақтөбе — Қазан бағыттарында Qazaq Air-ді тұрақты тасымалдаушы ретінде тағайындау туралы Қазақстан елшілігінің нотасын жариялады.<ref name="favt-qazaqair-russia-2026">{{Cite web | url = https://favt.gov.ru/novosti-aktualnaja-informacija/?id=18314 | title = Нота Посольства Республики Казахстан в Российской Федерации от 04.04.2026 № 30-04/488 относительно назначения компании АО «Qazaq Air» в качестве регулярного перевозчика пассажиров, багажа, грузов и почты | publisher = Федеральное агентство воздушного транспорта | date = 2026-04-15 | accessdate = 2026-05-19 }}</ref> 2026 жылғы 9 шілдеде қазақстандық БАҚ әуе компаниясының баспасөз қызметіне сілтеме жасап, Астана — Омбы — Астана бағыты бойынша рейстер 2026 жылғы 9–20 шілде аралығында уақытша тоқтатылғанын хабарлады.<ref name="nur-omsk-suspension-2026">{{Cite web | url = https://www.nur.kz/society/2397841-kazahstanskaya-aviakompaniya-otmenila-pryamye-reysy-iz-astany-v-omsk/ | title = Казахстанская авиакомпания отменила прямые рейсы из Астаны в Омск | publisher = NUR.KZ | date = 2026-07-09 }}</ref><ref name="24kz-omsk-suspension-2026">{{Cite web | url = https://24.kz/amp/ru/news/social/779116-rejsy-iz-astany-v-omsk-vremenno-otmenili-posle-ugrozy-bezopasnosti | title = Рейсы из Астаны в Омск временно отменили после угрозы безопасности | publisher = 24.kz | date = 2026-07-09 }}</ref> == Ресейдегі өкілдігі == Vietjet Qazaqstan ресми сайтында компанияның Ресей Федерациясындағы өкілдігі Екатеринбургте орналасқаны көрсетілген.<ref>{{Cite web | url = https://vietjetqazaqstan.kz/ru/contact-us | title = Связаться с нами | publisher = Vietjet Qazaqstan | accessdate = 2026-07-09 }}</ref> Ресейдің Федералдық салық қызметі реестрінен алынған үзіндіге сәйкес, 2026 жылғы 27 ақпанда QAZAQ AIR директорлар кеңесі Ресей Федерациясында өкілдік ашу туралы шешім қабылдады. 2026 жылғы 15 сәуірде өкілдікті аккредиттеу туралы шешім қабылданып, 2026 жылғы 29 сәуірде ол туралы мәліметтер мемлекеттік реестрге енгізілді. Өкілдік Екатеринбург қаласында, Бахчиванджи көшесі, 55А, 3-үй-жай мекенжайы бойынша тіркелген. Өкілдік басшысы ретінде Нечипуренко Александр Дмитриевич көрсетілген.<ref>{{Cite web | url = https://service.nalog.ru/rafp/excerpt.pdf?token=5A2445988CFEDA871E74312AD33742771D11F9413E505E1A58329021B8514D23 | title = Выписка из государственного реестра аккредитованных филиалов и представительств иностранных юридических лиц № 99652600066382 по НЗА 20260000431 | publisher = ФНС России | date = 2026-07-09 | format = PDF }}</ref> == Бағыттар == 2026 жылғы жағдай бойынша Vietjet Qazaqstan ресми сайтына сәйкес, әуе компаниясы ішкі, халықаралық және субсидияланатын тұрақты бағыттар бойынша рейстер орындайды.<ref name="route-network-2026" /> === Ішкі рейстер === * Астана — Алматы — Астана * Астана — Ақтөбе — Астана * Астана — Жезқазған — Астана * Астана — Қостанай — Астана * Астана — Қызылорда — Астана * Астана — Талдықорған — Астана === Субсидияланатын рейстер === * Астана — Петропавл — Астана === Халықаралық рейстер === * Астана — Самарқанд — Астана * Астана — Новосібір — Астана * Астана — Бішкек — Астана * Астана — Омбы — Астана (2026 жылғы 9–20 шілде аралығында уақытша тоқтатылды)<ref name="nur-omsk-suspension-2026" /><ref name="24kz-omsk-suspension-2026" /> == Ұшақтар паркі == [[File:UP-DH004 Флот QAZAQ AIR.jpg|thumb|De Havilland Dash-8-Q400NG]] Qazaq Air De Havilland Canada Dash 8-400 турбовинтті ұшақтарын пайдаланады; бұл үлгі бұрын Bombardier Q400 атауымен белгілі болған.<ref name="sk-qazaqair-sale-2024" /> Алғашқы үш ұшақ Біріккен Араб Әмірліктерінің Әбу-Даби қаласындағы Falcon Aviation Services LLC компаниясынан операциялық лизингке алынды.<ref>{{Cite web | url = http://www.ato.ru/content/kazahstanskaya-aviakompaniya-qazaq-air-poluchila-pervye-tri-samoleta-q400?sea=30881 | title = Казахстанская авиакомпания Qazaq Air получила первые три самолета Q400 | publisher = ATO.ru | date = 2015-07-06 | accessdate = 2017-08-31 | archive-date = 2017-08-31 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170831175127/http://www.ato.ru/content/kazahstanskaya-aviakompaniya-qazaq-air-poluchila-pervye-tri-samoleta-q400?sea=30881 | url-status = live }}</ref> 2017 жылғы желтоқсанда екі жаңа De Havilland Dash-8-Q400NG ұшағын сатып алу туралы келісім жасалды,<ref>{{Cite web | url = https://forbes.kz/news/2017/12/13/newsid_161490 | title = QAZAQ AIR приобрела два самолета Bombardier Q400 NextGen | publisher = Forbes Kazakhstan | date = 2017-12-13 | accessdate = 2018-03-06 | archive-date = 2018-03-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180312144549/https://forbes.kz/news/2017/12/13/newsid_161490 | url-status = live }}</ref> ал олардың жеткізілімі 2019 жылдың бірінші жартысында жүзеге асырылды.<ref>{{Cite web | url = https://24.kz/ru/news/social/item/313706-novoe-vozdushnoe-sudno-qazaq-air-sovershil-pervyj-rejs | title = Новое воздушное судно QAZAQ AIR совершило первый рейс | publisher = 24.kz | date = 2019-05-08 | accessdate = 2019-06-21 | archive-date = 2019-06-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190620190822/https://24.kz/ru/news/social/item/313706-novoe-vozdushnoe-sudno-qazaq-air-sovershil-pervyj-rejs | url-status = live }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Qazaq Air әуе паркі ! Ұшақ түрі ! Тіркеу нөмірі ! Жолаушылар саны ! Шығарылған жылы |- | rowspan="5" | De Havilland Canada Dash 8-400 | UP-DH001 | 78 | 2015 |- | UP-DH002 | 78 | 2015 |- | UP-DH003 | 76 | 2015 |- | UP-DH004 | 86 | 2019 |- | UP-DH005 | 86 | 2019 |} == Меншік иелері == 2015 жылғы сәуірден 2025 жылғы мамырға дейін Qazaq Air акцияларының 100%-ы мемлекетке, нақтырақ айтқанда «Самұрық-Қазына» қоры арқылы тиесілі болды.<ref name="vjq-about" /> 2025 жылғы мамырда компанияны жекешелендіру аяқталып, акционерлер ретінде «Самұрық-Қазына» АҚ (49%), Central Asia Aviation Holdings Limited (49%) және Kazasia Holdings Limited (2%) бекітілді.<ref name="vjq-about" /><ref name="kapital-qazaqair-share-2025" /> Qazaq Air деректеріне сәйкес, Central Asia Aviation Holdings Limited Вьетнамның Sovico Group тобының құрамына кіреді.<ref name="vjq-about" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://vietjetqazaqstan.kz/ru Ресми сайт] * [https://www.facebook.com/vietjetqazaqstan/ Facebook-тегі ресми парақша] * [https://www.instagram.com/vietjet_qazaqstan/ Instagram-дағы ресми парақша] [[Санат:Қазақстан әуе компаниялары]] [[Санат:Самұрық-Қазына]] [[Санат:2015 жылы құрылған әуе компаниялары]] 0ge6w0e2dnx9g7hlu6chd10n2tv1w4u 3690423 3690422 2026-11-03T04:19:54Z KiranBOT 168555 removed AMP tracking from URLs ([[:m:User:KiranBOT/AMP|details]]) ([[User talk:Usernamekiran|report error]]) v3.1.1s 3690423 wikitext text/x-wiki {{Әуе компаниясы | әуе компания = QAZAQ AIR<br /><small>Vietjet Qazaqstan</small> | сурет = Vietjet Qazaqstan logo.svg | сурет өлшемі = 230px | ИАТА = IQ | ИКАО = QAZ | шақыру белгісі = SAMRUK | құрылды = 1 сәуір 2015<ref name="vjq-about">{{Cite web | url = https://vietjetqazaqstan.kz/en/about-us | title = About Us | publisher = Vietjet Qazaqstan | accessdate = 2026-05-19 }}</ref> | қызметін бастады = 27 тамыз 2015<ref name="vjq-about" /> | қызметін аяқтады = | хабтар = Нұрсұлтан Назарбаев атындағы халықаралық әуежай | екінші дәрежелі хабтар = | негізгі бағыттар = | негізгі көлік = | lounge = | альянс = | тәуелді компаниялар = | әуе паркі = 5<ref name="sk-qazaqair-sale-2024">{{Cite web | url = https://sk.kz/press-center/news/77957/?lang=ru | title = АО «Самрук-Қазына» объявляет о подписании договора купли-продажи акций АО «QAZAQ AIR» с консорциумом инвесторов | publisher = Самұрық-Қазына | accessdate = 2026-05-19 }}</ref> | ұшу бағыттары = | бас компаниясы = «Самұрық-Қазына» АҚ — 49%<br />Central Asia Aviation Holdings Limited — 49%<br />Kazasia Holdings Limited — 2%<ref name="vjq-about" /> | компания ұраны = | штаб-пәтері = Астана, Қазақстан | басшылары = Әділбек Умралиев, басқарма төрағасы<ref name="umraliev-2025">{{Cite web | url = https://kapital.kz/economic/141183/adilbek-umraliev-stal-predsedatelem-pravleniya-qazaq-air.html | title = Адилбек Умралиев стал председателем правления Qazaq Air | publisher = Капитал | date = 2025-10-03 | accessdate = 2026-05-19 }}</ref> | сайты = [https://vietjetqazaqstan.kz/ vietjetqazaqstan.kz] }} '''QAZAQ AIR''' (заңды атауы — '''«QAZAQ AIR» АҚ'''; 2025 жылдан бастап '''Vietjet Qazaqstan''' тауар белгісімен жұмыс істейді<ref name="vjq-brand">{{Cite web | url = https://vietjetqazaqstan.kz/ru/news/first-passengers-depart-on-the-new-direct-flight-from-astana-to-bishkek | title = Первые пассажиры отправились новым прямым рейсом из Астаны в Бишкек | publisher = Vietjet Qazaqstan | accessdate = 2026-05-19 }}</ref>) — қазақстандық әуе компаниясы. Компания Астанада орналасқан және [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] атындағы халықаралық әуежайды негізгі базасы ретінде пайдаланады. Ол ішкі және халықаралық тұрақты рейстерді, сондай-ақ мемлекеттік бағдарлама аясындағы субсидияланатын бағыттарды орындайды.<ref name="route-network-2026">{{Cite web | url = https://vietjetqazaqstan.kz/ru/destinations | title = Направления | publisher = Vietjet Qazaqstan | accessdate = 2026-05-19 }}</ref> Әуе компаниясы 2015 жылы «[[Самұрық-Қазына]]<nowiki/>» қорының бастамасымен құрылды.<ref name="vjq-about" /> 2025 жылы компанияны жекешелендіру аяқталды: QAZAQ AIR акционерлері «Самұрық-Қазына» АҚ (49%), Central Asia Aviation Holdings Limited (49%) және Kazasia Holdings Limited (2%) болды.<ref name="vjq-about" /> Central Asia Aviation Holdings Limited Вьетнамның Sovico Group тобына кіреді.<ref name="vjq-about" /> == Тарихы == === 2015–2018 === 2015 жылғы сәуірде «Самұрық-Қазына» ұлттық әл-ауқат қоры «Qazaq Air» АҚ-ны еншілес компания ретінде құрды.<ref>{{Cite web | url = https://kapital.kz/economic/43988/qazaq-air-rasshiryaet-set-regionalnyh-marshrutov.html | title = Qazaq Air расширяет сеть региональных маршрутов | publisher = Капитал | date = 2015-09-25 | accessdate = 2017-08-31 | archive-date = 2015-10-31 | archive-url = https://web.archive.org/web/20151031094317/http://kapital.kz/economic/43988/qazaq-air-rasshiryaet-set-regionalnyh-marshrutov.html | url-status = live }}</ref> Әуе компаниясы 2015 жылғы 6 шілдеде Астанада таныстырылды.<ref>{{Cite web | url = https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/prezentovana-aviakompaniya-Qazaq-Air-277298/ | title = Презентована авиакомпания Qazaq Air | publisher = Tengri News | date = 2015-07-06 | accessdate = 2017-08-31 | archive-date = 2017-08-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170829033058/https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/prezentovana-aviakompaniya-Qazaq-Air-277298/ | url-status = live }}</ref><ref>{{Cite web | url = http://tengrinews.kz/kazakhstan_news/kak-vyiglyadyat-samoletyi-Qazaq-Air-277302/ | title = Как выглядят самолеты Qazaq Air | publisher = Tengri News | date = 2015-07-06 | accessdate = 2017-08-31 | archive-date = 2017-08-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170828230859/https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/kak-vyiglyadyat-samoletyi-Qazaq-Air-277302/ | url-status = live }}</ref><ref>{{Cite web | url = https://www.zakon.kz/4726009-v-astane-prezentovali-novuju.html | title = В Астане презентовали новую авиакомпанию Qazaq Air | publisher = Zakon.kz | date = 2015-07-06 | accessdate = 2017-08-31 | archive-date = 2017-08-31 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170831173320/https://www.zakon.kz/4726009-v-astane-prezentovali-novuju.html | url-status = live }}</ref> Алғашқы тұрақты жолаушы рейсі 2015 жылғы 27 тамызда Алматы — Астана бағыты бойынша орындалды.<ref>{{Cite web | url = http://informburo.kz/novosti/samolet-qazaq-air-sovershil-pervyy-kommercheskiy-reys-11109.html | title = Qazaq air совершила первый коммерческий рейс | author = Алина Есеналина, Бахтияр Даркеев | publisher = Информбюро | date = 2015-08-28 | accessdate = 2017-08-31 | archive-date = 2017-08-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170829033934/https://informburo.kz/novosti/samolet-qazaq-air-sovershil-pervyy-kommercheskiy-reys-11109.html | url-status = live }}</ref> Алғашқы бес күн ішінде әуе компаниясының қызметін 900-ден астам жолаушы пайдаланды,<ref>{{Cite web | url = http://www.inform.kz/rus/article/2813326 | title = За 5 дней услугами Qazaq Air воспользовались более 900 пассажиров | publisher = Казинформ | date = 2015-09-01 | accessdate = 2017-08-31 | archive-date = 2016-03-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160304131714/http://www.inform.kz/rus/article/2813326 | url-status = live }}</ref> ал 2015 жылғы 21 қазанға қарай тасымалданған жолаушылар саны 10 мыңнан асты.<ref>{{Cite web | url = http://www.inform.kz/ru/cherez-neskol-ko-let-kazahstancy-stanut-bol-she-letat-schitayut-v-qazaq-air_a2830600 | title = Через несколько лет казахстанцы станут больше летать, считают в «Qazaq Air» | publisher = Казинформ | date = 2015-10-21 | accessdate = 2017-08-31 | archive-date = 2017-08-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170828233352/http://www.inform.kz/ru/cherez-neskol-ko-let-kazahstancy-stanut-bol-she-letat-schitayut-v-qazaq-air_a2830600 | url-status = live }}</ref> 2017 жылы компания алғаш рет халықаралық рейс орындады: чартерлік бағдарлама аясында Алматыдан Қырғызстандағы Тамшы ауылындағы Ыстықкөл әуежайына ұшулар басталды.<ref>{{Cite web | url = https://forbes.kz/finances/markets/qazaq_air_zapuskaet_mejdunarodnyie_reysyi | title = Qazaq Air запускает первый международный рейс | publisher = Forbes Kazakhstan | date = 2017-07-28 | accessdate = 2017-08-31 | archive-date = 2017-08-31 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170831214619/https://forbes.kz/finances/markets/qazaq_air_zapuskaet_mejdunarodnyie_reysyi | url-status = live }}</ref> Сол жылы 250 мыңнан астам жолаушы тасымалданып, бұл 2016 жылмен салыстырғанда 53,6%-ға көп болды.<ref>{{Cite web | url = https://forbes.kz/news/2018/01/09/newsid_163335 | title = QAZAQ AIR подвела итоги своей деятельности в 2017 | publisher = Forbes Kazakhstan | date = 2018-01-09 | accessdate = 2018-03-06 | archive-date = 2018-03-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180307022620/https://forbes.kz/news/2018/01/09/newsid_163335 | url-status = live }}</ref> 2018 жылғы қарашада Qazaq Air IATA-ның IOSA (IATA Operational Safety Audit) қауіпсіздік аудитінен өтіп, IOSA сертификатын алған Қазақстандағы үшінші әуе тасымалдаушы болды.<ref>{{Cite web | url = http://www.ato.ru/content/audit-iosa-proshel-tretiy-aviaperevozchik-kazahstana | title = Аудит IOSA прошёл третий авиаперевозчик Казахстана | publisher = ATO.ru | accessdate = 2019-01-07 | archive-date = 2019-01-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190107073617/http://www.ato.ru/content/audit-iosa-proshel-tretiy-aviaperevozchik-kazahstana | url-status = live }}</ref> Компанияның жылдық есебіне сәйкес, 2018 жылы Qazaq Air 307 мың жолаушы тасымалдап, 5451 рейс орындады, ал маршруттық желі Қазақстанның 12 қаласын байланыстыратын 14 бағыттан тұрды.<ref name="qazaqair-2018-report">{{Cite web | url = https://media.vietjetqazaqstan.kz/vjq-media/about_us/documents/QA_AIR_2018-ru.pdf | title = Годовой отчёт 2018 | publisher = QAZAQ AIR | accessdate = 2026-05-19 }}</ref> === 2019–2023 === 2019 жылдың алғашқы жартыжылдығының қорытындысы бойынша, әуе компаниясы операциялық қызметі басталғаннан бері 920 мыңнан астам жолаушы тасымалдағанын хабарлады.<ref>{{Cite web | url = https://inbusiness.kz/ru/last/qazaq-air-v-i-polugodii-uvelichila-passazhiropotok-na-16 | title = Qazaq Air в первом полугодии увеличила пассажиропоток на 16% | publisher = inbusiness.kz | accessdate = 2019-07-30 | archive-date = 2019-07-30 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190730091618/https://inbusiness.kz/ru/last/qazaq-air-v-i-polugodii-uvelichila-passazhiropotok-na-16 | url-status = live }}</ref> 2019 жылғы шілдеде Qazaq Air IATA-ның 293-мүшесі болды.<ref>{{Cite web | url = http://www.ato.ru/content/aviakompaniya-qazaq-air-proshla-sertifikaciyu-iata | title = Авиакомпания Qazaq Air прошла сертификацию IATA | publisher = ATO.ru | date = 2019-07-17 | accessdate = 2019-07-30 | archive-date = 2019-07-30 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190730091624/http://www.ato.ru/content/aviakompaniya-qazaq-air-proshla-sertifikaciyu-iata | url-status = live }}</ref> 2019 жылғы қарашада компания IOSA стандартына сәйкестік бойынша екінші аудиттен сәтті өтіп, IOSA сертификатының қолданылу мерзімі 2021 жылғы қарашаға дейін ұзартылды.<ref>{{Cite web | url = http://www.ato.ru/press-releases/qazaq-air-podtverdila-sootvetstvie-mezhdunarodnym-standartam-iosa | title = Qazaq Air подтвердила соответствие международным стандартам IOSA | publisher = ATO.ru | date = 2019-12-04 | accessdate = 2020-04-14 | archive-date = 2019-12-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191207154606/http://www.ato.ru/press-releases/qazaq-air-podtverdila-sootvetstvie-mezhdunarodnym-standartam-iosa | url-status = live }}</ref> 2023 жылы «Самұрық-Қазына» Qazaq Air-ді жекешелендіру үдерісін бастады. ''The Tenge'' басылымының мәліметінше, компанияны 2023 жылдың екінші жартысында сату жоспарланғанымен, конкурс өтпеді деп танылып, сату мерзімі 2024 жылға ауыстырылды. Басылымда сатып алуға Вьетнамның SOVICO Group холдингі қызығушылық танытқаны да айтылды.<ref name="the-tenge-privatization-2024">{{Cite web | url = https://the-tenge.kz/articles/prodazhu-qazaq-air-perenesli-na-2024-god | title = Продажу Qazaq Air перенесли на 2024 год | publisher = The Tenge | accessdate = 2026-05-19 }}</ref> === 2024–2026 === 2024 жылғы 24 желтоқсанда «Самұрық-Қазына» Qazaq Air акцияларын Central Asia Aviation Holdings Limited және Kazasia Holdings Limited кірген инвесторлар консорциумына сату туралы шартқа қол қойды; келісім Қазақстан Үкіметінің №1130 қаулысы қабылданғаннан кейін 2024 жылғы 27 желтоқсанда күшіне енді.<ref name="sk-qazaqair-sale-2024" /> Қордың хабарлауынша, Central Asia Aviation Holdings Limited Sovico Group құрамына кіреді және бұл топ VietJet Air-дің негізгі акционері болып табылады.<ref name="sk-qazaqair-sale-2024" /> Қор деректеріне сәйкес, мәміле жасалған сәтте Qazaq Air бес Bombardier Dash 8-Q400 ұшағын пайдаланды, 2024 жылы 600 мыңнан астам жолаушы тасымалдады, шамамен 21 млрд теңге кіріс алды және 2 млрд теңгеден астам EBITDA көрсетті.<ref name="sk-qazaqair-sale-2024" /> 2025 жылғы 6 мамырда «Самұрық-Қазына» Qazaq Air акцияларының бақылау пакетін стратегиялық инвесторларға беру аяқталғанын хабарлады.<ref name="sk-qazaqair-transfer-2025">{{Cite web | url = https://sk.kz/press-center/news/78178/?lang=ru | title = Историческая сделка: АО «Самрук-Қазына» успешно завершило передачу акций Qazaq Air стратегическому инвестору | publisher = Самұрық-Қазына | date = 2025-05-06 | accessdate = 2026-05-19 }}</ref> ''Капитал'' басылымының мәліметінше, акциялардың 51%-ы инвесторлар консорциумына өтті, ал «Самұрық-Қазына» үлесі 49%-ға дейін қысқарды.<ref name="kapital-qazaqair-share-2025">{{Cite web | url = https://kapital.kz/business/136774/kakoj-paket-akcij-qazaq-air-prodan-investoram.html | title = Какой пакет акций Qazaq Air продан инвесторам | publisher = Капитал | accessdate = 2026-05-19 }}</ref> Сол күні Vietjet Air мен Qazaq Air стратегиялық әріптестік туралы келісімге қол қойды. «Самұрық-Қазына» мәліметінше, Qazaq Air платформасында Vietjet Qazaqstan құрылды, ал Sovico Group пен VietJet Air оның басқаруы мен операциялық қызметіне қатысуы тиіс болды.<ref name="sk-qazaqair-transfer-2025" /> Компанияның ресми материалдарында «Vietjet Qazaqstan тауар белгісімен жұмыс істейтін «QAZAQ AIR» АҚ» деген тұжырым қолданылады.<ref name="vjq-brand" /> 2025 жылғы қазанда әуе компаниясы Астанадан Бішкек пен Самарқандқа тікелей рейстер ашылатынын хабарлады.<ref name="vjq-bishkek-samarkand-2025">{{Cite web | url = https://vietjetqazaqstan.kz/ru/news/qazaq-air-vietjet-qazaqstan-launches-direct-flights-from-astana-to-kyrgyzstan-and-uzbekistan | title = QAZAQ AIR (VIETJET QAZAQSTAN) открывает прямые рейсы из Астаны в Кыргызстан и Узбекистан | publisher = Vietjet Qazaqstan | date = 2025-10-16 | accessdate = 2026-05-19 }}</ref> 2025 жылы QAZAQ AIR операциялық қызметінің 10 жылдығын атап өтті. Компания деректеріне сәйкес, осы он жыл ішінде 4 млн-нан астам жолаушы тасымалданып, 66 мыңнан астам рейс орындалды; 2024 жылы компания қызметін шамамен 601 мың жолаушы пайдаланды.<ref name="vjq-10-years">{{Cite web | url = https://vietjetqazaqstan.kz/en/news/qazaq-airvietjet-qazaqstan-10-years-in-the-sky-stories-achievements-and-new-horizons | title = QAZAQ AIR (Vietjet Qazaqstan): 10 Years in the Sky — Stories, Achievements and New Horizons | publisher = Vietjet Qazaqstan | date = 2025-10-16 | accessdate = 2026-05-19 }}</ref> 2026 жылғы сәуірде Ресей Федерациясының Әуе көлігі жөніндегі федералдық агенттігі Астана — Новосібір, Астана — Омбы, Астана — Екатеринбург және Ақтөбе — Қазан бағыттарында Qazaq Air-ді тұрақты тасымалдаушы ретінде тағайындау туралы Қазақстан елшілігінің нотасын жариялады.<ref name="favt-qazaqair-russia-2026">{{Cite web | url = https://favt.gov.ru/novosti-aktualnaja-informacija/?id=18314 | title = Нота Посольства Республики Казахстан в Российской Федерации от 04.04.2026 № 30-04/488 относительно назначения компании АО «Qazaq Air» в качестве регулярного перевозчика пассажиров, багажа, грузов и почты | publisher = Федеральное агентство воздушного транспорта | date = 2026-04-15 | accessdate = 2026-05-19 }}</ref> 2026 жылғы 9 шілдеде қазақстандық БАҚ әуе компаниясының баспасөз қызметіне сілтеме жасап, Астана — Омбы — Астана бағыты бойынша рейстер 2026 жылғы 9–20 шілде аралығында уақытша тоқтатылғанын хабарлады.<ref name="nur-omsk-suspension-2026">{{Cite web | url = https://www.nur.kz/society/2397841-kazahstanskaya-aviakompaniya-otmenila-pryamye-reysy-iz-astany-v-omsk/ | title = Казахстанская авиакомпания отменила прямые рейсы из Астаны в Омск | publisher = NUR.KZ | date = 2026-07-09 }}</ref><ref name="24kz-omsk-suspension-2026">{{Cite web | url = https://24.kz/ru/news/social/779116-rejsy-iz-astany-v-omsk-vremenno-otmenili-posle-ugrozy-bezopasnosti | title = Рейсы из Астаны в Омск временно отменили после угрозы безопасности | publisher = 24.kz | date = 2026-07-09 }}</ref> == Ресейдегі өкілдігі == Vietjet Qazaqstan ресми сайтында компанияның Ресей Федерациясындағы өкілдігі Екатеринбургте орналасқаны көрсетілген.<ref>{{Cite web | url = https://vietjetqazaqstan.kz/ru/contact-us | title = Связаться с нами | publisher = Vietjet Qazaqstan | accessdate = 2026-07-09 }}</ref> Ресейдің Федералдық салық қызметі реестрінен алынған үзіндіге сәйкес, 2026 жылғы 27 ақпанда QAZAQ AIR директорлар кеңесі Ресей Федерациясында өкілдік ашу туралы шешім қабылдады. 2026 жылғы 15 сәуірде өкілдікті аккредиттеу туралы шешім қабылданып, 2026 жылғы 29 сәуірде ол туралы мәліметтер мемлекеттік реестрге енгізілді. Өкілдік Екатеринбург қаласында, Бахчиванджи көшесі, 55А, 3-үй-жай мекенжайы бойынша тіркелген. Өкілдік басшысы ретінде Нечипуренко Александр Дмитриевич көрсетілген.<ref>{{Cite web | url = https://service.nalog.ru/rafp/excerpt.pdf?token=5A2445988CFEDA871E74312AD33742771D11F9413E505E1A58329021B8514D23 | title = Выписка из государственного реестра аккредитованных филиалов и представительств иностранных юридических лиц № 99652600066382 по НЗА 20260000431 | publisher = ФНС России | date = 2026-07-09 | format = PDF }}</ref> == Бағыттар == 2026 жылғы жағдай бойынша Vietjet Qazaqstan ресми сайтына сәйкес, әуе компаниясы ішкі, халықаралық және субсидияланатын тұрақты бағыттар бойынша рейстер орындайды.<ref name="route-network-2026" /> === Ішкі рейстер === * Астана — Алматы — Астана * Астана — Ақтөбе — Астана * Астана — Жезқазған — Астана * Астана — Қостанай — Астана * Астана — Қызылорда — Астана * Астана — Талдықорған — Астана === Субсидияланатын рейстер === * Астана — Петропавл — Астана === Халықаралық рейстер === * Астана — Самарқанд — Астана * Астана — Новосібір — Астана * Астана — Бішкек — Астана * Астана — Омбы — Астана (2026 жылғы 9–20 шілде аралығында уақытша тоқтатылды)<ref name="nur-omsk-suspension-2026" /><ref name="24kz-omsk-suspension-2026" /> == Ұшақтар паркі == [[File:UP-DH004 Флот QAZAQ AIR.jpg|thumb|De Havilland Dash-8-Q400NG]] Qazaq Air De Havilland Canada Dash 8-400 турбовинтті ұшақтарын пайдаланады; бұл үлгі бұрын Bombardier Q400 атауымен белгілі болған.<ref name="sk-qazaqair-sale-2024" /> Алғашқы үш ұшақ Біріккен Араб Әмірліктерінің Әбу-Даби қаласындағы Falcon Aviation Services LLC компаниясынан операциялық лизингке алынды.<ref>{{Cite web | url = http://www.ato.ru/content/kazahstanskaya-aviakompaniya-qazaq-air-poluchila-pervye-tri-samoleta-q400?sea=30881 | title = Казахстанская авиакомпания Qazaq Air получила первые три самолета Q400 | publisher = ATO.ru | date = 2015-07-06 | accessdate = 2017-08-31 | archive-date = 2017-08-31 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170831175127/http://www.ato.ru/content/kazahstanskaya-aviakompaniya-qazaq-air-poluchila-pervye-tri-samoleta-q400?sea=30881 | url-status = live }}</ref> 2017 жылғы желтоқсанда екі жаңа De Havilland Dash-8-Q400NG ұшағын сатып алу туралы келісім жасалды,<ref>{{Cite web | url = https://forbes.kz/news/2017/12/13/newsid_161490 | title = QAZAQ AIR приобрела два самолета Bombardier Q400 NextGen | publisher = Forbes Kazakhstan | date = 2017-12-13 | accessdate = 2018-03-06 | archive-date = 2018-03-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180312144549/https://forbes.kz/news/2017/12/13/newsid_161490 | url-status = live }}</ref> ал олардың жеткізілімі 2019 жылдың бірінші жартысында жүзеге асырылды.<ref>{{Cite web | url = https://24.kz/ru/news/social/item/313706-novoe-vozdushnoe-sudno-qazaq-air-sovershil-pervyj-rejs | title = Новое воздушное судно QAZAQ AIR совершило первый рейс | publisher = 24.kz | date = 2019-05-08 | accessdate = 2019-06-21 | archive-date = 2019-06-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190620190822/https://24.kz/ru/news/social/item/313706-novoe-vozdushnoe-sudno-qazaq-air-sovershil-pervyj-rejs | url-status = live }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Qazaq Air әуе паркі ! Ұшақ түрі ! Тіркеу нөмірі ! Жолаушылар саны ! Шығарылған жылы |- | rowspan="5" | De Havilland Canada Dash 8-400 | UP-DH001 | 78 | 2015 |- | UP-DH002 | 78 | 2015 |- | UP-DH003 | 76 | 2015 |- | UP-DH004 | 86 | 2019 |- | UP-DH005 | 86 | 2019 |} == Меншік иелері == 2015 жылғы сәуірден 2025 жылғы мамырға дейін Qazaq Air акцияларының 100%-ы мемлекетке, нақтырақ айтқанда «Самұрық-Қазына» қоры арқылы тиесілі болды.<ref name="vjq-about" /> 2025 жылғы мамырда компанияны жекешелендіру аяқталып, акционерлер ретінде «Самұрық-Қазына» АҚ (49%), Central Asia Aviation Holdings Limited (49%) және Kazasia Holdings Limited (2%) бекітілді.<ref name="vjq-about" /><ref name="kapital-qazaqair-share-2025" /> Qazaq Air деректеріне сәйкес, Central Asia Aviation Holdings Limited Вьетнамның Sovico Group тобының құрамына кіреді.<ref name="vjq-about" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://vietjetqazaqstan.kz/ru Ресми сайт] * [https://www.facebook.com/vietjetqazaqstan/ Facebook-тегі ресми парақша] * [https://www.instagram.com/vietjet_qazaqstan/ Instagram-дағы ресми парақша] [[Санат:Қазақстан әуе компаниялары]] [[Санат:Самұрық-Қазына]] [[Санат:2015 жылы құрылған әуе компаниялары]] mwux76hyo4zaigmnf458bbvy6nuggbk Қазақстан тарихы (ғылым) 0 549945 3690530 3653066 2026-11-03T06:23:18Z Мухаметқали 187935 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 3690530 wikitext text/x-wiki '''Қазақстан тарихы ғылымы''' – дүние жүзі халықтары тарихының бір саласы. Бүгінде [[Қазақстан]] өз тарихында күрделі бетбұрыс кезеңін бастан кешіріп отыр. Республика тәуелсіздік алып, дүниежүзілік қоғамдастық таныған егемен мемлекетке айналды. Жаңа азаматтық қоғам дүниеге келді. Жаңа әлеуметтік саяси және экономикалық шындықтар Қазақ халқының сана сезімін өзгертуде. Дүниеге, қоғамға, халықтың тарихына көзқарас өзгеріп келеді. Ұлттық сана-сезім, сонымен бірге Отанымыздың шыншыл да ақиқатты ғана айтатын тарихына деген ынта-ықалас та қауырт өсті. Болып жатқан өзгерістерге өткен кездерден ұқсастық іздестіріліп, қазіргі заманның күрделі проблемаларын шешу жолын табуға талпыныс жасалуда. Қазақстан тарихының міндеті өзін түркі халқының қара шаңырағы – Қазақстанды өзінің отаны, елі, сол мемлекеттің патриоты боламын деген адамға осы жерде кімдердің мекен еткенін, олардың тұрмыс-тіршілігін, әдет-ғұрпын, солардың салт-дәстүрін, рухани және материалдық байлығын, біздің ата-бабаларымыз, батырларымыз, билеріміз тарихи тамырымыз жайылған кең байтақ өлкені бүгінгі ұрпаққа көзінің қарашығындай етіп сақтап жеткізгені, осы күнгі жастардың осы ата-баба ізін жалғастырып, оны қорғауға, дінін, тілін қорғауға тарихи әділдік беретін бір-бірден құрал.<ref name="Reference1">Қазақстан тарихы ғылым және пән ретінде https://studfile.net/preview/6421225/page:3/ </ref> Қазақстанның мемлекеттік тәуелсіздігін жариялауы және осыған байланысты жаңа тарихи үрдістер - азаматтардың сана сезімінде елеулі өзгерістер туғызды. Әлемге, халыққа және оның тарихына деген көзқарас түбегейлі өзгерді. Егер бұрын Қазақстан тарихы - Совет Одағының бір құрамдас бөлігі ретінде қарастырылса, енді оны әлемдік тарих, Еуразия тарихы, көшпенділер өркениеті, түркі халықтарының; [[Орта Азия]] халықтарының тарихы тұрғысында қарастыру сезімі туып отыр.<ref>“Қазақстан тарихы” тарихы http://testent.ru/publ/studenty/kazakhstan_tarikhy/aza_stan_tarikhy_tarikhy_p_nine_kirispe/38-1-0-1222</ref> == Қазақстан тарихының аса маңызды кезеңдері == Қазақстан тарихы үлкен төрт кезеңге бөлінеді. *Ежелгі Қазақстан (б.з. V ғ. дейін); *Орта ғасырлардағы Қазақстан (VI – XVII ғғ.); *Жаңа замандағы Қазақстан (XVII – XIX ғғ.); *Қазіргі заманғы Қазақстан (XX ғ.).<ref>BARINBIL.KZ https://barinbil.kz/referattar/aza-stan-tarihy-p-nini-ma-yzdy-mindetteri/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240413225140/https://barinbil.kz/referattar/aza-stan-tarihy-p-nini-ma-yzdy-mindetteri/ |date=2024-04-13 }}</ref> === Ежелгі Қазақстан тарихы === Ең ұзақ кезең – Ежелгі Қазақстан тарихы, ол бір миллион жылға жуық уақытты қамтиды. Өз бастауларын алғашқы қауымдық құрылыс кезіндегі жартастар мен үңгірлерде салынған суреттерден, кейінгі құлиеленушілік қоғам тұсындағы тасқа жазылған сына жазулардан алады ([[Есік обасы]]). Авестада, [[Ахемен әулеті]] тұсындағы парсы деректерінде («Бехистун жазуы», т.б.), Ежелгі грек тарихшысы Геродоттың («Тарих»), т.б. ежелгі дәуір авторларының еңбектерінде қазақ жерін мекендеген сақтар, турлар, дайлар, исседондар, т.б. тайпалар жөнінде, олардың [[Ассирия]]мен, [[Мидия]]мен, [[Иран]]мен байланыстары және Кир, І-Дарий, А.Македонский әскерлерімен соғыстары жайында аса құнды жазба деректер бар. Б.з.б. 2 ғ-дағы Қытай деректері (елшілерден, саудагерлерден, миссионерлерден алынған) Қазақстан тарихын зерттеуде үлкен рөл атқарды. Әсіресе, Сыма Цянның (б.з.б. 145–86) [[«Тарихи жазбалар»]] еңбегі аса құнды. Онда ғұндардың, үйсіндер мен қаңлылардың тұрмыс-тіршілігі, саяси құрылымдары және Батысқа қоныс аударуы жөнінде көптеген мәліметтер берілген. Осы кезде басталған (б.з.б. 2 ғ.) Қытайдан Орталық [[Азия]] арқылы [[Жерорта]] теңізі елдеріне жеткізетін Ұлы Жібек жолының гүлденуі Қытайда Тан әулеті билік құрған тұсқа (618–907) сай келеді. Бұл тұстағы Қытай тарихшылары жазған жылнамаларда түркі қағандықтары, олардың тұрмыс жағдайы, әскери күш-қуаты мен жүргізген соғыстары, түргештер, қарлұқтар, т.б. ұлыстар мен тайпалық одақтар туралы деректер көп. Қытай деректері көбіне сыңаржақты жазылғандығына қарамастан, Қазақстан тарихы мен мәдениетін зерттеуде аса құнды деп бағаланады. 6–8 ғасырларда тасқа басылған көне түркі жазба ескерткіштері түркі қағандықтары (Күлтегін жазуы, Білге қаған ескерткіші, т.б.), [[түргештер]], [[қарлұқтар]], [[оғыздар]],[[қыпшақтар]], [[ұйғырлар]], [[қырғыздар]], [[Басмыл|басмылдар]], т.б. жөнінде нақты мәліметтер көп. Ежелгі түркі ескерткіштері, сондай-ақ сол кезеңдегі Қазақстанның тарихи географиясын анықтауда да шешуші рөл атқарады. === Орта ғасырлардағы Қазақстан тарихы === Ислам дінінің таралуы мен Араб халифатының күшеюі нәтижесінде 9–14 ғ-ларда араб саяхатшылары мен ғалымдары Қазақстан мен Орталық Азияны мекендеген түркі ұлыстары жөнінде толып жатқан жазба деректерін қалдырды. Атап айтқанда, ат-Табари (9 ғ.) Жетісу мен Оңтүстік Қазақстан, Тамим ибн Бахр (9 ғ.) Ертіс аңғарындағы қимақтар, [[ибн Хордадбех]] (9 ғ.) Жібек жолы бойындағы қалалар мен қоныстар жөнінде құнды деректер береді. 10 ғасырда өмір сүрген әл-Якуди, ибн әл-Факих, әл-Истахри, ибн Хаукал, ибн Фадлан, т.б. еңбектерінде Қазақстанның тарихы мен географиясына қатысты мол деректер кездеседі. 13–14 ғасырларда араб ғалымдары Якут, ибн әл-Асир, ибн Баттута, ибн Халдун, т.б. қарахан әулеті, қарлұқтар, оғыздар, қыпшақтар, хорезмдіктер, қарақытайлар, Дешті Қыпшақ, Шыңғыс ханның жорықтары, Алтын Орда, т.б. ұлыстар мен тайпалар, олардың саяси-экономикалық жағдайы жөнінде жазды. 13–14 ғасырлардағы А.Жуайни, [[Жамал Қарши]], Рашид әд-Дин, т.б. авторлардың және Батыс Еуропалық саяхатшылар П.Карпини, В.Рубрук, М.Полоның шығармаларында 12–13 ғасырлардағы Қазақстанды мекендеген ұлыстардың этникалық құрамы мен саяси тарихы, Орда Ежен ұлысы тарихы, Жошы ұрпақтарының генеалогиясы, Шағатай ұлысында болған қырқысулар, Сыр бойы қалаларының қиратылуы жайында, т.б. деректер беріледі. 14–15 ғасырларда бір топ авторлардың (Шараф әд-Дин Йезди, Му’ин әд-Дин Натанзи, т.б.) шығармаларын Әмір Темір ұрпақтарының тапсырмасымен парсы тілінде жазды. Бұл еңбектерде [[Алтын Орда]], [[Ақ Орда]], [[Моғолстан]] мемлекеттері және олардың Әмір Темір мемлекетімен қарым-қатынастары жөнінде жан-жақты мәлімет берілген. 16 ғ-да шығармаларын парсы тілінде жазған, түркі тектес тарихшылар М.Х.Дулат («Тарих-и Рашиди»), Бабыр («Бабырнаме»), т.б. өз еңбектерінде Әбілхайыр хандығы, Орыс хан ұрпақтары, Қазақ хандығының қалай құрылғандығы, алғашқы қазақ хандары (Керей, Жәнібек, Бұрындық, Қасым, т.б.), олардың саяси-әскери қызметтері жөнінде егжей-тегжейлі мәлімет береді. 15–16 ғасырларда Орта Азия мен Шығыс Түркістанда шағатай (түркі) тілінде жазылған тарихи шығармалар жарық көре бастады («Шыңғыснама», «Шайбанинама», т.б.). Ораз Мұхаммед сұлтанмен бірге орыс әскерлерінің тұтқынында болып, кейін Борис Годунов патшаға қызмет еткен Қ.Жалайыри 15–16 ғ-лардағы Қазақ хандығы жөнінде аса құнды деректер қалдырды ([[Жамиғ Ат-Тауарих|«Жамиғ ат-Тауарих»]]). 15–17 ғ-ларда қазақ халқы, билеушілері, батырлары мен билері жөніндегі деректер ауыз әдебиетінде де көптеп кездеседі. === Жаңа замандағы Қазақстан тарихы === [[Қазақ хандығы]] [[Ресей]] бодандығына өте бастағаннан кейін, 18 ғасырда ағылшын кескіндемешісі Джон Кэстль, 18–19 ғасырларда Ресей тарихшылары (П.С.Паллас, А.И.Левшин, Н.Я.Бичурин, т.б.) өлке тарихын жан-жақты зерттей бастады. Қазақстанда тарих ғылымының жандануы 19 ғ-дың 2-жартысынан бастау алады. Ол еуропаша білім алған қазақтың тұңғыш тарихшы-ғалымы, шығыстанушысы, географы Ш.Ш.Уәлиханов есімімен тығыз байланысты. Ол қазақ, қырғыз, ұйғыр басқа да түркі тектес халықтардың тарихын зерттеді. Орыс тарихшылары мен шығыстанушылары [[Николай Михайлович Карамзин|Н.М.Карамзин]], [[Е.М.Соловьев]], В.В.Вельяминов-Зернов, әскери тарихшы М.И.Иванин, т.б. ресей елінің неліктен 250 жыл моңғол-татар езгісінде болғанын саяси-әлеуметтік тұрғыдан түсіндіру мақсатымен Орталық Азия халықтарын жан-жақты зерттеуге кірісті. 19–20 ғасырларда Абай Құнанбаев, Ы.Алтынсарин, С.Бабажанов, М.Шорманов, Құрбанғали Халид, Т.Сейдалин, А.Жантөрин, С.Нұрмұхамедов, М.Ж.Көпеев, т.б. қазақ халқының тарихы мен мәдениетін зерттеуге үлес қосты. Олардың жазғандары қазақ тарихнамасында өлкетану еңбектері ретінде бағаланады. Сондай-ақ осы кезеңде жарық көрген (1911 ж. Орынборда) [[Шәкерім Құдайбердіұлы]]ның [[«Түрік, қырғыз-қазақ һәм хандар шежіресі»]] қазақ халқының құрылу тарихын ғылыми негізде зерделеген еңбек болатын. 19 ғ-дың 2-жартысында Қазақстан тарихымен орыс ғалымдары Л.Мейер, М.Красовский, М.И.Венюков, т.б., этнографиясымен Радлов, Г.Н.Потанин, Н.М.Ядринцев, А.Е.Алекторов, т.б. шұғылданды. 19 ғ-дың соңында [[Верный]]да (қазіргі [[Алматы]]), Семей мен Орынборда тарихи-табиғат мұражайлары ашылды. 19 ғ-дың соңы мен 20 ғасырдың басында академик В.В.Бартольд, П.И.Лерх, т.б. осы өлкеде археологиялық зерттеу жұмыстарын бастады. === Қазіргі заманғы Қазақстан тарихы === 20 ғасырдың бас кезі қазақ халқының ұлттық сана-сезімінің рухани өркендеген дәуірі болды. [[Баспасөз]] беттеріне қазақ зиялылары ([[Мұхаметжан Тынышбайұлы|М.Тынышбаев]], [[Санжар Жапарұлы Аспандияров|С.Аспандияров]], Ә.Н.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, Х.Досмұхамедов, т.б.) Отан тарихына байланысты жиі-жиі мақалалар жазды. 1925 ж. Тынышбаевтың «Қазақ (қырғыз-кайсак) халқының тарихы жөніндегі материалдар» деген еңбегі орыс тілінде жарық көріп, онда қазақтардың негізін құрайтын ру-тайпалар, олардың таңбалары мен ұрандары, қазақтардың шыққан тегі туралы аңыз-әңгімелер, қазақ жүздерінің пайда болуы, этн. құрамы, қазақ хандығының құрылуы сияқты өзекті мәселелер ғылыми тұрғыдан талдауға алынған. Сондай-ақ Аспандияровтың 1935 ж. жарық көрген «Көне заманнан бергі Қазақстан тарихы» деп аталатын еңбегі де (орыс тілінде) 1917 жылғы Қазан төңкерісіне дейінгі Қазақстан тарихына арналды. Аспандияров Ресейдің басқыншылық саясатын жүйелеп көрсете отырып, қазақ жерінің Ресейге өз еркімен қосылмағандығын дәлелдеді, бұл процестің прогрестік жол еместігін анықтап берді. [[Телжан Шонанов|Т.Шонановтың]] 1926 ж. [[Ташкент]]те жарық көрген «Қазақ жер мәселесінің тарихы» деген еңбегі қазақтардың бұрынғы жер иелену тарихын, жерге деген көзқарасын, патшалық отарлау саясатының салдарынан қазақтардың жерден тапшылық көргендігін мол фактілік материалдар негізінде көрсеткен зерттеу болды. 1921 ж. архив бас басқармасы құрылып, тарихи құжаттарды жинастыру, өңдеу және ғылымға пайдалану ісі басталды. Мәскеу, Ленинград, Омбы, Орынбор ғалымдары (Бартольд, [[Александр Юрьевич Якубовский|А.Ю.Якубовский]], [[Александр Николаевич Самойлович|А.К.Самойлович]], М.Е.Массон, т.б.) Қазақстан тарихы мәселелерімен шұғылданды. 20 ғ-дың 20-жылдары республикада КСРО ҒА мен География қоғамның археологиялық-этнографиялық экспедициялары (Ә.А.Диваев, А.В.Затаевич, Ж.Т.Шанин, С.И.Руденко) жұмыс істеді. Қазақстан тарихы мен Қазақстан Компартиясының тарихы, ұлт-азаттық қозғалысының тарихы туралы еңбектер шығару жөнінде алғашқы шаралар жүзеге асырылды, тарихшы мамандарын даярлау басталды. 18–19 ғасырлардағы Қазақ тарихы, әсіресе, Қазақстанның Ресейге қосылу мәселелері Ә.Бөкейхановтың «Қазақ (Қырғыз) өлкесінің тарихи тағдыры және оның мәдени табыстары» деген еңбегінде жан-жақты қаралды. Досмұхамедов, Рысқұлов, Жандосов, П.Г.Галузо зерттеулерінде де Қазақстанның Ресей құрамына кіру мәселелері қарастырылды. 1934 ж. Қазақ ұлттық мәдениеті ғылыми-зерттеу институты құрылды, оның тарих-археолеологиялық секторы 1917 ж. Қазан төңкерісінен бұрынғы және төңкеріс кезіндегі бірқатар жұмыстарды қорытындылады. 2-дүниежүзілік соғыс жылдарында бір топ мәскеулік тарихшылар (А.М.Панкратова, С.В.Бахрушин, Н.М.Дружинин, М.П.Вяткин, т.б.) Қазақстанға көшіп келіп, қазақ ғалымдарымен бірлесіп жұмыс істеді. Нәтижесінде 1943 ж. орыс тілінде «Қазақ КСР-і тарихы» (ерте заманнан осы күнге дейін) жарық көрді. Бұл Қазақстан тарихы жөнінде жүйелі түрде жазылған тұңғыш еңбек болды. 1945 ж. ҚазМУ (қазіргі ҚазҰУ) мен педагогикалық жоғары оқу орындарында тарих факультеттері, Қазақстан ғылым академиясының тарих, археология және этнол. институты ашылды. Соғыстан кейінгі жылдары тарихи, археологиялық, этнографиялық зерттеулердің көлемі едәуір кеңейді. Екі томдық «Қазақ КСР тарихы» шықты (2-бас., 1949). Қазақстан тарихын кезеңге бөлу мәселелері талданды. Кіші жүз қазақтарының Сырым Датұлы бастаған 1783–97 жылдардағы көтерілісін, Бөкей Ордасындағы Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы бастаған 1836–37 жылдардағы көтерілісті және қазақ халқының патша өкіметіне қарсы ұлт-азаттық қозғалысының басқа да мәселелерін зерттеуге елеулі үлес (Вяткин, В.Ф.Шахматов еңбектері) қосылды. Қазақтардың материалдық мәдениеті, тұрмысы, ою-өрнек өнері жөнінде этнографиялық материалдар (Н.Сәбитов, т.б.) жиналып, зерттелді. 40-жылдардың соңынан бастап археологиялық экспедициялар Қазақстан жерін түгел дерлік қамтыды: Оңтүстікте үйсін, қаңлы, Батыс Түрік қағандығы ескерткіштерін, шығыста қола дәуірі мен ежелгі көшпелі тайпалар мәдениетін, орталықта көне заман мәдениетінің жұрнағын қазу жүзеге асырылды (Ә.Марғұлан, А.Н.Бернштам, С.С.Черников). КСРО ғылым академиясының Хорезм археол.-этногр. экспедиициясы (С.П.Толстов) Жетіасар және Алтыасар қалаларының орнына зерттеу жүргізіп, көшпелі және отырықшы мәдениеттердің қарым-қатынасы мен өзара байланысы жөніндегі аса іргелі мәселе жаңа археологиялық материал негізінде баяндалды. 50-жылдары республика тарих ғылымының алдына қойған мәселелерінің бірі – жазбаша деректемелер базасын кеңейту, шығыстанушы мамандар даярлау болды. Қазақстан ҒА-да шығыстану секторы құрылды. Түркі дәуірі, қыпшақ, қаңлы, қарлұқтар туралы еңбектерінде М.Ақынжанов, Б.Е.[[Болат Ешмұхамбетұлы Көмеков|Көмеков]], А.Ш.Қадырбаев, С.М.Сыздықов, т.б. араб, түркі деректері негізінде зерттеулер жүргізді. Қазақстанның соңғы орта ғасырлардағы тарихына қатысты шығыс деректерін аударып, осы кезеңді зерттеуде С.Ибрагимов, Н.Мингулов, К.А.Пищулина, В.П.Юдин көп еңбек сіңірді. Ертедегі көшпелі тайпалар, сақ, үйсін мекендері мен «патша» қорғандарын зерттеу жалғастырылды. «Орталық Қазақстанның ежелгі мәдениеті» атты күрделі еңбек (1966), Ортағасырлық Тараз туралы кітаптар шықты. Ежелгі Отырар мен оның төңірегінде, Орталық Қазақстанда кең көлемді қазба жұмыстары өріс алды. 20 ғ-дың 50-жылдарынан бастап Қазақстан қоғамы шетелдік ғылыми-зерттеу орталықтарының назарына ілікті. Қазіргі кезде ондай орталықтар Еуропа ([[Германия]], [[Франция]], т.б.), АҚШ, [[Жапония]], [[Қытай]], кейбір мұсылман елдерінде орналасқан. Бұл орталықтар, әсіресе, КСРО тұсында көбінесе бір жақты еңбектер (антикоммунистік бағытта) жазды. Дегенмен, олар өз еңбектерінде Кеңес Одағында пайдалануға тыйым салынған авторлар мен олардың шығармаларын кеңінен қолданды әрі Қазақстанды Ресейдің отарлауы, Азамат соғысының шындығы, 1930–32 ж. ашаршылық, 1937–38 ж. қуғын-сүргін, ұжымдастыру, фашизмге қарсы соғыс, тың игеру, т.б. тақырыптарда неғұрлым өнімді еңбек етті. 20 ғ-дың 60–80-жылдарында жарық көрген Е.[[Елтоқ Ділімбетұлы Ділмұхамедов|Ділмұхамедов]], Е.Бекмұхамедов, М.Асылбеков еңбектерінде, сол сияқты кейінгі кезде жарияланған Б.Аяған, С.Игібаев, В.Ғалиев, т.б. шығармаларында 19–20 ғасырлардағы Қазақстанның инфрақұрылымдары және қоғамдық-саяси, мәдени жүйесінің даму эволюциясы зерттелді. Қозыбаев өзінің 20 ғ-дың 80-жылдарының соңынан бастап жариялаған топтама еңбектерінде Қазақстан тарихының «ақтаңдақ» мәселелерінің, жабық тақырыптардың зерттелуіне, өз бағаларын алуларына күш салды. Әсіресе, ұлт-азаттық қозғалыстар, кеңестік дәуірдегі Қазақстан тарихының шындығы Қозыбаев зерттеулерінің басты нысандарына айналды. Алаш қозғалысының мәселелері 1990–2000 ж. М.Қойгелдиев, К.Нұрпейіс, Д.Аманжолова монографияларында жан-жақты сөз болды. Мыс., Қойгелдиевтің «Алаш қозғалысы» атты еңбегінде 19 ғ-дың соңы мен 20 ғ-дың басындағы Қазақстанның тарихи дамуына байланысты мәселелер кең ауқымда қарастырылған. Патша өкіметінің отаршылдық саясаты, ұлттық езгіге қарсы наразылықтың күшеюі, қазақ зиялыларының жан-жақты қоғамдық-саяси қызметі, Алашорда өкіметінің құрылуы талданды. Нұрпейістің «Алаш һәм Алашорда» еңбегі алаш қозғалысының бастауларына, монархия құлатылғаннан кейінгі, Кеңес өкіметі және Азамат соғысы жылдарындағы Алашорда өкіметінің жағдайына, оның Кеңес өкіметімен қарым-қатынасына қатысты мәселелерді қамтыды. Ресейлік түркілердің, туған халқының тәуелсіздігі үшін шет елде жүргізген қоғамдық-саяси қызметіне арналған Шоқайдың шығармашылық мұрасын насихаттауға Б.Садықова, Б.[[Батырхан Ерғалиұлы Дәрімбет|Дәрімбет]], С.Шілдебай, Д.Қамзабекұлы, А.Нүсіпхан зерттеулер жазды. 20 ғ-дың 20–30-жылдарындағы қазақтардың дәстүрлі өмір сүру салтының бұзылуы, ұжымдастыру, түрлі көтерілістер, ауа көшушілік, диаспора мәселелері Ж.Абылхожин, Т.Омарбеков, Қ.Алдажұманов, Г.Меңдіқұлова, З.Қинаятұлы еңбектерінде жан-жақты қарастырылды. Қазақ халқы тарихының түпнұсқа деректерін ғылыми айналымға енгізіп, оларды негізгі дерек көздерінің қатарына қосу мәселесі Қ.Атабаев, Ж.Артықбаев, Ж.Қадыртаева еңбектерінде зерттелді. Қазақстандық археологтар (К.Байпақов, З.Самашев, М.Елеуов, С.Жолдасбаев,Ж.Таймағанбетов, С.Әжіғали, т.б.) республиканың түпкір-түпкірінде зерттеу жұмыстарын жүргізді. Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін оның әскери тарихы да кеңінен зерттеле бастады. Әскери тарих саласында Белан, К.Аманжолов, А.Тасболатов, т.б. көп зерттеулер жүргізді. Көптеген тарихшылар шет елдердегі архивтерде (Ресей, АҚШ, Қытай, Еуропа және кейбір мұсылман елдері) жұмыс істеп қайтты. АҚШ-тағы Стэнфорд университетінің архивінде Аяған, Қытай архивтерінде Хафизова, Қ.Салғарин зерттеулер жүргізді. Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының Тарих және этнология институты, 1991 ж. одан бөлініп шыққан Археология институтының ғалымдары Қазақстанды археологиялық тұрғыдан кешенді зерттеу жұмыстарын жалғастырды. 1996 жылдан бастап ҚР Ұлттық ғылым академиясының Тарих және этнология институты мен археология институтының ұжымдары, республиканың кейбір жоғары оқу орындарының қоғамтанушы ғалымдарымен бірлесе отырып дайындаған Қазақстанның көне заманнан бүгінге дейінгі академиялық бес томдық тарихы қазақ және орыс тілінде жарық көрді. Жекелеген тарихшылар тәуелсіздік жағдайына орайластырып, орта мектептер мен жоғары оқу орындары үшін оқулықтар дайындап, жариялады. == Қазақстан тарихының аса маңызды кезеңдерінің хронологиясы == *Қазақстанда ең алғашқы адамдар бір миллион жылдай бұрын пайда болған. Мұндай жаңалықты ашқан археолог Хасен Алпысбаев. Ол 1957 жылы Жамбыл облысының Талас ауданындағы Қаратаудағы Тәңірқазған, Бөріқазған деген үңгірлерден ең ежелгі өмір сүрген адамдар тұрағын тапты. *Алғашқы адамдарға жеке-жеке жүріп өмір сүру қиын болғандықтан топтасып жүретін болды. Осыдан бірте-бірте ру пайда болды. Көп уақыт өткеннен кейін бірнеше ру тайпаға бірікті. *Біздің жыл санауымызға дейін-ақ Қазақстан жерінде сақтардың, ғұндардың, сарматтардың ірі-ірі тайпалары болды. *Біздің жыл санауымыздың бас кезінде қазіргі Қазақстан жерінде үйсін, қаңлы, ғұн және басқа да ірі тайпалардың мемлекеттері болған. *Біздің жыл санауымыздың бас кезінде-ақ Қазақстан жеріндегі халықтардың сол заманға лайық шаруашылығы, кәсібі болды. *Оларда мал шаруашылығы, егін шаруашылығы, қолөнер кәсібі, металл қорыту, аң аулау т.б. дамыды. *Шаруашылықтың арасында мал шаруашылығы басым дамыды. Бұған Қазақстан жері қолайлы болды. Қой, жылқы өсіруге көп көңіл бөлінді. Олардан кейін көп өсірілген түйе. Сиыр аз өсірілді. *1960-жылдардың аяқ кезінде археолог ғалымдар Есік қаласына (Алматыға таяу) жақын жердегі обадан «Алтын киімді адамды» тапты. Ол мұнан 2500 жылдай бұрын жерленген жас жігіт екен. *Біздің заманымызға дейін II ғасыр мен б.з. XV ғасыры аралығында Еуропа мен Азияны байланыстыратын «Ұлы Жібек жолы» қызмет істеді. Ол Қазақстан жерімен өтті. *ІХ ғасырда арабтар Орта Азия мен Қазақстанның біраз жерін басып алды. Осыдан бастап Қазақстанға ислам діні тарай бастады. *1218 жылы Қазақстан жеріне моңғол шапқыншылығы басталды. *1219 жылғы қыркүйекте моңғол жаулаушылары Отырар қаласын қоршады. Ұлы Отырар шайқасы басталды. Қаланы қоршауға қала басшысы Қадырхан басшылық етті. *XV ғасырда қазақ халқы қалыптасып болды. Оның негізін құраған Үйсін, Қоңырат, Керейт, Маңғыт, Қыпшақ, Найман, Арғын, Байұлы, Әлімұлы, Дулат және басқа да көптеген рулар мен тайпалар. *XV ғасырдың 50-60-жылдарында Қазақ хандығы құрылды. Оған ұйтқы болған, алғашқы қазақ хандары деген жоғары атаққа ие болған Жәнібек пен Керей. *Қазақ хандығы тез ұлғайды. XVI ғасырдың басында оның жер көлемі едәуір кеңейіп, халқының саны бір миллионнан асты. Қазақ хандығының – мемлекетінің XVI – XVII ғасырларда ұлғайып, нығаюына үлес қосқан: Қасым хан (1511-1523), Ақназар хан (1538-1580), Есім хан (1598-1628), Тәуке хан (1680-1718). *Орта ғасырлардағы Қазақстанның атақты қалалары: Түркістан, Отырар, Тараз, Сауран, Сайрам (Испиджаб) т.б. *Орта ғасырлардағы белгілі тарихи-мәдени ескерткіштер: Ахмет Иассауи мазары (Түркістанда), Айша-Бибі мазары (Тараз қаласының жанында), Бабаджа қатын (бұл да сонда), Жошы Хан күмбезі, Алаша хан күмбезі (Орталық Қазақстанда). *Қазақстан жеріндегі ортағасырлық ғалымдар: Әбу Насыр әл-Фараби (870-950 жж.), Жүсіп Баласағұн (ХІ ғасыр), Махмұд Қашқари (ХІ ғасыр), Ахмед Иассауи (ХІІ ғасыр), Өтейбойдақ Тілейқабылұлы, Мұхамммед Хайдар Дулати, Жалайри Қосынұлы (ХV-ХVI ғғ.) *XVI ғасырдың соңынан бастап 1755 жылға дейін қазақ халқы жоңғар шапқыншылығына қарсы азаттық, тәуелсіздік үшін шайқасты. 1755-жылы Жоңғар мемлекеті біржола жеңілді, тарихтан аты өшті. *Жоңғарларға қарсы азаттық күресті ұйымдастырушылар: хандар – Тәуке, Әбілқайыр (Кіші жүз ханы), Абылай; билер – Төле, Қазыбек, Әйтеке; батырлар – Қабанбай, Бөгенбай, шапырашты Наурызбай. *1731-1917 жылдар аралығында Қазақстан Ресей империясы қол астында болды. Кіші жүз «еркімен» қосылды, қалған жердің бәрін жаулап алды. *Ресей империясы Қазақстанда екі жүз жылдай отарлау саясатының барлық қитұрқы әдіс, тәсілдерін қолданды, қазақ халқының ұлттық мәдениетінің, әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрінің дамуына барынша кедергі жасады. *Қазақ халқы Ресей отаршылдарына қарсы, азаттық алу үшін үш жүздей рет қозғалыстар, көтерілістер, наразылықтар ұйымдастырды. Олардың ең ірілері ХІХ – ХХ ғасырларда болды. *Патша үкіметінің отарлау саясатына қарсы 1836-1838 жылдары Исатай мен Махамбет, 1837-1847 жылдары Кенесары хан, 1916 жылы А. Иманов, Ә. Жангелдин, Ә. Жанбосынов т.б. басшылық еткен, ұлт азаттық қозғалыстар болды. *ХІХ ғасырдағы қазақтың белгілі ағартушы ғалымдары: Шоқан Уәлиханов (1835-1865), Ыбырай Алтынсарин (1841-1889), Абай Құнанбаев (1845-1904) *1917 жылы Қазанда Қазақстанда Кеңес Өкіметі орнады, ол өкімет 1990 жылға дейін өмір сүрді. *ХІХ ғасырдың аяғында ХХ ғасырдың басында қазақ халқының бақытты келешегі, ұлттық тәуелсіздігі үшін күресуші үлкен зиялы топ қалыптасты. Олардың басшылары: Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов, Мұстафа Шоқаев, Міржақып Дулатов, Тұрар Рұсқылов, Мұхамеджан Тынышбаев т.б. болды. *1920-жылы Қазақ Автономиялы Кеңес Социалистік Республикасы, ал 1936-жылы Қазақ Кеңес Социалистік Республикасы құрылды. *1941-1945 жылдардағы Отан соғысында асқан ерлік көрсеткені үшін 500-дей Қазақстан Кеңес Одағының батыры атағын алды. *1990 жылы 25 қазанда Қазақстан өзін Егеменді Республика деп жариялады. *1991 жылы 1 желтоқсанда Қазақстанда Президент сайлауы болды. Президент болып Н.Ә.Назарбаев сайланды. *1991 жылы 16 желтоқсанда Қазақстан өзін тәуелсіз Республика деп жариялады. *1992 жылы Алматыда дүние жүзі қазақтарының тұңғыш Құрылтайы өтті. *1995 жылы Тәуелсіз Қазақстан Республикасының Конституциясы қабылданды.<ref name="Reference1"/> {{Уикилендірілсін|мақаланың оқылуы қиын болғанына байланысты}} ==Сыртқы сілтемелер== [http://refa.kz/load/tegin_azasha_referattar/azastan_tarikhy/10 Қазақстан тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002074648/http://refa.kz/load/tegin_azasha_referattar/azastan_tarikhy/10 |date=2015-10-02 }} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Тарих]] [[Санат:Ғылым]] idj6058rls749qoavs1rl4yz2w9qs8m 3690541 3690530 2026-11-03T06:37:22Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Мухаметқали|Мухаметқали]] ([[User talk:Мухаметқали|т]]) өңдемелерінен [[User:Nurtenge|Nurtenge]] соңғы нұсқасына қайтарды 3578050 wikitext text/x-wiki '''Қазақстан тарихы ғылымы''' – дүние жүзі халықтары тарихының бір саласы. Бүгінде [[Қазақстан]] өз тарихында күрделі бетбұрыс кезеңін бастан кешіріп отыр. Республика тәуелсіздік алып, дүниежүзілік қоғамдастық таныған егемен мемлекетке айналды. Жаңа азаматтық қоғам дүниеге келді. Жаңа әлеуметтік саяси және экономикалық шындықтар Қазақ халқының сана сезімін өзгертуде. Дүниеге, қоғамға, халықтың тарихына көзқарас өзгеріп келеді. Ұлттық сана-сезім, сонымен бірге Отанымыздың шыншыл да ақиқатты ғана айтатын тарихына деген ынта-ықалас та қауырт өсті. Болып жатқан өзгерістерге өткен кездерден ұқсастық іздестіріліп, қазіргі заманның күрделі проблемаларын шешу жолын табуға талпыныс жасалуда. Қазақстан тарихының міндеті өзін түркі халқының қара шаңырағы – Қазақстанды өзінің отаны, елі, сол мемлекеттің патриоты боламын деген адамға осы жерде кімдердің мекен еткенін, олардың тұрмыс-тіршілігін, әдет-ғұрпын, солардың салт-дәстүрін, рухани және материалдық байлығын, біздің ата-бабаларымыз, батырларымыз, билеріміз тарихи тамырымыз жайылған кең байтақ өлкені бүгінгі ұрпаққа көзінің қарашығындай етіп сақтап жеткізгені, осы күнгі жастардың осы ата-баба ізін жалғастырып, оны қорғауға, дінін, тілін қорғауға тарихи әділдік беретін бір-бірден құрал.<ref name="Reference1">Қазақстан тарихы ғылым және пән ретінде https://studfile.net/preview/6421225/page:3/ </ref> Қазақстанның мемлекеттік тәуелсіздігін жариялауы және осыған байланысты жаңа тарихи үрдістер - азаматтардың сана сезімінде елеулі өзгерістер туғызды. Әлемге, халыққа және оның тарихына деген көзқарас түбегейлі өзгерді. Егер бұрын Қазақстан тарихы - Совет Одағының бір құрамдас бөлігі ретінде қарастырылса, енді оны әлемдік тарих, Еуразия тарихы, көшпенділер өркениеті, түркі халықтарының; Орта Азия халықтарының тарихы тұрғысында қарастыру сезімі туып отыр.<ref>“Қазақстан тарихы” тарихы http://testent.ru/publ/studenty/kazakhstan_tarikhy/aza_stan_tarikhy_tarikhy_p_nine_kirispe/38-1-0-1222</ref> == Қазақстан тарихының аса маңызды кезеңдері == Қазақстан тарихы үлкен төрт кезеңге бөлінеді. *Ежелгі Қазақстан (б.з. V ғ. дейін); *Орта ғасырлардағы Қазақстан (VI – XVII ғғ.); *Жаңа замандағы Қазақстан (XVII – XIX ғғ.); *Қазіргі заманғы Қазақстан (XX ғ.).<ref>BARINBIL.KZ https://barinbil.kz/referattar/aza-stan-tarihy-p-nini-ma-yzdy-mindetteri/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240413225140/https://barinbil.kz/referattar/aza-stan-tarihy-p-nini-ma-yzdy-mindetteri/ |date=2024-04-13 }}</ref> === Ежелгі Қазақстан тарихы === Ең ұзақ кезең – Ежелгі Қазақстан тарихы, ол бір миллион жылға жуық уақытты қамтиды. Өз бастауларын алғашқы қауымдық құрылыс кезіндегі жартастар мен үңгірлерде салынған суреттерден, кейінгі құлиеленушілік қоғам тұсындағы тасқа жазылған сына жазулардан алады ([[Есік обасы]]). Авестада, Ахемен әулеті тұсындағы парсы деректерінде («Бехистун жазуы», т.б.), Ежелгі грек тарихшысы Геродоттың («Тарих»), т.б. ежелгі дәуір авторларының еңбектерінде қазақ жерін мекендеген сақтар, турлар, дайлар, исседондар, т.б. тайпалар жөнінде, олардың [[Ассирия]]мен, [[Мидия]]мен, [[Иран]]мен байланыстары және Кир, І-Дарий, А.Македонский әскерлерімен соғыстары жайында аса құнды жазба деректер бар. Б.з.б. 2 ғ-дағы Қытай деректері (елшілерден, саудагерлерден, миссионерлерден алынған) Қазақстан тарихын зерттеуде үлкен рөл атқарды. Әсіресе, Сыма Цянның (б.з.б. 145–86) [[«Тарихи жазбалар»]] еңбегі аса құнды. Онда ғұндардың, үйсіндер мен қаңлылардың тұрмыс-тіршілігі, саяси құрылымдары және Батысқа қоныс аударуы жөнінде көптеген мәліметтер берілген. Осы кезде басталған (б.з.б. 2 ғ.) Қытайдан Орталық [[Азия]] арқылы [[Жерорта]] теңізі елдеріне жеткізетін Ұлы Жібек жолының гүлденуі Қытайда Тан әулеті билік құрған тұсқа (618–907) сай келеді. Бұл тұстағы Қытай тарихшылары жазған жылнамаларда түркі қағандықтары, олардың тұрмыс жағдайы, әскери күш-қуаты мен жүргізген соғыстары, түргештер, қарлұқтар, т.б. ұлыстар мен тайпалық одақтар туралы деректер көп. Қытай деректері көбіне сыңаржақты жазылғандығына қарамастан, Қазақстан тарихы мен мәдениетін зерттеуде аса құнды деп бағаланады. 6–8 ғасырларда тасқа басылған көне түркі жазба ескерткіштері түркі қағандықтары (Күлтегін жазуы, Білге қаған ескерткіші, т.б.), [[түргештер]], [[қарлұқтар]], [[оғыздар]],[[қыпшақтар]], [[ұйғырлар]], [[қырғыздар]], [[Басмыл|басмылдар]], т.б. жөнінде нақты мәліметтер көп. Ежелгі түркі ескерткіштері, сондай-ақ сол кезеңдегі Қазақстанның тарихи географиясын анықтауда да шешуші рөл атқарады. === Орта ғасырлардағы Қазақстан тарихы === Ислам дінінің таралуы мен Араб халифатының күшеюі нәтижесінде 9–14 ғ-ларда араб саяхатшылары мен ғалымдары Қазақстан мен Орталық Азияны мекендеген түркі ұлыстары жөнінде толып жатқан жазба деректерін қалдырды. Атап айтқанда, ат-Табари (9 ғ.) Жетісу мен Оңтүстік Қазақстан, Тамим ибн Бахр (9 ғ.) Ертіс аңғарындағы қимақтар, ибн Хордадбех (9 ғ.) Жібек жолы бойындағы қалалар мен қоныстар жөнінде құнды деректер береді. 10 ғасырда өмір сүрген әл-Якуди, ибн әл-Факих, әл-Истахри, ибн Хаукал, ибн Фадлан, т.б. еңбектерінде Қазақстанның тарихы мен географиясына қатысты мол деректер кездеседі. 13–14 ғасырларда араб ғалымдары Якут, ибн әл-Асир, ибн Баттута, ибн Халдун, т.б. қарахан әулеті, қарлұқтар, оғыздар, қыпшақтар, хорезмдіктер, қарақытайлар, Дешті Қыпшақ, Шыңғыс ханның жорықтары, Алтын Орда, т.б. ұлыстар мен тайпалар, олардың саяси-экономикалық жағдайы жөнінде жазды. 13–14 ғасырлардағы А.Жуайни, [[Жамал Қарши]], Рашид әд-Дин, т.б. авторлардың және Батыс Еуропалық саяхатшылар П.Карпини, В.Рубрук, М.Полоның шығармаларында 12–13 ғасырлардағы Қазақстанды мекендеген ұлыстардың этникалық құрамы мен саяси тарихы, Орда Ежен ұлысы тарихы, Жошы ұрпақтарының генеалогиясы, Шағатай ұлысында болған қырқысулар, Сыр бойы қалаларының қиратылуы жайында, т.б. деректер беріледі. 14–15 ғасырларда бір топ авторлардың (Шараф әд-Дин Йезди, Му’ин әд-Дин Натанзи, т.б.) шығармаларын Әмір Темір ұрпақтарының тапсырмасымен парсы тілінде жазды. Бұл еңбектерде [[Алтын Орда]], [[Ақ Орда]], [[Моғолстан]] мемлекеттері және олардың Әмір Темір мемлекетімен қарым-қатынастары жөнінде жан-жақты мәлімет берілген. 16 ғ-да шығармаларын парсы тілінде жазған, түркі тектес тарихшылар М.Х.Дулат («Тарих-и Рашиди»), Бабыр («Бабырнаме»), т.б. өз еңбектерінде Әбілхайыр хандығы, Орыс хан ұрпақтары, Қазақ хандығының қалай құрылғандығы, алғашқы қазақ хандары (Керей, Жәнібек, Бұрындық, Қасым, т.б.), олардың саяси-әскери қызметтері жөнінде егжей-тегжейлі мәлімет береді. 15–16 ғасырларда Орта Азия мен Шығыс Түркістанда шағатай (түркі) тілінде жазылған тарихи шығармалар жарық көре бастады («Шыңғыснама», «Шайбанинама», т.б.). Ораз Мұхаммед сұлтанмен бірге орыс әскерлерінің тұтқынында болып, кейін Борис Годунов патшаға қызмет еткен Қ.Жалайыри 15–16 ғ-лардағы Қазақ хандығы жөнінде аса құнды деректер қалдырды ([[Жамиғ Ат-Тауарих|«Жамиғ ат-Тауарих»]]). 15–17 ғ-ларда қазақ халқы, билеушілері, батырлары мен билері жөніндегі деректер ауыз әдебиетінде де көптеп кездеседі. === Жаңа замандағы Қазақстан тарихы === [[Қазақ хандығы]] [[Ресей]] бодандығына өте бастағаннан кейін, 18 ғасырда ағылшын кескіндемешісі Джон Кэстль, 18–19 ғасырларда Ресей тарихшылары (П.С.Паллас, А.И.Левшин, Н.Я.Бичурин, т.б.) өлке тарихын жан-жақты зерттей бастады. Қазақстанда тарих ғылымының жандануы 19 ғ-дың 2-жартысынан бастау алады. Ол еуропаша білім алған қазақтың тұңғыш тарихшы-ғалымы, шығыстанушысы, географы Ш.Ш.Уәлиханов есімімен тығыз байланысты. Ол қазақ, қырғыз, ұйғыр басқа да түркі тектес халықтардың тарихын зерттеді. Орыс тарихшылары мен шығыстанушылары [[Николай Михайлович Карамзин|Н.М.Карамзин]], [[Е.М.Соловьев]], В.В.Вельяминов-Зернов, әскери тарихшы М.И.Иванин, т.б. ресей елінің неліктен 250 жыл моңғол-татар езгісінде болғанын саяси-әлеуметтік тұрғыдан түсіндіру мақсатымен Орталық Азия халықтарын жан-жақты зерттеуге кірісті. 19–20 ғасырларда Абай Құнанбаев, Ы.Алтынсарин, С.Бабажанов, М.Шорманов, Құрбанғали Халид, Т.Сейдалин, А.Жантөрин, С.Нұрмұхамедов, М.Ж.Көпеев, т.б. қазақ халқының тарихы мен мәдениетін зерттеуге үлес қосты. Олардың жазғандары қазақ тарихнамасында өлкетану еңбектері ретінде бағаланады. Сондай-ақ осы кезеңде жарық көрген (1911 ж. Орынборда) [[Шәкерім Құдайбердіұлы]]ның [[«Түрік, қырғыз-қазақ һәм хандар шежіресі»]] қазақ халқының құрылу тарихын ғылыми негізде зерделеген еңбек болатын. 19 ғ-дың 2-жартысында Қазақстан тарихымен орыс ғалымдары Л.Мейер, М.Красовский, М.И.Венюков, т.б., этнографиясымен Радлов, Г.Н.Потанин, Н.М.Ядринцев, А.Е.Алекторов, т.б. шұғылданды. 19 ғ-дың соңында [[Верный]]да (қазіргі [[Алматы]]), Семей мен Орынборда тарихи-табиғат мұражайлары ашылды. 19 ғ-дың соңы мен 20 ғасырдың басында академик В.В.Бартольд, П.И.Лерх, т.б. осы өлкеде археологиялық зерттеу жұмыстарын бастады. === Қазіргі заманғы Қазақстан тарихы === 20 ғасырдың бас кезі қазақ халқының ұлттық сана-сезімінің рухани өркендеген дәуірі болды. [[Баспасөз]] беттеріне қазақ зиялылары ([[Мұхаметжан Тынышбайұлы|М.Тынышбаев]], [[Санжар Жапарұлы Аспандияров|С.Аспандияров]], Ә.Н.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, Х.Досмұхамедов, т.б.) Отан тарихына байланысты жиі-жиі мақалалар жазды. 1925 ж. Тынышбаевтың «Қазақ (қырғыз-кайсак) халқының тарихы жөніндегі материалдар» деген еңбегі орыс тілінде жарық көріп, онда қазақтардың негізін құрайтын ру-тайпалар, олардың таңбалары мен ұрандары, қазақтардың шыққан тегі туралы аңыз-әңгімелер, қазақ жүздерінің пайда болуы, этн. құрамы, қазақ хандығының құрылуы сияқты өзекті мәселелер ғылыми тұрғыдан талдауға алынған. Сондай-ақ Аспандияровтың 1935 ж. жарық көрген «Көне заманнан бергі Қазақстан тарихы» деп аталатын еңбегі де (орыс тілінде) 1917 жылғы Қазан төңкерісіне дейінгі Қазақстан тарихына арналды. Аспандияров Ресейдің басқыншылық саясатын жүйелеп көрсете отырып, қазақ жерінің Ресейге өз еркімен қосылмағандығын дәлелдеді, бұл процестің прогрестік жол еместігін анықтап берді. [[Телжан Шонанов|Т.Шонановтың]] 1926 ж. [[Ташкент]]те жарық көрген «Қазақ жер мәселесінің тарихы» деген еңбегі қазақтардың бұрынғы жер иелену тарихын, жерге деген көзқарасын, патшалық отарлау саясатының салдарынан қазақтардың жерден тапшылық көргендігін мол фактілік материалдар негізінде көрсеткен зерттеу болды. 1921 ж. архив бас басқармасы құрылып, тарихи құжаттарды жинастыру, өңдеу және ғылымға пайдалану ісі басталды. Мәскеу, Ленинград, Омбы, Орынбор ғалымдары (Бартольд, [[Александр Юрьевич Якубовский|А.Ю.Якубовский]], [[Александр Николаевич Самойлович|А.К.Самойлович]], М.Е.Массон, т.б.) Қазақстан тарихы мәселелерімен шұғылданды. 20 ғ-дың 20-жылдары республикада КСРО ҒА мен География қоғамның археологиялық-этнографиялық экспедициялары (Ә.А.Диваев, А.В.Затаевич, Ж.Т.Шанин, С.И.Руденко) жұмыс істеді. Қазақстан тарихы мен Қазақстан Компартиясының тарихы, ұлт-азаттық қозғалысының тарихы туралы еңбектер шығару жөнінде алғашқы шаралар жүзеге асырылды, тарихшы мамандарын даярлау басталды. 18–19 ғасырлардағы Қазақ тарихы, әсіресе, Қазақстанның Ресейге қосылу мәселелері Ә.Бөкейхановтың «Қазақ (Қырғыз) өлкесінің тарихи тағдыры және оның мәдени табыстары» деген еңбегінде жан-жақты қаралды. Досмұхамедов, Рысқұлов, Жандосов, П.Г.Галузо зерттеулерінде де Қазақстанның Ресей құрамына кіру мәселелері қарастырылды. 1934 ж. Қазақ ұлттық мәдениеті ғылыми-зерттеу институты құрылды, оның тарих-археолеологиялық секторы 1917 ж. Қазан төңкерісінен бұрынғы және төңкеріс кезіндегі бірқатар жұмыстарды қорытындылады. 2-дүниежүзілік соғыс жылдарында бір топ мәскеулік тарихшылар (А.М.Панкратова, С.В.Бахрушин, Н.М.Дружинин, М.П.Вяткин, т.б.) Қазақстанға көшіп келіп, қазақ ғалымдарымен бірлесіп жұмыс істеді. Нәтижесінде 1943 ж. орыс тілінде «Қазақ КСР-і тарихы» (ерте заманнан осы күнге дейін) жарық көрді. Бұл Қазақстан тарихы жөнінде жүйелі түрде жазылған тұңғыш еңбек болды. 1945 ж. ҚазМУ (қазіргі ҚазҰУ) мен педагогикалық жоғары оқу орындарында тарих факультеттері, Қазақстан ғылым академиясының тарих, археология және этнол. институты ашылды. Соғыстан кейінгі жылдары тарихи, археологиялық, этнографиялық зерттеулердің көлемі едәуір кеңейді. Екі томдық «Қазақ КСР тарихы» шықты (2-бас., 1949). Қазақстан тарихын кезеңге бөлу мәселелері талданды. Кіші жүз қазақтарының Сырым Датұлы бастаған 1783–97 жылдардағы көтерілісін, Бөкей Ордасындағы Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы бастаған 1836–37 жылдардағы көтерілісті және қазақ халқының патша өкіметіне қарсы ұлт-азаттық қозғалысының басқа да мәселелерін зерттеуге елеулі үлес (Вяткин, В.Ф.Шахматов еңбектері) қосылды. Қазақтардың материалдық мәдениеті, тұрмысы, ою-өрнек өнері жөнінде этнографиялық материалдар (Н.Сәбитов, т.б.) жиналып, зерттелді. 40-жылдардың соңынан бастап археологиялық экспедициялар Қазақстан жерін түгел дерлік қамтыды: Оңтүстікте үйсін, қаңлы, Батыс Түрік қағандығы ескерткіштерін, шығыста қола дәуірі мен ежелгі көшпелі тайпалар мәдениетін, орталықта көне заман мәдениетінің жұрнағын қазу жүзеге асырылды (Ә.Марғұлан, А.Н.Бернштам, С.С.Черников). КСРО ғылым академиясының Хорезм археол.-этногр. экспедиициясы (С.П.Толстов) Жетіасар және Алтыасар қалаларының орнына зерттеу жүргізіп, көшпелі және отырықшы мәдениеттердің қарым-қатынасы мен өзара байланысы жөніндегі аса іргелі мәселе жаңа археологиялық материал негізінде баяндалды. 50-жылдары республика тарих ғылымының алдына қойған мәселелерінің бірі – жазбаша деректемелер базасын кеңейту, шығыстанушы мамандар даярлау болды. Қазақстан ҒА-да шығыстану секторы құрылды. Түркі дәуірі, қыпшақ, қаңлы, қарлұқтар туралы еңбектерінде М.Ақынжанов, Б.Е.[[Болат Ешмұхамбетұлы Көмеков|Көмеков]], А.Ш.Қадырбаев, С.М.Сыздықов, т.б. араб, түркі деректері негізінде зерттеулер жүргізді. Қазақстанның соңғы орта ғасырлардағы тарихына қатысты шығыс деректерін аударып, осы кезеңді зерттеуде С.Ибрагимов, Н.Мингулов, К.А.Пищулина, В.П.Юдин көп еңбек сіңірді. Ертедегі көшпелі тайпалар, сақ, үйсін мекендері мен «патша» қорғандарын зерттеу жалғастырылды. «Орталық Қазақстанның ежелгі мәдениеті» атты күрделі еңбек (1966), Ортағасырлық Тараз туралы кітаптар шықты. Ежелгі Отырар мен оның төңірегінде, Орталық Қазақстанда кең көлемді қазба жұмыстары өріс алды. 20 ғ-дың 50-жылдарынан бастап Қазақстан қоғамы шетелдік ғылыми-зерттеу орталықтарының назарына ілікті. Қазіргі кезде ондай орталықтар Еуропа ([[Германия]], [[Франция]], т.б.), АҚШ, [[Жапония]], [[Қытай]], кейбір мұсылман елдерінде орналасқан. Бұл орталықтар, әсіресе, КСРО тұсында көбінесе бір жақты еңбектер (антикоммунистік бағытта) жазды. Дегенмен, олар өз еңбектерінде Кеңес Одағында пайдалануға тыйым салынған авторлар мен олардың шығармаларын кеңінен қолданды әрі Қазақстанды Ресейдің отарлауы, Азамат соғысының шындығы, 1930–32 ж. ашаршылық, 1937–38 ж. қуғын-сүргін, ұжымдастыру, фашизмге қарсы соғыс, тың игеру, т.б. тақырыптарда неғұрлым өнімді еңбек етті. 20 ғ-дың 60–80-жылдарында жарық көрген Е.[[Елтоқ Ділімбетұлы Ділмұхамедов|Ділмұхамедов]], Е.Бекмұхамедов, М.Асылбеков еңбектерінде, сол сияқты кейінгі кезде жарияланған Б.Аяған, С.Игібаев, В.Ғалиев, т.б. шығармаларында 19–20 ғасырлардағы Қазақстанның инфрақұрылымдары және қоғамдық-саяси, мәдени жүйесінің даму эволюциясы зерттелді. Қозыбаев өзінің 20 ғ-дың 80-жылдарының соңынан бастап жариялаған топтама еңбектерінде Қазақстан тарихының «ақтаңдақ» мәселелерінің, жабық тақырыптардың зерттелуіне, өз бағаларын алуларына күш салды. Әсіресе, ұлт-азаттық қозғалыстар, кеңестік дәуірдегі Қазақстан тарихының шындығы Қозыбаев зерттеулерінің басты нысандарына айналды. Алаш қозғалысының мәселелері 1990–2000 ж. М.Қойгелдиев, К.Нұрпейіс, Д.Аманжолова монографияларында жан-жақты сөз болды. Мыс., Қойгелдиевтің «Алаш қозғалысы» атты еңбегінде 19 ғ-дың соңы мен 20 ғ-дың басындағы Қазақстанның тарихи дамуына байланысты мәселелер кең ауқымда қарастырылған. Патша өкіметінің отаршылдық саясаты, ұлттық езгіге қарсы наразылықтың күшеюі, қазақ зиялыларының жан-жақты қоғамдық-саяси қызметі, Алашорда өкіметінің құрылуы талданды. Нұрпейістің «Алаш һәм Алашорда» еңбегі алаш қозғалысының бастауларына, монархия құлатылғаннан кейінгі, Кеңес өкіметі және Азамат соғысы жылдарындағы Алашорда өкіметінің жағдайына, оның Кеңес өкіметімен қарым-қатынасына қатысты мәселелерді қамтыды. Ресейлік түркілердің, туған халқының тәуелсіздігі үшін шет елде жүргізген қоғамдық-саяси қызметіне арналған Шоқайдың шығармашылық мұрасын насихаттауға Б.Садықова, Б.[[Батырхан Ерғалиұлы Дәрімбет|Дәрімбет]], С.Шілдебай, Д.Қамзабекұлы, А.Нүсіпхан зерттеулер жазды. 20 ғ-дың 20–30-жылдарындағы қазақтардың дәстүрлі өмір сүру салтының бұзылуы, ұжымдастыру, түрлі көтерілістер, ауа көшушілік, диаспора мәселелері Ж.Абылхожин, Т.Омарбеков, Қ.Алдажұманов, Г.Меңдіқұлова, З.Қинаятұлы еңбектерінде жан-жақты қарастырылды. Қазақ халқы тарихының түпнұсқа деректерін ғылыми айналымға енгізіп, оларды негізгі дерек көздерінің қатарына қосу мәселесі Қ.Атабаев, Ж.Артықбаев, Ж.Қадыртаева еңбектерінде зерттелді. Қазақстандық археологтар (К.Байпақов, З.Самашев, М.Елеуов, С.Жолдасбаев,Ж.Таймағанбетов, С.Әжіғали, т.б.) республиканың түпкір-түпкірінде зерттеу жұмыстарын жүргізді. Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін оның әскери тарихы да кеңінен зерттеле бастады. Әскери тарих саласында Белан, К.Аманжолов, А.Тасболатов, т.б. көп зерттеулер жүргізді. Көптеген тарихшылар шет елдердегі архивтерде (Ресей, АҚШ, Қытай, Еуропа және кейбір мұсылман елдері) жұмыс істеп қайтты. АҚШ-тағы Стэнфорд университетінің архивінде Аяған, Қытай архивтерінде Хафизова, Қ.Салғарин зерттеулер жүргізді. Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының Тарих және этнология институты, 1991 ж. одан бөлініп шыққан Археология институтының ғалымдары Қазақстанды археологиялық тұрғыдан кешенді зерттеу жұмыстарын жалғастырды. 1996 жылдан бастап ҚР Ұлттық ғылым академиясының Тарих және этнология институты мен археология институтының ұжымдары, республиканың кейбір жоғары оқу орындарының қоғамтанушы ғалымдарымен бірлесе отырып дайындаған Қазақстанның көне заманнан бүгінге дейінгі академиялық бес томдық тарихы қазақ және орыс тілінде жарық көрді. Жекелеген тарихшылар тәуелсіздік жағдайына орайластырып, орта мектептер мен жоғары оқу орындары үшін оқулықтар дайындап, жариялады. == Қазақстан тарихының аса маңызды кезеңдерінің хронологиясы == *Қазақстанда ең алғашқы адамдар бір миллион жылдай бұрын пайда болған. Мұндай жаңалықты ашқан археолог Хасен Алпысбаев. Ол 1957 жылы Жамбыл облысының Талас ауданындағы Қаратаудағы Тәңірқазған, Бөріқазған деген үңгірлерден ең ежелгі өмір сүрген адамдар тұрағын тапты. *Алғашқы адамдарға жеке-жеке жүріп өмір сүру қиын болғандықтан топтасып жүретін болды. Осыдан бірте-бірте ру пайда болды. Көп уақыт өткеннен кейін бірнеше ру тайпаға бірікті. *Біздің жыл санауымызға дейін-ақ Қазақстан жерінде сақтардың, ғұндардың, сарматтардың ірі-ірі тайпалары болды. *Біздің жыл санауымыздың бас кезінде қазіргі Қазақстан жерінде үйсін, қаңлы, ғұн және басқа да ірі тайпалардың мемлекеттері болған. *Біздің жыл санауымыздың бас кезінде-ақ Қазақстан жеріндегі халықтардың сол заманға лайық шаруашылығы, кәсібі болды. *Оларда мал шаруашылығы, егін шаруашылығы, қолөнер кәсібі, металл қорыту, аң аулау т.б. дамыды. *Шаруашылықтың арасында мал шаруашылығы басым дамыды. Бұған Қазақстан жері қолайлы болды. Қой, жылқы өсіруге көп көңіл бөлінді. Олардан кейін көп өсірілген түйе. Сиыр аз өсірілді. *1960-жылдардың аяқ кезінде археолог ғалымдар Есік қаласына (Алматыға таяу) жақын жердегі обадан «Алтын киімді адамды» тапты. Ол мұнан 2500 жылдай бұрын жерленген жас жігіт екен. *Біздің заманымызға дейін II ғасыр мен б.з. XV ғасыры аралығында Еуропа мен Азияны байланыстыратын «Ұлы Жібек жолы» қызмет істеді. Ол Қазақстан жерімен өтті. *ІХ ғасырда арабтар Орта Азия мен Қазақстанның біраз жерін басып алды. Осыдан бастап Қазақстанға ислам діні тарай бастады. *1218 жылы Қазақстан жеріне моңғол шапқыншылығы басталды. *1219 жылғы қыркүйекте моңғол жаулаушылары Отырар қаласын қоршады. Ұлы Отырар шайқасы басталды. Қаланы қоршауға қала басшысы Қадырхан басшылық етті. *XV ғасырда қазақ халқы қалыптасып болды. Оның негізін құраған Үйсін, Қоңырат, Керейт, Маңғыт, Қыпшақ, Найман, Арғын, Байұлы, Әлімұлы, Дулат және басқа да көптеген рулар мен тайпалар. *XV ғасырдың 50-60-жылдарында Қазақ хандығы құрылды. Оған ұйтқы болған, алғашқы қазақ хандары деген жоғары атаққа ие болған Жәнібек пен Керей. *Қазақ хандығы тез ұлғайды. XVI ғасырдың басында оның жер көлемі едәуір кеңейіп, халқының саны бір миллионнан асты. Қазақ хандығының – мемлекетінің XVI – XVII ғасырларда ұлғайып, нығаюына үлес қосқан: Қасым хан (1511-1523), Ақназар хан (1538-1580), Есім хан (1598-1628), Тәуке хан (1680-1718). *Орта ғасырлардағы Қазақстанның атақты қалалары: Түркістан, Отырар, Тараз, Сауран, Сайрам (Испиджаб) т.б. *Орта ғасырлардағы белгілі тарихи-мәдени ескерткіштер: Ахмет Иассауи мазары (Түркістанда), Айша-Бибі мазары (Тараз қаласының жанында), Бабаджа қатын (бұл да сонда), Жошы Хан күмбезі, Алаша хан күмбезі (Орталық Қазақстанда). *Қазақстан жеріндегі ортағасырлық ғалымдар: Әбу Насыр әл-Фараби (870-950 жж.), Жүсіп Баласағұн (ХІ ғасыр), Махмұд Қашқари (ХІ ғасыр), Ахмед Иассауи (ХІІ ғасыр), Өтейбойдақ Тілейқабылұлы, Мұхамммед Хайдар Дулати, Жалайри Қосынұлы (ХV-ХVI ғғ.) *XVI ғасырдың соңынан бастап 1755 жылға дейін қазақ халқы жоңғар шапқыншылығына қарсы азаттық, тәуелсіздік үшін шайқасты. 1755-жылы Жоңғар мемлекеті біржола жеңілді, тарихтан аты өшті. *Жоңғарларға қарсы азаттық күресті ұйымдастырушылар: хандар – Тәуке, Әбілқайыр (Кіші жүз ханы), Абылай; билер – Төле, Қазыбек, Әйтеке; батырлар – Қабанбай, Бөгенбай, шапырашты Наурызбай. *1731-1917 жылдар аралығында Қазақстан Ресей империясы қол астында болды. Кіші жүз «еркімен» қосылды, қалған жердің бәрін жаулап алды. *Ресей империясы Қазақстанда екі жүз жылдай отарлау саясатының барлық қитұрқы әдіс, тәсілдерін қолданды, қазақ халқының ұлттық мәдениетінің, әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрінің дамуына барынша кедергі жасады. *Қазақ халқы Ресей отаршылдарына қарсы, азаттық алу үшін үш жүздей рет қозғалыстар, көтерілістер, наразылықтар ұйымдастырды. Олардың ең ірілері ХІХ – ХХ ғасырларда болды. *Патша үкіметінің отарлау саясатына қарсы 1836-1838 жылдары Исатай мен Махамбет, 1837-1847 жылдары Кенесары хан, 1916 жылы А. Иманов, Ә. Жангелдин, Ә. Жанбосынов т.б. басшылық еткен, ұлт азаттық қозғалыстар болды. *ХІХ ғасырдағы қазақтың белгілі ағартушы ғалымдары: Шоқан Уәлиханов (1835-1865), Ыбырай Алтынсарин (1841-1889), Абай Құнанбаев (1845-1904) *1917 жылы Қазанда Қазақстанда Кеңес Өкіметі орнады, ол өкімет 1990 жылға дейін өмір сүрді. *ХІХ ғасырдың аяғында ХХ ғасырдың басында қазақ халқының бақытты келешегі, ұлттық тәуелсіздігі үшін күресуші үлкен зиялы топ қалыптасты. Олардың басшылары: Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов, Мұстафа Шоқаев, Міржақып Дулатов, Тұрар Рұсқылов, Мұхамеджан Тынышбаев т.б. болды. *1920-жылы Қазақ Автономиялы Кеңес Социалистік Республикасы, ал 1936-жылы Қазақ Кеңес Социалистік Республикасы құрылды. *1941-1945 жылдардағы Отан соғысында асқан ерлік көрсеткені үшін 500-дей Қазақстан Кеңес Одағының батыры атағын алды. *1990 жылы 25 қазанда Қазақстан өзін Егеменді Республика деп жариялады. *1991 жылы 1 желтоқсанда Қазақстанда Президент сайлауы болды. Президент болып Н.Ә.Назарбаев сайланды. *1991 жылы 16 желтоқсанда Қазақстан өзін тәуелсіз Республика деп жариялады. *1992 жылы Алматыда дүние жүзі қазақтарының тұңғыш Құрылтайы өтті. *1995 жылы Тәуелсіз Қазақстан Республикасының Конституциясы қабылданды.<ref name="Reference1"/> {{Уикилендірілсін|мақаланың оқылуы қиын болғанына байланысты}} ==Сыртқы сілтемелер== [http://refa.kz/load/tegin_azasha_referattar/azastan_tarikhy/10 Қазақстан тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002074648/http://refa.kz/load/tegin_azasha_referattar/azastan_tarikhy/10 |date=2015-10-02 }} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Тарих]] [[Санат:Ғылым]] m48qh37q29cs3tw2y8czdmf94bkpq3y Додзинси 0 556838 3690418 3683835 2026-11-03T04:12:23Z ШҚО арнаулы кітапхана 187726 санат қостым 3690418 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дереккөздер жетіспейді}} [[Сурет:Wikipe-tan manga page1.jpg|нобай|Wikipe-tan, Commons-tan және Wikiquote-tan туралы додзинси мангасынан парақша]] '''Додзинси''' (жап. 同人誌 до:дзинси) — авторлар өздері шығаратын коммерциялық емес әдебиет журналдарын анықтайтын жапондық [[термин]] сөз. Додзиндзассидің (жап. 同人雑誌 до:дзидзасси) қысқартылған нұсқасы. Негізінен додзинси термині до:дзин (同人, «серіктестер») және си ( 誌«журнал») деген екі сөзден құралған. Алғашқыда дзюнбунгаку әдебиетіне қатысты қолданылған болатын. Соңғы онжылдықта манга мен жапондық жастар мәдениетінде кеңінен қолданыс табуда. Донзисиді шығаратын адамдарды додзинсики (жап. 同人誌家 до:дзинсика) деп атайды. Жапонияда додзинси өте танымал. == Көркем әдебиет == Додзинсиге бастама берген деп «Таңғы қоңырау» (жап. 明六雑誌) журналы танылған. Ол Мэйдзи кезеңінен бері, яғни 1874 жылдан бастап шығарылуда. Өзі әдебиет журналы болмаса да, додзинси моделін таратуда үлкен рөл атқарды. Ал 1885 жылы Одзаки Коё және Ямада Биё жазған «Библиотечка всякой всячины» (яп. 我楽多文庫) шығармасы ең алғашқы додзинси болып есептеледі. XX ғасырдың жапон әдебиетін қалыптастыруда Санэацу Мусянокодзи, Наоя Сига, Такэо Арисима және өзге де көрнекті жазушылардың «Белая берёза» (жап. 1910—1923) атты додзинсінің рөлі ерекше. Танымалдылықтың шыңына алғаш рет әдебиет додзинсілері Сёва кезеңінде шықты. Бір-бірімен жақын араласатын авторлар арасында шығарылып, таратылатын додзинсілер қазіргі жапондық әдебиеттің дәстүріне айналған сисёсэцу жанрының пайда болуына ықпал етті. Соңғы жылдары додзинсі журнал ретінде құлдырап кетті, оның орнына қалың әдебиет журналдары («Гундзо», «Бунгакукай» және т.б) келді. Бірақ өзінің дәрежесін сақтап қалған додзинсілер де бар. Мысалы: 1933 жылдан 1969 жылға дейін шығарылған «Литературная столица» (жап. 文芸首都). Кейбір додзинсілер өздерін сақтап қала алды. Ол үшін олар ірі әдебиет журналдарына келіп қосылды және солардың көмегімен таралып жатыр. Хайку және танк авторларының додзинсілері әлі күнге дейін белсенді түрде шығарылуда, бірақ заманауи әдебиетте тек қосымша рөлде қалып қойып жатыр. == Манга == Негізінен додзинси әуесқой манга ретінде жас авторлармен шығарылады. Бірақ кейбір кездері кәсіби авторлар да жұмыстарынан тысқары уақытта өз шығармаларын пародиялап додзинсілер жазады. Әуесқой манганы баспалар таратпайды, көбінесе аниме мен мангаға арналған [[Почта-жинақ мекемелері|почта]], жәрмеңкелер, авторлар жиналысы кезінде сатады. Мангадағы додзинсі авторларының тобын circle (шеңбер) терминімен атайды. Көп жағдайларда бұндай топтар тек бір адамнан ғана тұрады. === Тақырып === Әуесқой комикстердің жанрлары мен сюжеттер әр түрлі бағытта жазылады. Дәстүрлі түрде [[манга]] үшін негізінен ғылыми фантастика, [[фэнтези]], детектив жанрлары қолданылады. Алайда кей жағдайларда офис жұмысшыларының бір күндік өмірлері, сүйікті рок-топтарының турнелері туралы эпикалық сагалары, баланы тәрбиелеу, тіпті үй жануарларының өмірлерін сипаттап жазатындар да кездеседі. Осыған қарамастан додзинсі авторлары өз шығармаларында оған дейін танылған аниме, видео ойындардың кейіпкерлерін фан-арт етіп салып, порнографиялық тұрғыда да қолданады. Осыдан кейін моэ бағыты пайда болды, яғни авторлар белгілі бір кейіпкерлер типіне бауыр басып қалады. Көп жағдайларда ол қоян құлақтары, құйрықтары бар қыздар болып табылады. Және де нэкомими-моэ тақырыбы бағытында жұмыс жасайтын әуесқой суретшілерді кездестіруге болады. Мысалы, оның додзинсиінің барлық кейіпкерлерінде мысықтың құлақтары бар, ал олар кез-келген жерден алынуы мүмкін, «Евангелион»-нан бастап, Гетенің «Фаустына» дейін. Аниме кейіпкерлерінен тек аттары ғана қалып, ал сюжеті, мінезі, бейнеленуі толығымен өзгертілуі мүмкін. === Жаппай таралуы === Әлемде тек қана додзинсі сатумен айналысатын көптеген дүкендер бар. Және олардың көлемдері де үлкен. Мысалы, «Toranoana» орталығы [[Жапония]] бойынша 11 дүкенге ие, солардың екеуі Акихабарада орналасқан. 1970 жылдардың соңында Жапонияда Comiket додзинсі жәрмеңкесі ұйымдастырылды. Қазіргі уақытта ол жылына екі рет болады, тамызда және желтоқсанда, Tokyo Big Sight территориясында өтеді. «Комикет-69» 2005 жылдың желтоқсанында өткізілді. Бірінші күні 160 000 адам, ал екінші күні 190 000 адам қатысты. Жәрмеңкеде 23 000 топтар өз жұмыстарын [[халық]] арасында таратуға мүмкіндік алды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Аниме]] [[Санат:Жапондық термин сөз]] eiqsryneu9kqmf15lkt0pm97h1omqrv 3690488 3690418 2026-11-03T05:39:41Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/ШҚО арнаулы кітапхана|ШҚО арнаулы кітапхана]] ([[User talk:ШҚО арнаулы кітапхана|т]]) өңдемелерінен [[User:Бекбулатова Гульсара|Бекбулатова Гульсара]] соңғы нұсқасына қайтарды 3683835 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дереккөздер жетіспейді}} [[Сурет:Wikipe-tan manga page1.jpg|нобай|Wikipe-tan, Commons-tan және Wikiquote-tan туралы додзинси мангасынан парақша]] '''Додзинси''' (жап. 同人誌 до:дзинси) — авторлар өздері шығаратын коммерциялық емес әдебиет журналдарын анықтайтын жапондық [[термин]] сөз. Додзиндзассидің (жап. 同人雑誌 до:дзидзасси) қысқартылған нұсқасы. Негізінен додзинси термині до:дзин (同人, «серіктестер») және си ( 誌«журнал») деген екі сөзден құралған. Алғашқыда дзюнбунгаку әдебиетіне қатысты қолданылған болатын. Соңғы онжылдықта манга мен жапондық жастар мәдениетінде кеңінен қолданыс табуда. Донзисиді шығаратын адамдарды додзинсики (жап. 同人誌家 до:дзинсика) деп атайды. Жапонияда додзинси өте танымал. == Көркем әдебиет == Додзинсиге бастама берген деп «Таңғы қоңырау» (жап. 明六雑誌) журналы танылған. Ол Мэйдзи кезеңінен бері, яғни 1874 жылдан бастап шығарылуда. Өзі әдебиет журналы болмаса да, додзинси моделін таратуда үлкен рөл атқарды. Ал 1885 жылы Одзаки Коё және Ямада Биё жазған «Библиотечка всякой всячины» (яп. 我楽多文庫) шығармасы ең алғашқы додзинси болып есептеледі. XX ғасырдың жапон әдебиетін қалыптастыруда Санэацу Мусянокодзи, Наоя Сига, Такэо Арисима және өзге де көрнекті жазушылардың «Белая берёза» (жап. 1910—1923) атты додзинсінің рөлі ерекше. Танымалдылықтың шыңына алғаш рет әдебиет додзинсілері Сёва кезеңінде шықты. Бір-бірімен жақын араласатын авторлар арасында шығарылып, таратылатын додзинсілер қазіргі жапондық әдебиеттің дәстүріне айналған сисёсэцу жанрының пайда болуына ықпал етті. Соңғы жылдары додзинсі журнал ретінде құлдырап кетті, оның орнына қалың әдебиет журналдары («Гундзо», «Бунгакукай» және т.б) келді. Бірақ өзінің дәрежесін сақтап қалған додзинсілер де бар. Мысалы: 1933 жылдан 1969 жылға дейін шығарылған «Литературная столица» (жап. 文芸首都). Кейбір додзинсілер өздерін сақтап қала алды. Ол үшін олар ірі әдебиет журналдарына келіп қосылды және солардың көмегімен таралып жатыр. Хайку және танк авторларының додзинсілері әлі күнге дейін белсенді түрде шығарылуда, бірақ заманауи әдебиетте тек қосымша рөлде қалып қойып жатыр. == Манга == Негізінен додзинси әуесқой манга ретінде жас авторлармен шығарылады. Бірақ кейбір кездері кәсіби авторлар да жұмыстарынан тысқары уақытта өз шығармаларын пародиялап додзинсілер жазады. Әуесқой манганы баспалар таратпайды, көбінесе аниме мен мангаға арналған [[Почта-жинақ мекемелері|почта]], жәрмеңкелер, авторлар жиналысы кезінде сатады. Мангадағы додзинсі авторларының тобын circle (шеңбер) терминімен атайды. Көп жағдайларда бұндай топтар тек бір адамнан ғана тұрады. === Тақырып === Әуесқой комикстердің жанрлары мен сюжеттер әр түрлі бағытта жазылады. Дәстүрлі түрде [[манга]] үшін негізінен ғылыми фантастика, [[фэнтези]], детектив жанрлары қолданылады. Алайда кей жағдайларда офис жұмысшыларының бір күндік өмірлері, сүйікті рок-топтарының турнелері туралы эпикалық сагалары, баланы тәрбиелеу, тіпті үй жануарларының өмірлерін сипаттап жазатындар да кездеседі. Осыған қарамастан додзинсі авторлары өз шығармаларында оған дейін танылған аниме, видео ойындардың кейіпкерлерін фан-арт етіп салып, порнографиялық тұрғыда да қолданады. Осыдан кейін моэ бағыты пайда болды, яғни авторлар белгілі бір кейіпкерлер типіне бауыр басып қалады. Көп жағдайларда ол қоян құлақтары, құйрықтары бар қыздар болып табылады. Және де нэкомими-моэ тақырыбы бағытында жұмыс жасайтын әуесқой суретшілерді кездестіруге болады. Мысалы, оның додзинсиінің барлық кейіпкерлерінде мысықтың құлақтары бар, ал олар кез-келген жерден алынуы мүмкін, «Евангелион»-нан бастап, Гетенің «Фаустына» дейін. Аниме кейіпкерлерінен тек аттары ғана қалып, ал сюжеті, мінезі, бейнеленуі толығымен өзгертілуі мүмкін. === Жаппай таралуы === Әлемде тек қана додзинсі сатумен айналысатын көптеген дүкендер бар. Және олардың көлемдері де үлкен. Мысалы, «Toranoana» орталығы [[Жапония]] бойынша 11 дүкенге ие, солардың екеуі Акихабарада орналасқан. 1970 жылдардың соңында Жапонияда Comiket додзинсі жәрмеңкесі ұйымдастырылды. Қазіргі уақытта ол жылына екі рет болады, тамызда және желтоқсанда, Tokyo Big Sight территориясында өтеді. «Комикет-69» 2005 жылдың желтоқсанында өткізілді. Бірінші күні 160 000 адам, ал екінші күні 190 000 адам қатысты. Жәрмеңкеде 23 000 топтар өз жұмыстарын [[халық]] арасында таратуға мүмкіндік алды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Аниме]] avvth1qleeykcmwmnxt4cphqpgt8tpl Жю-Беллок 0 557355 3690446 3684144 2026-11-03T04:40:03Z ШҚО арнаулы кітапхана 187726 санат қостым 3690446 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дереккөздер жетіспейді}} '''Жю-Белло́к''' (фр. Jû-Belloc) — Оңтүстік Пиренейде орналасқан Франция коммунасы. Департаменті — Жер. Плезанс кантонының құрамына кіреді. Коммуна аймағы — Миранд. INSEE коды — 32163. [[Сурет:Map commune FR insee code 32163.png|thumb|right|200px]] == Экономика == 2010 жылы 192 адам еңбекке қабілетті болған, 129 адам белсенді, 63 белсенді емес болған. 129 белсенді адамның ішінде 113 адам жұмыс істеген, 16 адам жұмыссыз болған. == Сілтемелер == * На Викискладе есть медиафайлы по теме Жю-Беллок * Жю-Беллок (фр.). Национальный институт статистики и экономических исследований Франции. Тексерілген 13 мамыр 2015. * Жю-Беллок (фр.). www.linternaute.com. Тексерілген 13 мамыр 2015. * Жю-Беллок (фр.). cassini.ehess.fr. Тексерілген 13 мамыр 2015. [[Санат:Жер департаментінің коммуналары]] [[Санат:Франция коммуналары]] 0gamy7dd79rmf9w4knjmcrhnqji1dv3 3690477 3690446 2026-11-03T05:38:05Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/ШҚО арнаулы кітапхана|ШҚО арнаулы кітапхана]] ([[User talk:ШҚО арнаулы кітапхана|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3664623 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дереккөздер жетіспейді}} '''Жю-Белло́к''' (фр. Jû-Belloc) — Оңтүстік Пиренейде орналасқан Франция коммунасы. Департаменті — Жер. Плезанс кантонының құрамына кіреді. Коммуна аймағы — Миранд. INSEE коды — 32163. [[Сурет:Map commune FR insee code 32163.png|thumb|right|200px]] == Экономика == 2010 жылы 192 адам еңбекке қабілетті болған, 129 адам белсенді, 63 белсенді емес болған. 129 белсенді адамның ішінде 113 адам жұмыс істеген, 16 адам жұмыссыз болған. == Сілтемелер == * На Викискладе есть медиафайлы по теме Жю-Беллок * Жю-Беллок (фр.). Национальный институт статистики и экономических исследований Франции. Тексерілген 13 мамыр 2015. * Жю-Беллок (фр.). www.linternaute.com. Тексерілген 13 мамыр 2015. * Жю-Беллок (фр.). cassini.ehess.fr. Тексерілген 13 мамыр 2015. [[Санат:Жер департаментінің коммуналары]] apyfjsmvtslomg9srt8946cm9cwwsbf Роберт Ферчготт 0 557370 3690310 3609942 2026-11-02T15:16:02Z Wikuiser 172895 /* */ 3690310 wikitext text/x-wiki {{Ғалым | Есімі = Роберт Фрэнсис Ферчготт | Шынайы есімі = Robert Francis Furchgott | Суреті = Drfurchgott.jpg | Сурет ені = 200px | Сурет тақырыбы = | Туған күні = 04.06.1916 | Туған жері = [[Чарльстон (Оңтүстік Каролина)|Чарльстон]], [[Оңтүстік Каролина]], [[АҚШ]] | Қайтыс болған күні = 19.05.2009 | Қайтыс болған жері = [[Сиэтл]], [[Вашингтон (штат)|Вашингтон]], [[АҚШ]] | Ғылыми аясы = [[Биология]] | Жұмыс орны = | Альма-матер = [[Чапел-Хилл Солтүстік Каролина университеті]] | Ғылыми жетекші = | Атақты шәкірттері = | Несімен белгілі = [[Жүрек-қан тамырлары]] реттейтін дабыл молекуласы ретінде [[азот оксиді(II)|азот оксиді]] рөлін ашушы. | Марапаттары = {{Нобельдік медаль}} [[Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы]] (1998) | Сайт = }} '''Роберт Фрэнсис Ферчготт''' ({{lang-en|Robert Francis Furchgott }}; [[4 маусым]] [[1916]], [[Чарльстон (Оңтүстік Каролина)|Чарльстон]], [[Оңтүстік Каролина]] — [[19 мамыр]] [[2009]], [[Сиэтл]], [[Вашингтон (штат)|Вашингтон]]) — [[АҚШ|американдық]] [[биохимия|биохимик]], [[1998]] жылы «[[Жүрек-қантамырлар жүйесі|Жүрек-қан тамырлары]] реттейтін дабыл молекуласы ретінде [[азот оксиді(II)|азот оксиді]] рөлін ашқаны үшін» [[Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы]]ның лауреаты . Төменгі Нью-Йорк мемлекеттік университетінің құрметті профессоры. == Өмірбаяны == Роберт Ферчготт 1916 жылы 4 маусымда [[Оңтүстік Каролина]]да ([[АҚШ]]), Чарльстон қаласында туған. Ленор Мандельбаумге үйленген (ақпан 1915-сәуір 1983 жыл)<ref>[http://www.nobel.se/medicine/laureates/1998/furchgott-autobio.html Нобельдік жүлде сайтындағы өмірбаяны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20011030191746/http://www.nobel.se/medicine/laureates/1998/furchgott-autobio.html |date=2001-10-30 }}</ref>. [[Чапел-Хилл Солтүстік Каролина университеті]]н 1937 жылы бітіріп, 1940 биохимиядан [[Солтүстік-Батыс университеті]]нде ([[Иллинойс (штат)|Иллинойс]]) докторлық диссертациясын қорғаған. 1949-1956 жылдары [[Сент-Луис Вашингтон университеті]]нің ([[Сент-Луис]]) медициналық мектебінде жұмыс істеді. 1956-1988 жылдары Төменгі Нью-Йорк мемлекеттік университетінде фармакология профессоры кейінірек - құрметті профессор болды. 1978 жылы, Ферчготт [[эндотелий|эндотелий жасушаларында]] затты ашты, ол [[қан тамырлары]]ның [[вазорелаксация|релаксациясын]], немесе ''эндотелий релаксация факторын'' туғызады. 1986 жылға қарай, ол агенттің табиғатын және оның механизмін зерттеді. Ол табылған релаксация факторын, [[азот оксиді(II)|азот оксиді]] (NO) деп тауып, жүрек-қан тамырлары жүйесінің физиологиясының маңызды құрамдас бөлігі екенін анықтады. Ферчготт ашқаны үшін Гарднер қоры халықаралық сыйлығын (1991), Негізгі Медициналық зерттеулері үшін Альберт Ласкер сыйлығын (1996) ([[Ферид Мурад]]пен бірге). 1998 жылы Роберт Ферчготт [[Луис Игнарро]]мен және [[Ферид Мурад]]пен бірге [[Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы]]н алды. == Тағы қараңыз == * [[Сальвадор Монкада]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.nobel.se/medicine/laureates/1998/furchgott-autobio.html Нобельдік жүлде сайтындағы өмірбаяны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20011030191746/http://www.nobel.se/medicine/laureates/1998/furchgott-autobio.html |date=2001-10-30 }} * [http://www.hscbklyn.edu/pharmacology/furch.htm Сайт лаборатории] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090703111742/http://www.hscbklyn.edu/pharmacology/furch.htm |date=2009-07-03 }} {{Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығының Лауреаттары 1976-2000}} {{нормативтік бақылау}} [[Санат:Медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:АҚШ биохимиктері]] [[Санат:Мадрид автономды университетінің құрметті докторлары]] t8z4hr2zr8n2wbkitfsk9zz44q2legw Карлтон Гайдушек 0 557448 3690311 2620923 2026-11-02T15:19:17Z Wikuiser 172895 /* */ 3690311 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Карлтон Гайдушек |Шынайы есімі = {{lang-en|Daniel Carleton Gajdusek}} |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 09.09.1923 |Туған жері = Йонкерс, [[Нью-Йорк (штат)|Нью Йорк]], АҚШ |Қайтыс болған күні = 12.12.2008 |Қайтыс болған жері = [[Тромсе]], Норвегия |Ғылыми аясы = [[Вирусология]] |Жұмыс орны = |Ғылыми дәрежесі = |Ғылыми атағы = |Альма-матер = |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = [[Сурет:Nobel prize medal.svg|20px]] [[Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1976]]) <br/>[[Силлимановская лекциясы]] (1980) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Даниэл Карлтон Гайдушек''' ({{lang-en|Daniel Carleton Gajdusek}}; [[9 қыркүйек]] [[1923 жыл]], Йонкерс, [[Нью-Йорк (штат)|Нью Йорк]], [[АҚШ]] — [[12 желтоқсан]] [[2008 жыл|2008]], [[Тромсе]], [[Норвегия]]) — [[АҚШ|американдық]] [[Педиатрия|педиатр]] және [[Вирусология|вирусолог]], [[1976]] жылғы, «жұқпалы аурулардың пайда болуы мен таралуының жаңа тетіктеріне қатысты жаңалықтары үшін» [[Барух Бламберг]]пен бөліскен, [[Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы]]ның лауреаты. [[Аустрия-Мажарстан|Аустрия-Венгриядан]] қоныс аударған эмигранттардың отбасында дүниеге келген: оның әкесі [[Словактар|словак]], анасы — [[венгрлер|мадияр]] болған. 1950-ші жылдары Гайдушек, сол уақытта [[Папуа — Жаңа Гвинея|Жаңа Гвинея]] фору тайпасының тұрғындары арасында таралған [[Куру (ауру)|куру]] неврологиялық ауруының жұқпалы сипатын ашты. Байырғы аборигендер тайпасының арасында ұзақ уақыт өмір сүрген және осы ауру зерттей отырып, қайтыс болғандардың миын салттық қайғыға батқан туыстарының жеуі — [[каннибализм]] дәстүрімен бірге, аурудың пайда болғанын байланыстырған. Оның ойынша куру ауруы «латентті [[вирус]]тардың» себебінен пайда болады.Алайда, кейінірек, куру жұқпалы агенті — [[Приондар|прион]], конформациясының өзгеруіне байланысты [[Патогенез|патогендік]] қасиеттерге ие болған, қалыпты ағзадағы [[ақуыз]] екені анықталды. == Қайнар көзі == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://n-t.ru/nl/mf/gaidusek.htm Гайдушек (Gaidusek), Д. Карлтон. n-t.ru сайтындағы өмірбаяны] * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1976/gajdusek-autobio.html Карлтон Гайдушектің Нобельдік комитеттің сайтындағы өмірбаяны] {{ref-en}} {{Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығының Лауреаттары 1976-2000}} [[Санат:АҚШ вирусологтары]] [[Санат:Медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Рочестер университетінің түлектері]] oaap7pse9k8fqife0pzorgl5gg27lc7 Дрё (аймақ) 0 557589 3690419 3684010 2026-11-03T04:15:51Z ШҚО арнаулы кітапхана 187726 санат қостым 3690419 wikitext text/x-wiki {{Қысқа мақала}} [[Сурет:Place Mesirard Dreux.jpg|нобай]] {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Толықтыру}} '''Дрё''' (фр. Dreux) — Орталықта орналасқан Франция аймағы. Департаменті — Эр және Луар. 2006 жылы коммунада 126 176 адам тұрған. Халық тығыздығы 84 адам/км². Коммунаның жалпы аумағы - 1501 км². [[Санат:Франция аймақтары]] [[Санат:Эр департаментінің аймағы]] ebp5695akome1hv14ddirrzr8mprw19 3690487 3690419 2026-11-03T05:39:34Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/ШҚО арнаулы кітапхана|ШҚО арнаулы кітапхана]] ([[User talk:ШҚО арнаулы кітапхана|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3625377 wikitext text/x-wiki {{Қысқа мақала}} [[Сурет:Place Mesirard Dreux.jpg|нобай]] {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Толықтыру}} '''Дрё''' (фр. Dreux) — Орталықта орналасқан Франция аймағы. Департаменті — Эр және Луар. 2006 жылы коммунада 126 176 адам тұрған. Халық тығыздығы 84 адам/км². Коммунаның жалпы аумағы - 1501 км². [[Санат:Франция аймақтары]] 30929wprf383w1xqjdi185f3iug84fr Борис Аронович Талис 0 558240 3690413 3688703 2026-11-03T04:08:48Z ШҚО арнаулы кітапхана 187726 3690413 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date = ақпан 2016}} {{Қысқа мақала}} {{Дереккөздер жетіспейді}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Спортшы |есімі = Борис Аронович Талис|суреті = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |жынысы = |толық есімі = |шынайы есімі = |лақап аты = |азаматтығы = КСРО|мамандандыру = |клубы = |туған күні = 1938 |туған жері = Одесса|қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |карьера жылдары = |бапкерлері = |бойы = |алмағы = |медальдары = }} '''Борис Аронович Талис''' ([[1938 жыл|1938]], [[Одесса (Миссури)|Одесса]]) — [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] қоғам қайраткері, [[жазушы]], публицист, «С Америкой на „ты“» кітабының авторы, соның ішінде «Хадсон Одесса» газетінің бас редакторы. == Өмірбаяны == Ол [[Одесса (Миссури)|Одесса]] қаласында дүниеге келген. [[Нью-Йорк]] «Әлемдік клуб Одесса азаматтар» ұйымының вице-президенті, Әуесқой самбодан [[Америка]] қауымдастығының вице-президенті. Спорт шебері, магистранттар-ардагерлер арасында самбо екі дүркін әлем чемпионы, «Одесса-на-Хадсон» газетінің бас редакторы. Ол [[Бруклин]], қаласында тұрады. [[Санат:Бас редакторлар]] bw9pedchk6ztm17v1tm2k8rsmdu1y2p 3690414 3690413 2026-11-03T04:09:14Z ШҚО арнаулы кітапхана 187726 санат қостым 3690414 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date = ақпан 2016}} {{Қысқа мақала}} {{Дереккөздер жетіспейді}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Спортшы |есімі = Борис Аронович Талис|суреті = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |жынысы = |толық есімі = |шынайы есімі = |лақап аты = |азаматтығы = КСРО|мамандандыру = |клубы = |туған күні = 1938 |туған жері = Одесса|қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |карьера жылдары = |бапкерлері = |бойы = |алмағы = |медальдары = }} '''Борис Аронович Талис''' ([[1938 жыл|1938]], [[Одесса (Миссури)|Одесса]]) — [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] қоғам қайраткері, [[жазушы]], публицист, «С Америкой на „ты“» кітабының авторы, соның ішінде «Хадсон Одесса» газетінің бас редакторы. == Өмірбаяны == Ол [[Одесса (Миссури)|Одесса]] қаласында дүниеге келген. [[Нью-Йорк]] «Әлемдік клуб Одесса азаматтар» ұйымының вице-президенті, Әуесқой самбодан [[Америка]] қауымдастығының вице-президенті. Спорт шебері, магистранттар-ардагерлер арасында самбо екі дүркін әлем чемпионы, «Одесса-на-Хадсон» газетінің бас редакторы. Ол [[Бруклин]], қаласында тұрады. [[Санат:Бас редакторлар]] [[Санат:Жазушылар]] bt35vcx9i9xhztd46d0bsci9ddpjs4s 3690490 3690414 2026-11-03T05:39:52Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/ШҚО арнаулы кітапхана|ШҚО арнаулы кітапхана]] ([[User talk:ШҚО арнаулы кітапхана|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3625142 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date = ақпан 2016}} {{Қысқа мақала}} {{Дереккөздер жетіспейді}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Спортшы |есімі = Борис Аронович Талис|суреті = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |жынысы = |толық есімі = |шынайы есімі = |лақап аты = |азаматтығы = КСРО|мамандандыру = |клубы = |туған күні = 1938 |туған жері = Одесса|қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |карьера жылдары = |бапкерлері = |бойы = |алмағы = |медальдары = }} '''Борис Аронович Талис''' ([[1938 жыл|1938]], [[Одесса (Миссури)|Одесса]]) — [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] қоғам қайраткері, [[жазушы]], публицист, «С Америкой на „ты“» кітабының авторы, соның ішінде «Хадсон Одесса» газетінің бас редакторы. == Өмірбаяны == Ол [[Одесса (Миссури)|Одесса]] қаласында дүниеге келген. [[Нью-Йорк]] «Әлемдік клуб Одесса азаматтар» ұйымының вице-президенті, Әуесқой самбодан [[Америка]] қауымдастығының вице-президенті. Спорт шебері, магистранттар-ардагерлер арасында самбо екі дүркін әлем чемпионы, «Одесса-на-Хадсон» газетінің бас редакторы. Ол [[Бруклин]], қаласында тұрады. a7anbomamw0ablmoc3zhnto316h20xv Жезқазған орталық мешіті 0 558588 3690433 3684089 2026-11-03T04:28:57Z ШҚО арнаулы кітапхана 187726 санат қостым 3690433 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> == Ашылуы == Жезқазған орталық мешіті 1983 жылдан бері жұмыс істеп келеді. Алғаш мешіт ашылғанда онда діни білімі бар, Жезқазғанның байырғы тұрғыны Мұхамедия қожа Байменұлы ( - 1984) имамдық еткен. Мешіт екі-үш бөлмелі үй еді. 1988-2003 жылдары мешітте Исмаилов Яхия қожа Абдуллаұлы имамдық етті. Ол жаңа мешіт салуды ұйымдастыруды қолға алды. Мешіт жобасын жергілікті сәулетші Серік Ибраев жасады. Мешіт салуға «Казахмыс» корпорациясының бас директоры Т.М.Урумов көмектесті. Сөйтіп, 1992 жылы жаңа мешіт есігін ашты. Жетпіс жылдық құрсауда қалған дінімен қайта қауышқан елдің қуанышында шек жоқ еді. == Көлемі == Намаз бөлмесінің көлемi 414 шаршы метр, ұзындығы 24 метр, ені 18 метр, күмбездің биіктігі 16 метр, мұнарасы 24 метр. Қала әкімшілігі халық тілегін қабыл алып, қала ортасынан балабақшадан 400 шаршы метр жер бөліп берді. Жөндеуден өткізілген соң, ол діни сауат ашу курсына айналдырылды. Мұнда үлкен де, кіші де діни дәріс алады. == Сілтемелер == * http://e-islam.kz/qazaqstan-musylmandary-dini-basqarmasy/item/782-eislam{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Санат:Қазақстан мешіттері]] [[Санат:1983 жылы ашылған мешіттер]] 4lvhhp0h20ko7qvctsrmollbak5o9kh 3690483 3690433 2026-11-03T05:39:04Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/ШҚО арнаулы кітапхана|ШҚО арнаулы кітапхана]] ([[User talk:ШҚО арнаулы кітапхана|т]]) өңдемелерінен [[User:Бекбулатова Гульсара|Бекбулатова Гульсара]] соңғы нұсқасына қайтарды 3684089 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> == Ашылуы == Жезқазған орталық мешіті 1983 жылдан бері жұмыс істеп келеді. Алғаш мешіт ашылғанда онда діни білімі бар, Жезқазғанның байырғы тұрғыны Мұхамедия қожа Байменұлы ( - 1984) имамдық еткен. Мешіт екі-үш бөлмелі үй еді. 1988-2003 жылдары мешітте Исмаилов Яхия қожа Абдуллаұлы имамдық етті. Ол жаңа мешіт салуды ұйымдастыруды қолға алды. Мешіт жобасын жергілікті сәулетші Серік Ибраев жасады. Мешіт салуға «Казахмыс» корпорациясының бас директоры Т.М.Урумов көмектесті. Сөйтіп, 1992 жылы жаңа мешіт есігін ашты. Жетпіс жылдық құрсауда қалған дінімен қайта қауышқан елдің қуанышында шек жоқ еді. == Көлемі == Намаз бөлмесінің көлемi 414 шаршы метр, ұзындығы 24 метр, ені 18 метр, күмбездің биіктігі 16 метр, мұнарасы 24 метр. Қала әкімшілігі халық тілегін қабыл алып, қала ортасынан балабақшадан 400 шаршы метр жер бөліп берді. Жөндеуден өткізілген соң, ол діни сауат ашу курсына айналдырылды. Мұнда үлкен де, кіші де діни дәріс алады. == Сілтемелер == * http://e-islam.kz/qazaqstan-musylmandary-dini-basqarmasy/item/782-eislam{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Санат:Қазақстан мешіттері]] qkql88173haaz9rw9g61vfv6no0k0ns Жұмаш мешіті 0 558633 3690443 3684125 2026-11-03T04:36:43Z ШҚО арнаулы кітапхана 187726 санат қостым 3690443 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Толықтыру}} {{Дереккөздер жетіспейді}} == Жұмаш мешіті == 1. Мешіттің толық мекенжайы: Қостанай облысы, Арқалық қаласы, Молодежный ауылы, Молодежная көшесі, № 7, пошта индексі — 110311. «Жұмаш» зиярат мешіті. 2. Мешіт құрылысының басталу және аяқталу мерзімі: Мешіттің құрылысы 2006 жылғы 1 мамырда басталып, сол жылдың 15 тамызында аяқталған. == Мешіт жерінің жалпы көлемі == А) Сипаты-1 жобалы серия. Б) Қабат саны-бір қабатты. В) Құрылыс салу алаңы-144 кв.м. Г) Ғимараттың көлемі-432 куб. Ғ) Жалпы алаңы-127,2 кв.м. Д) Балкон жоқ. Е) Тұрғын алаңы-116,8 кв.м. Ж) Қабырға материалы-кірпіш. 4. Мешіт ғимаратының жалпы көлемі мен сыйымдылығы: Мешіт ғимаратының биіктігі — 4 метр, ені — 12 метр, жалпы ауданы — 144 м². Мешіт 100 адамға арналған. Мұнарасының биіктігі — 10 метр. 5. Мешіт ғимаратының биіктігі, пішіні, өрнектелуі және ішкі жабдықталуы: Мешіт ғимаратының биіктігі — 4 метр. Пішіні бір күмбезді, бір мұнаралы. Ғимараттың сырты кірпішпен өрнектеліп, азиялық сәулет үлгісінде безендірілген. Мешіттің іші кілеммен жабдықталған. 6. Мешіттің күмбезі, мұнарасы және аумағындағы қосалқы құрылыстардың сипаттамасы: Мешіттің ауласы темір қоршаумен қоршалған. Ауланың ұзындығы — 45 метр, ені — 40 метр. Мешіттің алдыңғы жағынан қарағанда, сырты бояумен безендірілген, биіктігі 10 метр болатын мұнарасы көрінеді. Оң жағынан қарағанда, ғимараттың силикат кірпіштен қаланған сыртқы қабырғалары мен күмбезі байқалады. Сол жағынан қарағанда, бір терезесі, күмбезі және мұнарасының жоғарғы бөлігі көрінеді. Артқы жағынан қарағанда, қоршауы, екі терезесі, күмбезі мен мұнарасы көрінеді. == Сілтемелер == * http://akmechet.kz/kz/info/mechetiobl/mechetkaz025.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171102051224/http://www.akmechet.kz/kz/info/mechetiobl/mechetkaz025.html |date=2017-11-02 }} [[Санат:Қазақстан мешіттері]] [[Санат:2006 жылы салынған мешіттер]] bumoobxgt55mlpu9b9e0wfost1mlzgx 3690479 3690443 2026-11-03T05:38:23Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/ШҚО арнаулы кітапхана|ШҚО арнаулы кітапхана]] ([[User talk:ШҚО арнаулы кітапхана|т]]) өңдемелерінен [[User:Бекбулатова Гульсара|Бекбулатова Гульсара]] соңғы нұсқасына қайтарды 3684125 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Толықтыру}} {{Дереккөздер жетіспейді}} == Жұмаш мешіті == 1. Мешіттің толық мекенжайы: Қостанай облысы, Арқалық қаласы, Молодежный ауылы, Молодежная көшесі, № 7, пошта индексі — 110311. «Жұмаш» зиярат мешіті. 2. Мешіт құрылысының басталу және аяқталу мерзімі: Мешіттің құрылысы 2006 жылғы 1 мамырда басталып, сол жылдың 15 тамызында аяқталған. == Мешіт жерінің жалпы көлемі == А) Сипаты-1 жобалы серия. Б) Қабат саны-бір қабатты. В) Құрылыс салу алаңы-144 кв.м. Г) Ғимараттың көлемі-432 куб. Ғ) Жалпы алаңы-127,2 кв.м. Д) Балкон жоқ. Е) Тұрғын алаңы-116,8 кв.м. Ж) Қабырға материалы-кірпіш. 4. Мешіт ғимаратының жалпы көлемі мен сыйымдылығы: Мешіт ғимаратының биіктігі — 4 метр, ені — 12 метр, жалпы ауданы — 144 м². Мешіт 100 адамға арналған. Мұнарасының биіктігі — 10 метр. 5. Мешіт ғимаратының биіктігі, пішіні, өрнектелуі және ішкі жабдықталуы: Мешіт ғимаратының биіктігі — 4 метр. Пішіні бір күмбезді, бір мұнаралы. Ғимараттың сырты кірпішпен өрнектеліп, азиялық сәулет үлгісінде безендірілген. Мешіттің іші кілеммен жабдықталған. 6. Мешіттің күмбезі, мұнарасы және аумағындағы қосалқы құрылыстардың сипаттамасы: Мешіттің ауласы темір қоршаумен қоршалған. Ауланың ұзындығы — 45 метр, ені — 40 метр. Мешіттің алдыңғы жағынан қарағанда, сырты бояумен безендірілген, биіктігі 10 метр болатын мұнарасы көрінеді. Оң жағынан қарағанда, ғимараттың силикат кірпіштен қаланған сыртқы қабырғалары мен күмбезі байқалады. Сол жағынан қарағанда, бір терезесі, күмбезі және мұнарасының жоғарғы бөлігі көрінеді. Артқы жағынан қарағанда, қоршауы, екі терезесі, күмбезі мен мұнарасы көрінеді. == Сілтемелер == * http://akmechet.kz/kz/info/mechetiobl/mechetkaz025.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171102051224/http://www.akmechet.kz/kz/info/mechetiobl/mechetkaz025.html |date=2017-11-02 }} [[Санат:Қазақстан мешіттері]] o9rq05sgqwql4867xbq613sxc67hnr4 Жұма мешіті (Қостанай) 0 558642 3690442 3684122 2026-11-03T04:35:55Z ШҚО арнаулы кітапхана 187726 санат қостым 3690442 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> == Орналасуы == «Жұма» мешіті Қостанай облысы Денисов ауданының аумағында орналасқан. == Жұма мешіті == Денисов ауданындағы «Жұма» мешіті 1995 жылы салынған. Оның құрылысын бұрынғы Орджоникидзе ауданының № 1485 жылжымалы механикаландырылған колоннасы жүргізген. Мешіттің жобасын «Қостанай горсельпроект» мекемесі әзірлеген. Ғибадат үйінің сыртқы қабырғалары керамзит блоктары мен қызыл кірпіштен қаланған. Мешіттің жалпы өлшемі — 40 × 20 метр. Мұнарасы мен күмбезінің диаметрі 4 метрді құрайды. Мешіт 150 адамға арналған. Мешіттің ішкі қабырғаларына Қағбатулланың суреті, «Фатиха», «Фалақ» және «Нас» сүрелері, сондай-ақ намаз уақыттары жазылған мәліметтер ілінген. «Жұма» мешітінің есігі мұсылман қауымы үшін әрдайым ашық. == Сілтеме == * http://akmechet.kz/kz/info/mechetiobl/mechetkaz016.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241012085100/https://akmechet.kz/kz/info/mechetiobl/mechetkaz016.html |date=2024-10-12 }} [[Санат:Қазақстан мешіттері]] [[Санат:1995 жылы салынған мешіттер]] 7m4nkenwsn6ig8h7ulibu0cmw7p2ia9 3690480 3690442 2026-11-03T05:38:39Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/ШҚО арнаулы кітапхана|ШҚО арнаулы кітапхана]] ([[User talk:ШҚО арнаулы кітапхана|т]]) өңдемелерінен [[User:Бекбулатова Гульсара|Бекбулатова Гульсара]] соңғы нұсқасына қайтарды 3684122 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> == Орналасуы == «Жұма» мешіті Қостанай облысы Денисов ауданының аумағында орналасқан. == Жұма мешіті == Денисов ауданындағы «Жұма» мешіті 1995 жылы салынған. Оның құрылысын бұрынғы Орджоникидзе ауданының № 1485 жылжымалы механикаландырылған колоннасы жүргізген. Мешіттің жобасын «Қостанай горсельпроект» мекемесі әзірлеген. Ғибадат үйінің сыртқы қабырғалары керамзит блоктары мен қызыл кірпіштен қаланған. Мешіттің жалпы өлшемі — 40 × 20 метр. Мұнарасы мен күмбезінің диаметрі 4 метрді құрайды. Мешіт 150 адамға арналған. Мешіттің ішкі қабырғаларына Қағбатулланың суреті, «Фатиха», «Фалақ» және «Нас» сүрелері, сондай-ақ намаз уақыттары жазылған мәліметтер ілінген. «Жұма» мешітінің есігі мұсылман қауымы үшін әрдайым ашық. == Сілтеме == * http://akmechet.kz/kz/info/mechetiobl/mechetkaz016.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241012085100/https://akmechet.kz/kz/info/mechetiobl/mechetkaz016.html |date=2024-10-12 }} [[Санат:Қазақстан мешіттері]] l9dwsylr8k8tgj8jtauudmrx9hp6902 Жиентай қажы мешіті 0 558662 3690437 3684111 2026-11-03T04:32:53Z ШҚО арнаулы кітапхана 187726 санат қостым 3690437 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> == Орналасуы == Федоров аудандық «Жиентай қажы» атындағы мешіт Қостанай облысы, Федоров ауданы, Федоровка ауылы, Пушкин көшесі, 44-үй мекенжайында орналасқан. == Жиентай қажы мешіті == Мешіт ғимараты 1996 жылы бұрынғы ветеринариялық дәріхана («Ветаптека») ғимаратын мешітке бейімдеу арқылы ашылған. Мешіт ауласының жалпы көлемі 80 × 40 метрді құрайды. Мешіт ғимаратының өлшемдері 20 × 20 метр, екі бөлмеден тұрады және шамамен 100 адамға арналған. Ғимараттың биіктігі — 2,5 метр. Пішіні төртбұрышты, сыртқы безендірілуінде арнайы өрнектер мен айрықша сәулеттік элементтер жоқ. Мешіттің ішіне кілемдер мен көрпешелер төселген. Мешіт күмбезі ғимарат төбесінің ортасында орналасқан, биіктігі — 3 метр. Ғимараттың төрт бұрышында биіктігі 1,2 метрден болатын төрт мұнара бар. Күмбез бен мұнаралардың төбелеріне ай бейнелі белгілер орнатылған. Мешіт аумағында кірпіштен салынған қосалқы ғимараттар, соның ішінде автокөліктерге арналған гараждар бар. Гараждардың ұзындығы — 20 метр, ені — 6 метр. Мешіттің сыртқы көрінісін бейнелейтін екі және ішкі көрінісін бейнелейтін үш фотосурет қоса ұсынылады. Фотосуреттерде ғимараттың сыртқы және ішкі көріністері, сондай-ақ сыртқы қабырғаларындағы жазулар көрсетілген. == Сілтеме == * http://akmechet.kz/kz/info/mechetiobl/mechetkaz009.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180120161022/http://akmechet.kz/kz/info/mechetiobl/mechetkaz009.html |date=2018-01-20 }} [[Санат:Қазақстан мешіттері]] [[Санат:1996 жылы ашылған мешіттер]] 8vlecgn0ouwmgfawmf4dy454mgejk7n 3690481 3690437 2026-11-03T05:38:48Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/ШҚО арнаулы кітапхана|ШҚО арнаулы кітапхана]] ([[User talk:ШҚО арнаулы кітапхана|т]]) өңдемелерінен [[User:Бекбулатова Гульсара|Бекбулатова Гульсара]] соңғы нұсқасына қайтарды 3684111 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> == Орналасуы == Федоров аудандық «Жиентай қажы» атындағы мешіт Қостанай облысы, Федоров ауданы, Федоровка ауылы, Пушкин көшесі, 44-үй мекенжайында орналасқан. == Жиентай қажы мешіті == Мешіт ғимараты 1996 жылы бұрынғы ветеринариялық дәріхана («Ветаптека») ғимаратын мешітке бейімдеу арқылы ашылған. Мешіт ауласының жалпы көлемі 80 × 40 метрді құрайды. Мешіт ғимаратының өлшемдері 20 × 20 метр, екі бөлмеден тұрады және шамамен 100 адамға арналған. Ғимараттың биіктігі — 2,5 метр. Пішіні төртбұрышты, сыртқы безендірілуінде арнайы өрнектер мен айрықша сәулеттік элементтер жоқ. Мешіттің ішіне кілемдер мен көрпешелер төселген. Мешіт күмбезі ғимарат төбесінің ортасында орналасқан, биіктігі — 3 метр. Ғимараттың төрт бұрышында биіктігі 1,2 метрден болатын төрт мұнара бар. Күмбез бен мұнаралардың төбелеріне ай бейнелі белгілер орнатылған. Мешіт аумағында кірпіштен салынған қосалқы ғимараттар, соның ішінде автокөліктерге арналған гараждар бар. Гараждардың ұзындығы — 20 метр, ені — 6 метр. Мешіттің сыртқы көрінісін бейнелейтін екі және ішкі көрінісін бейнелейтін үш фотосурет қоса ұсынылады. Фотосуреттерде ғимараттың сыртқы және ішкі көріністері, сондай-ақ сыртқы қабырғаларындағы жазулар көрсетілген. == Сілтеме == * http://akmechet.kz/kz/info/mechetiobl/mechetkaz009.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180120161022/http://akmechet.kz/kz/info/mechetiobl/mechetkaz009.html |date=2018-01-20 }} [[Санат:Қазақстан мешіттері]] 4zak6frj7o6xxmtxgrytiezr9uexe87 Жүрек қылы (сериал) 0 558755 3690445 3625413 2026-11-03T04:39:07Z ШҚО арнаулы кітапхана 187726 санат қостым 3690445 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Телесериал |Қазақша атауы = Жүрек қылы |Шынайы атауы = 넌 내게 반했어 |суреті = Heartstrings (The Welsh Gold Collection), album cover.jpg |тақырыбы = |жанры = [[Мелодрама]], [[комедия]], [[драма]] |ұзақтығы = |авторы = |продюсері = |режиссёрі = |операторы = |сценарист = |композиторы = |ролдерде = Чон Ён Хва; Пак Син Хе; Сон Чхан И; Со И Хён; Кан Мин Хёк; |бет басы = |Ұраны = |мемлекет = [[Оңтүстік Корея]] |Тілі = [[Корей тілі]] |форматы = |дыбысы = |телеарна = MBC |телеарналар жүйесі = |көрсете бастады = 29 шілде 2011 |соңғы рет көрсетілді = 18 тамыз 2011 |маусымдар = 1 |саны = 15 эпизод |сериялардың тізімі = |сайты = |статусы = |imdb_id = |tv_com = }} '''Жүрек қылы''' [[Ағылшын тілі|(Ағыл]]. ''Heartstrings'', [[Корей жазуы|Хангыль]]: ''넌 내게 반했어'', Транскрипция: ''Neon Naege Banhaesseo'') – музыкалық университеттегі махаббат, достық, басты кейіпкерлердің арманы жайы оңтүстік кәріс сериалы. == Сюжет == Ли Шин Сіз онымен тез арада танысасыз. Жалында мұз. Әдемі және суық. Ол жай ғана студент емес. Ол «Stupid» тобының жүрегі, оның гитара әуенімен қосылған дауысы сізді баурап алады. Бірақ музыкаға бар ынтасын салудың артында оның шын кейпі тұр: өмірге деген немқұрайлық – армансыз, өмірдегі мақсатсыз. Ол тек осы күнмен өмір сүреді. Оның би мұғалімі Чон Юн Суға ғашықтығы дұрыс өмір сүрудің талпынысы. Бірақ ол басқа қызды кездестіріп, оған ғашық болады. Ли Гю Вон Ашық және жарқын Ли Гю Вон. Оны бақытты деп санауға болады: ол бай отбасыдан шыққан, оның атасы – Ли Дон Гун – өз уақытының ең өнерлі музыканттардың бірі. Оның немересі де оның жолын қуды, бірақ одан да жақсы болу керек оған көп талпыныс қажет. Мақсатты және өзіне сенімді Ли Гю Вон музыканың шебері атану үшін бәріне дайын. Ол сабаққа көп көңіл аударып, өз мақсатына жетпекші болады. Бірақ концерттегі Ли Шинмен күтпеген кездесу оның өмірін өзгертеді. == Рөлдерде == === Басты рөлдерде: === * Чон Ён Хва — Ли Шин * Пак Син Хе — Ли Гю Вон * Сон Чхан И — Ким Сок Хён * Со И Хён — Чон Юн Су * Ким Юн Хе — Хан Хи Джу * Кан Мин Хёк — Ё Джун Хи * Ли Хён Джин — Хён Ги Ён ==== '''Сондай-ақ рөлдерде:''' ==== * Ли Джон Хон — Лим Тхэ Джун * Чон Гён Хо — Юн Су Мён * Чан Се Вон — Ли Су Мён * Син Сун Ги — Ли Дон Джин * Сон У Джэ Док — Ли Сон Ги * Ли Иль Хва — Сон Джи Ён * Мун Га Ён — Ли Джон Хён == Дереккөздер == Орыс уикипедиясынан аударылған. [[Санат:Кәріс сериалы]] fprdyzta5dmoeosxuy9uhzs06oa3pw0 3690478 3690445 2026-11-03T05:38:12Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/ШҚО арнаулы кітапхана|ШҚО арнаулы кітапхана]] ([[User talk:ШҚО арнаулы кітапхана|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3625413 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Телесериал |Қазақша атауы = Жүрек қылы |Шынайы атауы = 넌 내게 반했어 |суреті = Heartstrings (The Welsh Gold Collection), album cover.jpg |тақырыбы = |жанры = [[Мелодрама]], [[комедия]], [[драма]] |ұзақтығы = |авторы = |продюсері = |режиссёрі = |операторы = |сценарист = |композиторы = |ролдерде = Чон Ён Хва; Пак Син Хе; Сон Чхан И; Со И Хён; Кан Мин Хёк; |бет басы = |Ұраны = |мемлекет = [[Оңтүстік Корея]] |Тілі = [[Корей тілі]] |форматы = |дыбысы = |телеарна = MBC |телеарналар жүйесі = |көрсете бастады = 29 шілде 2011 |соңғы рет көрсетілді = 18 тамыз 2011 |маусымдар = 1 |саны = 15 эпизод |сериялардың тізімі = |сайты = |статусы = |imdb_id = |tv_com = }} '''Жүрек қылы''' [[Ағылшын тілі|(Ағыл]]. ''Heartstrings'', [[Корей жазуы|Хангыль]]: ''넌 내게 반했어'', Транскрипция: ''Neon Naege Banhaesseo'') – музыкалық университеттегі махаббат, достық, басты кейіпкерлердің арманы жайы оңтүстік кәріс сериалы. == Сюжет == Ли Шин Сіз онымен тез арада танысасыз. Жалында мұз. Әдемі және суық. Ол жай ғана студент емес. Ол «Stupid» тобының жүрегі, оның гитара әуенімен қосылған дауысы сізді баурап алады. Бірақ музыкаға бар ынтасын салудың артында оның шын кейпі тұр: өмірге деген немқұрайлық – армансыз, өмірдегі мақсатсыз. Ол тек осы күнмен өмір сүреді. Оның би мұғалімі Чон Юн Суға ғашықтығы дұрыс өмір сүрудің талпынысы. Бірақ ол басқа қызды кездестіріп, оған ғашық болады. Ли Гю Вон Ашық және жарқын Ли Гю Вон. Оны бақытты деп санауға болады: ол бай отбасыдан шыққан, оның атасы – Ли Дон Гун – өз уақытының ең өнерлі музыканттардың бірі. Оның немересі де оның жолын қуды, бірақ одан да жақсы болу керек оған көп талпыныс қажет. Мақсатты және өзіне сенімді Ли Гю Вон музыканың шебері атану үшін бәріне дайын. Ол сабаққа көп көңіл аударып, өз мақсатына жетпекші болады. Бірақ концерттегі Ли Шинмен күтпеген кездесу оның өмірін өзгертеді. == Рөлдерде == === Басты рөлдерде: === * Чон Ён Хва — Ли Шин * Пак Син Хе — Ли Гю Вон * Сон Чхан И — Ким Сок Хён * Со И Хён — Чон Юн Су * Ким Юн Хе — Хан Хи Джу * Кан Мин Хёк — Ё Джун Хи * Ли Хён Джин — Хён Ги Ён ==== '''Сондай-ақ рөлдерде:''' ==== * Ли Джон Хон — Лим Тхэ Джун * Чон Гён Хо — Юн Су Мён * Чан Се Вон — Ли Су Мён * Син Сун Ги — Ли Дон Джин * Сон У Джэ Док — Ли Сон Ги * Ли Иль Хва — Сон Джи Ён * Мун Га Ён — Ли Джон Хён == Дереккөздер == Орыс уикипедиясынан аударылған. lffqm1zau51fn2f94wagegpet8ln0nh Жалған шашыраңқылық 0 558935 3690432 3655851 2026-11-03T04:27:36Z ШҚО арнаулы кітапхана 187726 санат қостым 3690432 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Жалған шашыраңқылық''' - адамның бiр iске барынша берiлiп, өзiн тiкелей қоршаған заттар мен құбылыстарға назар аудартпауы. Шашыраңқылықтың бұл түрі, әсіресе, шығармашылық жұмыспен айналысатын адамдарда жиі кездеседi. Адамның '''iшкi ойының белгілі бір нысанға шоғырлануынан''' туындайтын мұндай шашыраңқылық оның негізгі іс-әрекетіне айтарлықтай зиян келтірмейді. Дегенмен ол адамның қоршаған ортада дұрыс бағдарлануына белгілі бір дәрежеде кедергі келтіруі мүмкін. Адамның іс-әрекетіне едәуір нұқсан келтіретін зейін бұзылысы — '''шынайы шашыраңқылық'''. Мұндай жағдайда адамға '''ырықты зейінін''' белгілі бір нысанға немесе әрекетке бағыттау және оны тұрақтандыру қиынға соғады. Ол үшін көп ерік-жігер жұмсауға тура келеді. Зейіні шашыраңқы адамның ырықты зейіні тұрақсыз әрі сыртқы әсерлерге тез алаңдайды. Шынайы шашыраңқылықтың физиологиялық негізі '''ішкі тежелу үдерісінің''' әлсіздігімен байланысты. '''Сөздік сигналдардың''' әсерінен пайда болған қозу ми қыртысына оңай таралып, белгілі бір аймаққа жеткілікті деңгейде шоғырлана алмайды. Соның салдарынан зейіні шашыраңқы адамның ми қыртысында қажетті '''қозудың тұрақты ошақтары''' қалыптаспайды. == Шын шашыраңқы зейiннiң себептерi == Шын шашыраңқы зейiннiң себептерi əртүрлi. Бұларды бiлiп қою əр мұғалiм үшiн мiндеттi талап. Бұлар:<br /> 1) жүйке жүйесiнiң жалпы зақымдануы; <br /> 2) қан аздылық; <br /> 3) мұрын, тамақ сырқаттарынан миға оттегiнiң жеткiлiктi келiп түспеуi; <br /> 4) дене мен ой шаршауынан; <br /> 5) көңiлкүй күйзелiстерi.<br /> Шын шашыраңқылықтың жəне бiр себебi мидың күштi əсерлерге көп душар болуынан. Осыдан оқу жылы барысында баланы көп кино көруден, шектен тыс думанды жиылыстардан сақтандыру қажет. Шын шашыраңқылық тұрақты қызығулардың кемдiгiнен де болады. Кейбiр оқушылар жағдайына қарамастан бiрден көп iске араласады (спорт үйiрмесi, кiтапхана, əнкүй, тағы тағысындар), бiрақ ешбiрiмен де ыждағатты шұғылдана алмайды. Осыдан бала зейiн шашыраңқылығына ұшырып, оңды оқи алмайды. Шын шашыраңқылық отбасында дұрыс тəрбиенiң болмауынан да туындайды: сабақ дайындау режимiнiң бұзылуы, ойын мен демалыстың реттелмеуi, еңбектiк мiндеттерден ажырауы, тiлегiнiң бəрiн орындай беру. Мұғалiмнiң келеңсiз əрекетiнен болатын сабақтағы салғырттық пен енжарлық оқушылардағы шын шашыраңқылықтың жəне бiр себебi. == Әдебиеттер == Б 12 Жантану негіздері. (Жалпы психология). Жоғарғы оқу орындары студенттеріне арналған дəрісбаяндар жинағы. Алматы, 2006. — 306 бет. [[Санат:Зейін бұзылысы]] diy37ppmkplk00odfwn7h1s4tymcvmw 3690484 3690432 2026-11-03T05:39:11Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/ШҚО арнаулы кітапхана|ШҚО арнаулы кітапхана]] ([[User talk:ШҚО арнаулы кітапхана|т]]) өңдемелерінен [[User:Baktygul Kurmanova|Baktygul Kurmanova]] соңғы нұсқасына қайтарды 3655851 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Жалған шашыраңқылық''' - адамның бiр iске барынша берiлiп, өзiн тiкелей қоршаған заттар мен құбылыстарға назар аудартпауы. Шашыраңқылықтың бұл түрі, әсіресе, шығармашылық жұмыспен айналысатын адамдарда жиі кездеседi. Адамның '''iшкi ойының белгілі бір нысанға шоғырлануынан''' туындайтын мұндай шашыраңқылық оның негізгі іс-әрекетіне айтарлықтай зиян келтірмейді. Дегенмен ол адамның қоршаған ортада дұрыс бағдарлануына белгілі бір дәрежеде кедергі келтіруі мүмкін. Адамның іс-әрекетіне едәуір нұқсан келтіретін зейін бұзылысы — '''шынайы шашыраңқылық'''. Мұндай жағдайда адамға '''ырықты зейінін''' белгілі бір нысанға немесе әрекетке бағыттау және оны тұрақтандыру қиынға соғады. Ол үшін көп ерік-жігер жұмсауға тура келеді. Зейіні шашыраңқы адамның ырықты зейіні тұрақсыз әрі сыртқы әсерлерге тез алаңдайды. Шынайы шашыраңқылықтың физиологиялық негізі '''ішкі тежелу үдерісінің''' әлсіздігімен байланысты. '''Сөздік сигналдардың''' әсерінен пайда болған қозу ми қыртысына оңай таралып, белгілі бір аймаққа жеткілікті деңгейде шоғырлана алмайды. Соның салдарынан зейіні шашыраңқы адамның ми қыртысында қажетті '''қозудың тұрақты ошақтары''' қалыптаспайды. == Шын шашыраңқы зейiннiң себептерi == Шын шашыраңқы зейiннiң себептерi əртүрлi. Бұларды бiлiп қою əр мұғалiм үшiн мiндеттi талап. Бұлар:<br /> 1) жүйке жүйесiнiң жалпы зақымдануы; <br /> 2) қан аздылық; <br /> 3) мұрын, тамақ сырқаттарынан миға оттегiнiң жеткiлiктi келiп түспеуi; <br /> 4) дене мен ой шаршауынан; <br /> 5) көңiлкүй күйзелiстерi.<br /> Шын шашыраңқылықтың жəне бiр себебi мидың күштi əсерлерге көп душар болуынан. Осыдан оқу жылы барысында баланы көп кино көруден, шектен тыс думанды жиылыстардан сақтандыру қажет. Шын шашыраңқылық тұрақты қызығулардың кемдiгiнен де болады. Кейбiр оқушылар жағдайына қарамастан бiрден көп iске араласады (спорт үйiрмесi, кiтапхана, əнкүй, тағы тағысындар), бiрақ ешбiрiмен де ыждағатты шұғылдана алмайды. Осыдан бала зейiн шашыраңқылығына ұшырып, оңды оқи алмайды. Шын шашыраңқылық отбасында дұрыс тəрбиенiң болмауынан да туындайды: сабақ дайындау режимiнiң бұзылуы, ойын мен демалыстың реттелмеуi, еңбектiк мiндеттерден ажырауы, тiлегiнiң бəрiн орындай беру. Мұғалiмнiң келеңсiз əрекетiнен болатын сабақтағы салғырттық пен енжарлық оқушылардағы шын шашыраңқылықтың жəне бiр себебi. == Әдебиеттер == Б 12 Жантану негіздері. (Жалпы психология). Жоғарғы оқу орындары студенттеріне арналған дəрісбаяндар жинағы. Алматы, 2006. — 306 бет. o9y6m4u0tb9dt7l5scstn7xrkzeocq7 Мэттью Бродерик 0 559027 3690518 3597058 2026-11-03T05:54:42Z Мухаметқали 187935 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 3690518 wikitext text/x-wiki '''Мэттью Бродерик''' ([[Ағылшын тілі|ағыл]]. Matthew Broderick; 21 наурыз 1962 жылы. [[Нью-Йорк]], АҚШ дүниеге келген) — америкалық театр және кино актері, режиссер, 70-тен астам фильм, телеқойылымдар және басқа да проекттер түсірген. == Өмірбаяны == Мэттью Бродерик 1962 жылы Нью-Йоркта эмигранттық актерлердің отбасныда дүниеге келген. Оның анасы, Патриция  (қыз кезінде Биоу), еурей болған, ал оның әкесі Джеймс Джозеф Бродерик, ирландық католик болған. Мэттью Нью-Йорктағы Walden School мектебінде білім алған. Жеке өмірі[[Сурет:Matthew_Broderick_and_Sarah_Jessica_Parker_2009.jpg|thumb|Бродерик және оның әйел [[Сара Джессика Паркер]].]] 5 сәуір 1987 жылы Ирландиядағы демалыс кезінде рөлде келе жатқан Мэттью басқа автомобильмен қақтығысып қалады, және сол көліктегі екі жолаушы қаза болады. Осы қайғылы жағдайдан кейін оның актриса Дженнифер Греймен арақатынастары үзіледі. Мэттью сотқ түседі, бірақ ақтала аламайды. Сонымен қатар оның психологиялық күйзелісі өте терең болды. Мэттьюдың екі әпкесі бар: Джанет және Марта == Фильмография == {| class="wikitable" |'''Год''' | |'''Оригинальное название''' |'''Роль''' |1981 |с |''Lou Grant'' |Майк |- |1983 |ф |''Max Dugan Returns'' |Майкл Макфи |- |1983 |ф |''WarGames'' |Дэвид |- |1985 |ф |''1918'' |Брат |- |1985 |тф |'''Master Harold'... and the Boys'' |Мастер Гарольд 'Холли' |- |1985 |ф |''Ladyhawke'' |Филипп Гастон |- |1986 |ф |''Ferris Bueller's Day Off'' |Феррис Бьюллер |- |1986 |ф |''On Valentine's Day'' |Брат |- |1987 |ф |''Project X'' |Джимми Гарретт |- |1988 |ф |''She's Having A Baby'' |Феррис Бьюллер |- |1988 |ф |''Biloxi Blues'' |Юджин Моррис Джером |- |1988 |ф |''Torch Song Trilogy'' |Алан Саймон |- |1989 |ф |''Family Business'' |Адам |- |1989 |ф |''Glory'' |Полковник Роберт Гулд Шоу |- |1990 |ф |''The Freshman'' |Кларк Келлогг |- |1992 |ф |''Out on a Limb'' |Билл Кэмпбелл |- |1993 |ф |''The Night We Never Met'' |Сэм Лестер |- |1993 |тф |''A Life in the Theater'' |Джон |- |1993 |мф |''The Princess and the Cobbler'' |сапожник Тэк |- |1994 |мф |''The Lion King'' |взрослый Симба |- |1994 |ф |''Mrs. Parker and the Vicious Circle'' |Чарльз МакАртур |- |1994 |ф |''The Road to Wellville'' |Уильям Лайтбоди |- |1996 |ф |''The Cable Guy'' |Стивен М. Ковач |- |1996 |ф |''Infinity'' |Ричард Фейнман |- |1997 |ф |''Addicted to Love'' |Сэм |- |1997 |ф |''Lewis & Clark: The Journey of the Corps of Discovery'' |Джон Ордвей |- |1998 |ф |''Godzilla'' |Доктор Нико Татопулос |- |1998 |мф |''The Lion King II: Simba's Pride'' |Симба |- |1998 |ф |''Walking to the Waterline'' |Майкл Вудс |- |1999 |ф |''Election'' |Джим Макаллистер |- |1999 |ф |''Inspector Gadget'' |Инспектор Гаджет / Робогаджет / Джон Браун |- |2000 |ф |''You Can Count on Me'' |Брайан Эверетт |- |2003 |тф |''The Music Man'' |Профессор Гарольд Хилл |- |2003 |ф |''Good Boy!'' |Хаббл |- |2004 |мф |''The Lion King 1½'' |Симба |- |2004 |ф |''Marie and Bruce'' |Брюс |- |2004 |ф |''The Stepford Wives'' |Уолтер Кресби |- |2004 |ф |''The Last Shot'' |Стивен Шатс |- |2005 |ф |''The Producers'' |Лео Блум |- |2005 |ф |''Strangers with Candy'' |Роджер Бикман |- |2006 |ф |''Deck the Halls'' |Стив Финч |- |2007 |ф |''Then She Found Me'' |Бен Грин |- |2007 |мф |''Bee Movie'' |Адам Флайман |- |2008 |ф |''Diminished Capacity'' |Купер |- |2008 |ф |''Finding Amanda'' |Тейлор Мендон |- |2008 |мф |''The Tale of Despereaux'' |Десперо |- |2009 |ф |''Wonderful World'' |Бен Сингер |- |2011 |ф |''New Year's Eve'' |Мистер Бьюэлтрон |- |2011 |ф |''Margaret'' |Эндрю Ван Тассел |- |2011 |ф |''Tower Heist'' |Чейз Фицхью |} == Дереккөздер == <div class="references-small" style=""> </div> [[Санат:XX ғасыр актерлері]] [[Санат:АҚШ актерлері]] [[Санат:АҚШ телевизия актерлері]] [[Санат:АҚШ кинорежиссёрлері]] [[Санат:Тони сыйлығының иегерлері]] [[Санат:21 наурызда туғандар]] [[Санат:1962 жылы туғандар]] [[Санат:Нью-Йоркте туғандар]] hnvfg0g714nmb5dlqglemd4cva5ie7o 3690549 3690518 2026-11-03T06:38:46Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Мухаметқали|Мухаметқали]] ([[User talk:Мухаметқали|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3592559 wikitext text/x-wiki '''Мэттью Бродерик''' (ағыл. Matthew Broderick; 21 наурыз 1962 жылы. Нью-Йорк, АҚШ дүниеге келген) — америкалық театр және кино актері, режиссер, 70-тен астам фильм, телеқойылымдар және басқа да проекттер түсірген. == Өмірбаяны == Мэттью Бродерик 1962 жылы Нью-Йоркта эмигранттық актерлердің отбасныда дүниеге келген. Оның анасы, Патриция  (қыз кезінде Биоу), еурей болған, ал оның әкесі Джеймс Джозеф Бродерик, ирландық католик болған. Мэттью Нью-Йорктағы Walden School мектебінде білім алған. Жеке өмірі[[Сурет:Matthew_Broderick_and_Sarah_Jessica_Parker_2009.jpg|thumb|Бродерик және оның әйел [[Сара Джессика Паркер]].]] 5 сәуір 1987 жылы Ирландиядағы демалыс кезінде рөлде келе жатқан Мэттью басқа автомобильмен қақтығысып қалады, және сол көліктегі екі жолаушы қаза болады. Осы қайғылы жағдайдан кейін оның актриса Дженнифер Греймен арақатынастары үзіледі. Мэттью сотқ түседі, бірақ ақтала аламайды. Сонымен қатар оның психологиялық күйзелісі өте терең болды. Мэттьюдың екі әпкесі бар: Джанет және Марта == Фильмография == {| class="wikitable" |'''Год''' | |'''Оригинальное название''' |'''Роль''' |1981 |с |''Lou Grant'' |Майк |- |1983 |ф |''Max Dugan Returns'' |Майкл Макфи |- |1983 |ф |''WarGames'' |Дэвид |- |1985 |ф |''1918'' |Брат |- |1985 |тф |'''Master Harold'... and the Boys'' |Мастер Гарольд 'Холли' |- |1985 |ф |''Ladyhawke'' |Филипп Гастон |- |1986 |ф |''Ferris Bueller's Day Off'' |Феррис Бьюллер |- |1986 |ф |''On Valentine's Day'' |Брат |- |1987 |ф |''Project X'' |Джимми Гарретт |- |1988 |ф |''She's Having A Baby'' |Феррис Бьюллер |- |1988 |ф |''Biloxi Blues'' |Юджин Моррис Джером |- |1988 |ф |''Torch Song Trilogy'' |Алан Саймон |- |1989 |ф |''Family Business'' |Адам |- |1989 |ф |''Glory'' |Полковник Роберт Гулд Шоу |- |1990 |ф |''The Freshman'' |Кларк Келлогг |- |1992 |ф |''Out on a Limb'' |Билл Кэмпбелл |- |1993 |ф |''The Night We Never Met'' |Сэм Лестер |- |1993 |тф |''A Life in the Theater'' |Джон |- |1993 |мф |''The Princess and the Cobbler'' |сапожник Тэк |- |1994 |мф |''The Lion King'' |взрослый Симба |- |1994 |ф |''Mrs. Parker and the Vicious Circle'' |Чарльз МакАртур |- |1994 |ф |''The Road to Wellville'' |Уильям Лайтбоди |- |1996 |ф |''The Cable Guy'' |Стивен М. Ковач |- |1996 |ф |''Infinity'' |Ричард Фейнман |- |1997 |ф |''Addicted to Love'' |Сэм |- |1997 |ф |''Lewis & Clark: The Journey of the Corps of Discovery'' |Джон Ордвей |- |1998 |ф |''Godzilla'' |Доктор Нико Татопулос |- |1998 |мф |''The Lion King II: Simba's Pride'' |Симба |- |1998 |ф |''Walking to the Waterline'' |Майкл Вудс |- |1999 |ф |''Election'' |Джим Макаллистер |- |1999 |ф |''Inspector Gadget'' |Инспектор Гаджет / Робогаджет / Джон Браун |- |2000 |ф |''You Can Count on Me'' |Брайан Эверетт |- |2003 |тф |''The Music Man'' |Профессор Гарольд Хилл |- |2003 |ф |''Good Boy!'' |Хаббл |- |2004 |мф |''The Lion King 1½'' |Симба |- |2004 |ф |''Marie and Bruce'' |Брюс |- |2004 |ф |''The Stepford Wives'' |Уолтер Кресби |- |2004 |ф |''The Last Shot'' |Стивен Шатс |- |2005 |ф |''The Producers'' |Лео Блум |- |2005 |ф |''Strangers with Candy'' |Роджер Бикман |- |2006 |ф |''Deck the Halls'' |Стив Финч |- |2007 |ф |''Then She Found Me'' |Бен Грин |- |2007 |мф |''Bee Movie'' |Адам Флайман |- |2008 |ф |''Diminished Capacity'' |Купер |- |2008 |ф |''Finding Amanda'' |Тейлор Мендон |- |2008 |мф |''The Tale of Despereaux'' |Десперо |- |2009 |ф |''Wonderful World'' |Бен Сингер |- |2011 |ф |''New Year's Eve'' |Мистер Бьюэлтрон |- |2011 |ф |''Margaret'' |Эндрю Ван Тассел |- |2011 |ф |''Tower Heist'' |Чейз Фицхью |} == Дереккөздер == <div class="references-small" style=""> </div> [[Санат:XX ғасыр актерлері]] [[Санат:АҚШ актерлері]] [[Санат:АҚШ телевизия актерлері]] [[Санат:АҚШ кинорежиссёрлері]] [[Санат:Тони сыйлығының иегерлері]] [[Санат:21 наурызда туғандар]] [[Санат:1962 жылы туғандар]] [[Санат:Нью-Йоркте туғандар]] e7dx0ut715unt4ii9e0miqrypowkf99 Жё 0 559056 3690436 3684108 2026-11-03T04:32:08Z ШҚО арнаулы кітапхана 187726 санат қостым 3690436 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Geu (Hautes-Pyrénées) 2.jpg|нобай]] {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дереккөздер жетіспейді}} '''Жё''' ([[Француз тілі|фр]]. және окс. ''Geu'') – Франциядағы коммуна. Солтүстік – Пиренеи аймағында орналасқан. Департамент – Жоғарғы Пиренеи. Лурд-Эст кантонының құрамына кіреді. Коммунаның округі – Аржелес-Газост. Коммунаның INSEE коды – 65201. == География == Коммуна шамамен Парижден 680 км оңтүстікте, Тулузадан 140 км және Тарбқа 24 км оңтүстік-батыста орналасқан. Коммуна Кастеллубон алабында орналасқан. Коммуна аймағынан Гав-де-По өзені ағады. == Климат == Климаты қоңыржай мұхиттық, күн шуақты әрі жылы ауа райымен және жыл бойы жауын-шашынның түсуімен сипатталады. == Халқы == 2010 жылы коммунаның халқы 174 адамды қамтыды. == Экономика == 2010 жылы 111 еңбекке жарамды жастан (15-64 жас) 87 адам экономикалық белсенді, 24 – белсенді емес ( белсенділік көрсеткіші - 78,4 %, 1999 жылы 74,3 %) болды. 87 белсенді тұрғыннан 81 адам (49 еркек және 32 әйел) жұмыс істеді, жұмыссыздар 6 (3 еркек және 3 әйел) болды. 24 белсенді емес адамнан 5 адам оқушы немесе студент, 7 – зейнеткер, 12 адам басқа себептерге байлансты белсенді емес болды. == Көрікті жерлері == * Ұлы Мартина шіркеуі (XII ғасыр). 1942 жылдан бастап тарихи ескерткіш. * Бекіністің қираған үзіндісі Жалу. [[Санат:Франция коммуналары]] bu6uu6itlghfwr0p1bbesmzbug22hvq 3690482 3690436 2026-11-03T05:38:54Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/ШҚО арнаулы кітапхана|ШҚО арнаулы кітапхана]] ([[User talk:ШҚО арнаулы кітапхана|т]]) өңдемелерінен [[User:Бекбулатова Гульсара|Бекбулатова Гульсара]] соңғы нұсқасына қайтарды 3684108 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Geu (Hautes-Pyrénées) 2.jpg|нобай]] {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дереккөздер жетіспейді}} '''Жё''' ([[Француз тілі|фр]]. және окс. ''Geu'') – Франциядағы коммуна. Солтүстік – Пиренеи аймағында орналасқан. Департамент – Жоғарғы Пиренеи. Лурд-Эст кантонының құрамына кіреді. Коммунаның округі – Аржелес-Газост. Коммунаның INSEE коды – 65201. == География == Коммуна шамамен Парижден 680 км оңтүстікте, Тулузадан 140 км және Тарбқа 24 км оңтүстік-батыста орналасқан. Коммуна Кастеллубон алабында орналасқан. Коммуна аймағынан Гав-де-По өзені ағады. == Климат == Климаты қоңыржай мұхиттық, күн шуақты әрі жылы ауа райымен және жыл бойы жауын-шашынның түсуімен сипатталады. == Халқы == 2010 жылы коммунаның халқы 174 адамды қамтыды. == Экономика == 2010 жылы 111 еңбекке жарамды жастан (15-64 жас) 87 адам экономикалық белсенді, 24 – белсенді емес ( белсенділік көрсеткіші - 78,4 %, 1999 жылы 74,3 %) болды. 87 белсенді тұрғыннан 81 адам (49 еркек және 32 әйел) жұмыс істеді, жұмыссыздар 6 (3 еркек және 3 әйел) болды. 24 белсенді емес адамнан 5 адам оқушы немесе студент, 7 – зейнеткер, 12 адам басқа себептерге байлансты белсенді емес болды. == Көрікті жерлері == * Ұлы Мартина шіркеуі (XII ғасыр). 1942 жылдан бастап тарихи ескерткіш. * Бекіністің қираған үзіндісі Жалу. 9f2czblduupev9rwf65bvicvg8wqb32 Жюз 0 559062 3690447 3684146 2026-11-03T04:40:49Z ШҚО арнаулы кітапхана 187726 санат қостым 3690447 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дереккөздер жетіспейді}} [[Сурет:Juzes.JPG|нобай]] '''Жюз''' ([[Француз тілі|фр]]. ''Juzes'' және окс. ''Jusas'') — [[Франция|Франциядағы]] коммуна. Солтүстік – Пиренеи аймағында орналасқан. Департамент – Жоғарғы Гаронна. Ревель кантонының құрамына кіреді. Коммунаның округі – Тулуза. Коммунаның INSEE коды – 31243. == География == Коммуна шамалап Парижден 610 км оңтүстікте, Тулузадан 33 км оңтүстік-шығыста орналасқан. Коммунаның аймағында Грас өзені ағады. == Климат == Климаты қоңыржай-мұхитты. Қысы жеңіл және қарлы. Көктемінде көп жаңбыр және найзағай болады. Жазы құрғақ және ыстық. Күзі күнгей. Оңтүстік-шығыс және солтүстік-батыс желдері бар. == Халқы == 2010 жылы коммунаның халқы 80 адамды қамтыды. == Экономика == 2010 жылы 48 еңбекке жарамды жастағы (15-64 жас) адамдардың 37 адамы экономикалық белсенді, 11 – белсенді емес (белсенділік көрсеткіші - 77,1 %, 1999 жылы 59,6 %) болды. 37 тұрғынның 34 адамы (17 еркек және 17 әйел) жұмыс істеді, жұмыссыздар саны 3 (3 еркек және 0 әйел) адам болды. 11 белсенді емес адамның 3 адамы оқушы немесе студент, 5 – зейнеткер, 3 адам басқа себептерге байланысты белсенді емес болды. == Көрікті жерлер == * Ұлы Леодегария шеркеуі. * Жюз сарайы. 1973 жылдан бері тарихи ескерткіш. [[Санат:Франция коммуналары]] 3d63ujs01n2txr40o2uuaihcia9arui 3690448 3690447 2026-11-03T04:41:37Z ШҚО арнаулы кітапхана 187726 санат қостым 3690448 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дереккөздер жетіспейді}} [[Сурет:Juzes.JPG|нобай]] '''Жюз''' ([[Француз тілі|фр]]. ''Juzes'' және окс. ''Jusas'') — [[Франция|Франциядағы]] коммуна. Солтүстік – Пиренеи аймағында орналасқан. Департамент – Жоғарғы Гаронна. Ревель кантонының құрамына кіреді. Коммунаның округі – Тулуза. Коммунаның INSEE коды – 31243. == География == Коммуна шамалап Парижден 610 км оңтүстікте, Тулузадан 33 км оңтүстік-шығыста орналасқан. Коммунаның аймағында Грас өзені ағады. == Климат == Климаты қоңыржай-мұхитты. Қысы жеңіл және қарлы. Көктемінде көп жаңбыр және найзағай болады. Жазы құрғақ және ыстық. Күзі күнгей. Оңтүстік-шығыс және солтүстік-батыс желдері бар. == Халқы == 2010 жылы коммунаның халқы 80 адамды қамтыды. == Экономика == 2010 жылы 48 еңбекке жарамды жастағы (15-64 жас) адамдардың 37 адамы экономикалық белсенді, 11 – белсенді емес (белсенділік көрсеткіші - 77,1 %, 1999 жылы 59,6 %) болды. 37 тұрғынның 34 адамы (17 еркек және 17 әйел) жұмыс істеді, жұмыссыздар саны 3 (3 еркек және 0 әйел) адам болды. 11 белсенді емес адамның 3 адамы оқушы немесе студент, 5 – зейнеткер, 3 адам басқа себептерге байланысты белсенді емес болды. == Көрікті жерлер == * Ұлы Леодегария шеркеуі. * Жюз сарайы. 1973 жылдан бері тарихи ескерткіш. [[Санат:Франция коммуналары]] [[Санат:Жоғарғы Гаронна департаментінің коммунасы]] 7womypaw4gvjjl135cd5deif2otqs0t 3690476 3690448 2026-11-03T05:37:58Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/ШҚО арнаулы кітапхана|ШҚО арнаулы кітапхана]] ([[User talk:ШҚО арнаулы кітапхана|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3625599 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дереккөздер жетіспейді}} [[Сурет:Juzes.JPG|нобай]] '''Жюз''' ([[Француз тілі|фр]]. ''Juzes'' және окс. ''Jusas'') — [[Франция|Франциядағы]] коммуна. Солтүстік – Пиренеи аймағында орналасқан. Департамент – Жоғарғы Гаронна. Ревель кантонының құрамына кіреді. Коммунаның округі – Тулуза. Коммунаның INSEE коды – 31243. == География == Коммуна шамалап Парижден 610 км оңтүстікте, Тулузадан 33 км оңтүстік-шығыста орналасқан. Коммунаның аймағында Грас өзені ағады. == Климат == Климаты қоңыржай-мұхитты. Қысы жеңіл және қарлы. Көктемінде көп жаңбыр және найзағай болады. Жазы құрғақ және ыстық. Күзі күнгей. Оңтүстік-шығыс және солтүстік-батыс желдері бар. == Халқы == 2010 жылы коммунаның халқы 80 адамды қамтыды. == Экономика == 2010 жылы 48 еңбекке жарамды жастағы (15-64 жас) адамдардың 37 адамы экономикалық белсенді, 11 – белсенді емес (белсенділік көрсеткіші - 77,1 %, 1999 жылы 59,6 %) болды. 37 тұрғынның 34 адамы (17 еркек және 17 әйел) жұмыс істеді, жұмыссыздар саны 3 (3 еркек және 0 әйел) адам болды. 11 белсенді емес адамның 3 адамы оқушы немесе студент, 5 – зейнеткер, 3 адам басқа себептерге байланысты белсенді емес болды. == Көрікті жерлер == * Ұлы Леодегария шеркеуі. * Жюз сарайы. 1973 жылдан бері тарихи ескерткіш. c3qd4hwbjg7ktukyoqpzsrx7fk4pnt3 Жизи 0 559064 3690438 3684147 2026-11-03T04:33:27Z ШҚО арнаулы кітапхана 187726 санат қостым 3690438 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Gizy (Aisne) city limit sign Gizy-gare.JPG|нобай]] {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Жизи''' ([[Француз тілі|фр]]. ''Gizy'') – [[Франция|Франция Республикасындағы]] коммуна. Пикардия аймағында орналасқан. Коммунаның департаменті – Эна. Гиньикур кантонының құрамына кіреді. Коммунаның округі – Лан. Коммунаның INSEE коды 02346. ==Халқы== 2010 жылы коммунаның халқы 684 адамды қамтыды. ==Экономика== 2010 жылы 437 еңбекке жарамды жаста (15-64 жас) 298 адам экономикалық белсенді, 139 – белсенді емес (белсенділік көрсеткіші - 68,2 %, 1999 жылы 70,0 % болды. 298 белсенді тұрғындардан 265 адам (145 еркек және 120 әйел) жұмыс істеді, жұмыссыздар саны 33 (16 еркек және 17 әйел) болды. 139 белсенді емес адамнан 28 адам оқушы немесе студент, 75 – зейнеткер, 36 адам басқа себептерге байланысты белсенді емес болды. [[Санат:Эна департаментінің коммуналары]] [[Санат:Алфавит бойынша елді мекендер]] [[Санат:Франция коммуналары]] 6sf6qjr7hmuxd6l7nltjufybgcr1coc 3690475 3690438 2026-11-03T05:37:47Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/ШҚО арнаулы кітапхана|ШҚО арнаулы кітапхана]] ([[User talk:ШҚО арнаулы кітапхана|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3600712 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Gizy (Aisne) city limit sign Gizy-gare.JPG|нобай]] {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Жизи''' ([[Француз тілі|фр]]. ''Gizy'') – [[Франция|Франция Республикасындағы]] коммуна. Пикардия аймағында орналасқан. Коммунаның департаменті – Эна. Гиньикур кантонының құрамына кіреді. Коммунаның округі – Лан. Коммунаның INSEE коды 02346. ==Халқы== 2010 жылы коммунаның халқы 684 адамды қамтыды. ==Экономика== 2010 жылы 437 еңбекке жарамды жаста (15-64 жас) 298 адам экономикалық белсенді, 139 – белсенді емес (белсенділік көрсеткіші - 68,2 %, 1999 жылы 70,0 % болды. 298 белсенді тұрғындардан 265 адам (145 еркек және 120 әйел) жұмыс істеді, жұмыссыздар саны 33 (16 еркек және 17 әйел) болды. 139 белсенді емес адамнан 28 адам оқушы немесе студент, 75 – зейнеткер, 36 адам басқа себептерге байланысты белсенді емес болды. [[Санат:Эна департаментінің коммуналары]] [[Санат:Алфавит бойынша елді мекендер]] l30ru7a6kewghqfsan26cy5bb0ybjti Еркін Шажаұлы Дүсіпов 0 559126 3690426 3684071 2026-11-03T04:21:52Z ШҚО арнаулы кітапхана 187726 санат қостым 3690426 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дереккөздер жетіспейді}} {{Тұлға |Есімі = Еркін Дүсіпов Шажаұлы |Шынайы есімі = Еркін Дүсіпов Шажаұлы |Сурет = Еркін Дүсіпов Шажаұлы.jpg |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = |Туған жері = |Мансабы = |Азаматтығы = {{Мемлекет туы|Қазақстан}} |Ұлты = Қазақ |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Еркін Шажаұлы Дүсіпов''' — заң ғылымдарының докторы, [[Профессор|профессор.]] == Өмірбаяны == 1985 жылы  С.М. Киров ат. ҚазМУ-дың «Құқықтану» мамандығына оқуға түскен. Университет қабырғасында жүріп, болашақ оқытушының, ғалым-заңгердің бойында қандай қасиеттер болуы тиіс болса, соның бәрін меңгеруге тырысты. Зеректігімен қатарластарынан оқ бойы озық болған білімгерді университет оқытушылары  сол оқу орнының азаматтық құқық кафедрасына жас маман етіп қалдырды. Оның бойындағы жауапкершілік, ұқыптылық, ізденгіштік қасиеттері айналасы екі жылдың ішінде заң факультеті деканының орынбасары лауазымына жеткізді. Оқытушылық қызметін ғылыммен ұштастыруды ойлаған Еркін Шажаұлы заң саласының қыр-сырын терең меңгеріп, шешуі қиын тұсын зерделеуге тырысты. Елімізде цивилистика құқық саласында танымал заңгер, з.ғ.д., проф. Юрий Григорьевич  Басиннан тәлім  алып, ҚазҰУ-ға жұмысқа қалдырылғандықтан ғылымдағы негізгі бағытын сол кісінің әсерімен қалыптастыра басталады. 2002 жылы «Жерге жеке меншік құқығының негіздері» тақырыбында кандидаттық диссертация қорғаған. ҚазМУ-дың қабырғасында жүріп тәжірибе жинақтаған жас ғалым 2002-2008 жылдар аралығында М.Х.Дулати атындағы ТарМУ-дың заң факультетінде кафедра меңгерушісі, заң факультетінің деканы қызметтерін атқарды. Өз саласы бойынша бірқатар ғылыми мақалалар жазып, жариялады. Оның ғылыми мақалалары өзектілігімен, түйінді мәселенің шешу жолын көрсетумен, жаңашылдығымен ерекшеленіп отырды. Тәуелсіз еліміздің білімі мен ғылымын дамытуға барынша өз үлесін қосуды алдына мақсат етіп қойды. Негізгі ғылыми зерттеулер заң ғылымдарының азаматтық, кәсіпкерлік, аграрлық және жер салаларына байланысты қалыптасып отыр. Докторлық диссертациялық зерттеуінде алғашқы болып еліміздің ауыл шаруашылық жерлерін жекешелендірудің құқықтық негіздерін зерделеп, оның қажеттілігін дәлелдей білді. Диссертациялық жұмыс мемлекеттік тілде орындалған алғашқы жұмыстардың бірі  болды. Негізгі мақсат – ауыл шаруашылық мақсаттарына арналған жерлердің заңнамалық базасын қалыптастырып, жер ресурстарын құқықтық қорғау тетіктерін тұжырымдау еді. Бүгінде негізгі ұсыныстары ҚР-ның Жер кодексінің нормаларында көрініс тауып, елімізде дамыған елдер секілді жоғары және қажетті деңгейде жер нарығы қалыптасып отыр. Ғылыми жұмыстарының келесі бағыты – елімізді дамыған аграрлық аймаққа айналдыру мақсатындағы жұмыстар құрайды. Қазақстан Республикасында ауыл шаруашылық кәсіпкерлігін құқықтық қамтамасыз ету мәселелері жан-жақты зерделеніп, экономиканың қарқынды дамуына қажетті құқықтық ұсыныстар әзірленді. Негізгі ұсыныстар – аграрлық банк құру, агролизингті қалыптастыру. Ол ұсыныстар да бүгінде өз шешімін табуда. Елімізде Аграрлық кодекс қабылдау туралы көзқарастар қалыптасып, тіпті ол Заңның жобалары да жасалып отыр. Осындай ой жемісі оның есімінің алғаш рет елімізде жарық көрген Қазақ ұлттық энциклопедиясында құқықтану бөлімінің ғылыми кеңесшілері қатарында тұруына себеп болды. 2002 жылы ҚР-ның Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігінің тапсырмасымен қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми сөздіктерінің  авторлар ұжымының қатарында белсенді еңбек жасаған болса, 2014 жылы ҚР-ның Мәдениет және спорт министрлігі тапсырмасымен қазақша-орысша терминологиялық сөздіктің авторлар ұжымында болды. Еркін Шажаұлы адал жар, ардақты әке. Тынған Жақсылыққызымен жұбы жарасып, ұл мен қыз тәрбиелеп, бұл күнде 2 немере сүйіп отыр. == Мансап жолы == 2008 жылы І.Жансүгіров атындағы ЖМУ-ға ауысып,  жалпы, экономикалық және өндірістік сұрақтар жөніндегі проректор лауазымын және мемлекеттік және азаматтық-құқықтық пәндер кафедрасында профессоры қызметтерін  атқарады. 2009 жылы ҚазҰУ-да «Қазақстан Республикасында ауыл шаруашылық кәсіпкерлігін құқықтық қамтамасыз ету мәселесі» тақырыбында докторлық диссертациясын сәтті қорғап, заң ғылымдарының докторы атанды. Білгір де білікті ұстаздың, ер азаматтың еңбегі елеусіз қалған жоқ.  Ол 2005 жылы «ҚР Конституциясына 10 жыл» медалімен, «ҚР білім беру ісінің құрметті қызметкері», «ҚР ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төс белгісімен, ҚР Білім және ғылым министрлігінің «Құрмет грамотасымен» марапатталды. Оқулықтар жазудағы тыңғылықты еңбегі үшін А. Байтұрсынов атындағы қола медальмен марапатталған. Қырғызстан Республикасындағы Ош мемлекеттік университеті жанындағы арнайы докторлық  және кандидаттық диссертация қорғау жөніндегі ғылыми кеңестің мүшесі. == Марапаттары == ҚР Президенті, «Нұр Отан» партиясының Төрағасы Н.Ә.Назарбаевтың стратегиялық бағытын, партияның бағдарламалық мақсаттары мен міндеттерін іске асыруға атсалысып, елдің қоғамдық саяси өміріне белсенді қатысқаны үшін «Құрмет грамотасымен» марапатталды. «Нұр Отан» партиясының қызметіне  белсенді қатысқаны үшін партияның ең жоғары «Ерен еңбегі» медалімен марапатталған. 2012 жылы Еліміздегі сайлау науқанына белсенді қатысқаны үшін Елбасы тарапынан Алғыс хатпен марапатталды. Алматы облысы өңірінің дамуына қосқан елеулі еңбегі үшін Алматы облысы әкімінің «Құрмет грамотасымен» марапатталған. 2009 жылдан бері  «Нұр Отан» Партиясы Алматы облыстық филиалы жанындағы Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл жөніндегі қоғамдық кеңестің төрағасының орынбасары қызметін атқарады. Талдықорған қаласы бойынша ҚР-ның Парламентінің Мәжілісіне және жергілікті мәслихаттарға депутаттар сайлау жөнінде №7 сайлау округінің  төрағасы. Алматы облысы Әділет департаментінің адвокаттық және нотариус қызметтерімен айналысу үшін үміткерлерді анықтау аттестациялық комиссиясының мүшесі. Ғылымдағы еңбектері үшін 2014 жылы «Ресейдің атақты ғалымдары» энциклопедиясына енгізілді. Екі докторанттың ғылыми жетекшісі. 2014 жылы АҚШ-тың Калифорния штатындағы дүниежүзіне белгілі Беркли университетінде кәсіби тағылымдамадан өтті. 2014 жылғы Білім және ғылым министрлігінің «Үздік оқытушы» грантының иегері. 2015 жылы Жас ұрпақты оқыту және тәрбиелеу ісіндегі елеулі табыстары үшін "Ы.Алтынсарин" төсбелгісімен марапатталды. == Сілтемелер == * [http://zhgu.edu.kz/index.php?newsid=102 Еркін Дүсіпов Шажаұлының өмірбаяны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308033149/http://zhgu.edu.kz/index.php?newsid=102 |date=2016-03-08 }} [[Санат:Заң ғылымдарының докторлары]] bhpm9abnw4vhsefrwz6zow4hjvqmcwq 3690427 3690426 2026-11-03T04:22:10Z ШҚО арнаулы кітапхана 187726 санат қостым 3690427 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дереккөздер жетіспейді}} {{Тұлға |Есімі = Еркін Дүсіпов Шажаұлы |Шынайы есімі = Еркін Дүсіпов Шажаұлы |Сурет = Еркін Дүсіпов Шажаұлы.jpg |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = |Туған жері = |Мансабы = |Азаматтығы = {{Мемлекет туы|Қазақстан}} |Ұлты = Қазақ |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Еркін Шажаұлы Дүсіпов''' — заң ғылымдарының докторы, [[Профессор|профессор.]] == Өмірбаяны == 1985 жылы  С.М. Киров ат. ҚазМУ-дың «Құқықтану» мамандығына оқуға түскен. Университет қабырғасында жүріп, болашақ оқытушының, ғалым-заңгердің бойында қандай қасиеттер болуы тиіс болса, соның бәрін меңгеруге тырысты. Зеректігімен қатарластарынан оқ бойы озық болған білімгерді университет оқытушылары  сол оқу орнының азаматтық құқық кафедрасына жас маман етіп қалдырды. Оның бойындағы жауапкершілік, ұқыптылық, ізденгіштік қасиеттері айналасы екі жылдың ішінде заң факультеті деканының орынбасары лауазымына жеткізді. Оқытушылық қызметін ғылыммен ұштастыруды ойлаған Еркін Шажаұлы заң саласының қыр-сырын терең меңгеріп, шешуі қиын тұсын зерделеуге тырысты. Елімізде цивилистика құқық саласында танымал заңгер, з.ғ.д., проф. Юрий Григорьевич  Басиннан тәлім  алып, ҚазҰУ-ға жұмысқа қалдырылғандықтан ғылымдағы негізгі бағытын сол кісінің әсерімен қалыптастыра басталады. 2002 жылы «Жерге жеке меншік құқығының негіздері» тақырыбында кандидаттық диссертация қорғаған. ҚазМУ-дың қабырғасында жүріп тәжірибе жинақтаған жас ғалым 2002-2008 жылдар аралығында М.Х.Дулати атындағы ТарМУ-дың заң факультетінде кафедра меңгерушісі, заң факультетінің деканы қызметтерін атқарды. Өз саласы бойынша бірқатар ғылыми мақалалар жазып, жариялады. Оның ғылыми мақалалары өзектілігімен, түйінді мәселенің шешу жолын көрсетумен, жаңашылдығымен ерекшеленіп отырды. Тәуелсіз еліміздің білімі мен ғылымын дамытуға барынша өз үлесін қосуды алдына мақсат етіп қойды. Негізгі ғылыми зерттеулер заң ғылымдарының азаматтық, кәсіпкерлік, аграрлық және жер салаларына байланысты қалыптасып отыр. Докторлық диссертациялық зерттеуінде алғашқы болып еліміздің ауыл шаруашылық жерлерін жекешелендірудің құқықтық негіздерін зерделеп, оның қажеттілігін дәлелдей білді. Диссертациялық жұмыс мемлекеттік тілде орындалған алғашқы жұмыстардың бірі  болды. Негізгі мақсат – ауыл шаруашылық мақсаттарына арналған жерлердің заңнамалық базасын қалыптастырып, жер ресурстарын құқықтық қорғау тетіктерін тұжырымдау еді. Бүгінде негізгі ұсыныстары ҚР-ның Жер кодексінің нормаларында көрініс тауып, елімізде дамыған елдер секілді жоғары және қажетті деңгейде жер нарығы қалыптасып отыр. Ғылыми жұмыстарының келесі бағыты – елімізді дамыған аграрлық аймаққа айналдыру мақсатындағы жұмыстар құрайды. Қазақстан Республикасында ауыл шаруашылық кәсіпкерлігін құқықтық қамтамасыз ету мәселелері жан-жақты зерделеніп, экономиканың қарқынды дамуына қажетті құқықтық ұсыныстар әзірленді. Негізгі ұсыныстар – аграрлық банк құру, агролизингті қалыптастыру. Ол ұсыныстар да бүгінде өз шешімін табуда. Елімізде Аграрлық кодекс қабылдау туралы көзқарастар қалыптасып, тіпті ол Заңның жобалары да жасалып отыр. Осындай ой жемісі оның есімінің алғаш рет елімізде жарық көрген Қазақ ұлттық энциклопедиясында құқықтану бөлімінің ғылыми кеңесшілері қатарында тұруына себеп болды. 2002 жылы ҚР-ның Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігінің тапсырмасымен қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми сөздіктерінің  авторлар ұжымының қатарында белсенді еңбек жасаған болса, 2014 жылы ҚР-ның Мәдениет және спорт министрлігі тапсырмасымен қазақша-орысша терминологиялық сөздіктің авторлар ұжымында болды. Еркін Шажаұлы адал жар, ардақты әке. Тынған Жақсылыққызымен жұбы жарасып, ұл мен қыз тәрбиелеп, бұл күнде 2 немере сүйіп отыр. == Мансап жолы == 2008 жылы І.Жансүгіров атындағы ЖМУ-ға ауысып,  жалпы, экономикалық және өндірістік сұрақтар жөніндегі проректор лауазымын және мемлекеттік және азаматтық-құқықтық пәндер кафедрасында профессоры қызметтерін  атқарады. 2009 жылы ҚазҰУ-да «Қазақстан Республикасында ауыл шаруашылық кәсіпкерлігін құқықтық қамтамасыз ету мәселесі» тақырыбында докторлық диссертациясын сәтті қорғап, заң ғылымдарының докторы атанды. Білгір де білікті ұстаздың, ер азаматтың еңбегі елеусіз қалған жоқ.  Ол 2005 жылы «ҚР Конституциясына 10 жыл» медалімен, «ҚР білім беру ісінің құрметті қызметкері», «ҚР ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төс белгісімен, ҚР Білім және ғылым министрлігінің «Құрмет грамотасымен» марапатталды. Оқулықтар жазудағы тыңғылықты еңбегі үшін А. Байтұрсынов атындағы қола медальмен марапатталған. Қырғызстан Республикасындағы Ош мемлекеттік университеті жанындағы арнайы докторлық  және кандидаттық диссертация қорғау жөніндегі ғылыми кеңестің мүшесі. == Марапаттары == ҚР Президенті, «Нұр Отан» партиясының Төрағасы Н.Ә.Назарбаевтың стратегиялық бағытын, партияның бағдарламалық мақсаттары мен міндеттерін іске асыруға атсалысып, елдің қоғамдық саяси өміріне белсенді қатысқаны үшін «Құрмет грамотасымен» марапатталды. «Нұр Отан» партиясының қызметіне  белсенді қатысқаны үшін партияның ең жоғары «Ерен еңбегі» медалімен марапатталған. 2012 жылы Еліміздегі сайлау науқанына белсенді қатысқаны үшін Елбасы тарапынан Алғыс хатпен марапатталды. Алматы облысы өңірінің дамуына қосқан елеулі еңбегі үшін Алматы облысы әкімінің «Құрмет грамотасымен» марапатталған. 2009 жылдан бері  «Нұр Отан» Партиясы Алматы облыстық филиалы жанындағы Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл жөніндегі қоғамдық кеңестің төрағасының орынбасары қызметін атқарады. Талдықорған қаласы бойынша ҚР-ның Парламентінің Мәжілісіне және жергілікті мәслихаттарға депутаттар сайлау жөнінде №7 сайлау округінің  төрағасы. Алматы облысы Әділет департаментінің адвокаттық және нотариус қызметтерімен айналысу үшін үміткерлерді анықтау аттестациялық комиссиясының мүшесі. Ғылымдағы еңбектері үшін 2014 жылы «Ресейдің атақты ғалымдары» энциклопедиясына енгізілді. Екі докторанттың ғылыми жетекшісі. 2014 жылы АҚШ-тың Калифорния штатындағы дүниежүзіне белгілі Беркли университетінде кәсіби тағылымдамадан өтті. 2014 жылғы Білім және ғылым министрлігінің «Үздік оқытушы» грантының иегері. 2015 жылы Жас ұрпақты оқыту және тәрбиелеу ісіндегі елеулі табыстары үшін "Ы.Алтынсарин" төсбелгісімен марапатталды. == Сілтемелер == * [http://zhgu.edu.kz/index.php?newsid=102 Еркін Дүсіпов Шажаұлының өмірбаяны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308033149/http://zhgu.edu.kz/index.php?newsid=102 |date=2016-03-08 }} [[Санат:Заң ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Профессорлар]] r7nch4zvn4a2ond4jv39woafli9bofl 3690486 3690427 2026-11-03T05:39:23Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/ШҚО арнаулы кітапхана|ШҚО арнаулы кітапхана]] ([[User talk:ШҚО арнаулы кітапхана|т]]) өңдемелерінен [[User:Бекбулатова Гульсара|Бекбулатова Гульсара]] соңғы нұсқасына қайтарды 3684071 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Дереккөздер жетіспейді}} {{Тұлға |Есімі = Еркін Дүсіпов Шажаұлы |Шынайы есімі = Еркін Дүсіпов Шажаұлы |Сурет = Еркін Дүсіпов Шажаұлы.jpg |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = |Туған жері = |Мансабы = |Азаматтығы = {{Мемлекет туы|Қазақстан}} |Ұлты = Қазақ |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Еркін Шажаұлы Дүсіпов''' — заң ғылымдарының докторы, [[Профессор|профессор.]] == Өмірбаяны == 1985 жылы  С.М. Киров ат. ҚазМУ-дың «Құқықтану» мамандығына оқуға түскен. Университет қабырғасында жүріп, болашақ оқытушының, ғалым-заңгердің бойында қандай қасиеттер болуы тиіс болса, соның бәрін меңгеруге тырысты. Зеректігімен қатарластарынан оқ бойы озық болған білімгерді университет оқытушылары  сол оқу орнының азаматтық құқық кафедрасына жас маман етіп қалдырды. Оның бойындағы жауапкершілік, ұқыптылық, ізденгіштік қасиеттері айналасы екі жылдың ішінде заң факультеті деканының орынбасары лауазымына жеткізді. Оқытушылық қызметін ғылыммен ұштастыруды ойлаған Еркін Шажаұлы заң саласының қыр-сырын терең меңгеріп, шешуі қиын тұсын зерделеуге тырысты. Елімізде цивилистика құқық саласында танымал заңгер, з.ғ.д., проф. Юрий Григорьевич  Басиннан тәлім  алып, ҚазҰУ-ға жұмысқа қалдырылғандықтан ғылымдағы негізгі бағытын сол кісінің әсерімен қалыптастыра басталады. 2002 жылы «Жерге жеке меншік құқығының негіздері» тақырыбында кандидаттық диссертация қорғаған. ҚазМУ-дың қабырғасында жүріп тәжірибе жинақтаған жас ғалым 2002-2008 жылдар аралығында М.Х.Дулати атындағы ТарМУ-дың заң факультетінде кафедра меңгерушісі, заң факультетінің деканы қызметтерін атқарды. Өз саласы бойынша бірқатар ғылыми мақалалар жазып, жариялады. Оның ғылыми мақалалары өзектілігімен, түйінді мәселенің шешу жолын көрсетумен, жаңашылдығымен ерекшеленіп отырды. Тәуелсіз еліміздің білімі мен ғылымын дамытуға барынша өз үлесін қосуды алдына мақсат етіп қойды. Негізгі ғылыми зерттеулер заң ғылымдарының азаматтық, кәсіпкерлік, аграрлық және жер салаларына байланысты қалыптасып отыр. Докторлық диссертациялық зерттеуінде алғашқы болып еліміздің ауыл шаруашылық жерлерін жекешелендірудің құқықтық негіздерін зерделеп, оның қажеттілігін дәлелдей білді. Диссертациялық жұмыс мемлекеттік тілде орындалған алғашқы жұмыстардың бірі  болды. Негізгі мақсат – ауыл шаруашылық мақсаттарына арналған жерлердің заңнамалық базасын қалыптастырып, жер ресурстарын құқықтық қорғау тетіктерін тұжырымдау еді. Бүгінде негізгі ұсыныстары ҚР-ның Жер кодексінің нормаларында көрініс тауып, елімізде дамыған елдер секілді жоғары және қажетті деңгейде жер нарығы қалыптасып отыр. Ғылыми жұмыстарының келесі бағыты – елімізді дамыған аграрлық аймаққа айналдыру мақсатындағы жұмыстар құрайды. Қазақстан Республикасында ауыл шаруашылық кәсіпкерлігін құқықтық қамтамасыз ету мәселелері жан-жақты зерделеніп, экономиканың қарқынды дамуына қажетті құқықтық ұсыныстар әзірленді. Негізгі ұсыныстар – аграрлық банк құру, агролизингті қалыптастыру. Ол ұсыныстар да бүгінде өз шешімін табуда. Елімізде Аграрлық кодекс қабылдау туралы көзқарастар қалыптасып, тіпті ол Заңның жобалары да жасалып отыр. Осындай ой жемісі оның есімінің алғаш рет елімізде жарық көрген Қазақ ұлттық энциклопедиясында құқықтану бөлімінің ғылыми кеңесшілері қатарында тұруына себеп болды. 2002 жылы ҚР-ның Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігінің тапсырмасымен қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми сөздіктерінің  авторлар ұжымының қатарында белсенді еңбек жасаған болса, 2014 жылы ҚР-ның Мәдениет және спорт министрлігі тапсырмасымен қазақша-орысша терминологиялық сөздіктің авторлар ұжымында болды. Еркін Шажаұлы адал жар, ардақты әке. Тынған Жақсылыққызымен жұбы жарасып, ұл мен қыз тәрбиелеп, бұл күнде 2 немере сүйіп отыр. == Мансап жолы == 2008 жылы І.Жансүгіров атындағы ЖМУ-ға ауысып,  жалпы, экономикалық және өндірістік сұрақтар жөніндегі проректор лауазымын және мемлекеттік және азаматтық-құқықтық пәндер кафедрасында профессоры қызметтерін  атқарады. 2009 жылы ҚазҰУ-да «Қазақстан Республикасында ауыл шаруашылық кәсіпкерлігін құқықтық қамтамасыз ету мәселесі» тақырыбында докторлық диссертациясын сәтті қорғап, заң ғылымдарының докторы атанды. Білгір де білікті ұстаздың, ер азаматтың еңбегі елеусіз қалған жоқ.  Ол 2005 жылы «ҚР Конституциясына 10 жыл» медалімен, «ҚР білім беру ісінің құрметті қызметкері», «ҚР ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төс белгісімен, ҚР Білім және ғылым министрлігінің «Құрмет грамотасымен» марапатталды. Оқулықтар жазудағы тыңғылықты еңбегі үшін А. Байтұрсынов атындағы қола медальмен марапатталған. Қырғызстан Республикасындағы Ош мемлекеттік университеті жанындағы арнайы докторлық  және кандидаттық диссертация қорғау жөніндегі ғылыми кеңестің мүшесі. == Марапаттары == ҚР Президенті, «Нұр Отан» партиясының Төрағасы Н.Ә.Назарбаевтың стратегиялық бағытын, партияның бағдарламалық мақсаттары мен міндеттерін іске асыруға атсалысып, елдің қоғамдық саяси өміріне белсенді қатысқаны үшін «Құрмет грамотасымен» марапатталды. «Нұр Отан» партиясының қызметіне  белсенді қатысқаны үшін партияның ең жоғары «Ерен еңбегі» медалімен марапатталған. 2012 жылы Еліміздегі сайлау науқанына белсенді қатысқаны үшін Елбасы тарапынан Алғыс хатпен марапатталды. Алматы облысы өңірінің дамуына қосқан елеулі еңбегі үшін Алматы облысы әкімінің «Құрмет грамотасымен» марапатталған. 2009 жылдан бері  «Нұр Отан» Партиясы Алматы облыстық филиалы жанындағы Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл жөніндегі қоғамдық кеңестің төрағасының орынбасары қызметін атқарады. Талдықорған қаласы бойынша ҚР-ның Парламентінің Мәжілісіне және жергілікті мәслихаттарға депутаттар сайлау жөнінде №7 сайлау округінің  төрағасы. Алматы облысы Әділет департаментінің адвокаттық және нотариус қызметтерімен айналысу үшін үміткерлерді анықтау аттестациялық комиссиясының мүшесі. Ғылымдағы еңбектері үшін 2014 жылы «Ресейдің атақты ғалымдары» энциклопедиясына енгізілді. Екі докторанттың ғылыми жетекшісі. 2014 жылы АҚШ-тың Калифорния штатындағы дүниежүзіне белгілі Беркли университетінде кәсіби тағылымдамадан өтті. 2014 жылғы Білім және ғылым министрлігінің «Үздік оқытушы» грантының иегері. 2015 жылы Жас ұрпақты оқыту және тәрбиелеу ісіндегі елеулі табыстары үшін "Ы.Алтынсарин" төсбелгісімен марапатталды. == Сілтемелер == * [http://zhgu.edu.kz/index.php?newsid=102 Еркін Дүсіпов Шажаұлының өмірбаяны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308033149/http://zhgu.edu.kz/index.php?newsid=102 |date=2016-03-08 }} 8nlqro7lqlm0jb4uhmx8q1ymnct5x1x Есік гуманитарлық-экономикалық колледжі 0 559210 3690431 3664605 2026-11-03T04:25:28Z ШҚО арнаулы кітапхана 187726 санат қостым 3690431 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Есік гуманитарлық-экономикалық колледжі''' — [[Алматы облысы|Алматы облысындағы]] орта буын мамандар даярлайтын жетекші оқу орындарының бірі. Өзінің жарты ғасырға жуық тарихында оқу орны 20 мыңға жуық [[Маман|мамандар]] даярлап шығарды. Білімгерлерге 164 оқытушы дәріс оқиды. Олардың арасында ғылым кандидаттары мен танымал спорт шеберлері бар. [[Сурет:ЕГЭК.jpg|right|thumb]] == Мекеме тарихы == * 1966 жылы — Бүгінгі Есік гуманитарлық-экономикалық колледжі Қазақстан Коммунистік Партиясы Орталық Комитеті мен Қазақ ССР Министрлер Кеңесінің 1966 жылғы 4 наурыздағы № 151 Қаулысымен құрылған. Бұл Қаулыға қол қойған — қазақ елінің біртуар перзенттері, көрнекті партия және мемлекет қайраткерлері Дінмұхамет Ахметұлы Қонаев және Қазақ ССР Министрлер Кеңесінің төрағасы Масімхан Бейсебаев. Осы қаулының негізінде 1966 жылдың 4 мамырында Қазақ ССР Жоғарғы және орта білім беру министрлігінің № 344 бұйрығымен педагогикалық училище өз жұмысын бастап, алғашқы түлектерін оқуға қабылдап, оларға 14 оқытушы дәріс берген. Училищенің бірінші директоры болып Помогалов Владимир Дмитриевич, директордың оқу ісі жөніндегі орынбасары болып Букаев Жұмахан Нүсіпұлы тағайындалған. * 1968 жылы - Училищені «Бастауыш білім беру» мамандығы бойынша алғашқы 119 түлек бітіріп шыққан. * 1970 жылы - «Музыкалық білім беру» мамандығы, * 1979 жылы - «Дене тәрбиесі» мамандығы, «Тұрмыстық қол еңбегі» мамандығы, * 1993 жылы - «Мектепке дейінгі тәрбие» мамандығы, * 1998 жылы - «Мемлекеттік тілде оқытпайтын мектептердегі қазақ тілі мен әдебиеті» мамандығы, * 2002 жылы - «Бейнелеу өнері және сызу» мамандығы ашылып, училище өзінің білім беру қызметінің аясын кеңейте түсті. * 1997-2000 жылдары - училище облыстағы ұйғыр мектептеріне бастауыш сынып мұғалімдерін даярлады. * 1993 жылы - Қазақстан Республикасының Білім министрлігі Алқасының 5 маусымдағы № 6, Алматы облысы Әкімінің 23 маусымдағы № 6-557 шешімдерімен педагогикалық училище педагогикалық колледж болып қайта құрылса, * 2009 жылы - Бүгінгі күн талабына сай Алматы облысы Әкімінің 2009 жылғы 7 мамырдағы № 86 Қаулысымен «Есік педагогикалық колледжі» мемлекеттік қазыналық кәсіпорны «Есік гуманитарлық-экономикалық колледжі» болып қайта құрылды. * 2009 жылы - Колледжде: 01111000 - "Негізгі орта білім беру", 0101000 - "Мектепке дейінгі тәрбие және білім беру", 0108000 - "Музыкалық білім беру", 0510000 - "Іс қағаздарын жүргізу және мұрағаттану" (сала бойынша), 0512000 - "Аударма ісі", 0511000 - "Туризм" (сала бойынша), 0507000 - "Қонақ үй шаруашылығында қызмет көрсетуді ұйымдастыру", 1304000 - "Есептеу техникалары мен автоматтандырылған жүйелерді бағдарламамен қамтамасыз ету", 0518000 - "Есеп және аудит" сияқты мамандық түрлері ашылды. == Білім беру жүйесінің нәтижелері == Кәсіптік білім беру қызметімен айналысатын оқу орындарындағы оқу-тәрбие жұмысының негізгі және басты саласы – оқу үрдісі. Бұл мектеп түлегі студент атанған алғашқы күннен бастап, қолына диплом алып, [[қоғам]] өміріне араласқанға дейінгі үш-төрт жылдың көлемінде бүкіл педагогтар ұжымының үйлескен ақыл-ой еңбегі мен кәсіптік тәжірибесінің нәтижесінде атқарылатын сан салалы, күрделі де ауқымды процесс. Негізгі міндет — оқу орны беретін мамандық түрлері бойынша білім бағдарламаларының орындалуын қамтамасыз ету: оқу үрдісін жоспарлау, ұйымдастыру, бақылау, білім стандарты талаптары деңгейіндегі теориялық білімі мен практикалық машығы қалыптасқан орта буын мамандар даярлап шығаруды іске асыру. Оқу-тәрбие жұмысының басқа салалары сияқты оқу үрдісі де мемлекеттік жалпыға міндетті білім стандарттары мен Қазақстан Республикасы Үкіметінің, ҚР Білім және ғылым министрлігінің нормативтік-құқықтық құжаттарының негізінде, оқу орнының перспективалық және бір оқу жылына жасалып, бекітілген оқу-тәрбие жұмысының жоспарларына сәйкес жүргізіледі. Жоспарланған жұмыстар: оқытушылардың апталық сағат жүктемесін жобалау, күнтізбелік-тақырыптық, блоктік-модельдік, үйірме секция, клуб жұмыстарының жоспарын жасау, ағымдағы және аралық аттестациялар мен қорытынды мемлекеттік емтихандардың материалдарын дайындау (емтихан билеттері, диктант, мазмұндама мәтіндері, тестік тапсырмалар т.б.), курстық жұмыстар мен диплом жобаларының тақырыптарын белгілеп, жазу, қорғау жұмыстарының ұйымдастырылуы мен орындалуын қадағалау, студенттердің шығармашылық ізденіс жұмыстарына жетекшілік ету, мемлекеттік біліктілік комиссияларының құрамында білім сапасы мен оқу бітіруші түлектердің кәсіптік дайындық деңгейін бағалау жұмыстарына ат салысу, Білім Министрлігінің, облыстық білім басқармасы мен білім саласы бойынша бақылау департаментінің, статстика мекемелерінің, басқа да құзыретті орындардың шұғыл тапсырмалары бойынша мәліметтер, [[Ақпарат|ақпараттар]] дайындау т. б. — негізгі құрылымдық бөлімшелер болып табылатын кафедралардың қызметі арқылы жүзеге асырылады. Колледжде 11 кафедра жұмыс істейді. Оқу орнындағы оқу-тәрбие үрдісінің жай-күйін, оқытушылардың кәсіби даярлық деңгейі мен шығармашылық мүмкіндіктерін, оқушылардың білім сапасын анықтап, жекелеген салалар мен құрылымдар бойынша орын алған кемшіліктерді жоюға бағытталған іс-шаралар кешенін белгілеуде, оқу семестрлерінің қорытындысын шығарып, жаңа міндеттер қабылдауда колледжішілік бақылаулардың, олардың нәтижелері қаралатын педагогикалық кеңестердің рөлі ерекше. Осындай кешенді іс-шаралардың нәтижесінде оқу семестрін тек күндізгі бөлімде 1622 білімгердің 230-ы үздік, 828-і «жақсы және өте жақсы» деген бағаға аяқтап шықты. Соңғы жылдарда жаңа мамандық түрлерінің ашылуына байланысты жұмысқа жас мамандар көптеп қабылданып, оқытушылар ұжымы сандық жағынан ғана емес, сапалық жағынан да айтарлықтай өзгеріске ұшырауда. Соған қарамастан ағымдағы оқу жылының бірінші жартыжылдығының қорытындысы бойынша үлгерім 96,1 %, сапа 61,6 %-ды құрады. Бұл осының алдындағы жылдармен салыстырғанда біршама төмен нәтиже. Оқу орнының білім беру қызметінде бір де бір сәт күн тәртібінен түсірмейтін мәселесі — оқу үлгерімі мен білім сапасы, бітіруші түлектердің кәсіптік даярлығының барынша жоғары деңгейіне қол жеткізу. Бұл ауқымды міндетті орындау оқу-әдістемелік жұмыстардың тұтастай бір кешені арқылы жүзеге асуға тиіс. Атап айтқанда, педагогтар ұжымының кәсіптік деңгейіне, оның әр мүшесінің шығармашылық мүмкіндіктері мен сабақ беру ерекшеліктеріне, сабақта қолданатын әдіс-тәсілдеріне сараптама жүргізу, оларды циклдар мен мамандықтар бойынша топтастырып, жүйелі түрде сапалық жағынан жетілдіріп отыру; білім берудің қазіргі заманғы әдіс-тәсілдері мен технологияларын зерделеп оқып үйрену, тиімді жаңа әдіс- тәсілдерді байқаудан (опровациядан) өткізіп, кезең-кезеңімен оқу үрдісіне енгізу – білім сапасын көтеріп, педогогтік қызметтің қан тамырына нәр беріп, қоректендіріп отыратын дәстүрлі шаралар болып табылады және бұл сан-салалы жұмыс оларды бір мазмұнға тоғыстырып, тұтас қарауға мүмкіндік беретін әдістемелік проблеманың аясында жүйелі жүргізілгенде өз жемісін беретіні сөзсіз. Инновация, яғни, жаңалық атаулы – адам санасын, әсіресе жастардың танып-білуге, үйренуге деген табиғи әуестігі мен құштарлығын оятып, қызықтыра тартып отыратын ерекше құбылыс болғандықтан, білім саласындағы жаңалықтар дұрыс зерделеніп, оқу үрдісіне дұрыс ұйымдастырылып енгізілген жағдайда, оқытушылардың да, білім алушылардың да ынтасы мен құлшынысын тудырып, белсенділігін арттырады. Нәтижесінде білім сапасы көтеріледі. Өз жетістіктерін көрсетіп, тәжірибе бөлісуге, мақалаларын, сабақ үлгілерін әдістемелік басылым беттерінде жариялап, оқу құралдарын жазуға, түрлі ғылыми жобаларға мен пән олимпиадаларына, сайыстарға т. б. қатысуға тілек білдірушілердің саны артады. Осы орайда, оқу орнында «Білімгерлерді өз бетімен орындайтын жұмыстарға бағыттау арқылы білім сапасын көтеру», «Оқушылардың шығармашылық жұмыстарға деген қызығушылығын арттыру арқылы білім сапасын көтеру», «Оқу үрдісіне жаңа инновациялық технологияларды енгізу – сапалы білім беру кепілі», «Дамыта оқыту технологиялары: сын тұрғысынан ойлау стратегияларын сабақта қолдану жолдары» т.б. мақсаты анық жалпыколледждік әдістемелік проблемалардың оқытушылардың қызу қолдауына ие болып, олардың кәсіптік шеберлігін шыңдау және өз бетімен іздену жұмыстарында ерекше серпіліс тудырғанын атап айтуға болады. == Колледжді басқарған директорлар тізімі == {| class="wikitable" ! Директор есімі ! Басқарған жылдары |- | Помогалов Владимир Дмитриевич | 1966-1978 жж |- | Сагалов Владимир Степанович | 1978-1980 жж |- | Букаев Жұмақан Нүсіпұлы | 1980-1986 жж |- | Бектасова Нұрхан Сүттібайқызы | 1986-2004 жж |- | Темірғалиев Қасымалы Мұқанұлы | 2007-2009 жж |- | Естенов Тоққожа Естенұлы | 2009-2012 жж |- | Жошибаева Гульнара Сагатовна | 2004-2007, 2012 жж |} == Дереккөздер == <ref>http://e-passport.aocnit.kz/index.php?option=com_k2&view=itemlist&task=category&id=1018:%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA-%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B-%D0%BA%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B-%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA-%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B-%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B-%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D1%96&Itemid=14&lang=kz{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <references /> [[Санат:Алматы облысы колледждері]] [[Санат:Есік]] [[Санат:Колледждер]] [[Санат:Гуманитарлық - экономикалық колледждер]] q4lvaajd8u7e77v9mkwc2mfitp5hj7h 3690485 3690431 2026-11-03T05:39:17Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/ШҚО арнаулы кітапхана|ШҚО арнаулы кітапхана]] ([[User talk:ШҚО арнаулы кітапхана|т]]) өңдемелерінен [[User:Султабаева Гульнара|Султабаева Гульнара]] соңғы нұсқасына қайтарды 3664605 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Есік гуманитарлық-экономикалық колледжі''' — [[Алматы облысы|Алматы облысындағы]] орта буын мамандар даярлайтын жетекші оқу орындарының бірі. Өзінің жарты ғасырға жуық тарихында оқу орны 20 мыңға жуық [[Маман|мамандар]] даярлап шығарды. Білімгерлерге 164 оқытушы дәріс оқиды. Олардың арасында ғылым кандидаттары мен танымал спорт шеберлері бар. [[Сурет:ЕГЭК.jpg|right|thumb]] == Мекеме тарихы == * 1966 жылы — Бүгінгі Есік гуманитарлық-экономикалық колледжі Қазақстан Коммунистік Партиясы Орталық Комитеті мен Қазақ ССР Министрлер Кеңесінің 1966 жылғы 4 наурыздағы № 151 Қаулысымен құрылған. Бұл Қаулыға қол қойған — қазақ елінің біртуар перзенттері, көрнекті партия және мемлекет қайраткерлері Дінмұхамет Ахметұлы Қонаев және Қазақ ССР Министрлер Кеңесінің төрағасы Масімхан Бейсебаев. Осы қаулының негізінде 1966 жылдың 4 мамырында Қазақ ССР Жоғарғы және орта білім беру министрлігінің № 344 бұйрығымен педагогикалық училище өз жұмысын бастап, алғашқы түлектерін оқуға қабылдап, оларға 14 оқытушы дәріс берген. Училищенің бірінші директоры болып Помогалов Владимир Дмитриевич, директордың оқу ісі жөніндегі орынбасары болып Букаев Жұмахан Нүсіпұлы тағайындалған. * 1968 жылы - Училищені «Бастауыш білім беру» мамандығы бойынша алғашқы 119 түлек бітіріп шыққан. * 1970 жылы - «Музыкалық білім беру» мамандығы, * 1979 жылы - «Дене тәрбиесі» мамандығы, «Тұрмыстық қол еңбегі» мамандығы, * 1993 жылы - «Мектепке дейінгі тәрбие» мамандығы, * 1998 жылы - «Мемлекеттік тілде оқытпайтын мектептердегі қазақ тілі мен әдебиеті» мамандығы, * 2002 жылы - «Бейнелеу өнері және сызу» мамандығы ашылып, училище өзінің білім беру қызметінің аясын кеңейте түсті. * 1997-2000 жылдары - училище облыстағы ұйғыр мектептеріне бастауыш сынып мұғалімдерін даярлады. * 1993 жылы - Қазақстан Республикасының Білім министрлігі Алқасының 5 маусымдағы № 6, Алматы облысы Әкімінің 23 маусымдағы № 6-557 шешімдерімен педагогикалық училище педагогикалық колледж болып қайта құрылса, * 2009 жылы - Бүгінгі күн талабына сай Алматы облысы Әкімінің 2009 жылғы 7 мамырдағы № 86 Қаулысымен «Есік педагогикалық колледжі» мемлекеттік қазыналық кәсіпорны «Есік гуманитарлық-экономикалық колледжі» болып қайта құрылды. * 2009 жылы - Колледжде: 01111000 - "Негізгі орта білім беру", 0101000 - "Мектепке дейінгі тәрбие және білім беру", 0108000 - "Музыкалық білім беру", 0510000 - "Іс қағаздарын жүргізу және мұрағаттану" (сала бойынша), 0512000 - "Аударма ісі", 0511000 - "Туризм" (сала бойынша), 0507000 - "Қонақ үй шаруашылығында қызмет көрсетуді ұйымдастыру", 1304000 - "Есептеу техникалары мен автоматтандырылған жүйелерді бағдарламамен қамтамасыз ету", 0518000 - "Есеп және аудит" сияқты мамандық түрлері ашылды. == Білім беру жүйесінің нәтижелері == Кәсіптік білім беру қызметімен айналысатын оқу орындарындағы оқу-тәрбие жұмысының негізгі және басты саласы – оқу үрдісі. Бұл мектеп түлегі студент атанған алғашқы күннен бастап, қолына диплом алып, [[қоғам]] өміріне араласқанға дейінгі үш-төрт жылдың көлемінде бүкіл педагогтар ұжымының үйлескен ақыл-ой еңбегі мен кәсіптік тәжірибесінің нәтижесінде атқарылатын сан салалы, күрделі де ауқымды процесс. Негізгі міндет — оқу орны беретін мамандық түрлері бойынша білім бағдарламаларының орындалуын қамтамасыз ету: оқу үрдісін жоспарлау, ұйымдастыру, бақылау, білім стандарты талаптары деңгейіндегі теориялық білімі мен практикалық машығы қалыптасқан орта буын мамандар даярлап шығаруды іске асыру. Оқу-тәрбие жұмысының басқа салалары сияқты оқу үрдісі де мемлекеттік жалпыға міндетті білім стандарттары мен Қазақстан Республикасы Үкіметінің, ҚР Білім және ғылым министрлігінің нормативтік-құқықтық құжаттарының негізінде, оқу орнының перспективалық және бір оқу жылына жасалып, бекітілген оқу-тәрбие жұмысының жоспарларына сәйкес жүргізіледі. Жоспарланған жұмыстар: оқытушылардың апталық сағат жүктемесін жобалау, күнтізбелік-тақырыптық, блоктік-модельдік, үйірме секция, клуб жұмыстарының жоспарын жасау, ағымдағы және аралық аттестациялар мен қорытынды мемлекеттік емтихандардың материалдарын дайындау (емтихан билеттері, диктант, мазмұндама мәтіндері, тестік тапсырмалар т.б.), курстық жұмыстар мен диплом жобаларының тақырыптарын белгілеп, жазу, қорғау жұмыстарының ұйымдастырылуы мен орындалуын қадағалау, студенттердің шығармашылық ізденіс жұмыстарына жетекшілік ету, мемлекеттік біліктілік комиссияларының құрамында білім сапасы мен оқу бітіруші түлектердің кәсіптік дайындық деңгейін бағалау жұмыстарына ат салысу, Білім Министрлігінің, облыстық білім басқармасы мен білім саласы бойынша бақылау департаментінің, статстика мекемелерінің, басқа да құзыретті орындардың шұғыл тапсырмалары бойынша мәліметтер, [[Ақпарат|ақпараттар]] дайындау т. б. — негізгі құрылымдық бөлімшелер болып табылатын кафедралардың қызметі арқылы жүзеге асырылады. Колледжде 11 кафедра жұмыс істейді. Оқу орнындағы оқу-тәрбие үрдісінің жай-күйін, оқытушылардың кәсіби даярлық деңгейі мен шығармашылық мүмкіндіктерін, оқушылардың білім сапасын анықтап, жекелеген салалар мен құрылымдар бойынша орын алған кемшіліктерді жоюға бағытталған іс-шаралар кешенін белгілеуде, оқу семестрлерінің қорытындысын шығарып, жаңа міндеттер қабылдауда колледжішілік бақылаулардың, олардың нәтижелері қаралатын педагогикалық кеңестердің рөлі ерекше. Осындай кешенді іс-шаралардың нәтижесінде оқу семестрін тек күндізгі бөлімде 1622 білімгердің 230-ы үздік, 828-і «жақсы және өте жақсы» деген бағаға аяқтап шықты. Соңғы жылдарда жаңа мамандық түрлерінің ашылуына байланысты жұмысқа жас мамандар көптеп қабылданып, оқытушылар ұжымы сандық жағынан ғана емес, сапалық жағынан да айтарлықтай өзгеріске ұшырауда. Соған қарамастан ағымдағы оқу жылының бірінші жартыжылдығының қорытындысы бойынша үлгерім 96,1 %, сапа 61,6 %-ды құрады. Бұл осының алдындағы жылдармен салыстырғанда біршама төмен нәтиже. Оқу орнының білім беру қызметінде бір де бір сәт күн тәртібінен түсірмейтін мәселесі — оқу үлгерімі мен білім сапасы, бітіруші түлектердің кәсіптік даярлығының барынша жоғары деңгейіне қол жеткізу. Бұл ауқымды міндетті орындау оқу-әдістемелік жұмыстардың тұтастай бір кешені арқылы жүзеге асуға тиіс. Атап айтқанда, педагогтар ұжымының кәсіптік деңгейіне, оның әр мүшесінің шығармашылық мүмкіндіктері мен сабақ беру ерекшеліктеріне, сабақта қолданатын әдіс-тәсілдеріне сараптама жүргізу, оларды циклдар мен мамандықтар бойынша топтастырып, жүйелі түрде сапалық жағынан жетілдіріп отыру; білім берудің қазіргі заманғы әдіс-тәсілдері мен технологияларын зерделеп оқып үйрену, тиімді жаңа әдіс- тәсілдерді байқаудан (опровациядан) өткізіп, кезең-кезеңімен оқу үрдісіне енгізу – білім сапасын көтеріп, педогогтік қызметтің қан тамырына нәр беріп, қоректендіріп отыратын дәстүрлі шаралар болып табылады және бұл сан-салалы жұмыс оларды бір мазмұнға тоғыстырып, тұтас қарауға мүмкіндік беретін әдістемелік проблеманың аясында жүйелі жүргізілгенде өз жемісін беретіні сөзсіз. Инновация, яғни, жаңалық атаулы – адам санасын, әсіресе жастардың танып-білуге, үйренуге деген табиғи әуестігі мен құштарлығын оятып, қызықтыра тартып отыратын ерекше құбылыс болғандықтан, білім саласындағы жаңалықтар дұрыс зерделеніп, оқу үрдісіне дұрыс ұйымдастырылып енгізілген жағдайда, оқытушылардың да, білім алушылардың да ынтасы мен құлшынысын тудырып, белсенділігін арттырады. Нәтижесінде білім сапасы көтеріледі. Өз жетістіктерін көрсетіп, тәжірибе бөлісуге, мақалаларын, сабақ үлгілерін әдістемелік басылым беттерінде жариялап, оқу құралдарын жазуға, түрлі ғылыми жобаларға мен пән олимпиадаларына, сайыстарға т. б. қатысуға тілек білдірушілердің саны артады. Осы орайда, оқу орнында «Білімгерлерді өз бетімен орындайтын жұмыстарға бағыттау арқылы білім сапасын көтеру», «Оқушылардың шығармашылық жұмыстарға деген қызығушылығын арттыру арқылы білім сапасын көтеру», «Оқу үрдісіне жаңа инновациялық технологияларды енгізу – сапалы білім беру кепілі», «Дамыта оқыту технологиялары: сын тұрғысынан ойлау стратегияларын сабақта қолдану жолдары» т.б. мақсаты анық жалпыколледждік әдістемелік проблемалардың оқытушылардың қызу қолдауына ие болып, олардың кәсіптік шеберлігін шыңдау және өз бетімен іздену жұмыстарында ерекше серпіліс тудырғанын атап айтуға болады. == Колледжді басқарған директорлар тізімі == {| class="wikitable" ! Директор есімі ! Басқарған жылдары |- | Помогалов Владимир Дмитриевич | 1966-1978 жж |- | Сагалов Владимир Степанович | 1978-1980 жж |- | Букаев Жұмақан Нүсіпұлы | 1980-1986 жж |- | Бектасова Нұрхан Сүттібайқызы | 1986-2004 жж |- | Темірғалиев Қасымалы Мұқанұлы | 2007-2009 жж |- | Естенов Тоққожа Естенұлы | 2009-2012 жж |- | Жошибаева Гульнара Сагатовна | 2004-2007, 2012 жж |} == Дереккөздер == <ref>http://e-passport.aocnit.kz/index.php?option=com_k2&view=itemlist&task=category&id=1018:%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA-%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B-%D0%BA%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B-%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA-%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B-%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B-%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D1%96&Itemid=14&lang=kz{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <references /> [[Санат:Алматы облысы колледждері]] [[Санат:Есік]] [[Санат:Колледждер]] rmlpnb0oa6fytcfdyupncxy6wn0qiw4 Даналық әліппесі 0 559226 3690415 3650895 2026-11-03T04:10:18Z ШҚО арнаулы кітапхана 187726 санат қостым 3690415 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} {{Дереккөздер жетіспейді}} {{Кино |Қазақша атауы = Даналық әліппесі |Шынайы атауы = სიბრძნის კარავი |Суреті = |Сурет ені = |Жанры = комедия |Режиссёрі = Отар Коберидзе |Продюсері = |Сценарист = Ираклий Гоциридзе |Актерлер =Лия Элиава Зураб Лаперадзе Лаура Рекхвиашвили Иване Сакварелидзе |Операторы = Джимшер Кристесашвили |Композиторы = Джансуг Какидзе |Компания = Грузия-фильм |Бюджеті = |Түсім = |Мемлекет = |Тілі = |Ұзақтығы = 63 мин. |Жыл = 1982 жыл |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = |imdb_id = }} '''Даналық әліппесі''' ([[Грузин тілі|груз.]] სიბრძნის კარავი) — [[1982 жыл|1982 жылғы]], грузиялық телефильм, комедия, [[Грузия-фильм]] киностудиясында [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] Гостелерадио тапсырысы бойынша түсірілген. Фильм [[1982 жыл|1982 жылы]] [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] – да шықты. Фильмді [[Отар Коберидзе]] түсірді. Басты рөлдерде [[Элгуджа Бурдули]], [[Лия Элиава]], [[Зураб Лаперадзе]], [[Лаура Рекхвиашвили]] және [[Иване Сакварелидзе]]. == Мазмұны == Фильмге «Қиял даналығы» кітабынан төрт нақыл алынды. Бұл кітапты [[Сулха́н-Са́ба Орбелиа́ни]] жазды. # Қожа мен күзетші; # Соқыр мен көретін; # Біздің қажетті нан; # Көмбе. == Рөлдерде == * Элгуджа Бурдули * Лия Элиава * Зураб Лаперадзе * Лаура Рекхвиашвили * Иване Сакварелидзе == Түсіру тобы == * Авторы - [[Ираклий Гоциридзе]] * Режисеры - [[Отар Коберидзе]] * Операторы - [[Джимшер Кристесашвили]] * Композиторы - [[Джансуг Какидзе]] == Техникалық мағұлматы == * КСРО, 1982 жыл * Грузия фильмі, КСРО Гостелерадио * Комедия,63 мин * Біртума тіл: Грузия тілі == Басқа атаулары == * Біртума атауы: სიბრძნის კარავი * Грузия атауы латын жазуында: Sibrdznis karavi * Орысша атауы: Азбука мудрости * Ағылшын атауы: The ABC of Wisdom == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Комедиялар]] nxmx5bg6dk1abgcjoxmeylwvw67biug 3690416 3690415 2026-11-03T04:10:51Z ШҚО арнаулы кітапхана 187726 санат қостым 3690416 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} {{Дереккөздер жетіспейді}} {{Кино |Қазақша атауы = Даналық әліппесі |Шынайы атауы = სიბრძნის კარავი |Суреті = |Сурет ені = |Жанры = комедия |Режиссёрі = Отар Коберидзе |Продюсері = |Сценарист = Ираклий Гоциридзе |Актерлер =Лия Элиава Зураб Лаперадзе Лаура Рекхвиашвили Иване Сакварелидзе |Операторы = Джимшер Кристесашвили |Композиторы = Джансуг Какидзе |Компания = Грузия-фильм |Бюджеті = |Түсім = |Мемлекет = |Тілі = |Ұзақтығы = 63 мин. |Жыл = 1982 жыл |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = |imdb_id = }} '''Даналық әліппесі''' ([[Грузин тілі|груз.]] სიბრძნის კარავი) — [[1982 жыл|1982 жылғы]], грузиялық телефильм, комедия, [[Грузия-фильм]] киностудиясында [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] Гостелерадио тапсырысы бойынша түсірілген. Фильм [[1982 жыл|1982 жылы]] [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] – да шықты. Фильмді [[Отар Коберидзе]] түсірді. Басты рөлдерде [[Элгуджа Бурдули]], [[Лия Элиава]], [[Зураб Лаперадзе]], [[Лаура Рекхвиашвили]] және [[Иване Сакварелидзе]]. == Мазмұны == Фильмге «Қиял даналығы» кітабынан төрт нақыл алынды. Бұл кітапты [[Сулха́н-Са́ба Орбелиа́ни]] жазды. # Қожа мен күзетші; # Соқыр мен көретін; # Біздің қажетті нан; # Көмбе. == Рөлдерде == * Элгуджа Бурдули * Лия Элиава * Зураб Лаперадзе * Лаура Рекхвиашвили * Иване Сакварелидзе == Түсіру тобы == * Авторы - [[Ираклий Гоциридзе]] * Режисеры - [[Отар Коберидзе]] * Операторы - [[Джимшер Кристесашвили]] * Композиторы - [[Джансуг Какидзе]] == Техникалық мағұлматы == * КСРО, 1982 жыл * Грузия фильмі, КСРО Гостелерадио * Комедия,63 мин * Біртума тіл: Грузия тілі == Басқа атаулары == * Біртума атауы: სიბრძნის კარავი * Грузия атауы латын жазуында: Sibrdznis karavi * Орысша атауы: Азбука мудрости * Ағылшын атауы: The ABC of Wisdom == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Комедиялар]] [[Санат:Грузия фильмі]] r9ckzh92zhbhc84x82asaf2owlz0ljt 3690489 3690416 2026-11-03T05:39:48Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/ШҚО арнаулы кітапхана|ШҚО арнаулы кітапхана]] ([[User talk:ШҚО арнаулы кітапхана|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3647487 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} {{Дереккөздер жетіспейді}} {{Кино |Қазақша атауы = Даналық әліппесі |Шынайы атауы = სიბრძნის კარავი |Суреті = |Сурет ені = |Жанры = комедия |Режиссёрі = Отар Коберидзе |Продюсері = |Сценарист = Ираклий Гоциридзе |Актерлер =Лия Элиава Зураб Лаперадзе Лаура Рекхвиашвили Иване Сакварелидзе |Операторы = Джимшер Кристесашвили |Композиторы = Джансуг Какидзе |Компания = Грузия-фильм |Бюджеті = |Түсім = |Мемлекет = |Тілі = |Ұзақтығы = 63 мин. |Жыл = 1982 жыл |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = |imdb_id = }} '''Даналық әліппесі''' ([[Грузин тілі|груз.]] სიბრძნის კარავი) — [[1982 жыл|1982 жылғы]], грузиялық телефильм, комедия, [[Грузия-фильм]] киностудиясында [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] Гостелерадио тапсырысы бойынша түсірілген. Фильм [[1982 жыл|1982 жылы]] [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] – да шықты. Фильмді [[Отар Коберидзе]] түсірді. Басты рөлдерде [[Элгуджа Бурдули]], [[Лия Элиава]], [[Зураб Лаперадзе]], [[Лаура Рекхвиашвили]] және [[Иване Сакварелидзе]]. == Мазмұны == Фильмге «Қиял даналығы» кітабынан төрт нақыл алынды. Бұл кітапты [[Сулха́н-Са́ба Орбелиа́ни]] жазды. # Қожа мен күзетші; # Соқыр мен көретін; # Біздің қажетті нан; # Көмбе. == Рөлдерде == * Элгуджа Бурдули * Лия Элиава * Зураб Лаперадзе * Лаура Рекхвиашвили * Иване Сакварелидзе == Түсіру тобы == * Авторы - [[Ираклий Гоциридзе]] * Режисеры - [[Отар Коберидзе]] * Операторы - [[Джимшер Кристесашвили]] * Композиторы - [[Джансуг Какидзе]] == Техникалық мағұлматы == * КСРО, 1982 жыл * Грузия фильмі, КСРО Гостелерадио * Комедия,63 мин * Біртума тіл: Грузия тілі == Басқа атаулары == * Біртума атауы: სიბრძნის კარავი * Грузия атауы латын жазуында: Sibrdznis karavi * Орысша атауы: Азбука мудрости * Ағылшын атауы: The ABC of Wisdom == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 3wvl01h8x1vhi9ypuqid2ttcyk1cnaw Рагнар Гранит 0 560170 3690309 3609781 2026-11-02T15:13:54Z Wikuiser 172895 /* */ 3690309 wikitext text/x-wiki {{Ғалым | Есімі = Рагнар Артур Гранит | Шынайы есімі = Ragnar Arthur Granit | Суреті = Ragnar Granit.jpg | Сурет тақырыбы = | Туған күні = 30.10.1900 | Туған жері = [[Рийхимяки]], [[Ұлы Фин Князьдігі]], [[Ресей империясы]] | Қайтыс болған күні = 12.03.1991 | Қайтыс болған жері = [[Стокгольм]], [[Швеция]] | Ғылыми аясы = [[физиология]] | Жұмыс орны = [[Хельсинки университеті]] <br /> [[Каролина институты]] | Альма-матер = [[Университет Хельсинки]] | Ғылыми жетекші = | Атақты шәкірттері = | Несімен белгілі = | Марапаттары = [[Силлимановская лекциясы]] (1953) <br/> [[Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1967]]) }} '''Рагнар Артур Гранит''' ({{lang-fi|Ragnar Arthur Granit}}, [[30 қазан]] [[1900]], [[Рийхимяки]] — [[12 наурыз]] [[1991]], [[Стокгольм]]) — [[Швеция|шведциялық]] [[физиолог]], тегі финляндиялық, «[[Көз]]дегі бастапқы биологиялық және химиялық процестерге қатысты көрнекі жаңалықтары үшін» [[Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы]]ның [[1967 жыл]]ғы лауреаты ([[Холден Кеффер Хартлайн|Холден Хартлайнмен]] және [[Джордж Уолд]]пен бірге). == Өмірбаяны == {{Жоспарда}} == Әдебиет == * {{кітап|авторы=|бөлім=|тақырыбы=Сто замечательных финнов. Калейдоскоп биографий|оригинал=100 suomalaista pienoiselämäkertaa venäjäksi|сілтеме=|ответственный=Ред. Тимо Вихавайнен (''Timo Vihavainen''); пер. с [[финский язык|финск.]] И. М. Соломеща|басылым=|орны=[[Хельсинки]]|баспа=Общество финской литературы (''Suomalaisen Kirjallisuuden Seura'')|жыл=2004|том=|беттері=|беттер=814|серия=|isbn=951-746-522-X|тираж=}}. — [http://www.kansallisbiografia.fi/pdf/kb_ru.pdf Электронная версия] {{V|26|1|2009}} == Сілтемелер == * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1967/granit-bio.html Рагнар Граниттің Нобель комитетінің сайтындағы өмірбаяны]{{ref-en}}. * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1967/granit-lecture.pdf Рагнар Граниттің Нобельдік дәрісі]{{ref-en}}. * [http://www.rgs.fi/granit/graniten.htm Рагнар Гранит атындағы қор сайтында Рагнар Гранит туралы]{{ref-en}}. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{commons|Category:Ragnar Granit}} {{Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығының Лауреаттары 1951-1975}} [[Санат:Хельсинкиде туғандар]] [[Санат:Стокгольмде қайтыс болғандар]] [[Санат:Медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Швеция физиологтары]] [[Санат:Финляндия физиологтары]] [[Санат:1900 жылы туғандар]] [[Санат:30 қазанда туғандар]] 7re2jo8xp54wwq6v1rnzrnig3i3o3hm Қазіргі қызметтегі мемлекет және үкімет басшылары 0 561462 3690495 3687628 2026-11-03T05:40:36Z Nurken 111493 Теббун Әбделмәжид 3690495 wikitext text/x-wiki Бұл — '''қызметтегі [[Мемлекет басшысы|мемлекет басшылары]] мен [[Үкімет басшысы|үкімет басшылары]]ның тізімі'''. Кейбір жағдайларда, негізінен [[Президенттік республика|президенттік басқару жүйелерінде]], бір көшбасшы мемлекет басшысы да, үкімет басшысы да қызметтерін атқара береді. Ал басқа жағдайларда, негізінен [[Аралас республика|жартылай президенттік]] және [[Парламентаризм|парламенттік жүйелерде]], мемлекет басшысы мен үкімет басшысы — екі түрлі тұлға. [[Бірпартиялық мемлекет]]терде әдетте мемлекет басшысы қызметін билеуші [[саяси партия|партия]]ның көшбасшысы (мысалы, бас хатшы) атқарады, дегенмен кейде бұл көшбасшы президент немесе премьер-министр қызметін де атқарады. [[Ауғанстан]]да, [[Андорра]]да, [[Иран]]да және [[Ватикан]] қаласында мемлекет басшысы қызметін дін қызметкері атқарады. Тізімге жақында сайланған немесе тағайындалған, бірақ қызметіне белгіленген күні кірісетін мемлекет және үкімет басшылары — сайланған президенттер мен тағайындалған премьер-министрлер де, сондай-ақ халықаралық деңгейде толығымен мойындалмаған үкіметтер басшылары да жазылған. ==БҰҰ мүше және бақылаушы мемлекеттері== {| style="font-size:95%; line-height:normal; margin-left:1.27em; max-width:1200px; padding:0;" ! align=left |Түс пернесі |- | {{legend|lightgreen|Ашық жасыл түспен конституция бойынша атқарушы билікті орындайтын басшылар белгіленген}} |- | {{legend|lightblue|Ашық көк түспен рәсімді емес, билігі шектеулі мемлекет басшылары белгіленген (мысалы, [[Бутан]]) немесе ''де юре'' билігі жоқ де факто басшылар (мысалы, [[Мьянма]])}} |} {| class="wikitable sortable plainrowheaders sticky-header" style="line-height:1.3em; max-width:1200px" ![[Мемлекет]] ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{байрақ|АҚШ}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |[[АҚШ президенті|Президенті]] [[Дональд Трамп]] |- |{{байрақ|Албания}} |[[Парламенттік республика]] |[[Албания президенті|Президенті]] [[Байрам Бегай]] | bgcolor="lightgreen" |[[Албания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Эди Рама]] |- |{{байрақ|Алжир}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Әбделмәжид Теббун]]<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-alzhir-prezidentine-kuttyktau-zhedelhatyn-zholdady-3192710 |title=Мемлекет басшысы Алжир Президентіне құттықтау жеделхатын жолдады |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2026-10-01 |accessdate=2026-10-03}}</ref> |Премьер-министрі [[Сифи Гриб]] |- |{{байрақ|Ангола}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Жуан Лоренсу]] |- |{{байрақ|Андорра}} |[[Парламенттік монархия]] |Ханзада тең билеуші [[Хосеп-Льюис Серрано Пентинат]]<br />Бірлескен князь өкілі [[Эдуард Ибаньез]]<br />Ханзада тең билеуші [[Эммануэль Макрон]]<br />Бірлескен ханзада өкілі [[Фредерих Роси]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Ксавьер Эспот Самора|Ксавьер Самора]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Антигуа және Барбуда}} | rowspan=2|[[Парламенттік монархия]] |Королі [[III Чарльз]] | rowspan=2 bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Гастон Браун]] |- |[[Антигуа және Барбуда генерал-губернаторы|Генерал-губернаторы]] [[Родни Уильямс]] |- |{{байрақ|Аргентина}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |[[Аргентина президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хавьер Милей]] |- |{{байрақ|Армения}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ваагн Гарникович Хачатурян|Ваагн Хачатурян]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Никол Воваевич Пашинян|Никол Пашинян]] |- |{{байрақ|Ауғанстан}} |[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам]] [[Әмірлік|Әмірлігі]] | bgcolor="lightgreen" |Бас әміршісі [[Хайбатулла Ахундзада]] |Премьер-министрі [[Хасан Ахунд]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Аустралия}} | rowspan=2|[[Парламенттік монархия]] |Королі [[III Чарльз]] | rowspan=2 bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Энтони Албаниз]] |- |Генерал-губернаторы [[Саманта Мостин]] |- |{{байрақ|Аустрия}} |[[Өкілдік демократия|Өкілдік демократиялы]] [[федерация]] |[[Аустрия президенті|Федералды президенті]] [[Александр Ван дер Беллен]] | bgcolor="lightgreen" |[[Аустрия федералдық канцлері|Федералды канцлері]] [[Кристиан Штокер]] |- |{{байрақ|Әзербайжан}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen"|[[Әзербайжан президенті|Президенті]] [[Ильхам Хейдарұлы Әлиев|Ильхам Әлиев]] |[[Әзербайжан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Әли Идаятұлы Асадов|Әли Асадов]] |- |{{байрақ|Біріккен Араб Әмірліктері}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Мұхаммед ибн Заид әл-Нахайян]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Рашид әл-Мактум]] |- |{{байрақ|Бангладеш}} |[[Парламенттік республика]] |[[Бангладеш президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Мирза Фахрул Ислам Аламгир]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Тарик Рахман]] |- |rowspan=2|{{байрақ|Багам аралдары}} | rowspan=2|[[Парламенттік монархия]] |Королі [[III Чарльз]] | rowspan=2 bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Филип Дэвис]] |- |Генерал-губернаторы [[Синтия Пратт]] |- |{{байрақ|Барбадос}} |[[Парламенттік республика]] |[[Барбадос президенті|Президенті]] [[Джеффри Бостик]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Миа Моттли]] |- |{{байрақ|Бахрейн}} |[[Парламенттік монархия]] |Сұлтан [[Хамад ибн Иса әл-Халифа]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Халифа ибн Салман Әл-Халифа]] |- | rowspan=2| {{байрақ|Беларусь}} | rowspan=2| [[Президенттік республика]] | bgcolor="lightblue" colspan=2 |[[Бүкілбеларусьтік халық ассамблеясы]] төрағасы [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]] |- | bgcolor="lightgreen" |[[Беларусь президенті|Президенті]] [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]] |[[Беларусь премьер-министрі|Премьер-министр]] [[Александр Генрихович Турчин|Александр Турчин]] |- |{{байрақ|Бельгия}} |[[Парламенттік монархия]] |Королі [[Филипп (Бельгия королі)|Филипп]] | bgcolor="lightgreen"|Премьер-министрі [[Александр Де Кроо]] |- |{{байрақ|Бенин}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Ромуальд Ваданьи]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Белиз}} | rowspan=2|[[Парламенттік монархия]] |Королі [[III Чарльз]] | rowspan=2 bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Джонни Брисеньо]] |- |Генерал-губернаторы [[Фройла Тзалам]] |- |{{байрақ|Болгария}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Илияна Йотова]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Румен Радев]] |- |{{байрақ|Боливия}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Родриго Пас Перейра|Родриго Перейра]] |- | rowspan=3|{{байрақ|Босния және Герцеговина}} | rowspan=3|[[Президенттік республика]] | colspan=2 bgcolor=lightblue |<div align=center>[[Босния мен Герцеговинадағы Жоғары өкіл|Жоғары өкіл]] {{м.а.}} [[Луи Кришок]]</div> |- |bgcolor="lightgreen"|[[Босния және Герцеговина президенті|Президенттік]] | rowspan=2|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Боряна Кришто]] |- |[[Денис Бечирович]] (босняк мүшесі)<br />[[Желька Цвиянович]] (серб мүшесі)<br />[[Дарьяна Филипович]] (хорват мүшесі) |- |{{байрақ|Ботсвана}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|[[Ботсвана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Дума Гидеон Боко|Дума Боко]] |- |{{байрақ|Бразилия}} |[[Президенттік республика|Президенттік]] [[федерация]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Луис Инасиу Лула да Силва]] |- |{{байрақ|Бруней}} |[[Абсолюттік монархия]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Сұлтан және Премьер-министрі [[Хассанал Болкиах]] |- | rowspan="2"|{{байрақ|Буркина-Фасо}} | rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightblue" colspan=2 |[[Патриоттық қорғау және қалпына келтіру қозғалысы|Қозғалыс]] басшысы [[Ибрагим Траоре]] |- | bgcolor="lightgreen"|Президент {{м.а.}} [[Ибрагим Траоре]] |Премьер-министрі {{м.а.}} [[Жан Эмманюэль Уэдраого]] |- |{{байрақ|Бурунди}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen"|Президенті [[Эварист Ндайишимие]] |Премьер-министрі [[Нестор Нтахонтуйе]] |- |{{байрақ|Бутан}} |[[Парламенттік монархия]] | Друк гьялпо [[Джигме Кхесар Намгьял Вангчук]] | bgcolor="lightgreen"|Премьер-министрі [[Церинг Тобгай]] |- |{{байрақ|Вануату}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Никенике Вуробараву]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Джотам Напат]] |- |{{байрақ|Ватикан}} |Сайлаулы және [[абсолюттік монархия]] | bgcolor="lightgreen" |[[Папалық|Рим папасы]] [[XIV Лео]] |[[Ватикан қала-мемлекетінің папалық комиссиясы|Губернаторлық президенті]] [[Раффаэлла Петрини]] |- |{{байрақ|Венесуэла}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |Президенті [[Дельси Родригес]] |- | rowspan="2"|{{байрақ|Вьетнам}} | rowspan="2"|[[Бірпартиялы мемлекет]] | colspan="2" bgcolor=lightblue|Коммунистік партияның бас хатшысы [[То Лам]] |- |Президенті [[То Лам]] |bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Ле Минь Хынг]] |- |{{байрақ|Габон}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" align=center colspan="2"|Президенті [[Брис Олиги Нгема]] |- |{{байрақ|Гаити}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенттігі бос | bgcolor="lightblue" |{{small|Премьер-Министр {{м.а.}} [[Аликс Дидье Фис-Эме]]}} |- |{{байрақ|Гайана}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align=center|[[Гайана президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ирфаан Әли]] |- |{{байрақ|Гамбия}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Адама Бэрроу]] |- |{{байрақ|Гана}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Джон Драмани Махама]] |- |{{байрақ|Гватемала}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Бернардо Аревало]] |- |{{байрақ|Гвинея}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Уақытша Президенті [[Мамади Думбуя]] |Уақытша Премьер-министрі [[Амаду Ури Ба]] |- | rowspan="2"|{{байрақ|Гвинея-Бисау}} | rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor=lightblue |Жоғары Қолбасшылықтың бастығы&nbsp; [[Хорта Нта На Ман]] |- | bgcolor="lightgreen"|{{small|[[Гвинея-Бисау президенттерінің тізімі|Уақытша Президенті]] Хорта Нта На Ман}} |Премьер-министрі [[Илидиу Виейра Те]] |- |{{байрақ|Германия}} |[[Парламенттік республика]] |[[Германия Федералдық президенті|Федералдық президенті]] [[Франк-Вальтер Штайнмайер]] | bgcolor="lightgreen" |[[Германия Федералдық канцлері|Федералдық канцлері]] [[Фридрих Мерц]] |- |{{байрақ|Гондурас}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Насри Асфура]] |- |{{байрақ|Грекия}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Константинос Тасулас]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Кириакос Мицотакис]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Гренада}} | rowspan=2|[[Парламенттік монархия]] |Королі [[III Чарльз]] | rowspan=2 bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Дикон Митчелл]] |- |Генерал-губернаторы [[Сесиль Ла Гренейд]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Грузия}} | rowspan=2|[[Парламенттік республика]] | colspan=2 bgcolor=lightblue align=center|[[Грузин арманы]] құрметті төрағасы [[Бидзина Григорьевич Иванишвили|Бидзина Иванишвили]] |- |Президенті [[Михаил Гурамович Кавелашвили|Михаил Кавелашвили]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Ираклий Георгиевич Кобахидзе|Ираклий Кобахидзе]] |- |{{байрақ|Дания}} |[[Парламенттік монархия]] |Королі [[X Фредерик]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Метте Фредериксен]] |- |{{байрақ|Джибути}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align=center|Президенті [[Исмаил Омар Гелле]] |- |{{байрақ|Доминика}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Сильвани Бёртон]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Рузвельт Скеррит]] |- |{{байрақ|Доминикан Республикасы}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Луис Абинадер]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Жаңа Зеландия}} | rowspan=2|[[Парламенттік монархия]] |Королі [[III Чарльз]] | rowspan=2 bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Кристофер Лаксон]] |- |Генерал-губернаторы [[Синди Киро]] |- |{{байрақ|Жапония}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Жапония императоры|Императоры]] [[Нарухито]]<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/312415-zhaponiyada-zha-a-imperator-ta-a-otyrdy Жапонияда жаңа император таққа отырды www.24.kz]</ref> | bgcolor="lightgreen" |[[Жапония премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Санаэ Такаити]] |- |{{байрақ|Замбия}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|[[Замбия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хакаинде Хичилема]] |- |{{байрақ|Зимбабве}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Эммерсон Мнангагва]] |- |{{байрақ|Израиль}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Ицхак Герцог]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Биньямин Нетаньяху]] |- |{{байрақ|Индонезия}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Прабово Субианто]] |- |{{байрақ|Иордания}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="lightgreen" |Королі [[II Абдалла ибн Хұсейін|II Абдалла]] |Премьер-министрі [[Джафар Хассан]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Иран}} | rowspan=2|[[Ислам мемлекеті (ұғым)|Ислам мемлекеті]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2|[[Иран жоғарғы көсемі|Жоғарғы көсемі]] [[Моджтаба Хаменеи]] |- | colspan=2|[[Иран президенті|Президенті]] [[Масуд Пезешкиан]] |- |{{байрақ|Ирак}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Низар Амиди]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Әли әз-Зейди]] |- |{{байрақ|Ирландия}} |[[Парламенттік республика]] |[[Ирландия президенті|Президенті]] [[Кэтрин Коннолли]] | bgcolor="lightgreen" |[[Тишек]] [[Михол Мартин]] |- |{{байрақ|Исландия}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Хадла Тоумасдоуттир]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Криструн Фростадоуттир]] |- |{{байрақ|Испания}} |[[Парламенттік монархия]] |Королі [[VI Филипп (Испания королі)|VI Филипп]] | bgcolor="lightgreen"|Премьер-министрі [[Педро Санчес (саясаткер)|Педро Санчес]] |- |{{байрақ|Италия}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Серджио Маттарелла]] | bgcolor="lightgreen"|Министрлер кеңесінің төрағасы [[Жоржиа Мелони]] |- |{{байрақ|Йемен}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen"|{{small|Президенттердің кеңесінің төрағасы [[Рашад әл-Алими]]}} |Премьер-министрі [[Шайа аз-Зиндани]] |- |{{байрақ|Кабо-Верде}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Жозе Мария Невеш]] |Премьер-министрі [[Франсишку Авелину Виейра де Карвалью]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Камбоджа}} | rowspan=2|[[Парламенттік монархия]] | colspan=2 bgcolor=lightblue align=center|[[Камбоджа Халық партиясы|Халық партиясы]]ның президенті [[Хун Сен]] |- |Королі [[Нородом Сиамони]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Хун Манет]] |- |{{байрақ|Камерун}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Камерун президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Поль Бийя]] |Премьер-министрі [[Жозеф Дион Нгуте]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Канада}} | rowspan=2|[[Парламенттік монархия]] |Королі [[III Чарльз]] | rowspan=2 bgcolor="lightgreen" |[[Канада премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Марк Карни]] |- |Генерал-губернаторы [[Луиза Арбур]] |- |{{байрақ|Кирибати}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Танети Маамау]] |- |{{байрақ|Катар}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="lightgreen" |Әмір [[Тамим бин Хамад әл-Тани]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед бин Абдулрахман бин Джассим әл-Тани]] |- |{{байрақ|Кения}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |[[Кения президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уильям Руто]] |- |{{байрақ|Кипр}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Никос Христодулидис]] |- |{{байрақ|Колумбия}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Абелардо де ла Эсприэлья]] |- |{{байрақ|Коморлар}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Азали Ассумани]] |- |{{байрақ|Конго Демократиялық Республикасы}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Конго Демократиялық Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Феликс Чисекеди]] |Премьер-министрі [[Джудит Суминва Тулука]] |- |{{байрақ|Конго Республикасы}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Дени Сассу-Нгессо]] |Премьер-министрі [[Анатоль Макоссо]] |- |{{байрақ|Корея Республикасы}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align=center|[[Корея Республикасының президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Ли Чжэ Мён]] |- |{{байрақ|Коста-Рика}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Лаура Фернандес Дельгадо|Лаура Фернандес]] |- |{{байрақ|Кот-д'Ивуар}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Кот-д’Ивуар президенті|Президенті]] [[Алассан Уаттара]] |Премьер-министрі [[Робер Мамбе]] |- | rowspan="2"|{{байрақ|Куба}} | rowspan="2"|[[Бірпартиялы мемлекет]] | bgcolor="lightblue" colspan=2 align="center"|[[Куба Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы|Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы]] [[Мигель Диас-Канель]] |- |bgcolor="lightgreen"| Президенті [[Мигель Диас-Канель]] |Премьер-министрі [[Мануэль Марреро Крус]] |- |{{байрақ|Кувейт}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="lightgreen"|Әмір [[Мишааль әл-Ахмед әл-Джабер әс-Сабах]] |Премьер-министрі [[Ахмед әл-Абдулла ас-Сабах]] |- | rowspan="2"|{{байрақ|КХДР}} | rowspan="2"|[[Бірпартиялы мемлекет]] | colspan="2" bgcolor=lightblue align=center|Жұмыс Партия бас Хатшысы [[Ким Чен Ын]] |- | bgcolor="lightgreen" |Мемлекеттік Істер Жөніндегі Комиссия төраға [[Ким Чен Ын]] | Премьері [[Пак Тхэ Сон]] |- |{{байрақ|Қазақстан}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen"|[[Қазақстан президенті|Президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] |[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] |- |{{байрақ|Қырғызстан}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen"|[[Қырғызстан президенті|Президенті]] [[Садыр Нұрғожаұлы Жапаров|Садыр Жапаров]] |[[Қырғызстан Министрлер Кабинетінің төрағасы|Премьер-министрі]] [[Әділбек Әлешұлы Қасымәлиев|Әділбек Қасымәлиев]] |- | rowspan="2"|{{байрақ|Қытай}} | rowspan="2"|[[Бірпартиялы мемлекет]] | bgcolor="lightblue" colspan=2 align="center"|[[ҚКП ОК Бас хатшысы|Бас хатшы]] [[Си Цзиньпин]] |- |[[Қытай Халық Республикасының төрағасы|Төраға]] [[Си Цзиньпин]] |bgcolor="lightgreen"|Премьер-министрі [[Ли Цян]] |- |{{байрақ|Лаос}} |[[Бірпартиялы мемлекет]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Тхонглун Сисулит]] |Премьер-министрі [[Салемсай Коммасит]] |- |{{байрақ|Латвия}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Эдгар Ринкевич]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Андрис Кулбергс]] |- |{{байрақ|Лесото}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Лесото монархтарының тізімі|Королі]] [[III Летсие]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Сэм Матекане]] |- |{{байрақ|Либерия}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |Президенті [[Джозеф Боакаи]] |- |{{байрақ|Ливан}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Жозеф Аун]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Наваф Салам]] |- |{{байрақ|Ливия}} |[[Президенттік республика]] |Өкілдер палатасының президенті [[Мухаммад Юнис Әл-Манфи|Мұхаммад Юнис Әл-Манфи]] |bgcolor=lightgreen| Премьер-министрі [[Абдель Хамид Дбейба]] |- |{{байрақ|Литва}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Гитанас Науседа]] |Премьер-министрі [[Миндаугас Синкявичюс]] |- | rowspan="2" |{{байрақ|Лихтенштейн}} | rowspan="2" |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="lightgreen" |Кінәз [[II Ханс-Адам]] | rowspan="2" |Үкімет басшысы [[Бригитта Хаас]] |- | bgcolor=lightblue |Ханзада-Регент Ханзада [[Алоиз]] |- |{{байрақ|Люксембург}} |[[Парламенттік монархия]] | Ұлы герцог [[V Гийом (Люксембург ұлы герцогі)|V Гийом]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Люк Фриден]] |- |{{байрақ|Маврикий}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Дхарам Гокхул]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Навинчандра Рамгулам]] |- |{{байрақ|Мавритания}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Мұхаммед ульд Газуани]] |Премьер-министрі [[Мохтар ульд Джай]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Мадагаскар}} | rowspan=2|[[Президенттік республика]] | colspan=2 bgcolor=lightblue align=center|[[Республиканың Мадагаскар реформасы үшін президенттік кеңесі|Реформа үшін кеңест]]ің президенті [[Михаэль Рандрианирина]] |- | bgcolor="lightgreen" |Президенті Михаэль Рандрианирина |Премьер-министрі [[Маматиана Раджаонарисон]] |- |{{байрақ|Мажарстан}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Андраш Бака]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Петер Мадияр]] |- |{{байрақ|Малави}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Питер Мутарика]] |- |{{байрақ|Малайзия}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Янг ди-Пертуан Агонг|Жоғарғы билеуші]] [[Ибраһим Исмаил]] | bgcolor="lightgreen"|Премьер-министрі [[Анвар Ибраһим]] |- |{{байрақ|Мали}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align=center|Президенті [[Ассими Гоита]] |- |{{байрақ|Мальдив Республикасы}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Мұхамед Муиззу]] |- |{{байрақ|Мальта}} |[[Парламенттік республика]] |[[Мальта президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Мириам Спитери Дебоно|Мириам Дебоно]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Роберт Абела]] |- |{{байрақ|Марокко}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue |[[Марокко басшыларының тізімі|Мәлік]] [[VI Мұхаммед]] |Премьер-министрі [[Фатима Эззахра әл-Мансури]] |- |{{байрақ|Маршалл аралдары}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |[[Маршалл аралдары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Хильда Хайн]] |- |{{байрақ|Мексика}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Клаудия Шейнбаум]] |- |{{байрақ|Микронезия}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |[[Микронезия Федерациялық Штаттары президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Уэсли Симина]] |- |{{байрақ|Мозамбик}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align=center|Президенті [[Даниэл Шапу]] |- |{{байрақ|Молдова}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue| Президенті [[Майя Григорьевна Санду|Майя Санду]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Василий Андреевич Тофан|Василий Тофан]] |- |{{байрақ|Монако}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor="lightgreen" |Ханзада [[II Альбер (Монако ханзадасы)|II Альбер]] |Мемлекет министрі [[Кристоф Мирманд]] |- |{{байрақ|Моңғолия}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] | bgcolor="lightgreen"|Премьер-министрі [[Ням-Осорын Учрал]] |- |{{байрақ|Мысыр}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Мысыр президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Әбдел Фаттах Ас-Сиси]] |Премьер-министрі [[Мұстафа Мадбули]] |- |{{байрақ|Мьянма}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Мин Аун Хлайн]] |- |{{байрақ|Намибия}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" align=center colspan=2|[[Намибия президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Нетумбо Нанди-Ндайтва]] |- |{{байрақ|Науру}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|[[Науру президенті|Президенті]] [[Дэвид Аданг]] |- |{{байрақ|Непал}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Рам Чандра Паудел]] | bgcolor="lightgreen"|Премьер-министрі [[Бален Шах]] |- | rowspan="2"|{{байрақ|Нигер}} | rowspan="2"|[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor=lightblue align=center|Отанды Қорғау Жөніндегі Ұлттық Кеңестің Президенті [[Абдурахман Тчиани]] |- | bgcolor="lightgreen" |Президенті Абдурахман Тчиани |Премьер-министрі [[Әли Ламин Зейн]] |- |{{байрақ|Нигерия}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |Президенті [[Бола Тинубу]] |- |{{байрақ|Нидерланд}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Нидерланд королдерінің тізімі|Королі]] [[Виллем-Александр]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Роб Йеттен]] |- |{{байрақ|Никарагуа}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенттері [[Даниэль Ортега]] мен [[Росарио Мурильо]] |- |{{байрақ|Норвегия}} |[[Парламенттік монархия]] |Королі [[VIII Хокон]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Йонас Гар Стөре]] |- |{{байрақ|Оңтүстік Африка Республикасы}} |[[Президенттік республика]] | colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Сирил Рамафоса]] |- |{{байрақ|Оман}} |[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="lightgreen" |[[Оман билеушілерінің тізімі|Сұлтан]] [[Хайсам бен Тариқ]] |Премьер-министрі Хайсам бен Тариқ |- |{{байрақ|Оңтүстік Судан}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|[[Оңтүстік Судан президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Салва Киир]] |- |{{байрақ|Орталық Африка Республикасы}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen"|Президенті [[Фостен-Арканж Туадера]] |Премьер-министрі [[Феликс Молоуа]] |- |{{байрақ|Өзбекстан}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Өзбекстан президенті|Президенті]] [[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев|Шавкат Мирзиёев]] |[[Өзбекстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Абдулла Нығметұлы Әріпов|Абдулла Әріпов]] |- |{{байрақ|Палау}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |[[Палау президенті|Президенті]] [[Сурангел Уиппс (кіші)|Сурангел Уиппс]] |- |{{байрақ|Палестина}} |[[Аралас республика]] | bgcolor=lightgreen|Президенті [[Махмұд Аббас]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед Мұстафа]] |- |{{байрақ|Панама}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Хосе Рауль Мулино|Хосе Мулино]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Папуа — Жаңа Гвинея}} | rowspan=2|[[Парламенттік монархия]] |Королі [[III Чарльз]] | rowspan=2 bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Джеймс Марапе]] |- |Генерал-губернаторы [[Боб Дадае]] |- |{{байрақ|Парагвай}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Сантьяго Пенья]] |- |{{байрақ|Пәкістан}} |[[Парламенттік республика]] |[[Пәкістан президенті|Президенті]] [[Әсиф Әли Зардари]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Шаһбаз Шариф]]<ref>{{Cite news|title=Пәкістанда жаңа премьер-министр сайланды|url=http://www.zakon.kz/video/v/104468.html|accessdate=2018-08-19}}</ref> |- |{{байрақ|Перу}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Кейко Фухимори]] |- |{{байрақ|Польша}} |[[Парламенттік республика]] |[[Польша президенті|Президенті]] [[Кароль Навроцкий]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Дональд Туск]] |- |{{байрақ|Португалия}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Антониу Жозе Сегуру]] | bgcolor="lightgreen" |[[Португалия премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Луиш Монтенегру]] |- |{{байрақ|Ресей}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Ресей президенті|Президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] |[[Ресей Федерациясы Үкіметінің Төрағасы|Үкімет төрағасы]] [[Михаил Владимирович Мишустин|Михаил Мишустин]] |- |{{байрақ|Руанда}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Поль Кагаме]] |Премьер-министрі [[Жюстен Нсенгиюмва]] |- |{{байрақ|Румыния}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Румыния президенті|Президенті]] [[Никушор Дан]] |[[Румыния премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Лука Никулеску]] |- |{{байрақ|Сальвадор}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |Президенті [[Найиб Букеле]] |- |{{байрақ|Самоа}} |[[Парламенттік республика]] |Жоғарғы көшбасшы [[II Ваалетоа Суалауви]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Лааули Леуатеа Шмидт]] |- | rowspan=3|{{байрақ|Сан-Марино}} | rowspan=3|[[Парламенттік республика]] | rowspan=3|Капитандар-регент [[Джерардо Джованьоли]] және [[Уильям Касали]] | bgcolor=lightgreen|Мемлекет конгрессі |- | bgcolor=lightblue|[[Лука Беккари]] (Сыртқы және саяси істер хатшысы) |- |Өзге мүшелер |- |{{байрақ|Сан-Томе мен Принсипи}} |[[Президенттік республика]] |Президенті [[Карлуш Вила-Нова]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Америку Рамуш]] |- | rowspan="2"|{{байрақ|Сауд Арабиясы}} | rowspan="2"|[[Абсолюттік монархия]] | colspan="2" bgcolor=lightblue align=center|Мұрагер ханзада [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]] |- | bgcolor="lightgreen"|[[Сауд Арабия мәліктерінің тізімі|Мәлік]] [[Салман ибн Әбд әл-Ғазиз әл-Сауд|Салман]] |bgcolor="lightgreen"|Премьер-министрі [[Мұхаммед ибн Салман-Әл Сауд|Мұхаммед ибн Салман]] |- |{{байрақ|Сейшель аралдары}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |Президенті [[Патрик Эрмини]] |- |{{байрақ|Сенегал}} |[[Президенттік республика]] |[[Сенегал президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Бассиру Диомай Фай]] |bgcolor="lightgreen"|Премьер-министрі [[Ахмаду Әл Амину Ло]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Сент-Винсент және Гренадиндер}} | rowspan=2|[[Парламенттік монархия]] |Королі [[III Чарльз]] | rowspan=2 bgcolor="lightgreen" |[[Сент-Винсент және Гренадиндер премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] [[Годвин Фрайдей]] |- |Генерал-губернаторы [[Стенли Джон]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Сент-Китс және Невис}} | rowspan=2|[[Парламенттік монархия]] |Королі [[III Чарльз]] | rowspan=2 bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Теренс Дрю]] |- |Генерал-губернаторы [[Марселла Либурд]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Сент-Люсия}} | rowspan=2|[[Парламенттік монархия]] |Королі [[III Чарльз]] | rowspan=2 bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Филип Пьер]] |- |Генерал-губернаторы {{м.а.}} [[Феликс Финистерре]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Сербия}} | rowspan=2|[[Парламенттік республика]] | colspan=2 bgcolor=lightblue|Бұрынғы президенті [[Александр Вучич]] |- | Президент {{м.а.}} [[Ана Брнабич]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Джуро Мацут]] |- |{{байрақ|Сингапур}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Тарман Шанмугаратнам]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Лоуренс Вонг]] |- |{{байрақ|Сирия}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align=center |Президенті [[Ахмед әл-Шараа]] |- |{{байрақ|Словакия}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Петер Пеллегрини]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Роберт Фицо]] |- |{{байрақ|Словения}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Наташа Пирц-Мусар]] | bgcolor="lightgreen" |Үкімет төрағасы [[Янез Янша]] |- |{{байрақ|Сомали}} |[[Парламенттік республика]] | bgcolor=lightblue |Президенті [[Хасан Шейх Махмуд]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Хамза Абди Барре]] |- |{{байрақ|Солтүстік Македония}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Гордана Силяновская-Давкова]] | bgcolor="lightgreen" |Үкімет төрағасы [[Христиан Мицкоски]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Соломон аралдары}} | rowspan=2|[[Парламенттік монархия]] |Королі [[III Чарльз]] | rowspan=2 bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Мэттью Уэйл]] |- |Генерал-губернаторы [[Дэвид Тива Капу]] |- |{{байрақ|Судан}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Өтпелі әскери одағының төрағасы [[Әбдел Фаттах әл-Бурхан]] |[[Судан Премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Камиль Идрис]] |- |{{байрақ|Суринам}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Дженнифер Гирлингс-Саймонс]] |- |{{байрақ|Сьерра-Леоне}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align=center |Президенті [[Джулиус Маада Био]] |- |{{байрақ|Тайланд}} |[[Парламенттік монархия]] |Королі Маха [[Вачиралонгкорн]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Анутхин Чанвиракун]] |- |{{байрақ|Танзания}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align=center|[[Танзания президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Самия Сулуху]] |- |{{байрақ|Тәжікстан}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Тәжікстан президенті|Президенті]] [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]] |[[Тәжікстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Қоһир Расулзода]] |- |{{байрақ|Того}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Жан-Люсьен Сави де Тове]] |Премьер-министрі [[Фор Эссозимна Гнассингбе]] |- |{{байрақ|Тонга}} |[[Парламенттік монархия]] | bgcolor=lightblue |Королі [[VI Тупоу]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Фатафехи Факафануа]] |- |{{байрақ|Тринидад және Тобаго}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Кристин Кангалу]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Камла Персад-Биссессар]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Тувалу}} | rowspan=2|[[Парламенттік монархия]] |Королі [[III Чарльз]] | rowspan=2 bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Фелети Тео]] |- |Генерал-губернаторы [[Пенехуро Хаума]] |- |{{байрақ|Тунис}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Каис Саид]] |Премьер-министрі [[Сара Заафрани]] |- |{{байрақ|Түркия}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |[[Түркия президенті|Президенті]] [[Режеп Тайып Ердоған]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Түрікменстан}} | rowspan=2|[[Президенттік республика]] | bgcolor=lightblue colspan=2 align=center|Халық Мәслихаты төрағасы [[Құрбанқұлы Мәлікқұлыұлы Бердімұхамедов|Құрбанқұлы Бердімұхамедов]] |- | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |[[Түрікменстан президенті|Президенті]] [[Сердар Құрбанқұлыұлы Бердімұхамедов|Сердар Бердімұхамедов]] |- |{{байрақ|Уганда}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align=center|Президенті [[Йовери Кагута Мусевени]] |- |{{байрақ|Украина}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Украина президенті|Президенті]] [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]]<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/world_news/ukrainanyin-jana-prezident-vladimir-zelenskiy-ant-berd-297971/ Украинаның жаңа президенті Владимир Зеленский ант берді 31.05.2019]</ref> |[[Украина премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]] |- |{{байрақ|Уругвай}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Яманду Орси]] |- |{{байрақ|Ұлыбритания}} |[[Парламенттік монархия]] |[[Британ монархиясы|Королі]] [[III Чарльз]] | bgcolor="lightgreen" |[[Ұлыбритания премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Энди Бёрнем]] |- |{{байрақ|Үндістан}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Драупади Мурму]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Нарендра Моди]] |- |{{байрақ|Фиджи}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Найкама Лалабалаву]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Ситивени Рабука]] |- |{{байрақ|Филиппин}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|[[Филиппин президенттерінің тізімі|Президенті]] [[Бонгбонг Маркос]] |- |{{байрақ|Финляндия}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Александр Стубб]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Петтери Оппо]] |- |{{байрақ|Франция}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |[[Франция президенті|Президенті]] [[Эммануэль Макрон]] |Премьер-министрі [[Себастьен Лекорню]] |- |{{байрақ|Хорватия}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Зоран Миланович]] | bgcolor="lightgreen"|Үкімет төрағасы [[Андрей Пленкович]] |- |{{байрақ|Чад}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Махамат Деби]] |Премьер-министрі [[Алламай Халина]] |- |{{байрақ|Черногория}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Яков Милатович]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Милойко Спаич]] |- |{{байрақ|Чехия}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Петр Павел]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Андрей Бабиш]] |- |{{байрақ|Чили}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align="center"|Президенті [[Хосе Антонио Каст]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Швейцария}} | rowspan=2|[[Конфедерация|Конфедеративті]] [[парламенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" align="center" colspan=2|[[Швейцарияның федералдық кеңесі|Федералдық кеңесі]] |- | colspan=2|{{Collapsible list | title = {{Nobold|Тізім:}} | [[Ги Пармелен]] (президенті)<br> [[Иньяцио Кассис]] (вице-президенті)<br> [[Карин Келлер-Зуттер]]<br>[[Альберт Рёшти]]<br>[[Элизабет Бом-Шнайдер]]<br>[[Беат Янс]]<br>[[Мартин Пфистер]] }} |- |{{байрақ|Швеция}} |[[Парламенттік монархия]] |Королі [[Карл XVI Густав]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министр {{м.а.}} [[Ульф Кристерссон]] |- |{{байрақ|Шри-Ланка}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align=center |[[Шри-Ланка президенті|Президенті]] [[Анура Кумара Диссанаяке]] |- |{{байрақ|Шығыс Тимор}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen"|Президенті [[Жозе Рамош-Орта]] |Премьер-министрі [[Шанана Гужман]] |- |{{байрақ|Эквадор}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |Президенті [[Даниэль Нобоа]] |- |{{байрақ|Экваторлық Гвинея}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" |Президенті [[Теодоро Обианг Нгема Мбасого]] |Премьер-министрі [[Мануэль Оса Нсуэ Нсуа]] |- |{{байрақ|Эритрея}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan="2" align="center" |Президенті [[Исаяс Афеворки]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Эсватини}} | rowspan=2|[[Абсолюттік монархия]] | bgcolor="lightgreen" |Королі [[III Мсвати]] | rowspan=2|Премьер-министрі [[Клеопас Дламини]] |- | Королева-ана [[Нтфомби]] |- |{{байрақ|Эстония}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Юлле Мадизе]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Кристен Михал]] |- |{{байрақ|Эфиопия}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Тайе Ацке-Селассие]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Абий Аһмед Әли]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Ямайка}} | rowspan=2|[[Парламенттік монархия]] |Королі [[III Чарльз]] | rowspan=2 bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Эндрю Холнесс]] |- |Генерал-губернаторы [[Патрик Аллен]] |- |} ==Өзге мемлекеттер== Өзге БҰҰ мүше-мемлекетімен еркін ассоциациядағы мемлекеттер: {| class="wikitable sortable plainrowheaders sticky-header" style="line-height:1.3em; max-width:1200px" ![[Мемлекет]] !Ассоциациядағы<br>мемлекет ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Ниуэ}} | rowspan=4|{{байрақ|Жаңа Зеландия}} | rowspan=2|[[Парламенттік монархия]] |Королі [[III Чарльз]] | rowspan=2 bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Далтон Тагелаги]] |- |Генерал-губернаторы [[Синди Киро]] |- | rowspan=2|{{байрақ|Кук аралдары}} | rowspan=2|[[Парламенттік монархия]] |Королі [[III Чарльз]] | rowspan=2 bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Марк Браун (саясаткер)|Марк Браун]] |- |Король өкілі [[Том Марстерс]] |- |} Өз территориясын толығымен емес басқаратын, [[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|кеміне бір БҰҰ мүше-мемлекеті мойындайтын мемлекет]] басшыларының тізімі: {| class="wikitable sortable plainrowheaders sticky-header" style="line-height:1.3em; max-width:1200px" ![[Мемлекет]] !Даулас<br>мемлекет ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{байрақ|Абхазия}} |{{байрақ|Грузия}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor="lightgreen" colspan=2 align=center|Президенті [[Бадра Зурабович Гунба|Бадра Гунба]] |- |{{байрақ|Батыс Сахара}} |{{байрақ|Марокко}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor=lightgreen|Президенті [[Брагим Гали]] |Премьер-министрі [[Бухрая Хаммуди Баюн]] |- |{{байрақ|Косово}} |{{байрақ|Сербия}} |[[Парламенттік республика]] |Президенті [[Юстина Широка Пула]] | bgcolor="lightgreen" |Премьер-министрі [[Альбин Курти]] |- |{{байрақ|Оңтүстік Осетия}} |{{байрақ|Грузия}} |[[Аралас республика]] |Президенті [[Марат Аркадьевич Камболов|Марат Камболов]] |Премьер-министрі [[Сослан Александрович Маргиев|Сослан Маргиев]] |- |{{байрақ|Солтүстік Кипр}} |{{байрақ|Кипр}} |[[Президенттік республика]] |bgcolor="lightgreen"|Президенті [[Тұфан Эрхюрман]] |Премьер-министрі [[Үнал Үстел]] |- |{{байрақ|Қытай Республикасы}} |{{байрақ|Қытай}} |[[Президенттік республика]] |bgcolor="lightgreen"|Президенті [[Лай Циндэ]] |Премьер-министрі [[Чжо Жунтай]] |- |{{байрақ|Сомалиленд}} |{{байрақ|Сомали}} |[[Президенттік республика]] |colspan="2" bgcolor="lightgreen" align="center" |Президенті [[Әбдірахман Мұхамед Абдуллахи]] |} Төмендегі мемлекеттер территориясының барлығын басқарады, бірақ оларды еш БҰҰ мүше-мемлекеті мойындамайды: {| class="wikitable sortable plainrowheaders sticky-header" style="line-height:1.3em; max-width:1200px" ![[Мемлекет]] !Даулас<br>мемлекет ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- |{{байрақ|Транснистрия}} |{{байрақ|Молдова}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor=lightgreen| Президенті [[Вадим Николаевич Красносельский|Вадим Красносельский]] |Үкімет төрағасы [[Александр Николаевич Розенберг|Александр Розенберг]] |- |} == Альтернатив үкіметтер == Балама үкімет жерінің бөлігін басқарады, оны кемінде бір БҰҰ-мүше мемлекеті мойындайды: {| class="wikitable sortable plainrowheaders sticky-header" !Үкімет !Мемлекет ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- | rowspan=2|{{ту|Йемен}} [[Йемен Жоғарғы саяси кеңесі|Жоғарғы саяси кеңес]] | rowspan=2|{{байрақ|Йемен}} | rowspan=2|[[Президенттік республика]] | colspan=2 bgcolor=lightblue align=center|[[Хуситтер]] көшбасшысы [[Абдуль-Мәлік әл-Хуси]] |- | bgcolor=lightgreen| Төрағасы [[Махди әл-Машат]] |Премьер-министрі [[Мұхаммед Ахмет Мифтах]] |- |} Балама үкімет жерінің бөлігін басқарады, бірақ оны еш БҰҰ-мүше мемлекеті мойындамайды: {| class="wikitable sortable plainrowheaders sticky-header" !Үкімет !Мемлекет ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- | rowspan=2|{{ту|Ливия}} [[Ұлттық тұрақтылық үкіметі]] | rowspan=2|{{байрақ|Ливия}} | rowspan=2|[[Парламенттік республика]] | colspan=2 bgcolor=lightblue align=center|[[Ливия ұлттық армиясы]]ның қолбасшысы [[Халифа Хафтар]] |- |Президенттік кеңес төрағасы [[Мұхаммед Юнис Әл-Манфи]] | bgcolor=lightgreen| Премьер-министрі [[Усама Хамада]] |- |{{ту|Мьянма}} [[Мьянма ұлттық бірлік үкіметі]] |{{байрақ|Мьянма}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor=lightgreen| Президент {{м.а.}} [[Дува Лаши Ла]] |Премьер-министрі [[Ман Вин Кхайн Тан]] |- | rowspan=2|{{ту|Палестина}} [[ХАМАС билігіндегі Газа секторы|Газадағы ХАМАС үкіметі]] | rowspan=2|{{байрақ|Палестина}} | rowspan=2|[[Президенттік республика]] | colspan=2 bgcolor=lightblue align=center|Көшбасшысы жоқ |- | bgcolor=lightgreen| Президенті [[Махмұд Аббас]]{{efn|Халықаралық қауымдастық та мойындайтын, 2014 жылдан бері ХАМАС та мойындайтын президент}} |Үкімет басшысы жоқ |- |{{ту|Судан}} [[Бейбітшілік және бірлік үкіметі]] |{{байрақ|Судан}} |[[Президенттік республика]] | bgcolor=lightgreen| Президент кеңесі президиумының президенті [[Мұхаммед Хамдан Дагло]] |Уақытша премьер-министрі [[Мұхаммед Хассан әл-Таиши]] |- |} Балама үкімет жерін басқармайды, бірақ оны кеміне бір БҰҰ мүше-мемлекеті мойындайды: {| class="wikitable sortable plainrowheaders sticky-header" !Үкімет !Мемлекет ![[Мемлекеттік басқару формасы|Басқару формасы]] ![[Мемлекет басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- | {{Flagicon image|Flag of Belarus (1918, 1991–1995).svg|border}} [[Беларус оппозициясының координация кеңесі|Координация кеңесі]] | {{байрақ|Беларусь}} | [[Президенттік республика]] | colspan=2 bgcolor=lightgreen align=center|Президенті және Үкімет басшысы [[Светлана Георгиевна Тихановская|Светлана Тихановская]] |- |} == [[Sui generis]] органдар == {| class="wikitable sortable plainrowheaders sticky-header" !Орган ![[Мемлекет басшысы|Орган басшысы]] ![[Үкімет басшысы]] |- | {{flagicon image|Flag of the European Union.svg|border}} [[Еуропа Одағы]] | [[Еуропа кеңесінің төрағасы]] [[Антониу Кошта]] | bgcolor=lightblue |[[Еуропалық комиссияның төрағасы]] [[Урсула фон дер Ляйен]] |- | {{flagicon image|Flag of the Order of St. John (various).svg|border}} [[Мальта ордені]] | bgcolor=lightblue |Ұлы магистрі [[Джон Данлап]] | Ұлы канцлері [[Риккардо Патерно ди Монтекупо]] |- |} ==Сыртқы сілтемелер== * [[Билік басындағы монархтардың тізімі]] ==Ескертпелер== {{Notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Елдер тізімі}} [[Санат:Мемлекет басшыларының тізімі]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары|*]] 4wid92mqqn9175hkrouwztt5p4bfu6x МедиаУики:Scripts.js/Toolbarplus.js 8 568065 3690386 2783003 2026-11-02T19:39:28Z Maintenance script 45004 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 3690386 javascript text/javascript $( function() { var ns = mw.config.get( 'wgNamespaceNumber' ); if((ns != 1) && (ns != 3) && (ns != 5) && (ns != 7) && (ns != 9) && (ns != 11) && (ns != 13) && (ns != 15) && (ns != 101) && (ns != 102) && (ns != 103) && (ns != 829)) { // only use talkspace and project namespaces var nsaTitleList = { 4: 'Уикипедия:Форум' + 'Уикипедия:Форум/Басқалар' + 'Уикипедия:Форум/Сұрақтар' + 'Уикипедия:Форум/Жаңалықтар' + 'Уикипедия:Форум/Ұсыныстар' + 'Уикипедия:Форум/Ережелер' + 'Уикипедия:Форум/Техникалық' + 'Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау' + 'Уикипедия:Форум/Администраторлар форумы' + 'Уикипедия:Администраторларды сайлау' + 'Уикипедия:Администратор құқығынан айыру' + 'Уикипедия:Бітікшілерді сайлау' + 'Уикипедия:Бітікші құқынан айыру' + 'Уикипедия:Таңдаулы мақалаға үміткерлер/|' + 'Уикипедия:Жақсы мақалаға үміткерлер/|' }; return; } //Toolbar Vote if ( $.fn.wikiEditor ) { $( function() { $( '#wpTextbox1' ).wikiEditor( 'addToToolbar', { 'sections': { 'vote': { 'type': 'toolbar', 'label': 'Талқылау' } } } ); $( '#wpTextbox1' ).wikiEditor( 'addToToolbar', { 'section': 'vote', 'groups': { 'vote': { 'label': 'Талқылау үлгілері' } } } ); $( '#wpTextbox1' ).wikiEditor( 'addToToolbar', { 'section': 'vote', 'group': 'vote', 'tools': { 'support': { label: 'Қолдаймын', type: 'button', icon: 'https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/94/Symbol_support_vote.svg/20px-Symbol_support_vote.svg.png', action: { type: 'encapsulate', options: { pre: "#{{Қолдаймын}}" } } } } } ); $( '#wpTextbox1' ).wikiEditor( 'addToToolbar', { 'section': 'vote', 'group': 'vote', 'tools': { 'oppose': { label: 'Қарсымын', type: 'button', icon: 'https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7f/Symbol_oppose_vote.svg/20px-Symbol_oppose_vote.svg.png', action: { type: 'encapsulate', options: { pre: "#{{Қарсымын}}" } } } } } ); $( '#wpTextbox1' ).wikiEditor( 'addToToolbar', { 'section': 'vote', 'group': 'vote', 'tools': { 'do not oppose': { label: 'Қарсы емеспін', type: 'button', icon: 'https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/94/Symbol_support_vote.svg/20px-Symbol_support_vote.svg.png', action: { type: 'encapsulate', options: { pre: "#{{Қарсы емеспін}}" } } } } } ); $( '#wpTextbox1' ).wikiEditor( 'addToToolbar', { 'section': 'vote', 'group': 'vote', 'tools': { 'abstain': { label: 'Қалыс қалдым', type: 'button', icon: 'https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/61/Symbol_abstain_vote.svg/20px-Symbol_abstain_vote.svg.png', action: { type: 'encapsulate', options: { pre: "#{{Қалыс қалдым}}" } } } } } ); $( '#wpTextbox1' ).wikiEditor( 'addToToolbar', { 'section': 'vote', 'group': 'vote', 'tools': { 'ok': { label: 'OK', type: 'button', icon: 'https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/29/Human-emblem-OK-green.svg/20px-Human-emblem-OK-green.svg.png', action: { type: 'encapsulate', options: { pre: "{{Ok}}" } } } } } ); $( '#wpTextbox1' ).wikiEditor( 'addToToolbar', { 'section': 'vote', 'group': 'vote', 'tools': { 'comment': { label: 'Пікір', type: 'button', icon: 'https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/40/Pictogram_voting_comment.png/20px-Pictogram_voting_comment.png', action: { type: 'encapsulate', options: { pre: "{{Пікір}}" } } } } } ); $( '#wpTextbox1' ).wikiEditor( 'addToToolbar', { 'section': 'vote', 'group': 'vote', 'tools': { 'question': { label: 'Сұрақ', type: 'button', icon: 'https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e0/Symbol_question.svg/20px-Symbol_question.svg.png', action: { type: 'encapsulate', options: { pre: "{{Сұрақ}}" } } } } } ); $( '#wpTextbox1' ).wikiEditor( 'addToToolbar', { 'section': 'vote', 'group': 'vote', 'tools': { 'done': { label: 'Орындалды', type: 'button', icon: 'https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fb/Yes_check.svg/20px-Yes_check.svg.png', action: { type: 'encapsulate', options: { pre: "{{Орындалды}}" } } } } } ); $( '#wpTextbox1' ).wikiEditor( 'addToToolbar', { 'section': 'vote', 'group': 'vote', 'tools': { 'thank': { label: 'Рахмет', type: 'button', icon: 'https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/87/Symbol_thumbs_up.svg/20px-Symbol_thumbs_up.svg.png', action: { type: 'encapsulate', options: { pre: "{{Рахмет}}" } } } } } ); $( '#wpTextbox1' ).wikiEditor( 'addToToolbar', { 'section': 'vote', 'group': 'vote', 'tools': { 'wait': { label: 'Күте тұрыңыз', type: 'button', icon: 'https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/78/24px-spinner-0645ad.gif', action: { type: 'encapsulate', options: { pre: "{{Күте тұрыңыз}}" } } } } } ); } ); } //Toolbar Smiley if ( $.fn.wikiEditor ) { $( function() { $( '#wpTextbox1' ).wikiEditor( 'addToToolbar', { 'sections': { 'smiley': { 'type': 'toolbar', 'label': 'Смайликтер' } } } ); $( '#wpTextbox1' ).wikiEditor( 'addToToolbar', { 'section': 'smiley', 'groups': { 'smiley': { 'label': 'Смайликтер' } } } ); $( '#wpTextbox1' ).wikiEditor( 'addToToolbar', { 'section': 'smiley', 'group': 'smiley', 'tools': { 'like': { label: 'Ұнату', type: 'button', icon: 'https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/13/Facebook_like_thumb.png/20px-Facebook_like_thumb.png', action: { type: 'encapsulate', options: { pre: "{{like|username={\{subst:REVISIONUSER}}}}" } } } } } ); $( '#wpTextbox1' ).wikiEditor( 'addToToolbar', { 'section': 'smiley', 'group': 'smiley', 'tools': { 'smile': { label: 'Күлімдеу', type: 'button', icon: 'https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/79/Face-smile.svg/23px-Face-smile.svg.png', action: { type: 'encapsulate', options: { pre: "[[File:Face-smile.svg|23px]]" } } } } } ); $( '#wpTextbox1' ).wikiEditor( 'addToToolbar', { 'section': 'smiley', 'group': 'smiley', 'tools': { 'frown': { label: 'Тұнжырау', type: 'button', icon: 'https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/df/Face-plain.svg/23px-Face-plain.svg.png', action: { type: 'encapsulate', options: { pre: "[[File:Face-plain.svg|23px]]" } } } } } ); $( '#wpTextbox1' ).wikiEditor( 'addToToolbar', { 'section': 'smiley', 'group': 'smiley', 'tools': { 'sad': { label: 'Көңілсізбін', type: 'button', icon: 'https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/06/Face-sad.svg/23px-Face-sad.svg.png', action: { type: 'encapsulate', options: { pre: "[[File:Face-sad.svg|23px]]" } } } } } ); $( '#wpTextbox1' ).wikiEditor( 'addToToolbar', { 'section': 'smiley', 'group': 'smiley', 'tools': { 'tongue': { label: 'Тілімді шығардым', type: 'button', icon: 'https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7e/Face-tongue.svg/23px-Face-tongue.svg.png', action: { type: 'encapsulate', options: { pre: "[[File:Face-tongue.svg|23px]]" } } } } } ); $( '#wpTextbox1' ).wikiEditor( 'addToToolbar', { 'section': 'smiley', 'group': 'smiley', 'tools': { 'wink': { label: 'Көз қысу', type: 'button', icon: 'https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/57/Face-wink.svg/23px-Face-wink.svg.png', action: { type: 'encapsulate', options: { pre: "[[File:Face-wink.svg|23px]]" } } } } } ); $( '#wpTextbox1' ).wikiEditor( 'addToToolbar', { 'section': 'smiley', 'group': 'smiley', 'tools': { 'surprised': { label: 'Таң қалу', type: 'button', icon: 'https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/79/Face-surprise.svg/25px-Face-surprise.svg.png', action: { type: 'encapsulate', options: { pre: "[[File:Face-surprise.svg|23px]]" } } } } } ); $( '#wpTextbox1' ).wikiEditor( 'addToToolbar', { 'section': 'smiley', 'group': 'smiley', 'tools': { 'grin': { label: 'Мысқылдау', type: 'button', icon: 'https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bc/Face-grin.svg/23px-Face-grin.svg.png', action: { type: 'encapsulate', options: { pre: "[[File:Face-grin.svg|23px]]" } } } } } ); $( '#wpTextbox1' ).wikiEditor( 'addToToolbar', { 'section': 'smiley', 'group': 'smiley', 'tools': { 'smile big': { label: 'Мәз болу', type: 'button', icon: 'https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/15/Face-smile-big.svg/23px-Face-smile-big.svg.png', action: { type: 'encapsulate', options: { pre: "[[File:Face-smile-big.svg|23px]]" } } } } } ); $( '#wpTextbox1' ).wikiEditor( 'addToToolbar', { 'section': 'smiley', 'group': 'smiley', 'tools': { 'blush': { label: 'Ұялу', type: 'button', icon: 'https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4d/Face-blush.svg/25px-Face-blush.svg.png', action: { type: 'encapsulate', options: { pre: "[[File:Face-blush.svg|23px]]" } } } } } ); $( '#wpTextbox1' ).wikiEditor( 'addToToolbar', { 'section': 'smiley', 'group': 'smiley', 'tools': { 'crying': { label: 'Жылау', type: 'button', icon: 'https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e9/Face-crying.svg/25px-Face-crying.svg.png', action: { type: 'encapsulate', options: { pre: "[[File:Face-crying.svg|23px]]" } } } } } ); $( '#wpTextbox1' ).wikiEditor( 'addToToolbar', { 'section': 'smiley', 'group': 'smiley', 'tools': { 'confused': { label: 'шатасу', type: 'button', icon: 'https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1e/Face-confused.svg/23px-Face-confused.svg.png', action: { type: 'encapsulate', options: { pre: "[[File:Face-confused.svg|23px]]" } } } } } ); $( '#wpTextbox1' ).wikiEditor( 'addToToolbar', { 'section': 'smiley', 'group': 'smiley', 'tools': { 'grin2': { label: 'Мысқылдау', type: 'button', icon: 'https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/03/Face-grin_expert.svg/23px-Face-grin_expert.svg.png', action: { type: 'encapsulate', options: { pre: "[[File:Face-grin_expert.svg|23px]]" } } } } } ); $( '#wpTextbox1' ).wikiEditor( 'addToToolbar', { 'section': 'smiley', 'group': 'smiley', 'tools': { 'glasses': { label: 'Nerd', type: 'button', icon: 'https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0f/Face-glasses.svg/23px-Face-glasses.svg.png', action: { type: 'encapsulate', options: { pre: "[[File:Face-glasses.svg|23px]]" } } } } } ); $( '#wpTextbox1' ).wikiEditor( 'addToToolbar', { 'section': 'smiley', 'group': 'smiley', 'tools': { 'espiegle': { label: 'espiegle', type: 'button', icon: 'https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a2/Face-espiegle.svg/23px-Face-espiegle.svg.png', action: { type: 'encapsulate', options: { pre: "[[File:Face-espiegle.svg|23px]]" } } } } } ); $( '#wpTextbox1' ).wikiEditor( 'addToToolbar', { 'section': 'smiley', 'group': 'smiley', 'tools': { 'rolleyes': { label: 'rolleyes', type: 'button', icon: 'https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/66/SMirC-rolleyes.svg/20px-SMirC-rolleyes.svg.png', action: { type: 'encapsulate', options: { pre: "[[File:SMirC-rolleyes.svg|20px]]" } } } } } ); $( '#wpTextbox1' ).wikiEditor( 'addToToolbar', { 'section': 'smiley', 'group': 'smiley', 'tools': { 'puppyeyes': { label: 'puppyeyes', type: 'button', icon: 'https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/aa/SMirC-puppyeyes.svg/20px-SMirC-puppyeyes.svg.png', action: { type: 'encapsulate', options: { pre: "[[File:SMirC-puppyeyes.svg|20px]]" } } } } } ); $( '#wpTextbox1' ).wikiEditor( 'addToToolbar', { 'section': 'smiley', 'group': 'smiley', 'tools': { 'shy': { label: 'Ұялу', type: 'button', icon: 'https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/00/SMirC-shy.svg/20px-SMirC-shy.svg.png', action: { type: 'encapsulate', options: { pre: "[[File:SMirC-shy.svg|20px]]" } } } } } ); $( '#wpTextbox1' ).wikiEditor( 'addToToolbar', { 'section': 'smiley', 'group': 'smiley', 'tools': { 'tongue2': { label: 'Тіл шығару', type: 'button', icon: 'https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c3/SMirC-tongue.svg/20px-SMirC-tongue.svg.png', action: { type: 'encapsulate', options: { pre: "[[File:SMirC-tongue.svg|20px]]" } } } } } ); $( '#wpTextbox1' ).wikiEditor( 'addToToolbar', { 'section': 'smiley', 'group': 'smiley', 'tools': { 'facepalm': { label: 'Бетімді жаптым', type: 'button', icon: 'https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/95/SMirC-facepalm.svg/20px-SMirC-facepalm.svg.png', action: { type: 'encapsulate', options: { pre: "[[File:SMirC-facepalm.svg|20px]]" } } } } } ); $( '#wpTextbox1' ).wikiEditor( 'addToToolbar', { 'section': 'smiley', 'group': 'smiley', 'tools': { 'hi': { label: 'Сәлем', type: 'button', icon: 'https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5a/SMirC-hi.svg/20px-SMirC-hi.svg.png', action: { type: 'encapsulate', options: { pre: "[[File:SMirC-hi.svg|20px]]" } } } } } ); $( '#wpTextbox1' ).wikiEditor( 'addToToolbar', { 'section': 'smiley', 'group': 'smiley', 'tools': { 'thumbsup': { label: 'thumbsup', type: 'button', icon: 'https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1f/SMirC-thumbsup.svg/20px-SMirC-thumbsup.svg.png', action: { type: 'encapsulate', options: { pre: "[[File:SMirC-thumbsup.svg|20px]]" } } } } } ); $( '#wpTextbox1' ).wikiEditor( 'addToToolbar', { 'section': 'smiley', 'group': 'smiley', 'tools': { 'thumbsdown': { label: 'thumbsdown', type: 'button', icon: 'https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c8/SMirC-thumbsdown.svg/20px-SMirC-thumbsdown.svg.png', action: { type: 'encapsulate', options: { pre: "'[[File:SMirC-thumbsdown.svg|20px]]" } } } } } ); $( '#wpTextbox1' ).wikiEditor( 'addToToolbar', { 'section': 'smiley', 'group': 'smiley', 'tools': { 'what': { label: 'Не', type: 'button', icon: 'https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/35/SMirC-what.svg/20px-SMirC-what.svg.png', action: { type: 'encapsulate', options: { pre: "[[File:SMirC-what.svg|20px]]" } } } } } ); $( '#wpTextbox1' ).wikiEditor( 'addToToolbar', { 'section': 'smiley', 'group': 'smiley', 'tools': { 'goggle': { label: 'goggle', type: 'button', icon: 'https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5f/SMirC-goggle.svg/20px-SMirC-goggle.svg.png', action: { type: 'encapsulate', options: { pre: "[[File:SMirC-goggle.svg|20px]]" } } } } } ); $( '#wpTextbox1' ).wikiEditor( 'addToToolbar', { 'section': 'smiley', 'group': 'smiley', 'tools': { 'coffeebreak': { label: 'coffeebreak', type: 'button', icon: 'https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/33/SMirC-coffeebreak.svg/20px-SMirC-coffeebreak.svg.png', action: { type: 'encapsulate', options: { pre: "[[File:SMirC-coffeebreak.svg|20px]]" } } } } } ); } ); } }); 3ydfvi85rz0ohxanb3dpxlu1qyt4y0c Көзеші ұршығы 0 570135 3690710 3689571 2026-11-03T11:42:24Z Ерден Карсыбеков 3744 3690710 wikitext text/x-wiki [[Сурет:0018 FL58674623 11.jpg|нобай|]] '''Көзеші ұршығы''' немесе '''шеңбері''' — қыш құюмен айналысатын адамның басты құралы. Оның пайда болғанына 7 мың жылдай уақыт болды. Сол уақыттан бері оны қолдану әдісі еш өзгермеген. Қыш шеңбері — бұл икемді материалдан (ағаш, пластик, тас, металл, т.б.) жасалған, астынан оське бекітілген кішігірім диск. Осьтің екінші жағында дискінің айналымын жүзеге асыратын арнайы құрылым бар. Алғашқы қыш шеңберлері қолмен жұмыс жасауға арналған. Одан кейін пышақты түрлері пайда болды. Олар шебердің екі қолын жұмыс үшін босататындықтан алғашқыларға қарағанда ыңғайлырақ. Қазіргі қыш шеңберлерінің көбісі электрлік болып келеді. Олар ыңғайлы әрі қолөнершінің жұмысын жеңілдетеді. == Қыш құю == Алдымен сазбалшық араластырылады. Әр өнімге түрлі сорт керек: ақ, қызыл, құм араласқан, т.б. Одан кейін оны тең бөліктерге бөліп, қыш шеңберіне, жабыстыру тақтасына немесе формаларға салады. Бұйым белгілі бір алғашқы қалпына келіп, аздап кепкеннен кейін, оны пешке салады. Пешке салар алдындағы жабыстыру сапасы мен кебуіне қарап, дайын өнімнің бүліну деңгейін анықтауға болады. == Тағы қараңыз == * [[Қыш-құмыра өндірісі]] {{уики}} [[Санат:Қолөнер]] [[Санат:Құралдар]] lxxvp183cmilcad6pg907bkrzczciie 3690711 3690710 2026-11-03T11:42:55Z Ерден Карсыбеков 3744 Ерден Карсыбеков [[Қыш ісі]] бетін [[Көзеші ұршығы]] бетіне жылжытты 3690710 wikitext text/x-wiki [[Сурет:0018 FL58674623 11.jpg|нобай|]] '''Көзеші ұршығы''' немесе '''шеңбері''' — қыш құюмен айналысатын адамның басты құралы. Оның пайда болғанына 7 мың жылдай уақыт болды. Сол уақыттан бері оны қолдану әдісі еш өзгермеген. Қыш шеңбері — бұл икемді материалдан (ағаш, пластик, тас, металл, т.б.) жасалған, астынан оське бекітілген кішігірім диск. Осьтің екінші жағында дискінің айналымын жүзеге асыратын арнайы құрылым бар. Алғашқы қыш шеңберлері қолмен жұмыс жасауға арналған. Одан кейін пышақты түрлері пайда болды. Олар шебердің екі қолын жұмыс үшін босататындықтан алғашқыларға қарағанда ыңғайлырақ. Қазіргі қыш шеңберлерінің көбісі электрлік болып келеді. Олар ыңғайлы әрі қолөнершінің жұмысын жеңілдетеді. == Қыш құю == Алдымен сазбалшық араластырылады. Әр өнімге түрлі сорт керек: ақ, қызыл, құм араласқан, т.б. Одан кейін оны тең бөліктерге бөліп, қыш шеңберіне, жабыстыру тақтасына немесе формаларға салады. Бұйым белгілі бір алғашқы қалпына келіп, аздап кепкеннен кейін, оны пешке салады. Пешке салар алдындағы жабыстыру сапасы мен кебуіне қарап, дайын өнімнің бүліну деңгейін анықтауға болады. == Тағы қараңыз == * [[Қыш-құмыра өндірісі]] {{уики}} [[Санат:Қолөнер]] [[Санат:Құралдар]] lxxvp183cmilcad6pg907bkrzczciie Шәкен Айманов ескерткіші 0 572807 3690649 3688139 2026-11-03T09:35:33Z Toleuzhanovadamira 184250 3690649 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[File:E2d765a0279d5b8ea8d05d4a5cbf089a XL.jpg|thumb|Шәкен Айманов ескерткіші]] '''Шәкен Айманов ескерткіші''' — қазақтың атақты актері, режиссер, 1964 жылы [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-ның халық артісі, қазақ киноматографиясының негізін салушысы [[Шәкен Кенжетайұлы Айманов|Шәкен Аймановтың]] құрметіне орнатылған ескерткіш. == Сипаттамасы == Ескерткіш [[2015 жыл]]дың [[15 қазан]]ында [[Павлодар облысы]]ның [[Баянауыл]] ауданында ашылды. Ашылу салтанатына атақты кинорежиссердің немересі — музыкант Дина Айманова қатысты. Қоладан құйылған 4 метрлік мүсін актердің мінезі мен кейіпкердің бейнесін айқындайды. Мүсінші – Асқар Нардов. Мұнда Шәкен Айманов өмірінің барысында қолданған камерамен бірге бейнеленген, ал өзі түсірілімге режиссерлік етіп тұрған тәрізді. Бағасы 64 миллиондық ескерткіш меценаттардан жиналған ақшаға қойылды. == Сілтемелер == * [http://khabar.kz/archive/kz/o-am/item/35921-bajanauylda-algash-ret-shaken-ajmanovka-eskertkish-kojyldy Жаңалықтар архиві] [[Санат:Қазақстан ескерткіштері]] etgllmmzbjav2r3zia7y2ulc0rb8znh Black Pink 0 573201 3690327 3551868 2026-11-02T16:54:45Z Мелдибек Кәусар 187915 Мен бұл жерде "How you like that" сингл-альбомының нақты шыққан мерзімін түзеттім,менің ойымша бұл бастауыш фанаттарға немесе одан да басқа қызығушыларға нақтырақ және дұрыс ақпарат береді. 3690327 wikitext text/x-wiki {{Мәліметті жаңалау керек}} {{Музыкалық топ |Топ атауы = Blackpink |Шынайы атауы = |Логотипі = Blackpink logo.svg |Логотип ені = |Суреті = Blackpink PUBG 210321.jpg |Сурет тақырыбы = Блэкпиңк Солдан оңға: Джису, Дженни, Розэ мен Лиса |Сурет ені = |Фон = |Жанры = [[K-pop]] • [[EDM]] • [[хип-хоп]] • [[трэп]] |Белсенділік жылдары = 2016 — осы уақытқа дейін |Мемлекет = {{KOR}} |Қайдан = |Тілі = [[Корей тілі|корейше]], [[Ағылшын тілі|ағылшынша]] |Басқа атауы = |Лейблі = [[YG entertainment]] • [[YGX]] • [[Интерскоуп]] |Басқа да жобалары = |Құрамы = * Джису * Дженни * Розэ * Лиза |Бұрынғы қатысушылары = |Сайты = {{URL|blackpinkofficial.com}} }} BlackPink (хангыль: 블랙핑크) — 2016 жылы [[YG Entertainment]] компаниясы құрған, 4 қыздан тұратын оңтүстік кореялық топ. Бұл топ [[YG Entertainment]] [[2NE1]] тобынан кейін 7 жыл өте келе құрылған бірінші топ. Яғни, компаниядағы екінші қыздар тобы. Топ Jisoo, Jennie, Rosé, Lisa деген 4 қыздан құралған.<ref>{{cite web|url=http://entertain.naver.com/music/now/read?oid=108&aid=0002536916|title=YG新걸그룹은 4인조 '블랙핑크'..최종멤버 이미 밝힌 4인|publisher=naver.com|accessdate=29 June 2016}}</ref> == Тарихы == {{толықтыру}} [[Сурет:Black Pink on Melon Music Awards 2016.jpg|210 × 240px|нобай|солға|BLACKPINK 2016 жылғы Melon Music Awards қатысуда]] Алғашында Ян Хён Сок жаңа қыздардан құралған топ ашатынын 2011 жылы хабарлаған. Осыдан кейін күзде ол топтың бір мүшесі Ынбидің фотосын көрсеткен. 2012 жылы топ Pink Punk атауымен 7 адам болып дебют жасауы тиіс болған. Сол кезде бізге Ынбидің, Юнаның, Дженнидің, Джисудің және Лисаның тизерлері көрсетілген болатын. 2012 жылы фанаттар YG-ға қосылған жаңа қыз — Розэні байқай бастады. 2013 жылы бізге Юнаның YG-ден кеткені белгілі болды. Дәл сол жылдары Jennie және Rosé YG әртістерінің өлеңдерін жазуға өз үлестерін қосты. Жылдың соңында компания басшысы қыздардың дебют алатынын уақытша тоқтатып, ұлдар тобына көңіл бөлуге көшті. 2014 жылы топтан арқа ауруларына байланысты Ынби шықты. Оның орнына KPOP STAR-3-дың қатысушысы Ли Ханна тағылымдамадан өтуші ретінде келді. 2015 жылы Миен жеке себептерімен топтан шығып кетті. Ханнаны топтың орнына жеке мансап күтті. 2016 жылы YG топтың «Blackpink» атауымен дебют алатыны туралы хабарлады. Топ құрамында 4 қыз болды. <ref>{{Cite web|url=http://entertain.naver.com/read?oid=109&aid=0003347383|title=YG 새 걸그룹, '블랙 핑크' 이름의 뜻은?[YG 새 걸그룹 최종발표③]|access-date=August 12, 2016|date=June 29, 2016|author=Choi Na-young|work=OSEN|language=ko}}</ref><ref>{{cite web|url=http://entertain.naver.com/music/now/read?oid=108&aid=0002536916|title=YG新걸그룹은 4인조 '블랙핑크'..최종멤버 이미 밝힌 4인|author=Gil Hye-seong|date=June 29, 2016|work=Star News|publisher=|accessdate=June 29, 2016|language=ko}}</ref> == Дебюты == 2016 жылдың 8 тамызында топ «Square one» деп аталатын цифрлік сингл шығарды. Синглдің ішінде «Boombayah» және «Whistle» өлеңдері болды. <ref name=":0">{{Cite web|url=http://kpopherald.koreaherald.com/view.php?ud=201608091630134122942_2|title=YG Entertainment unveils K-pop group BlackPink|author=Kim Yu-young|date=August 9, 2016|website=Kpop Herald|access-date=August 12, 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://mwave.interest.me/en/kpop-news/article/107611/blackpink-sweeping-charts-within-2-days-of-debut-all-kpop-news|title=BLACKPINK Sweeping Charts Within 2 Days of Debut|author=Jeon Su Mi|date=August 10, 2016|website=Mwave|access-dat біз, ата-ана кінәлі емес, олар бізге жәй ғана алаңдайды =August 13, 2016}}</ref>. Дәл сол күні қыздардың дебюттік шоукейсі болды. <ref>{{Cite web | title = Black Pink just another version of 2NE1? | author = Choi Hyung-won | work = K-Pop Herald | date = August 9, 2016 | accessdate = August 12, 2016 | url = http://kpopherald.koreaherald.com/view.php?ud=201608091109182333349_2 }}</ref><ref>{{Cite web | title = 블랙핑크, 선배 2NE1과의 비교에 "대선배..닮고 싶은 마음이다" | author = Kwak Kyung-min | work = [[Korea Economic Daily]] | date = August 9, 2016 | accessdate = August 14, 2016 | url = http://hei.hankyung.com/hub01/201608098752I | language = ko }}</ref>. Онда Ян Хён Сок топтың басшысы болмайтынын, қыздардың өзара тең екенін жариялады.<ref>{{Cite web|url=http://mwave.interest.me/en/kpop-news/article/107572/blackpink-revealed-to-have-no-leader-all-kpop-news|title=BLACKPINK Revealed to Have No Leader|author=Oh MiJung|date=August 8, 2016|website=Mwave|publisher=|access-date=August 12, 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://entertain.naver.com/read?oid=241&aid=0002582882|title=양현석 "블랙핑크, 리더 없는 YG 유일의 그룹"|work=[[Ilgan Sports]]|date=August 8, 2016|author=Hwang Mi-hyeon|language=ko}}</ref> == Құрамы == === Jisoo === Kim Ji-soo (хангыль: 김지수) 1995 жылдың 3 қаңтарында Оңтүстік Кореяда, Сеулда дүниеге келген. Ол YG-ге он алты жасында келді. Дебютқа дейін Самсонайт рэд секілді жарнамалық агенттіктерде [[Ли Мин Хо]]мен бірге түскен <ref>{{cite web|url=http://www.soompi.com/2015/07/28/lee-min-ho-and-yg-rookie-kim-ji-soo-pose-together-in-sweet-pictorial-for-samsonite-red/|title= Min Ho and YG Rookie Kim Ji Soo Pose Together in Sweet Pictorial for ‘Samsonite Red’|first=|last=deedeegii|date=29 July 2015|publisher=soompi.com|accessdate=29 June 2016}}</ref>. Онымен қоса ол Epic High-дың және Хай Сухённің музыкалық видеосынада түскен болатын. <ref>{{cite web|url=http://www.kpopstarz.com/articles/126033/20141020/yg-girl-group.htm|title=Epik High's Music Video Featuring Kim Jisoo Ignites Excitement For Upcoming YG Girl Group|date=20 October 2014|publisher=kpopstarz.com|accessdate=29 June 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.kpopstarz.com/articles/138323/20141118/yg-girl-group-kim-jisoo-hi-suhyun.htm|title=Kim Jisoo Of New YG Girl Group Spotted In Hi Suhyun's 'I'm Different' Music Video Featuring Bobby Of iKON|date=18 November 2014|publisher=kpopstarz.com|accessdate=29 June 2016}}</ref> 2015 жылы ол KBS арнасының "Продюссерлер" дорамасына қонақ ретінде түсіп, өзін осы сатыда сынап көрді. <ref>{{cite web|url=http://www.soompi.com/2015/05/24/new-yg-girl-group-member-kim-ji-soo-makes-appearance-on-producer/|title=New YG Girl Group Member Kim Ji Soo Makes Appearance on “Producer”|first=|last=ck525|date=24 May 2015|publisher=soompi.com|accessdate=29 June 2016}}</ref> === Jennie === Kim Jennie (хангыль: 김제니) 1996 жылдың 16 қаңтарында [[Оңтүстік Корея]]да, [[Сеул]]да дүниеге келген. Бірақ, кейіннен [[Жаңа Зеландия]]ға көшкен болатын. Кейіннен он төрт жасында ол жерден оралып, YG-ге қосылады. Ол дебют алмай тұрып G-Dragon-ның бейнебаянына түскен болатын. <ref>{{cite web|url=http://www.allkpop.com/article/2012/08/ygs-new-girl-group-member-jenny-kim-to-be-featured-in-g-dragons-that-xx-mv|title=YG's new girl group member Jenny Kim to be featured in G-Dragon's "That XX" MV! - allkpop.com|publisher=allkpop.com|accessdate=29 June 2016}}</ref> === Rosé === Roseanne Park (хангыль: 박채영) (корейше есімі Пак Чеён) 1997 жылдың 11 ақпанында [[Жаңа Зеландия]]да дүниеге келіп, [[Аустралия]]дағы [[Мельбурн]] қаласында өсті. 2012 жылы Аустралияда өткен YG-ге тыңдалымда бірінші орын алып, онда стажер болады. Онымен қоса ол G-Dragon-мен жұмыс істеп, оның "Without You" өлеңінің шығуына көмектеседі. <ref name="auto">{{cite web|url=http://www.soompi.com/2016/06/21/yg-reveals-teasers-new-girl-group-member-rose/|title=YG Reveals Teasers For New Girl Group Member Rosé|first=|last=kokoberry|date=22 June 2016|publisher=soompi.com|accessdate=29 June 2016}}</ref> === Lisa === Lalisa Manoban (Пранприя Манобан) (таиландша ปราณปริยา ลลิสา มโนบาล) 1997 жылдың 27 наурызында [[Бангкок]]та, [[Таиланд]]та дүниеге келген. YG Audition жылы өткен тыңдалымда бірінші орын алып компанияға 14 жасында келеді. Лиса ең басында YG бишісі болып барған бірақ, YG жұмыскерлері оның рэпке деген өнерін көріп оны трейни еткен. 2014 жылы модель болады. Лиса топтағы басты биші болып саналады. == Дискографиясы == {{толықтыру}} === Студиялық альбомдары === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |- ! style="width:12em;"| Атауы ! style="width:18em;"| Альбом туралы ақпарат |- ! scope="row" |''The Album'' | * Шыққан жылы: 2 қазан, 2020 * Лейбл: [[YG Entertainment]] * Формат: Цифрлік дистрибуция |- !''Born Pink'' | * Шыққан жылы: 16 қыркүйек, 2022 * Лейбл: [[YG Entertainment]] * Формат: Цифрлік дистрибуция |} === Сингл-альбомдары === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |- ! style="width:12em;" | Атауы ! style="width:18em;" | Альбом туралы ақпарат |- ! scope="row" |''Square One'' | * Шыққан жылы: 8 тамыз, 2016 * Лейбл: [[YG Entertainment]] * Формат: Цифрлік дистрибуция |- | | |- ! scope="row" |''Square Two'' | * Шыққан жылы: 1 қараша, 2016 * Лейбл: [[YG Entertainment]] * Формат: Цифрлік дистрибуция |- | | |- ! scope="row" |''How You Like That'' | * Шыққан жылы: 26 маусым, 2020 * Лейбл: [[YG Entertainment]] * Формат: Цифрлік дистрибуция |} === Синглдары === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+ |- ! rowspan="2" scope="col" style="width:12em;" | Атауы ! rowspan="2" scope="col" | Жылы ! colspan="2" scope="col" | Чарттағы позициясы ! rowspan="2" scope="col" | Сатылғаны ! rowspan="2" scope="col" | Альбом |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[Gaon Chart|KOR]]<br><ref>{{cite web|title= Gaon Digital Chart |url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=ALL |publisher=[[Gaon Music Chart]] |accessdate=June 16, 2016 |language=ko}} * {{cite web|title=Boombayah", "Whistle|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=33&hitYear=2016&termGbn=week|date=August 13, 2016|accessdate=August 18, 2016}} </ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[World Digital Songs|US World]]<br><ref>{{Cite web | title = World Digital Songs (August 27, 2016)|work = [[Billboard (magazine)|Billboard]] | date = August 16, 2016 | accessdate = August 16, 2016 | url = http://www.billboard.com/biz/charts/world-digital-songs }}</ref> |- ! scope="row" | «Boombayah» ({{lang|ko|붐바야}}) | rowspan="4" |2016 | 7 || 1 | * KOR: 88,215<ref name="download 2016 33">{{Cite web | title = 2016년 33주차 Download Chart | trans-title = Week 33 of 2016 Download Chart | date = August 13, 2016 | accessdate = August 18, 2016 | url = http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=S1020&targetTime=33&hitYear=2016&termGbn=week | publisher = Gaon Music Chart | language = ko }}</ref> * US: 6000<ref name="Square One US">{{Cite web | title = Blackpink's Major Debut: New K-Pop Girl Group Lands No. 1 & 2 on World Digital Songs Chart | work = [[Billboard (magazine)|Billboard]] | date = August 16, 2016 | accessdate = August 16, 2016 | url = http://www.billboard.com/articles/columns/k-town/7476115/blackpink-debut-boombaya-whistle-world-digital-songs-chart|first=Jeff|last=Benjamin}}</ref> | rowspan="2" |''Square One'' |- ! scope="row" | «Whistle» ({{lang|ko|휘파람}}) | 1 || 2 | * KOR: 150,747<ref name="download 2016 33" /> * US: 6000<ref name="Square One US" /> |- !«'''PLAYING WITH FIRE» (불장난)''' | 3 || 1 |KOR: 104,066 US: 5,000 | rowspan="2" |''Square Two'' |- !«'''STAY»''' | 10 || 4 |KOR: 61,582 |- !«'''As If It's Your Last» (마지막처럼)''' | 2017 | 3 || 1 |KOR: 150,000+ US: 6,000 | Альбомсыз сингл |- !«'''Ddu-Du Ddu-Du» (뚜두뚜두)''' | 2018 | 1 || 1 |KOR: 220,000+ US: 7,000 | ''Square Up'' |- !«'''Kill This Love»''' | 2019 | 2 || 1 |KOR: 312,000+ US: 5,000+ | rowspan="1" |''Kill This Love'' |- !«'''How You Like That»''' |rowspan="3" |2020 | 1 || 1 |KOR: 450,000+ US: 10,000+ | rowspan="3" |''The Album'' |- !«'''Ice Cream»''' | 8 || - |KOR: 110,000+ US: 10,000+ |- !«'''Lovesick Girls»''' | 2 || 1 |KOR: 300,000+ US: 6,500+ |- |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Оңтүстік Корея музыкалық топтары]] [[Санат:2016 жылы құрылған музыкалық ұжымдар]] h54fygw7vto3wds0woun9xnznpho6sj 3690336 3690327 2026-11-02T17:33:47Z Мелдибек Кәусар 187915 Мен дереккөзді толықтырып шықтым. 3690336 wikitext text/x-wiki {{Мәліметті жаңалау керек}} {{Музыкалық топ |Топ атауы = Blackpink |Шынайы атауы = |Логотипі = Blackpink logo.svg |Логотип ені = |Суреті = Blackpink PUBG 210321.jpg |Сурет тақырыбы = Блэкпиңк Солдан оңға: Джису, Дженни, Розэ мен Лиса |Сурет ені = |Фон = |Жанры = [[K-pop]] • [[EDM]] • [[хип-хоп]] • [[трэп]] |Белсенділік жылдары = 2016 — осы уақытқа дейін |Мемлекет = {{KOR}} |Қайдан = |Тілі = [[Корей тілі|корейше]], [[Ағылшын тілі|ағылшынша]] |Басқа атауы = |Лейблі = [[YG entertainment]] • [[YGX]] • [[Интерскоуп]] |Басқа да жобалары = |Құрамы = * Джису * Дженни * Розэ * Лиза |Бұрынғы қатысушылары = |Сайты = {{URL|blackpinkofficial.com}} }} BlackPink (хангыль: 블랙핑크) — 2016 жылы [[YG Entertainment]] компаниясы құрған, 4 қыздан тұратын оңтүстік кореялық топ. Бұл топ [[YG Entertainment]] [[2NE1]] тобынан кейін 7 жыл өте келе құрылған бірінші топ. Яғни, компаниядағы екінші қыздар тобы. Топ Jisoo, Jennie, Rosé, Lisa деген 4 қыздан құралған.<ref>{{cite web|url=http://entertain.naver.com/music/now/read?oid=108&aid=0002536916|title=YG新걸그룹은 4인조 '블랙핑크'..최종멤버 이미 밝힌 4인|publisher=naver.com|accessdate=29 June 2016}}</ref> == Тарихы == {{толықтыру}} [[Сурет:Black Pink on Melon Music Awards 2016.jpg|210 × 240px|нобай|солға|BLACKPINK 2016 жылғы Melon Music Awards қатысуда]] Алғашында Ян Хён Сок жаңа қыздардан құралған топ ашатынын 2011 жылы хабарлаған. Осыдан кейін күзде ол топтың бір мүшесі Ынбидің фотосын көрсеткен. 2012 жылы топ Pink Punk(жобаның бастапқы атауы) атауымен 7 адам болып дебют жасауы тиіс болған. Сол кезде бізге Ынбидің, Юнаның, Дженнидің, Джисудің және Лисаның тизерлері көрсетілген болатын. 2012 жылы фанаттар YG-ға қосылған жаңа қыз — Розэні байқай бастады. 2013 жылы бізге Юнаның YG-ден кеткені белгілі болды. Дәл сол жылдары Jennie және Rosé YG әртістерінің өлеңдерін жазуға өз үлестерін қосты. Жылдың соңында компания басшысы қыздардың дебют алатынын уақытша тоқтатып, ұлдар тобына көңіл бөлуге көшті. 2014 жылы топтан арқа ауруларына байланысты Ынби шықты. Оның орнына KPOP STAR-3-дың қатысушысы Ли Ханна тағылымдамадан өтуші ретінде келді. 2015 жылы Миен жеке себептерімен топтан шығып кетті. Ханнаны топтың орнына жеке мансап күтті. 2016 жылы YG топтың «Blackpink» атауымен дебют алатыны туралы хабарлады. Топ құрамында 4 қыз болды. <ref>{{Cite web|url=http://entertain.naver.com/read?oid=109&aid=0003347383|title=YG 새 걸그룹, '블랙 핑크' 이름의 뜻은?[YG 새 걸그룹 최종발표③]|access-date=August 12, 2016|date=June 29, 2016|author=Choi Na-young|work=OSEN|language=ko}}</ref><ref>{{cite web|url=http://entertain.naver.com/music/now/read?oid=108&aid=0002536916|title=YG新걸그룹은 4인조 '블랙핑크'..최종멤버 이미 밝힌 4인|author=Gil Hye-seong|date=June 29, 2016|work=Star News|publisher=|accessdate=June 29, 2016|language=ko}}</ref> == Дебюты == 2016 жылдың 8 тамызында топ «Square one» деп аталатын цифрлік сингл шығарды. Синглдің ішінде «Boombayah» және «Whistle» өлеңдері болды. <ref name=":0">{{Cite web|url=http://kpopherald.koreaherald.com/view.php?ud=201608091630134122942_2|title=YG Entertainment unveils K-pop group BlackPink|author=Kim Yu-young|date=August 9, 2016|website=Kpop Herald|access-date=August 12, 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://mwave.interest.me/en/kpop-news/article/107611/blackpink-sweeping-charts-within-2-days-of-debut-all-kpop-news|title=BLACKPINK Sweeping Charts Within 2 Days of Debut|author=Jeon Su Mi|date=August 10, 2016|website=Mwave|access-dat біз, ата-ана кінәлі емес, олар бізге жәй ғана алаңдайды =August 13, 2016}}</ref>. Дәл сол күні қыздардың дебюттік шоукейсі болды. <ref>{{Cite web | title = Black Pink just another version of 2NE1? | author = Choi Hyung-won | work = K-Pop Herald | date = August 9, 2016 | accessdate = August 12, 2016 | url = http://kpopherald.koreaherald.com/view.php?ud=201608091109182333349_2 }}</ref><ref>{{Cite web | title = 블랙핑크, 선배 2NE1과의 비교에 "대선배..닮고 싶은 마음이다" | author = Kwak Kyung-min | work = [[Korea Economic Daily]] | date = August 9, 2016 | accessdate = August 14, 2016 | url = http://hei.hankyung.com/hub01/201608098752I | language = ko }}</ref>. Онда Ян Хён Сок топтың басшысы болмайтынын, қыздардың өзара тең екенін жариялады.<ref>{{Cite web|url=http://mwave.interest.me/en/kpop-news/article/107572/blackpink-revealed-to-have-no-leader-all-kpop-news|title=BLACKPINK Revealed to Have No Leader|author=Oh MiJung|date=August 8, 2016|website=Mwave|publisher=|access-date=August 12, 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://entertain.naver.com/read?oid=241&aid=0002582882|title=양현석 "블랙핑크, 리더 없는 YG 유일의 그룹"|work=[[Ilgan Sports]]|date=August 8, 2016|author=Hwang Mi-hyeon|language=ko}}</ref> == Құрамы == === Jisoo === Kim Ji-soo (хангыль: 김지수) 1995 жылдың 3 қаңтарында Оңтүстік Кореяда, Сеулда дүниеге келген. Ол YG-ге он алты жасында келді. Дебютқа дейін Самсонайт рэд секілді жарнамалық агенттіктерде [[Ли Мин Хо]]мен бірге түскен <ref>{{cite web|url=http://www.soompi.com/2015/07/28/lee-min-ho-and-yg-rookie-kim-ji-soo-pose-together-in-sweet-pictorial-for-samsonite-red/|title= Min Ho and YG Rookie Kim Ji Soo Pose Together in Sweet Pictorial for ‘Samsonite Red’|first=|last=deedeegii|date=29 July 2015|publisher=soompi.com|accessdate=29 June 2016}}</ref>. Онымен қоса ол Epic High-дың және Хай Сухённің музыкалық видеосынада түскен болатын. <ref>{{cite web|url=http://www.kpopstarz.com/articles/126033/20141020/yg-girl-group.htm|title=Epik High's Music Video Featuring Kim Jisoo Ignites Excitement For Upcoming YG Girl Group|date=20 October 2014|publisher=kpopstarz.com|accessdate=29 June 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.kpopstarz.com/articles/138323/20141118/yg-girl-group-kim-jisoo-hi-suhyun.htm|title=Kim Jisoo Of New YG Girl Group Spotted In Hi Suhyun's 'I'm Different' Music Video Featuring Bobby Of iKON|date=18 November 2014|publisher=kpopstarz.com|accessdate=29 June 2016}}</ref> 2015 жылы ол KBS арнасының "Продюссерлер" дорамасына қонақ ретінде түсіп, өзін осы сатыда сынап көрді. <ref>{{cite web|url=http://www.soompi.com/2015/05/24/new-yg-girl-group-member-kim-ji-soo-makes-appearance-on-producer/|title=New YG Girl Group Member Kim Ji Soo Makes Appearance on “Producer”|first=|last=ck525|date=24 May 2015|publisher=soompi.com|accessdate=29 June 2016}}</ref> === Jennie === Kim Jennie (хангыль: 김제니) 1996 жылдың 16 қаңтарында [[Оңтүстік Корея]]да, [[Сеул]]да дүниеге келген. Бірақ, кейіннен [[Жаңа Зеландия]]ға көшкен болатын. Кейіннен он төрт жасында ол жерден оралып, YG-ге қосылады. Ол дебют алмай тұрып G-Dragon-ның бейнебаянына түскен болатын. <ref>{{cite web|url=http://www.allkpop.com/article/2012/08/ygs-new-girl-group-member-jenny-kim-to-be-featured-in-g-dragons-that-xx-mv|title=YG's new girl group member Jenny Kim to be featured in G-Dragon's "That XX" MV! - allkpop.com|publisher=allkpop.com|accessdate=29 June 2016}}</ref> === Rosé === Roseanne Park (хангыль: 박채영) (корейше есімі Пак Чеён) 1997 жылдың 11 ақпанында [[Жаңа Зеландия]]да дүниеге келіп, [[Аустралия]]дағы [[Мельбурн]] қаласында өсті. 2012 жылы Аустралияда өткен YG-ге тыңдалымда бірінші орын алып, онда стажер болады. Онымен қоса ол G-Dragon-мен жұмыс істеп, оның "Without You" өлеңінің шығуына көмектеседі. <ref name="auto">{{cite web|url=http://www.soompi.com/2016/06/21/yg-reveals-teasers-new-girl-group-member-rose/|title=YG Reveals Teasers For New Girl Group Member Rosé|first=|last=kokoberry|date=22 June 2016|publisher=soompi.com|accessdate=29 June 2016}}</ref> === Lisa === Lalisa Manoban (Пранприя Манобан) (таиландша ปราณปริยา ลลิสา มโนบาล) 1997 жылдың 27 наурызында [[Бангкок]]та, [[Таиланд]]та дүниеге келген. YG Audition жылы өткен тыңдалымда бірінші орын алып компанияға 14 жасында келеді. Лиса ең басында YG бишісі болып барған бірақ, YG жұмыскерлері оның рэпке деген өнерін көріп оны трейни еткен. 2014 жылы модель болады. Лиса топтағы басты биші болып саналады. Топтың айтып кететін жетістіктері аса көп деп жариялауға болады.Олардың арасынан ең масштабный жетістіктерге токталатын болсақ,олар: 1. 2019 жылы BLACKPINK Coachella фестивалінде өнер көрсетті. 2. 2023 жылы Coachella фестивалінің басты орындаушыларының бірі болды. 3. 2023 жылы Ұлыбританиядағы BST Hyde Park фестивалінде өнер көрсетті. 4. Әлемдік турлар арқылы көптеген елдерде концерт өткізді. Олардың бір басты жетістіктерінің бірі,ол 2026 жылғы 29 қазанда BLACKPINK тобының барлық төрт мүшесі Оңтүстік Кореяның Okgwan(Jade Crown) мәдениет орденімен марапатталды.Олар бұл марапатқа K-POP музыкасының әлемдік деңгейде танылуына және корей мәдениетінің қосқан үлесі үшін ие болды.BLACKPINK осы орденді алған алғашқы K-pop қыздар тобы атанды. Дебюттың бастапқы уақыттарында топ қолдау көрмесе де,қазіргі таңда олар ең танымал k-pop қыздар тобы болып табылатыңдығы таң қаларлық. == Дискографиясы == {{толықтыру}} === Студиялық альбомдары === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |- ! style="width:12em;"| Атауы ! style="width:18em;"| Альбом туралы ақпарат |- ! scope="row" |''The Album'' | * Шыққан жылы: 2 қазан, 2020 * Лейбл: [[YG Entertainment]] * Формат: Цифрлік дистрибуция |- !''Born Pink'' | * Шыққан жылы: 16 қыркүйек, 2022 * Лейбл: [[YG Entertainment]] * Формат: Цифрлік дистрибуция |} === Сингл-альбомдары === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |- ! style="width:12em;" | Атауы ! style="width:18em;" | Альбом туралы ақпарат |- ! scope="row" |''Square One'' | * Шыққан жылы: 8 тамыз, 2016 * Лейбл: [[YG Entertainment]] * Формат: Цифрлік дистрибуция |- | | |- ! scope="row" |''Square Two'' | * Шыққан жылы: 1 қараша, 2016 * Лейбл: [[YG Entertainment]] * Формат: Цифрлік дистрибуция |- | | |- ! scope="row" |''How You Like That'' | * Шыққан жылы: 26 маусым, 2020 * Лейбл: [[YG Entertainment]] * Формат: Цифрлік дистрибуция |} === Синглдары === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+ |- ! rowspan="2" scope="col" style="width:12em;" | Атауы ! rowspan="2" scope="col" | Жылы ! colspan="2" scope="col" | Чарттағы позициясы ! rowspan="2" scope="col" | Сатылғаны ! rowspan="2" scope="col" | Альбом |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[Gaon Chart|KOR]]<br><ref>{{cite web|title= Gaon Digital Chart |url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=ALL |publisher=[[Gaon Music Chart]] |accessdate=June 16, 2016 |language=ko}} * {{cite web|title=Boombayah", "Whistle|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=33&hitYear=2016&termGbn=week|date=August 13, 2016|accessdate=August 18, 2016}} </ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[World Digital Songs|US World]]<br><ref>{{Cite web | title = World Digital Songs (August 27, 2016)|work = [[Billboard (magazine)|Billboard]] | date = August 16, 2016 | accessdate = August 16, 2016 | url = http://www.billboard.com/biz/charts/world-digital-songs }}</ref> |- ! scope="row" | «Boombayah» ({{lang|ko|붐바야}}) | rowspan="4" |2016 | 7 || 1 | * KOR: 88,215<ref name="download 2016 33">{{Cite web | title = 2016년 33주차 Download Chart | trans-title = Week 33 of 2016 Download Chart | date = August 13, 2016 | accessdate = August 18, 2016 | url = http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=S1020&targetTime=33&hitYear=2016&termGbn=week | publisher = Gaon Music Chart | language = ko }}</ref> * US: 6000<ref name="Square One US">{{Cite web | title = Blackpink's Major Debut: New K-Pop Girl Group Lands No. 1 & 2 on World Digital Songs Chart | work = [[Billboard (magazine)|Billboard]] | date = August 16, 2016 | accessdate = August 16, 2016 | url = http://www.billboard.com/articles/columns/k-town/7476115/blackpink-debut-boombaya-whistle-world-digital-songs-chart|first=Jeff|last=Benjamin}}</ref> | rowspan="2" |''Square One'' |- ! scope="row" | «Whistle» ({{lang|ko|휘파람}}) | 1 || 2 | * KOR: 150,747<ref name="download 2016 33" /> * US: 6000<ref name="Square One US" /> |- !«'''PLAYING WITH FIRE» (불장난)''' | 3 || 1 |KOR: 104,066 US: 5,000 | rowspan="2" |''Square Two'' |- !«'''STAY»''' | 10 || 4 |KOR: 61,582 |- !«'''As If It's Your Last» (마지막처럼)''' | 2017 | 3 || 1 |KOR: 150,000+ US: 6,000 | Альбомсыз сингл |- !«'''Ddu-Du Ddu-Du» (뚜두뚜두)''' | 2018 | 1 || 1 |KOR: 220,000+ US: 7,000 | ''Square Up'' |- !«'''Kill This Love»''' | 2019 | 2 || 1 |KOR: 312,000+ US: 5,000+ | rowspan="1" |''Kill This Love'' |- !«'''How You Like That»''' |rowspan="3" |2020 | 1 || 1 |KOR: 450,000+ US: 10,000+ | rowspan="3" |''The Album'' |- !«'''Ice Cream»''' | 8 || - |KOR: 110,000+ US: 10,000+ |- !«'''Lovesick Girls»''' | 2 || 1 |KOR: 300,000+ US: 6,500+ |- |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Оңтүстік Корея музыкалық топтары]] [[Санат:2016 жылы құрылған музыкалық ұжымдар]] te419627l1ssdzlejhlfcmu8a7qn4mg 3690337 3690336 2026-11-02T17:38:31Z Мелдибек Кәусар 187915 3690337 wikitext text/x-wiki {{Мәліметті жаңалау керек}} {{Музыкалық топ |Топ атауы = Blackpink |Шынайы атауы = |Логотипі = Blackpink logo.svg |Логотип ені = |Суреті = Blackpink PUBG 210321.jpg |Сурет тақырыбы = Блэкпиңк Солдан оңға: Джису, Дженни, Розэ мен Лиса |Сурет ені = |Фон = |Жанры = [[K-pop]] • [[EDM]] • [[хип-хоп]] • [[трэп]] |Белсенділік жылдары = 2016 — осы уақытқа дейін |Мемлекет = {{KOR}} |Қайдан = |Тілі = [[Корей тілі|корейше]], [[Ағылшын тілі|ағылшынша]] |Басқа атауы = |Лейблі = [[YG entertainment]] • [[YGX]] • [[Интерскоуп]] |Басқа да жобалары = |Құрамы = * Джису * Дженни * Розэ * Лиза |Бұрынғы қатысушылары = |Сайты = {{URL|blackpinkofficial.com}} }} BlackPink (хангыль: 블랙핑크) — 2016 жылы [[YG Entertainment]] компаниясы құрған, 4 қыздан тұратын оңтүстік кореялық топ. Бұл топ [[YG Entertainment]] [[2NE1]] тобынан кейін 7 жыл өте келе құрылған бірінші топ. Яғни, компаниядағы екінші қыздар тобы. Топ Jisoo, Jennie, Rosé, Lisa деген 4 қыздан құралған.<ref>{{cite web|url=http://entertain.naver.com/music/now/read?oid=108&aid=0002536916|title=YG新걸그룹은 4인조 '블랙핑크'..최종멤버 이미 밝힌 4인|publisher=naver.com|accessdate=29 June 2016}}</ref> == Тарихы == {{толықтыру}} [[Сурет:Black Pink on Melon Music Awards 2016.jpg|210 × 240px|нобай|солға|BLACKPINK 2016 жылғы Melon Music Awards қатысуда]] Алғашында Ян Хён Сок жаңа қыздардан құралған топ ашатынын 2011 жылы хабарлаған. Осыдан кейін күзде ол топтың бір мүшесі Ынбидің фотосын көрсеткен. 2012 жылы топ Pink Punk(жобаның бастапқы атауы) атауымен 7 адам болып дебют жасауы тиіс болған. Сол кезде бізге Ынбидің, Юнаның, Дженнидің, Джисудің және Лисаның тизерлері көрсетілген болатын. 2012 жылы фанаттар YG-ға қосылған жаңа қыз — Розэні байқай бастады. 2013 жылы бізге Юнаның YG-ден кеткені белгілі болды. Дәл сол жылдары Jennie және Rosé YG әртістерінің өлеңдерін жазуға өз үлестерін қосты. Жылдың соңында компания басшысы қыздардың дебют алатынын уақытша тоқтатып, ұлдар тобына көңіл бөлуге көшті. 2014 жылы топтан арқа ауруларына байланысты Ынби шықты. Оның орнына KPOP STAR-3-дың қатысушысы Ли Ханна тағылымдамадан өтуші ретінде келді. 2015 жылы Миен жеке себептерімен топтан шығып кетті. Ханнаны топтың орнына жеке мансап күтті. 2016 жылы YG топтың «Blackpink» атауымен дебют алатыны туралы хабарлады. Топ құрамында 4 қыз болды. <ref>{{Cite web|url=http://entertain.naver.com/read?oid=109&aid=0003347383|title=YG 새 걸그룹, '블랙 핑크' 이름의 뜻은?[YG 새 걸그룹 최종발표③]|access-date=August 12, 2016|date=June 29, 2016|author=Choi Na-young|work=OSEN|language=ko}}</ref><ref>{{cite web|url=http://entertain.naver.com/music/now/read?oid=108&aid=0002536916|title=YG新걸그룹은 4인조 '블랙핑크'..최종멤버 이미 밝힌 4인|author=Gil Hye-seong|date=June 29, 2016|work=Star News|publisher=|accessdate=June 29, 2016|language=ko}}</ref> == Дебюты == 2016 жылдың 8 тамызында топ «Square one» деп аталатын цифрлік сингл шығарды. Синглдің ішінде «Boombayah» және «Whistle» өлеңдері болды. <ref name=":0">{{Cite web|url=http://kpopherald.koreaherald.com/view.php?ud=201608091630134122942_2|title=YG Entertainment unveils K-pop group BlackPink|author=Kim Yu-young|date=August 9, 2016|website=Kpop Herald|access-date=August 12, 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://mwave.interest.me/en/kpop-news/article/107611/blackpink-sweeping-charts-within-2-days-of-debut-all-kpop-news|title=BLACKPINK Sweeping Charts Within 2 Days of Debut|author=Jeon Su Mi|date=August 10, 2016|website=Mwave|access-dat біз, ата-ана кінәлі емес, олар бізге жәй ғана алаңдайды =August 13, 2016}}</ref>. Дәл сол күні қыздардың дебюттік шоукейсі болды. <ref>{{Cite web | title = Black Pink just another version of 2NE1? | author = Choi Hyung-won | work = K-Pop Herald | date = August 9, 2016 | accessdate = August 12, 2016 | url = http://kpopherald.koreaherald.com/view.php?ud=201608091109182333349_2 }}</ref><ref>{{Cite web | title = 블랙핑크, 선배 2NE1과의 비교에 "대선배..닮고 싶은 마음이다" | author = Kwak Kyung-min | work = [[Korea Economic Daily]] | date = August 9, 2016 | accessdate = August 14, 2016 | url = http://hei.hankyung.com/hub01/201608098752I | language = ko }}</ref>. Онда Ян Хён Сок топтың басшысы болмайтынын, қыздардың өзара тең екенін жариялады.<ref>{{Cite web|url=http://mwave.interest.me/en/kpop-news/article/107572/blackpink-revealed-to-have-no-leader-all-kpop-news|title=BLACKPINK Revealed to Have No Leader|author=Oh MiJung|date=August 8, 2016|website=Mwave|publisher=|access-date=August 12, 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://entertain.naver.com/read?oid=241&aid=0002582882|title=양현석 "블랙핑크, 리더 없는 YG 유일의 그룹"|work=[[Ilgan Sports]]|date=August 8, 2016|author=Hwang Mi-hyeon|language=ko}}</ref> == Құрамы == === Jisoo === Kim Ji-soo (хангыль: 김지수) 1995 жылдың 3 қаңтарында Оңтүстік Кореяда, Сеулда дүниеге келген. Ол YG-ге он алты жасында келді. Дебютқа дейін Самсонайт рэд секілді жарнамалық агенттіктерде [[Ли Мин Хо]]мен бірге түскен <ref>{{cite web|url=http://www.soompi.com/2015/07/28/lee-min-ho-and-yg-rookie-kim-ji-soo-pose-together-in-sweet-pictorial-for-samsonite-red/|title= Min Ho and YG Rookie Kim Ji Soo Pose Together in Sweet Pictorial for ‘Samsonite Red’|first=|last=deedeegii|date=29 July 2015|publisher=soompi.com|accessdate=29 June 2016}}</ref>. Онымен қоса ол Epic High-дың және Хай Сухённің музыкалық видеосынада түскен болатын. <ref>{{cite web|url=http://www.kpopstarz.com/articles/126033/20141020/yg-girl-group.htm|title=Epik High's Music Video Featuring Kim Jisoo Ignites Excitement For Upcoming YG Girl Group|date=20 October 2014|publisher=kpopstarz.com|accessdate=29 June 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.kpopstarz.com/articles/138323/20141118/yg-girl-group-kim-jisoo-hi-suhyun.htm|title=Kim Jisoo Of New YG Girl Group Spotted In Hi Suhyun's 'I'm Different' Music Video Featuring Bobby Of iKON|date=18 November 2014|publisher=kpopstarz.com|accessdate=29 June 2016}}</ref> 2015 жылы ол KBS арнасының "Продюссерлер" дорамасына қонақ ретінде түсіп, өзін осы сатыда сынап көрді. <ref>{{cite web|url=http://www.soompi.com/2015/05/24/new-yg-girl-group-member-kim-ji-soo-makes-appearance-on-producer/|title=New YG Girl Group Member Kim Ji Soo Makes Appearance on “Producer”|first=|last=ck525|date=24 May 2015|publisher=soompi.com|accessdate=29 June 2016}}</ref> === Jennie === Kim Jennie (хангыль: 김제니) 1996 жылдың 16 қаңтарында [[Оңтүстік Корея]]да, [[Сеул]]да дүниеге келген. Бірақ, кейіннен [[Жаңа Зеландия]]ға көшкен болатын. Кейіннен он төрт жасында ол жерден оралып, YG-ге қосылады. Ол дебют алмай тұрып G-Dragon-ның бейнебаянына түскен болатын. <ref>{{cite web|url=http://www.allkpop.com/article/2012/08/ygs-new-girl-group-member-jenny-kim-to-be-featured-in-g-dragons-that-xx-mv|title=YG's new girl group member Jenny Kim to be featured in G-Dragon's "That XX" MV! - allkpop.com|publisher=allkpop.com|accessdate=29 June 2016}}</ref> === Rosé === Roseanne Park (хангыль: 박채영) (корейше есімі Пак Чеён) 1997 жылдың 11 ақпанында [[Жаңа Зеландия]]да дүниеге келіп, [[Аустралия]]дағы [[Мельбурн]] қаласында өсті. 2012 жылы Аустралияда өткен YG-ге тыңдалымда бірінші орын алып, онда стажер болады. Онымен қоса ол G-Dragon-мен жұмыс істеп, оның "Without You" өлеңінің шығуына көмектеседі. <ref name="auto">{{cite web|url=http://www.soompi.com/2016/06/21/yg-reveals-teasers-new-girl-group-member-rose/|title=YG Reveals Teasers For New Girl Group Member Rosé|first=|last=kokoberry|date=22 June 2016|publisher=soompi.com|accessdate=29 June 2016}}</ref> === Lisa === Lalisa Manoban (Пранприя Манобан) (таиландша ปราณปริยา ลลิสา มโนบาล) 1997 жылдың 27 наурызында [[Бангкок]]та, [[Таиланд]]та дүниеге келген. YG Audition жылы өткен тыңдалымда бірінші орын алып компанияға 14 жасында келеді. Лиса ең басында YG бишісі болып барған бірақ, YG жұмыскерлері оның рэпке деген өнерін көріп оны трейни еткен. 2014 жылы модель болады. Лиса топтағы басты биші болып саналады. Топтың айтып кететін жетістіктері аса көп деп жариялауға болады.Олардың арасынан ең масштабный жетістіктерге тоқталатын болсақ,олар: 1. 2019 жылы BLACKPINK Coachella фестивалінде өнер көрсетті. 2. 2023 жылы Coachella фестивалінің басты орындаушыларының бірі болды. 3. 2023 жылы Ұлыбританиядағы BST Hyde Park фестивалінде өнер көрсетті. 4. Әлемдік турлар арқылы көптеген елдерде концерт өткізді. Олардың бір басты жетістіктерінің бірі,ол 2026 жылғы 29 қазанда BLACKPINK тобының барлық төрт мүшесі Оңтүстік Кореяның Okgwan(Jade Crown) мәдениет орденімен марапатталды.Олар бұл марапатқа K-POP музыкасының әлемдік деңгейде танылуына және корей мәдениетінің қосқан үлесі үшін ие болды.BLACKPINK осы орденді алған алғашқы K-pop қыздар тобы атанды. Дебюттың бастапқы уақыттарында топ қолдау көрмесе де,қазіргі таңда олар ең танымал k-pop қыздар тобы болып табылатыңдығы таң қаларлық. == Дискографиясы == {{толықтыру}} === Студиялық альбомдары === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |- ! style="width:12em;"| Атауы ! style="width:18em;"| Альбом туралы ақпарат |- ! scope="row" |''The Album'' | * Шыққан жылы: 2 қазан, 2020 * Лейбл: [[YG Entertainment]] * Формат: Цифрлік дистрибуция |- !''Born Pink'' | * Шыққан жылы: 16 қыркүйек, 2022 * Лейбл: [[YG Entertainment]] * Формат: Цифрлік дистрибуция |} === Сингл-альбомдары === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |- ! style="width:12em;" | Атауы ! style="width:18em;" | Альбом туралы ақпарат |- ! scope="row" |''Square One'' | * Шыққан жылы: 8 тамыз, 2016 * Лейбл: [[YG Entertainment]] * Формат: Цифрлік дистрибуция |- | | |- ! scope="row" |''Square Two'' | * Шыққан жылы: 1 қараша, 2016 * Лейбл: [[YG Entertainment]] * Формат: Цифрлік дистрибуция |- | | |- ! scope="row" |''How You Like That'' | * Шыққан жылы: 26 маусым, 2020 * Лейбл: [[YG Entertainment]] * Формат: Цифрлік дистрибуция |} === Синглдары === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+ |- ! rowspan="2" scope="col" style="width:12em;" | Атауы ! rowspan="2" scope="col" | Жылы ! colspan="2" scope="col" | Чарттағы позициясы ! rowspan="2" scope="col" | Сатылғаны ! rowspan="2" scope="col" | Альбом |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[Gaon Chart|KOR]]<br><ref>{{cite web|title= Gaon Digital Chart |url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=ALL |publisher=[[Gaon Music Chart]] |accessdate=June 16, 2016 |language=ko}} * {{cite web|title=Boombayah", "Whistle|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=33&hitYear=2016&termGbn=week|date=August 13, 2016|accessdate=August 18, 2016}} </ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[World Digital Songs|US World]]<br><ref>{{Cite web | title = World Digital Songs (August 27, 2016)|work = [[Billboard (magazine)|Billboard]] | date = August 16, 2016 | accessdate = August 16, 2016 | url = http://www.billboard.com/biz/charts/world-digital-songs }}</ref> |- ! scope="row" | «Boombayah» ({{lang|ko|붐바야}}) | rowspan="4" |2016 | 7 || 1 | * KOR: 88,215<ref name="download 2016 33">{{Cite web | title = 2016년 33주차 Download Chart | trans-title = Week 33 of 2016 Download Chart | date = August 13, 2016 | accessdate = August 18, 2016 | url = http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=S1020&targetTime=33&hitYear=2016&termGbn=week | publisher = Gaon Music Chart | language = ko }}</ref> * US: 6000<ref name="Square One US">{{Cite web | title = Blackpink's Major Debut: New K-Pop Girl Group Lands No. 1 & 2 on World Digital Songs Chart | work = [[Billboard (magazine)|Billboard]] | date = August 16, 2016 | accessdate = August 16, 2016 | url = http://www.billboard.com/articles/columns/k-town/7476115/blackpink-debut-boombaya-whistle-world-digital-songs-chart|first=Jeff|last=Benjamin}}</ref> | rowspan="2" |''Square One'' |- ! scope="row" | «Whistle» ({{lang|ko|휘파람}}) | 1 || 2 | * KOR: 150,747<ref name="download 2016 33" /> * US: 6000<ref name="Square One US" /> |- !«'''PLAYING WITH FIRE» (불장난)''' | 3 || 1 |KOR: 104,066 US: 5,000 | rowspan="2" |''Square Two'' |- !«'''STAY»''' | 10 || 4 |KOR: 61,582 |- !«'''As If It's Your Last» (마지막처럼)''' | 2017 | 3 || 1 |KOR: 150,000+ US: 6,000 | Альбомсыз сингл |- !«'''Ddu-Du Ddu-Du» (뚜두뚜두)''' | 2018 | 1 || 1 |KOR: 220,000+ US: 7,000 | ''Square Up'' |- !«'''Kill This Love»''' | 2019 | 2 || 1 |KOR: 312,000+ US: 5,000+ | rowspan="1" |''Kill This Love'' |- !«'''How You Like That»''' |rowspan="3" |2020 | 1 || 1 |KOR: 450,000+ US: 10,000+ | rowspan="3" |''The Album'' |- !«'''Ice Cream»''' | 8 || - |KOR: 110,000+ US: 10,000+ |- !«'''Lovesick Girls»''' | 2 || 1 |KOR: 300,000+ US: 6,500+ |- |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Оңтүстік Корея музыкалық топтары]] [[Санат:2016 жылы құрылған музыкалық ұжымдар]] gl1eb7ln3aqt280y6ar8bims1g6vdxv 3690338 3690337 2026-11-02T17:39:34Z Мелдибек Кәусар 187915 3690338 wikitext text/x-wiki {{Мәліметті жаңалау керек}} {{Музыкалық топ |Топ атауы = Blackpink |Шынайы атауы = |Логотипі = Blackpink logo.svg |Логотип ені = |Суреті = Blackpink PUBG 210321.jpg |Сурет тақырыбы = Блэкпиңк Солдан оңға: Джису, Дженни, Розэ мен Лиса |Сурет ені = |Фон = |Жанры = [[K-pop]] • [[EDM]] • [[хип-хоп]] • [[трэп]] |Белсенділік жылдары = 2016 — осы уақытқа дейін |Мемлекет = {{KOR}} |Қайдан = |Тілі = [[Корей тілі|корейше]], [[Ағылшын тілі|ағылшынша]] |Басқа атауы = |Лейблі = [[YG entertainment]] • [[YGX]] • [[Интерскоуп]] |Басқа да жобалары = |Құрамы = * Джису * Дженни * Розэ * Лиза |Бұрынғы қатысушылары = |Сайты = {{URL|blackpinkofficial.com}} }} BlackPink (хангыль: 블랙핑크) — 2016 жылы [[YG Entertainment]] компаниясы құрған, 4 қыздан тұратын оңтүстік кореялық топ. Бұл топ [[YG Entertainment]] [[2NE1]] тобынан кейін 7 жыл өте келе құрылған бірінші топ. Яғни, компаниядағы екінші қыздар тобы. Топ Jisoo, Jennie, Rosé, Lisa деген 4 қыздан құралған.<ref>{{cite web|url=http://entertain.naver.com/music/now/read?oid=108&aid=0002536916|title=YG新걸그룹은 4인조 '블랙핑크'..최종멤버 이미 밝힌 4인|publisher=naver.com|accessdate=29 June 2016}}</ref> == Тарихы == {{толықтыру}} [[Сурет:Black Pink on Melon Music Awards 2016.jpg|210 × 240px|нобай|солға|BLACKPINK 2016 жылғы Melon Music Awards қатысуда]] Алғашында Ян Хён Сок жаңа қыздардан құралған топ ашатынын 2011 жылы хабарлаған. Осыдан кейін күзде ол топтың бір мүшесі Ынбидің фотосын көрсеткен. 2012 жылы топ Pink Punk(жобаның бастапқы атауы) атауымен 7 адам болып дебют жасауы тиіс болған. Сол кезде бізге Ынбидің, Юнаның, Дженнидің, Джисудің және Лисаның тизерлері көрсетілген болатын. 2012 жылы фанаттар YG-ға қосылған жаңа қыз — Розэні байқай бастады. 2013 жылы бізге Юнаның YG-ден кеткені белгілі болды. Дәл сол жылдары Jennie және Rosé YG әртістерінің өлеңдерін жазуға өз үлестерін қосты. Жылдың соңында компания басшысы қыздардың дебют алатынын уақытша тоқтатып, ұлдар тобына көңіл бөлуге көшті. 2014 жылы топтан арқа ауруларына байланысты Ынби шықты. Оның орнына KPOP STAR-3-дың қатысушысы Ли Ханна тағылымдамадан өтуші ретінде келді. 2015 жылы Миен жеке себептерімен топтан шығып кетті. Ханнаны топтың орнына жеке мансап күтті. 2016 жылы YG топтың «Blackpink» атауымен дебют алатыны туралы хабарлады. Топ құрамында 4 қыз болды. <ref>{{Cite web|url=http://entertain.naver.com/read?oid=109&aid=0003347383|title=YG 새 걸그룹, '블랙 핑크' 이름의 뜻은?[YG 새 걸그룹 최종발표③]|access-date=August 12, 2016|date=June 29, 2016|author=Choi Na-young|work=OSEN|language=ko}}</ref><ref>{{cite web|url=http://entertain.naver.com/music/now/read?oid=108&aid=0002536916|title=YG新걸그룹은 4인조 '블랙핑크'..최종멤버 이미 밝힌 4인|author=Gil Hye-seong|date=June 29, 2016|work=Star News|publisher=|accessdate=June 29, 2016|language=ko}}</ref> == Дебюты == 2016 жылдың 8 тамызында топ «Square one» деп аталатын цифрлік сингл шығарды. Синглдің ішінде «Boombayah» және «Whistle» өлеңдері болды. <ref name=":0">{{Cite web|url=http://kpopherald.koreaherald.com/view.php?ud=201608091630134122942_2|title=YG Entertainment unveils K-pop group BlackPink|author=Kim Yu-young|date=August 9, 2016|website=Kpop Herald|access-date=August 12, 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://mwave.interest.me/en/kpop-news/article/107611/blackpink-sweeping-charts-within-2-days-of-debut-all-kpop-news|title=BLACKPINK Sweeping Charts Within 2 Days of Debut|author=Jeon Su Mi|date=August 10, 2016|website=Mwave|access-dat біз, ата-ана кінәлі емес, олар бізге жәй ғана алаңдайды =August 13, 2016}}</ref>. Дәл сол күні қыздардың дебюттік шоукейсі болды. <ref>{{Cite web | title = Black Pink just another version of 2NE1? | author = Choi Hyung-won | work = K-Pop Herald | date = August 9, 2016 | accessdate = August 12, 2016 | url = http://kpopherald.koreaherald.com/view.php?ud=201608091109182333349_2 }}</ref><ref>{{Cite web | title = 블랙핑크, 선배 2NE1과의 비교에 "대선배..닮고 싶은 마음이다" | author = Kwak Kyung-min | work = [[Korea Economic Daily]] | date = August 9, 2016 | accessdate = August 14, 2016 | url = http://hei.hankyung.com/hub01/201608098752I | language = ko }}</ref>. Онда Ян Хён Сок топтың басшысы болмайтынын, қыздардың өзара тең екенін жариялады.<ref>{{Cite web|url=http://mwave.interest.me/en/kpop-news/article/107572/blackpink-revealed-to-have-no-leader-all-kpop-news|title=BLACKPINK Revealed to Have No Leader|author=Oh MiJung|date=August 8, 2016|website=Mwave|publisher=|access-date=August 12, 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://entertain.naver.com/read?oid=241&aid=0002582882|title=양현석 "블랙핑크, 리더 없는 YG 유일의 그룹"|work=[[Ilgan Sports]]|date=August 8, 2016|author=Hwang Mi-hyeon|language=ko}}</ref> == Құрамы == === Jisoo === Kim Ji-soo (хангыль: 김지수) 1995 жылдың 3 қаңтарында Оңтүстік Кореяда, Сеулда дүниеге келген. Ол YG-ге он алты жасында келді. Дебютқа дейін Самсонайт рэд секілді жарнамалық агенттіктерде [[Ли Мин Хо]]мен бірге түскен <ref>{{cite web|url=http://www.soompi.com/2015/07/28/lee-min-ho-and-yg-rookie-kim-ji-soo-pose-together-in-sweet-pictorial-for-samsonite-red/|title= Min Ho and YG Rookie Kim Ji Soo Pose Together in Sweet Pictorial for ‘Samsonite Red’|first=|last=deedeegii|date=29 July 2015|publisher=soompi.com|accessdate=29 June 2016}}</ref>. Онымен қоса ол Epic High-дың және Хай Сухённің музыкалық видеосынада түскен болатын. <ref>{{cite web|url=http://www.kpopstarz.com/articles/126033/20141020/yg-girl-group.htm|title=Epik High's Music Video Featuring Kim Jisoo Ignites Excitement For Upcoming YG Girl Group|date=20 October 2014|publisher=kpopstarz.com|accessdate=29 June 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.kpopstarz.com/articles/138323/20141118/yg-girl-group-kim-jisoo-hi-suhyun.htm|title=Kim Jisoo Of New YG Girl Group Spotted In Hi Suhyun's 'I'm Different' Music Video Featuring Bobby Of iKON|date=18 November 2014|publisher=kpopstarz.com|accessdate=29 June 2016}}</ref> 2015 жылы ол KBS арнасының "Продюссерлер" дорамасына қонақ ретінде түсіп, өзін осы сатыда сынап көрді. <ref>{{cite web|url=http://www.soompi.com/2015/05/24/new-yg-girl-group-member-kim-ji-soo-makes-appearance-on-producer/|title=New YG Girl Group Member Kim Ji Soo Makes Appearance on “Producer”|first=|last=ck525|date=24 May 2015|publisher=soompi.com|accessdate=29 June 2016}}</ref> === Jennie === Kim Jennie (хангыль: 김제니) 1996 жылдың 16 қаңтарында [[Оңтүстік Корея]]да, [[Сеул]]да дүниеге келген. Бірақ, кейіннен [[Жаңа Зеландия]]ға көшкен болатын. Кейіннен он төрт жасында ол жерден оралып, YG-ге қосылады. Ол дебют алмай тұрып G-Dragon-ның бейнебаянына түскен болатын. <ref>{{cite web|url=http://www.allkpop.com/article/2012/08/ygs-new-girl-group-member-jenny-kim-to-be-featured-in-g-dragons-that-xx-mv|title=YG's new girl group member Jenny Kim to be featured in G-Dragon's "That XX" MV! - allkpop.com|publisher=allkpop.com|accessdate=29 June 2016}}</ref> === Rosé === Roseanne Park (хангыль: 박채영) (корейше есімі Пак Чеён) 1997 жылдың 11 ақпанында [[Жаңа Зеландия]]да дүниеге келіп, [[Аустралия]]дағы [[Мельбурн]] қаласында өсті. 2012 жылы Аустралияда өткен YG-ге тыңдалымда бірінші орын алып, онда стажер болады. Онымен қоса ол G-Dragon-мен жұмыс істеп, оның "Without You" өлеңінің шығуына көмектеседі. <ref name="auto">{{cite web|url=http://www.soompi.com/2016/06/21/yg-reveals-teasers-new-girl-group-member-rose/|title=YG Reveals Teasers For New Girl Group Member Rosé|first=|last=kokoberry|date=22 June 2016|publisher=soompi.com|accessdate=29 June 2016}}</ref> === Lisa === Lalisa Manoban (Пранприя Манобан) (таиландша ปราณปริยา ลลิสา มโนบาล) 1997 жылдың 27 наурызында [[Бангкок]]та, [[Таиланд]]та дүниеге келген. YG Audition жылы өткен тыңдалымда бірінші орын алып компанияға 14 жасында келеді. Лиса ең басында YG бишісі болып барған бірақ, YG жұмыскерлері оның рэпке деген өнерін көріп оны трейни еткен. 2014 жылы модель болады. Лиса топтағы басты биші болып саналады. Топтың айтып кететін жетістіктері аса көп деп жариялауға болады.Олардың арасынан ең масштабный жетістіктерге тоқталатын болсақ,олар: 1. 2019 жылы BLACKPINK Coachella фестивалінде өнер көрсетті. 2. 2023 жылы Coachella фестивалінің басты орындаушыларының бірі болды. 3. 2023 жылы Ұлыбританиядағы BST Hyde Park фестивалінде өнер көрсетті. 4. Әлемдік турлар арқылы көптеген елдерде концерт өткізді. Олардың бір басты жетістіктерінің бірі,ол 2026 жылғы 29 қазанда BLACKPINK тобының барлық төрт мүшесі Оңтүстік Кореяның Okgwan(Jade Crown) мәдениет орденімен марапатталды.Олар бұл марапатқа K-POP музыкасының әлемдік деңгейде танылуына және корей мәдениетінің қосқан үлесі үшін ие болды.BLACKPINK осы орденді алған алғашқы K-pop қыздар тобы атанды. Дебюттың бастапқы уақыттарында топ қолдау көрмесе де,қазіргі таңда олар ең танымал k-pop қыздар тобы болып табылатыңдығы таң қаларлық. == Дискографиясы == {{толықтыру}} === Студиялық альбомдары === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |- ! style="width:12em;"| Атауы ! style="width:18em;"| Альбом туралы ақпарат |- ! scope="row" |''The Album'' | * Шыққан жылы: 2 қазан, 2020 * Лейбл: [[YG Entertainment]] * Формат: Цифрлік дистрибуция |- !''Born Pink'' | * Шыққан жылы: 16 қыркүйек, 2022 * Лейбл: [[YG Entertainment]] * Формат: Цифрлік дистрибуция |} === Сингл-альбомдары === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |- ! style="width:12em;" | Атауы ! style="width:18em;" | Альбом туралы ақпарат |- ! scope="row" |''Square One'' | * Шыққан жылы: 8 тамыз, 2016 * Лейбл: [[YG Entertainment]] * Формат: Цифрлік дистрибуция |- | | |- ! scope="row" |''Square Two'' | * Шыққан жылы: 1 қараша, 2016 * Лейбл: [[YG Entertainment]] * Формат: Цифрлік дистрибуция |- | | |- ! scope="row" |''How You Like That'' | * Шыққан жылы: 26 маусым, 2020 * Лейбл: [[YG Entertainment]] * Формат: Цифрлік дистрибуция |} === Синглдары === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+ |- ! rowspan="2" scope="col" style="width:12em;" | Атауы ! rowspan="2" scope="col" | Жылы ! colspan="2" scope="col" | Чарттағы позициясы ! rowspan="2" scope="col" | Сатылғаны ! rowspan="2" scope="col" | Альбом |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[Gaon Chart|KOR]]<br><ref>{{cite web|title= Gaon Digital Chart |url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=ALL |publisher=[[Gaon Music Chart]] |accessdate=June 16, 2016 |language=ko}} * {{cite web|title=Boombayah", "Whistle|url=http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=33&hitYear=2016&termGbn=week|date=August 13, 2016|accessdate=August 18, 2016}} </ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[World Digital Songs|US World]]<br><ref>{{Cite web | title = World Digital Songs (August 27, 2016)|work = [[Billboard (magazine)|Billboard]] | date = August 16, 2016 | accessdate = August 16, 2016 | url = http://www.billboard.com/biz/charts/world-digital-songs }}</ref> |- ! scope="row" | «Boombayah» ({{lang|ko|붐바야}}) | rowspan="4" |2016 | 7 || 1 | * KOR: 88,215<ref name="download 2016 33">{{Cite web | title = 2016년 33주차 Download Chart | trans-title = Week 33 of 2016 Download Chart | date = August 13, 2016 | accessdate = August 18, 2016 | url = http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=S1020&targetTime=33&hitYear=2016&termGbn=week | publisher = Gaon Music Chart | language = ko }}</ref> * US: 6000<ref name="Square One US">{{Cite web | title = Blackpink's Major Debut: New K-Pop Girl Group Lands No. 1 & 2 on World Digital Songs Chart | work = [[Billboard (magazine)|Billboard]] | date = August 16, 2016 | accessdate = August 16, 2016 | url = http://www.billboard.com/articles/columns/k-town/7476115/blackpink-debut-boombaya-whistle-world-digital-songs-chart|first=Jeff|last=Benjamin}}</ref> | rowspan="2" |''Square One'' |- ! scope="row" | «Whistle» ({{lang|ko|휘파람}}) | 1 || 2 | * KOR: 150,747<ref name="download 2016 33" /> * US: 6000<ref name="Square One US" /> |- !«'''PLAYING WITH FIRE» (불장난)''' | 3 || 1 |KOR: 104,066 US: 5,000 | rowspan="2" |''Square Two'' |- !«'''STAY»''' | 10 || 4 |KOR: 61,582 |- !«'''As If It's Your Last» (마지막처럼)''' | 2017 | 3 || 1 |KOR: 150,000+ US: 6,000 | Альбомсыз сингл |- !«'''Ddu-Du Ddu-Du» (뚜두뚜두)''' | 2018 | 1 || 1 |KOR: 220,000+ US: 7,000 | ''Square Up'' |- !«'''Kill This Love»''' | 2019 | 2 || 1 |KOR: 312,000+ US: 5,000+ | rowspan="1" |''Kill This Love'' |- !«'''How You Like That»''' |rowspan="3" |2020 | 1 || 1 |KOR: 450,000+ US: 10,000+ | rowspan="3" |''The Album'' |- !«'''Ice Cream»''' | 8 || - |KOR: 110,000+ US: 10,000+ |- !«'''Lovesick Girls»''' | 2 || 1 |KOR: 300,000+ US: 6,500+ |- |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Оңтүстік Корея музыкалық топтары]] [[Санат:2016 жылы құрылған музыкалық ұжымдар]] cgudooebqw1h99qnnwexoiu8iif1pn9 Ерболат Беделхан 0 575623 3690644 3689562 2026-11-03T09:02:04Z Сейтқамза Айида Нұржанқызы 187950 3690644 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Ерболат Беделхан''' – 1980 жылы қыркүйек айының 24–жұлдызында [[Моңғолия]]да дүниеге келген. Әнші, биші, хореограф, продюссер, актер және сценарийші.[[«Жас Қанат»]] тобының Астана қаласында өткен «Шабыт» республикалық байқауында «Үздік заманауи хореография» номинациясы бойынша жеңіске жетуі. 2000 жылы Астана қаласына қоныс аударуы. * Астана қаласының мемлекеттік филармониясында балет әртісі болған. * Қарындасы — Моника Беделхан, QARU (ione тобының лидері). * Бауырлары — Есболат Беделхан, Жанболат Беделхан. * Жары «Дауыс International» тобының экс-солисті Асыл Беделхан. * Лақап аты — Ерка. * Анасы [[Шыңғысхан]]ның тікелей ұрпағы. * Ол өзінің барлық өмірін шоу-бизнеске арнады. * JUZ ENTERTAINMENT-тің негізін қалаушысы Ерболат Беделханнан алынған сұхбаттан үзінді: –Анаңыздан есте қалған кеңес? –Өмірден түңілмеу. Қандай жағдай болмасын, жігеріңді жоғалтпай, жігіттік намысқа нұсқан келтірмеу. –Махаббат үшін жасаған батыл қадамыңыз? –Менің алғашқы махаббатымда, соңғы махаббатым да — Асыл есімді аяулы жарым. Махаббат жолындағы батыл қадамым деп, өзімді батылдыққа шақырып, Асылға сөз салуым. Мен үшін ерлік осы. Қазірде Ерболат Беделхан «[[Орда (музыкалық топ)|Орда]]<nowiki/>» тобының солисті, «[[Ninety One]]<nowiki/>» тобының продюссері. «Ninety One» тобының ең алғашқы бейнебаяны 8-қазанда жарық көрді. Топтың атын неліктен «тоқсан бір» деп қойғанын былай түсіндірді: «91 жылы Қазақстан Республикасы егемендігін алды. Тек еліміздігін еркін емес, музыканың да еркіндігі мағынасында топты осылай атауды ұйғардық» Топ 5 жігіттен құралған. Кенжесі 19-да, үлкені 24-те. (2017) 63b4vn3kqur01mzwgnkwyutrabs9xnj Зәуре Баймолдина 0 580043 3690283 3405704 2026-11-02T13:24:15Z ~2026-58153-38 187904 /* Өмірбаяны */ Атырау облысында дүниеге келген. Қайтан жылы 1986 3690283 wikitext text/x-wiki <span> </span> {| class="infobox vcard" cellspacing="2" style="width: 22em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em; width:23em;" | colspan="2" class="fn" style="text-align:center; font-size: 125%; font-weight: bold; background:#eee; padding: 0.3em;" |'''Зәуре''' '''Баймолдина''' |- ! style="" |Қызметі | class="note" style="" |Тары өсіруші |- ! style="" |Туған күні | class="" style="" |1913 |- ! style="" |Туған жері | class="" style="" |[[Ақтөбе облысы|Атырау облысы]] |- ! style="" |Азаматтығы | class="adr" style="" |{{KAZ}} |- ! style="" |Қайтыс&nbsp;болған күні | class="" style="" |1984 жыл<span style="white-space:nowrap;"><span style="display:none;">(<span class="bday">1998</span>)</span></span> |- ! style="" |Марапаттары | class="" style="" |• [[Еңбек Қызыл Ту ордені|Еңбек Қызыл Ту]]<div> • "Құрмет белгісі" </div> |} ==== Өмірбаяны ==== Зәуое Баймолдина [[1913 жыл|1913]] жылы Атырау облысында дүниеге келген.Руы Шеркеш-Қылыш кестен.Тары өсіруші, ақ тарының атасы Ш. Берсиевтің шәкірті. Ұлы Отан соғысы жылдарында қажырлы еңбек етті. Еңбек жолын қолдай қызмет жасап бастап, "Кемерши", "Құрман" ұжымдық шаруашылықтарында тары өсіруші звеносының жетекшісі болды. ==== Жетістіктері ==== Берсиев атындағы ұжымшарда, кейін кеңшарда Берсиев селолық Кеңес төрағасы болып сайланды. Бесінші шақырылған Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты. ==== Марапаттары ==== Жоғарғы еңбек көрсеткіштері үшін [[Еңбек Қызыл Ту ордені|Еңбек Қызыл Ту]], "Құрмет белгісі" ордендерімен марапатталған. Қаратал ауылының бір көшесіне Зәуре Баймолдина есімі берілген.<ref>Ақтөбе:энциклопедиа - Ақтөбе, 2001 - 748 бет</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ақтөбе тұлғалары]] [[Санат:Ауыл шаруашылығы тұлғалары]] o83p0mw6aywcrajuuzudx4i4o09gbak 3690286 3690283 2026-11-02T13:27:39Z ~2026-58153-38 187904 /* */ 1986 3690286 wikitext text/x-wiki <span> </span> {| class="infobox vcard" cellspacing="2" style="width: 22em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em; width:23em;" | colspan="2" class="fn" style="text-align:center; font-size: 125%; font-weight: bold; background:#eee; padding: 0.3em;" |'''Зәуре''' '''Баймолдина''' |- ! style="" |Қызметі | class="note" style="" |Тары өсіруші |- ! style="" |Туған күні | class="" style="" |1913 |- ! style="" |Туған жері | class="" style="" |[[Ақтөбе облысы|Атырау облысы]] |- ! style="" |Азаматтығы | class="adr" style="" |{{KAZ}} |- ! style="" |Қайтыс&nbsp;болған күні | class="" style="" |1986 жыл<span style="white-space:nowrap;"><span style="display:none;">(<span class="bday">1998</span>)</span></span> |- ! style="" |Марапаттары | class="" style="" |• [[Еңбек Қызыл Ту ордені|Еңбек Қызыл Ту]]<div> • "Құрмет белгісі" </div> |} ==== Өмірбаяны ==== Зәуое Баймолдина [[1913 жыл|1913]] жылы Атырау облысында дүниеге келген.Руы Шеркеш-Қылыш кестен.Тары өсіруші, ақ тарының атасы Ш. Берсиевтің шәкірті. Ұлы Отан соғысы жылдарында қажырлы еңбек етті. Еңбек жолын қолдай қызмет жасап бастап, "Кемерши", "Құрман" ұжымдық шаруашылықтарында тары өсіруші звеносының жетекшісі болды. ==== Жетістіктері ==== Берсиев атындағы ұжымшарда, кейін кеңшарда Берсиев селолық Кеңес төрағасы болып сайланды. Бесінші шақырылған Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты. ==== Марапаттары ==== Жоғарғы еңбек көрсеткіштері үшін [[Еңбек Қызыл Ту ордені|Еңбек Қызыл Ту]], "Құрмет белгісі" ордендерімен марапатталған. Қаратал ауылының бір көшесіне Зәуре Баймолдина есімі берілген.<ref>Ақтөбе:энциклопедиа - Ақтөбе, 2001 - 748 бет</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ақтөбе тұлғалары]] [[Санат:Ауыл шаруашылығы тұлғалары]] t78ipv11hlzuecysam6jo4ayqczmav9 3690297 3690286 2026-11-02T14:06:29Z ~2026-58065-30 187906 /* */ Өңдеу 3690297 wikitext text/x-wiki <span> </span> {| class="infobox vcard" cellspacing="2" style="width: 22em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em; width:23em;" | colspan="2" class="fn" style="text-align:center; font-size: 125%; font-weight: bold; background:#eee; padding: 0.3em;" |'''Зәуре''' '''Баймолдина''' |- ! style="" |Қызметі | class="note" style="" |Тары өсіруші |- ! style="" |Туған күні | class="" style="" |1913 |- ! style="" |Туған жері | class="" style="" |[[Ақтөбе облысы|Атырау облысы]] |- ! style="" |Азаматтығы | class="adr" style="" |{{KAZ}} |- ! style="" |Қайтыс&nbsp;болған күні | class="" style="" |1986 жыл<span style="white-space:nowrap;"><span style="display:none;">(<span class="bday">1998</span>)</span></span> |- ! style="" |Марапаттары | class="" style="" |• [[Еңбек Қызыл Ту ордені|Еңбек Қызыл Ту]]<div> • "Құрмет белгісі" </div> |} ==== Өмірбаяны ==== [[1913 жыл|1913]] жылы Атырау облысында дүниеге келген.Руы Шеркеш-Қылыш кестен.Тары өсіруші, ақ тарының атасы Ш. Берсиевтің шәкірті. Ұлы Отан соғысы жылдарында қажырлы еңбек етті. Еңбек жолын қолдай қызмет жасап бастап, "Кемерши", "Құрман" ұжымдық шаруашылықтарында тары өсіруші звеносының жетекшісі болды. ==== Жетістіктері ==== Берсиев атындағы ұжымшарда, кейін кеңшарда Берсиев селолық Кеңес төрағасы болып сайланды. Бесінші шақырылған Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты. ==== Марапаттары ==== Жоғарғы еңбек көрсеткіштері үшін [[Еңбек Қызыл Ту ордені|Еңбек Қызыл Ту]], "Құрмет белгісі" ордендерімен марапатталған. Қаратал ауылының бір көшесіне Зәуре Баймолдина есімі берілген.<ref>Ақтөбе:энциклопедиа - Ақтөбе, 2001 - 748 бет</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ақтөбе тұлғалары]] [[Санат:Ауыл шаруашылығы тұлғалары]] tbmeqfkcdkn466shhfpl21ee1500v8l Александр Иванович Мегидь 0 588388 3690704 3647533 2026-11-03T11:34:05Z PushkinVko 184261 «[[Санат:1942 жылы туғандар|1942 жылы туғандар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3690704 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Александр Иванович Мегидь''' (13 ақпан 1942 жылы Өскемен қаласы) — кеңестік және қазақстандық сәулетші. КСРО сәулетшілер одағының мүшесі, Қазақстан Республикасының Құрметті құрылысшысы, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері. Шығыс Қазақстан техникалық университетінің профессоры. Өскемен қаласының қайта құрылыуна қатысып, тұрғын үйлерді ғана салмай, қала тұрғындары үшің демалыс орындарын да салған. == Өмірбаяны == 1956 жылы жеті жылдық мектепті бітірді. Өскемен құрылыс техникумының кешкі бөлімшесінде оқып жүріп, жұмыс істеді.1961 жылы "техник-құрылысшы" мамандығы бойынша жұмыс жасады. Әскерден кейін 1964 жылы Алматыдағы Қазақ политехникалық институтының сəулет өнері факультетіне оқуға түсіп, 1969 жылы үздік бітіреді. 1969-1972 жылдары— Өскемен облысының Казгорстрой жобасы мен Востокоблсель жобаларының бас сәулетшісі ретінде жұмыс жасайды. 1972-1979 жылдары — сәулет өнері факультетінің деканы, Өскемен құрылыс-жол институтындағы аға оқытушы қызметін атқарады. 1979-1999 жылдары — Шығыс Қазақстан Облысы бас сәулетшісінің орынбасары, содан кейін бас сәулетшісі. 1999-2002 жылдары — профессор, "Сәулет негіздері және дизайн" кафедрасының меңгерушісі , Шығыс Қазақстан мемлекеттік техникалық университетіндегі "Сурет және кескіндеме тарихы мен теориясы" факультетінің меңгерішісі. Сонымен қатар, 1989-2015 жылдары — "Усть-Каменогорскархфонд" шығармашылық-өндірістік бірлестігінің директоры. == Сәулет жобалары == • Су және архитектура; • Өскемен қаласының бас жоспары; • Астана қаласының бас жоспары және оның жаңа орталығы; • Өскемен қаласының орталығы; • Алматы қаласындағы архитекторлар одағының ғимараты; • Үлкен мысырлық пирамидалар мұражайы; • Облыстық театр Өскемен қаласы; • Экопарк Өскемен қаласы; • Аудан жайғасымы Шығыс Қазақстан облысы; • Республикалық шырша Өскемен қаласы; • Этнографиялық музей; • Жапониядағы Ұлттық кітапхана авторы; • Автомобиль жолы архитектурасы: Өскемен-Зайсан-Алексеевка; • Киров атындағы саябақ. == Жеке көрмесі == 20 қаңтар 2005 жыл — "Сәулет — уақыты және орны". Облыстық Этнографиялық музейі, Өскемен қ.<ref>• Онтология • Инфология • Ертіс — Обь</ref> == Шығармашылығы == * [http://www.proza.ru/avtor/karfagen42 Проза.ру] порталындағы шығармалары * [http://www.stihi.ru/avtor/karfagen42 Стихи.ру] порталындағы шығармалары * [https://search.rsl.ru/ru/record/01007987405 2015 жылы шығармалар кітабы жарық көрді] [https://web.archive.org/web/20171113003257/http://infologiz.ru/book/%D0%90.%D0%98.%D0%9C%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%B4%D1%8C%20%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B0.pdf «Вот и я, Господи!»] * 2017 жылы туғанына 75 жыл толуына орай [https://web.archive.org/web/20171023063949/http://infologiz.ru/book/Ust-Kamenogorsk.pdf Өскемен қаласының орталығында қала тұрғындарының демалуына арналған кеңістікті ұйымдастыру бойынша соңғы жоба жарияланған журна]шығарылды. == Дереккөздер == [[Санат:Сәулетшілер]] [[Санат:1942 жылы туғандар]] izgh640ys61xckg1wfpq03kr41y0pfi 3690705 3690704 2026-11-03T11:36:18Z PushkinVko 184261 3690705 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Александр Иванович Мегидь''' (13 ақпан 1942 жылы [[Өскемен қаласы]]) — кеңестік және қазақстандық сәулетші. КСРО сәулетшілер одағының мүшесі, Қазақстан Республикасының Құрметті құрылысшысы, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері. [[Шығыс Қазақстан техникалық университеті]]нің профессоры. Өскемен қаласының қайта құрылыуна қатысып, тұрғын үйлерді ғана салмай, қала тұрғындары үшің демалыс орындарын да салған. == Өмірбаяны == 1956 жылы жеті жылдық мектепті бітірді. Өскемен құрылыс техникумының кешкі бөлімшесінде оқып жүріп, жұмыс істеді.1961 жылы "техник-құрылысшы" мамандығы бойынша жұмыс жасады. Әскерден кейін 1964 жылы Алматыдағы Қазақ политехникалық институтының сəулет өнері факультетіне оқуға түсіп, 1969 жылы үздік бітіреді. 1969-1972 жылдары— [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның Казгорстрой жобасы мен Востокоблсель жобаларының бас сәулетшісі ретінде жұмыс жасайды. 1972-1979 жылдары — сәулет өнері факультетінің деканы, Өскемен құрылыс-жол институтындағы аға оқытушы қызметін атқарады. 1979-1999 жылдары — [[Шығыс Қазақстан облысы]] бас сәулетшісінің орынбасары, содан кейін бас сәулетшісі. 1999-2002 жылдары — профессор, "Сәулет негіздері және дизайн" кафедрасының меңгерушісі , Шығыс Қазақстан мемлекеттік техникалық университетіндегі "Сурет және кескіндеме тарихы мен теориясы" факультетінің меңгерішісі. Сонымен қатар, 1989-2015 жылдары — "Усть-Каменогорскархфонд" шығармашылық-өндірістік бірлестігінің директоры. == Сәулет жобалары == • Су және архитектура; • Өскемен қаласының бас жоспары; • Астана қаласының бас жоспары және оның жаңа орталығы; • Өскемен қаласының орталығы; • Алматы қаласындағы архитекторлар одағының ғимараты; • Үлкен мысырлық пирамидалар мұражайы; • Облыстық театр Өскемен қаласы; • Экопарк Өскемен қаласы; • Аудан жайғасымы Шығыс Қазақстан облысы; • Республикалық шырша Өскемен қаласы; • Этнографиялық музей; • Жапониядағы Ұлттық кітапхана авторы; • Автомобиль жолы архитектурасы: Өскемен-Зайсан-Алексеевка; • Киров атындағы саябақ. == Жеке көрмесі == 20 қаңтар 2005 жыл — "Сәулет — уақыты және орны". Облыстық Этнографиялық музейі, Өскемен қ.<ref>• Онтология • Инфология • Ертіс — Обь</ref> == Шығармашылығы == * [http://www.proza.ru/avtor/karfagen42 Проза.ру] порталындағы шығармалары * [http://www.stihi.ru/avtor/karfagen42 Стихи.ру] порталындағы шығармалары * [https://search.rsl.ru/ru/record/01007987405 2015 жылы шығармалар кітабы жарық көрді] [https://web.archive.org/web/20171113003257/http://infologiz.ru/book/%D0%90.%D0%98.%D0%9C%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%B4%D1%8C%20%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B0.pdf «Вот и я, Господи!»] * 2017 жылы туғанына 75 жыл толуына орай [https://web.archive.org/web/20171023063949/http://infologiz.ru/book/Ust-Kamenogorsk.pdf Өскемен қаласының орталығында қала тұрғындарының демалуына арналған кеңістікті ұйымдастыру бойынша соңғы жоба жарияланған журна]шығарылды. == Дереккөздер == [[Санат:Сәулетшілер]] [[Санат:1942 жылы туғандар]] 0cvqy3md2b6cztiemhnp9d1e0l7ccax Шаңырақ (фильм) 0 589931 3690390 2798547 2026-11-03T01:17:58Z ~2026-58294-21 187924 /* */ 3690390 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Шаңырақ |Шынайы атауы = Шаңырақ |Жанры = [[мелодрама]] |Режиссёрі = Е. Болысбаев |Актерлер = Қамбар Уәлиев<br>Нұргүл Малаева<br>Надежда Евдокимова<br>Нұржұман Ықтымбаев<br>Қасым Жәкібаев<br>Уайс Сұлтанғазин |Сценарист = Кәрім Танбаев |Оператор = Александр Нилов |Композиторы = Ренат Салаватов |Суретшісі = Төлеубай Жүнісов |Дыбыс операторы = |Дирижер = |Компания = "[[Қазақфильм]]" |Мемлекет = {{KAZ}} |Тілі = [[қазақ тілі|қазақша]]<br />[[орыс тілі|орысша]] |Ұзақтығы = 70 минут |Жыл = [[1987 жыл]] }} '''Шаңырақ''' — [[1987 жыл]]ы түсірілген "[[Қазақфильм]]" киностудиясының туындысы. Сценариін жазған — [[Кәрім Танбаев]]. Режиссері — Б. Бейсекова. == Мазмұны == Ерлан анасымен ғана тұратын бойдақ жігіт. Әкесі өмірден өтіп кеткен. Үйлену үшін кездесіп жүрген қызы Майраға сөз салады. Майра көнгенімен, Ерланмен кектесіп жүрген Майраның нағашысы көнбей, [[Қалың мал|қалыңмал]] сұрайды. Соңында үлкендердің ақылымен Майраны алып қашады. Бірақ келінді ауладан кіргізе бергенде нағашысы милициямен келіп, "зорлап алып қашты" деген сылтаумен қамап тастайды. Енді оған Майра да көмектеспейді, нағашысының көңілін қимай, нағашысының қолымен жазылған "зорлап алып қашты" деген арызға еріксіз қол қойып жібереді де, Ерлан жазықсыз сотталып кетеді. Қамауда жүріп орыс қызы Иринамен танысады да, араларында сезім пайда болады. Жаза мерзімін өтеп ауылына келсе, анасы өмірден өтіп кеткен екен. Шаңырақты жаңарту мақсатымен, әкесінен қалған ескі үйді бұзады да, жаңа үй салуға кірісіп, уақытша киіз үйде тұра бастайды. Осы кезде Майра мұны үйіне іздеп келеді, араларындағы баяғы сезімді қайта жаңғыртпақ болғанымен, одан біржола көңілі қалған Ерлан ыңғай бермейді. Кейін Иринаға үйленіп, оны [[киіз үй]]ге [[келін]] қып түсіреді. Ерланнан мәңгіге айрылғанын сезген Майра өзін жарға тастап, құрбан еткен жерінен кино аяқталады. == Рөлдерде == * [[Қамбар Уәлиев]] — Ерлан * [[Нұргүл Малаева]] — Майра * [[Надежда Евдокимова]] — Ирина *[[Нұржұман Байжұманұлы Ықтымбаев|Нұржұман Ықтымбаев]] — Ыдырыс * А. Алексанян - Попандопуло *[[Қасым Әбенұлы Жәкібаев|Қасым Жәкібаев]] * [[Гүлзия Белбаева]] * [[Уайс Сұлтанғазин]] ==Басқа да фактілер== *Фильм "Свема" компаниясының пленкасына түсірілген. [[Санат:Қазақфильм фильмдері]] [[Санат:Қазақстан мелодрамалары]] [[Санат:1987 жылғы фильмдер]] r6u5jc971ezcv2mdfv8moqrrj6lknto 3690559 3690390 2026-11-03T06:47:02Z 1nter pares 146705 Дереккөздер? [[Арнайы:Үлесі/~2026-58294-21|~2026-58294-21]] ([[Қатысушы талқылауы:~2026-58294-21|талқылауы]]) істеген нөмір 3690390 нұсқасын [[Уикипедия:Жоққа шығару|жоққа шығарды]] 3690559 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Шаңырақ |Шынайы атауы = Шаңырақ |Жанры = [[мелодрама]] |Режиссёрі = Б. Бейсекова |Актерлер = Қамбар Уәлиев<br>Нұргүл Малаева<br>Надежда Евдокимова<br>Нұржұман Ықтымбаев<br>Қасым Жәкібаев<br>Уайс Сұлтанғазин |Сценарист = Кәрім Танбаев |Оператор = Александр Нилов |Композиторы = Ренат Салаватов |Суретшісі = Төлеубай Жүнісов |Дыбыс операторы = |Дирижер = |Компания = "[[Қазақфильм]]" |Мемлекет = {{KAZ}} |Тілі = [[қазақ тілі|қазақша]]<br />[[орыс тілі|орысша]] |Ұзақтығы = 70 минут |Жыл = [[1987 жыл]] }} '''Шаңырақ''' — [[1987 жыл]]ы түсірілген "[[Қазақфильм]]" киностудиясының туындысы. Сценариін жазған — [[Кәрім Танбаев]]. Режиссері — Б. Бейсекова. == Мазмұны == Ерлан анасымен ғана тұратын бойдақ жігіт. Әкесі өмірден өтіп кеткен. Үйлену үшін кездесіп жүрген қызы Майраға сөз салады. Майра көнгенімен, Ерланмен кектесіп жүрген Майраның нағашысы көнбей, [[Қалың мал|қалыңмал]] сұрайды. Соңында үлкендердің ақылымен Майраны алып қашады. Бірақ келінді ауладан кіргізе бергенде нағашысы милициямен келіп, "зорлап алып қашты" деген сылтаумен қамап тастайды. Енді оған Майра да көмектеспейді, нағашысының көңілін қимай, нағашысының қолымен жазылған "зорлап алып қашты" деген арызға еріксіз қол қойып жібереді де, Ерлан жазықсыз сотталып кетеді. Қамауда жүріп орыс қызы Иринамен танысады да, араларында сезім пайда болады. Жаза мерзімін өтеп ауылына келсе, анасы өмірден өтіп кеткен екен. Шаңырақты жаңарту мақсатымен, әкесінен қалған ескі үйді бұзады да, жаңа үй салуға кірісіп, уақытша киіз үйде тұра бастайды. Осы кезде Майра мұны үйіне іздеп келеді, араларындағы баяғы сезімді қайта жаңғыртпақ болғанымен, одан біржола көңілі қалған Ерлан ыңғай бермейді. Кейін Иринаға үйленіп, оны [[киіз үй]]ге [[келін]] қып түсіреді. Ерланнан мәңгіге айрылғанын сезген Майра өзін жарға тастап, құрбан еткен жерінен кино аяқталады. == Рөлдерде == * [[Қамбар Уәлиев]] — Ерлан * [[Нұргүл Малаева]] — Майра * [[Надежда Евдокимова]] — Ирина *[[Нұржұман Байжұманұлы Ықтымбаев|Нұржұман Ықтымбаев]] — Ыдырыс * А. Алексанян - Попандопуло *[[Қасым Әбенұлы Жәкібаев|Қасым Жәкібаев]] * [[Гүлзия Белбаева]] * [[Уайс Сұлтанғазин]] ==Басқа да фактілер== *Фильм "Свема" компаниясының пленкасына түсірілген. [[Санат:Қазақфильм фильмдері]] [[Санат:Қазақстан мелодрамалары]] [[Санат:1987 жылғы фильмдер]] 0wha9v6sazmxkdj57isrtdyevtduc50 Әлімжан Мәжитұлы 0 599360 3690654 3495006 2026-11-03T09:43:21Z Sewrax 187823 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 3690654 wikitext text/x-wiki '''Әлімжан Мәжитұлы''' - Солтүстік Қазақстан облысынан шыққан елдің дамуына үлес қосқан адам. Ол халық ағарту ісінің озық қызметкері, еңбек ардагері, тыл еңбеккері. [[Арғын]] тайпасының [[Атығай]] руынан шыққан.<ref>{{кітап |авторы = С.Жұмабаев, Қ.Құдайбергенов, Ә.Ғалеев |бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Атығай шежіресі |шынайы атауы = |сілтеме = http://212.154.240.86:8080/files/Atgai-Shezhire.pdf |уикитека = |жауапты = Серікбай елемесов |басылым = |орны = Петропавл |баспасы = Зщднфке |жыл = 2010 |томы = |беттері = |барлық беті = 510 |сериясы = |isbn = |тиражы = }}</ref> Ол 1929 жылы 20 қазанда Солтүстік Қазақстан облысының Шал ақын ауданындағы Жаңажол ауылында туды. Жарты ғасырдан астам білім дариясында қызмет істеген, жоғарғы санатты ұстаз. 1960 жылы Алматыда өткен Қазақстан мұғалімдерінің 2-съезінің, 1985 жылы Орал қаласында өткен аз жиынтықты мектептердің республикалық кеңесінің делегаты. Он жеті жыл облыстық мұғалімдер білімін жетілдіру институтында әдістемелік қызмет атқарды. 1980 жылы Ш.Айтматов атындағы "Қазақфильм" киностудиясынан бастауыш сыныптарға арналған "Бастауыш кластарындағы геометриялық материалдар" атты қазақша екі деректі, әдістемелік фильм шығарды. "[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] халық ағарту ісінің үздігі". "Еңбектегі ерлігі үшін", "Еңбек ардагері", "Тың және тыңайған жерлерді игергені үшін". Ұлы Отан соғысының 60, 65, 70 жылдығы мерекелік медальдармен, Қаз КСР оқу министрлігінің, облыстық оқу білімінің, облыс әкімінің Құрмет грамоталарымен марапатталған. 1962 жылы [[тың игеру]] кезінде тракторист мамандығын алды. 1984 жылы Солтүстік Қазақстан облыстық коммунистік партиясының ғылыми коммунизм факультетін бітіріп, жоғары білім алды. 1985, 1987 жылдарда ауылдық советтің депутаты болды. Мамлют ауданындағы Бостандық сегізжылдық мектебінде он жылдай директор болып істегендегі жемісі: осы мектептен 1, 2, 3 сыныптардан бастап оқыған оқушылар Емел Қабиев, Амангелді Мәлгаждаров, Бексейіттен келген Сәбит Қонтаев ғылым кандидаттары болса, Асылболат Смағұлов Қаз КСР-нің еңбек сіңірген әртісі және бір тамашасы осы мектептен оқыған Нәсиев Қажымұраттың, Қайырнасов Тілеужан және Қонтаев Сәбиттің қыз балаларының өзі ғылым кандидаты атанды. Облысымыздың әлеуметтік-экономикалық дамуына ерекше еңбек сіңірген ардагер ұстазға 2015 жылы Солтүстік Қазақстан облысының "Құрметті азаматы" атағы берілді.<ref>Әлімжан Мәжитұлының "Даналық қазынасы" кітабы</ref> == Отбасы == Әлімжан Мәжитұлында 5 баласы, 8 немересі мен 9 шөберісі бар. Баласы Мәжитов Марат Бостандық орта мектебінде оқыған. Ол қазір генерал. Кенже баласы майор, қызы Астанада. Ол 20 жылдай темір жол саласында архитектор, бас есепші болды. Қазіргі таңда, зейнеткер боп жұмыс істейді. Бір немересі ҰҚК-де қызмет етеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} b95dgx6zrf3k8972afndldcz0zc1pjc Микен мәдениеті 0 606055 3690439 3644763 2026-11-03T04:33:30Z Sewrax 187823 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|2|0 */ 3690439 wikitext text/x-wiki '''Микен мәдениеті''' — Б.з.б. 1600-1200 жж. аралығында Материктік [[Грекия]]ны, [[Крит]]ті қамтыған мәдениет. == Хронологиялық шеңбер == Б.з.б. 2000 ж. — Микендіктер туралы алғашқы деректердің пайда болуы. Б.з.б. 1650-1550 жж. — Қабір шеңберінің салынуы. Б.з.б. 1600 ж. — Микен мәдениетінің даму шыңын. Б.з.б. 1400 ж. — Микендіктерлің Крит аралын қол астына алуы. Б.з.б. 1250 ж. — Микен қалаларының төңірегінде қабырғалардың салынуы. Б.з.б. 1230 ж. — Трояның құлауы. Б.з.б. 1200 ж. — Микен дәуірінің күйзеліске ұшырауы. == Мәдениеті == Микен мәдениетінің алғашқы даму кезеңінде оған [[Миной өркениеті]] өз ықпалын тигізді. [[Ахейліктер]] мәдениеттің елеулі бөлігін — Криттен қабылдаған: культтер мен діни дәстүрлер, фреска сұңғаттары, канализация және су құбырлары, киім үлгілері, қару-жарақ түрлері, жиелік жазу жүйесі. Микен мәдениетінің ежелгі мұраларының бірі - Микен қаласында табылған шахта қабірлері (Б.з.б. XVIғ.). Мұндай үлгідегі ең алғашқы 6 қабірді Г. Шлиман 1876 ж. Микен цитаделінде тапқан. Бұл аймақта ішінде алтыннан, күмістен, піл сүйігінен жасалған бұйымдары бар, 3000-нан астам қабір табылған. Микендік патшаларының көбі сағысқұмар болды. Қарақшылық үшін, олар теңіз арқылы алыс жерлерге жорыққа аттанған. Патша мұраларында табылған алтын, күмістердің көбі саудалық жолмен емес, қарақшылық жолмен табылған деген пікірлер айтылады. Микендіктер жауынгер халық болғанын көрсететін көптеген дәлелдер бар: 1. Патша мұраларында сауыттар мен қару-жарақтар көптеп табылған. 2. Мұраларда табылған құралдарда жиі щайқас, аң аулау көріністері бейнеленген. 3. Мұралардың үстінде орналасқан тас стелалар. == Әлеуметтік-экономикалық құрылысы == Миной мәдениетінде әдемі, үлкен ғимараттар көптеп кездеседі, оның бәрі құлдар еңбегінің нәтижесі. Ұзаққа дейін ахейлік Пелоппонес қалаларының ішкі құрылымы біз үшін құпия болған, өйткені: B жиелік жазуы ұзақ уақытқа дейін мұқамдалмады, яғни жалғыз дереккөзі - археологиялық қазбалар болған. 2010 ж. Дж. Чедвику және М. Вентрису Пилос және Кносс қалаларында табылған, В Жиелік жазу үлгісіндегі тақтайшаларды мұқамдаған. Тарихшыларда тағы бір ақпарат дереккөзі пайда болды. Бұл тақтайшалардың көбі — Кносс және Пилос қалаларындағы шаруашылықты есептеген ″бухгалтерлік″ жазбалар болып шықты. Бұл қысқа, ықшамды жазбалар Микендік қалалардың экономикалық, әлеуметтік және саяси жағдайы туралы тарихи құнды мәліметтерді береді. Бұл жазбалардан біз сол кезден бастап Грекияда құл еңбегін кеңдеп, ауыл шаруашылығының әр түрлі салаларында пайдаланғанын білеміз. == Құлау себептері == XIII ғ. аяғында белгісіз себепетімен солтүстікбалкан тайпалары оңтүстікке қоныс аударған. Бұл тайпалар тарихта ″теңіз халықтары″ (народы моря) деген атпен белгілі. Бұл қозғалыс барысында фригейлік-фракиялық тайпалар Кіші Азияға қоныс аударған, нәтижесінде XII ғ. басында Хетт патшалығы құлады. Грек тілінің әртүрлі диалекттерінде сөйлейтін дрийлық тайпалары және фракейлік-имириялық варварлар өз қоныстарын тастап, Орталық Грекия және Пелопанес жерлеріне көз салған. Олардың жүрген маршрут бойында өртенген, қираған қоныс қалдықтары көптеп табылған. Шамасы варварлар Микен, Таринф цитадельдерін басып ала алмаған. Варвар қарақшылықтары Миной қалаларының шаруашылығына қатты соққы берді, соған қатысты халық саны күрт азайып кетті. XIII-XII ғ. тоғысында Миной мәдениеті күйзеліске ұшырады. == Әдебиеттер == # Энн Миллард, Сьюзан Пич. Греки. Москва "Росмэн" # "Микенская цивилизация. Ахейская Греция во II тысячелетии до н.э." Мақаласы. http://civilka.ru/grecia/mikenskay_civilizacia.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180815131210/http://civilka.ru/grecia/mikenskay_civilizacia.html |date=2018-08-15 }} [[Санат:Ежелгі әлем]] [[Санат:Ежелгі Грекия мәдениеті]] [[Санат:Эгей өркениеті]] 03vnq76f31em9y42dngapj6ppjwg5ec 3690554 3690439 2026-11-03T06:42:57Z 1nter pares 146705 3690554 wikitext text/x-wiki '''Микен мәдениеті''' — Б.з.б. 1600-1200 жж. аралығында Материктік [[Грекия]]ны, [[Крит]]ті қамтыған мәдениет. == Хронологиялық шеңбер == Б.з.б. 2000 ж. — Микендіктер туралы алғашқы деректердің пайда болуы. Б.з.б. 1650-1550 жж. — Қабір шеңберінің салынуы. Б.з.б. 1600 ж. — Микен мәдениетінің даму шыңын. Б.з.б. 1400 ж. — Микендіктерлің Крит аралын қол астына алуы. Б.з.б. 1250 ж. — Микен қалаларының төңірегінде қабырғалардың салынуы. Б.з.б. 1230 ж. — Трояның құлауы. Б.з.б. 1200 ж. — Микен дәуірінің күйзеліске ұшырауы. == Мәдениеті == Микен мәдениетінің алғашқы даму кезеңінде оған [[Миной өркениеті]] өз ықпалын тигізді. [[Ахейліктер]] мәдениеттің елеулі бөлігін — Криттен қабылдаған: культтер мен діни дәстүрлер, фреска сұңғаттары, канализация және су құбырлары, киім үлгілері, қару-жарақ түрлері, жиелік жазу жүйесі. Микен мәдениетінің ежелгі мұраларының бірі - Микен қаласында табылған шахта қабірлері (Б.з.б. XVIғ.). Мұндай үлгідегі ең алғашқы 6 қабірді Г. Шлиман 1876 ж. Микен цитаделінде тапқан. Бұл аймақта ішінде алтыннан, күмістен, піл сүйігінен жасалған бұйымдары бар, 3000-нан астам қабір табылған. Микендік патшаларының көбі сағысқұмар болды. Қарақшылық үшін, олар теңіз арқылы алыс жерлерге жорыққа аттанған. Патша мұраларында табылған алтын, күмістердің көбі саудалық жолмен емес, қарақшылық жолмен табылған деген пікірлер айтылады. Микендіктер жауынгер халық болғанын көрсететін көптеген дәлелдер бар: 1. Патша мұраларында сауыттар мен қару-жарақтар көптеп табылған. 2. Мұраларда табылған құралдарда жиі щайқас, аң аулау көріністері бейнеленген. 3. Мұралардың үстінде орналасқан тас стелалар. == Әлеуметтік-экономикалық құрылысы == Миной мәдениетінде әдемі, үлкен ғимараттар көптеп кездеседі, оның бәрі құлдар еңбегінің нәтижесі. Ұзаққа дейін ахейлік Пелоппонес қалаларының ішкі құрылымы біз үшін құпия болған, өйткені: B жиелік жазуы ұзақ уақытқа дейін мұқамдалмады, яғни жалғыз дереккөзі - археологиялық қазбалар болған. 2010 ж. Дж. Чедвику және М. Вентрису Пилос және Кносс қалаларында табылған, В Жиелік жазу үлгісіндегі тақтайшаларды мұқамдаған. Тарихшыларда тағы бір ақпарат дереккөзі пайда болды. Бұл тақтайшалардың көбі — Кносс және Пилос қалаларындағы шаруашылықты есептеген ″бухгалтерлік″ жазбалар болып шықты. Бұл қысқа, ықшамды жазбалар Микендік қалалардың экономикалық, әлеуметтік және саяси жағдайы туралы тарихи құнды мәліметтерді береді. Бұл жазбалардан біз сол кезден бастап Грекияда құл еңбегін кеңдеп, ауыл шаруашылығының әр түрлі салаларында пайдаланғанын білеміз. == Құлау себептері == XIII ғ. аяғында белгісіз себепетімен солтүстікбалкан тайпалары оңтүстікке қоныс аударған. Бұл тайпалар тарихта ″теңіз халықтары″ (народы моря) деген атпен белгілі. Бұл қозғалыс барысында фригейлік-фракиялық тайпалар Кіші Азияға қоныс аударған, нәтижесінде XII ғ. басында Хетт патшалығы құлады. Грек тілінің әртүрлі диалекттерінде сөйлейтін дрийлық тайпалары және фракейлік-имириялық варварлар өз қоныстарын тастап, Орталық Грекия және Пелопанес жерлеріне көз салған. Олардың жүрген маршрут бойында өртенген, қираған қоныс қалдықтары көптеп табылған. Шамасы варварлар Микен, Таринф цитадельдерін басып ала алмаған. Варвар қарақшылықтары Миной қалаларының шаруашылығына қатты соққы берді, соған қатысты халық саны күрт азайып кетті. XIII-XII ғ. тоғысында Миной мәдениеті күйзеліске ұшырады. == Әдебиет == # Энн Миллард, Сьюзан Пич. Греки. Москва "Росмэн" # "Микенская цивилизация. Ахейская Греция во II тысячелетии до н.э." Мақаласы. http://civilka.ru/grecia/mikenskay_civilizacia.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180815131210/http://civilka.ru/grecia/mikenskay_civilizacia.html |date=2018-08-15 }} [[Санат:Ежелгі әлем]] [[Санат:Ежелгі Грекия мәдениеті]] [[Санат:Эгей өркениеті]] 2waen778vo83h3zulginm0chcimts1w Қатысушы талқылауы:Раман Өтелгенұлы КАЩИЕВ 3 609368 3690303 2719926 2026-11-02T14:48:54Z ~2026-58286-47 187910 /* */ Djcjrifjrkdk 3690303 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз| -- ''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 21:14, 2018 ж. қазанның 27 (+06) apqblxgn1owj02k5qofqwye5r69enok 3690304 3690303 2026-11-02T14:50:05Z Hoo man 5825 [[Special:Contributions/~2026-58286-47|~2026-58286-47]] ([[User talk:~2026-58286-47|т]]) өңдемелерінен [[User:82.200.168.156|82.200.168.156]] соңғы нұсқасына қайтарды 2719926 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=123 }} -- ''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 21:14, 2018 ж. қазанның 27 (+06) gjuek24sgjwbtr7wnrt239xrvbgtctu 3690305 3690304 2026-11-02T14:50:36Z Hoo man 5825 revert 3690305 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Раман Өтелгенұлы КАЩИЕВ}} -- ''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 21:14, 2018 ж. қазанның 27 (+06) 97oz0tzq3r77gag7ndwo89qf0uupwx1 Ривер Плейт 0 611842 3690387 3601214 2026-11-02T22:35:24Z LCont5 150191 3690387 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы |атауы = {{Flagicon|Аргентина}} Ривер Плейт |ағымдағы маусым = |логотипі = |толық атауы = Club Atlético River Plate |лақап аты = ''Миллионерлер'' |құрылған = [[1901 жыл]] |таратылды = |стадионы = [[Монументаль (стадион, Буэнос-Айрес)|Монументаль]] [[Буэнос-Айрес]] |сыйымдылығы = 64 000 |иесі = |президенті = |директоры = |бас директоры = |жаттықтырушы = {{Flagicon|Аргентина}} [[Марсело Гальярдо]] |капитаны = {{Flagicon|Аргентина}} Леонардо Понцио |рейтингі = |бюджеті = |жарыс = [[Футболдан Аргентина чемпионаты|Аргентина Примерасы]] |маусым = 2025 |орын = 4 |сайты = | pattern_la1 = _left | pattern_b1 = _river1819h | pattern_ra1 = _right | pattern_sh1 = _adidaswhite | pattern_so1 = _river1819h | leftarm1 = ffffff | body1 = ffffff | rightarm1 = ffffff | shorts1 = 000000 | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _river1819a | pattern_b2 = _river1819a | pattern_ra2 = _river1819a | pattern_sh2 = _adidaswhite | pattern_so2 = _3 stripes white | leftarm2 = ffffff | body2 = ffffff | rightarm2 = ffffff | shorts2 = 800080 | socks2 = 800080 |pattern_la3 = _river1718a |pattern_b3 = _river1718a2 |pattern_ra3 = _river1718a |pattern_sh3 = _river1718a |pattern_so3 = _river1718a |leftarm3 = ffffff |body3 = ffffff |rightarm3 = ffffff |shorts3 = 9D0000 |socks3 = FF0000 }} '''«Ривер Плейт»''' ({{lang-es|Club Atlético River Plate}}) — аргентиналық кәсіпқой спорт клубы, Аргентинаның ең атақты футбол ұжымдарының бірі. Аргентинаның 35 дүркін чемпионы. Клуб 1901 жылы "Росалес" және "Санта Роса" әуесқой клубтарының бірігуімен құрылды. Өз алаңындағы ойындарын "[[Монументаль (стадион, Буэнос-Айрес)|Монументаль]]" стадионында өткізеді. Команданың елдегі басты қарсыласы — "[[Бока Хуниорс]]". Бұл екі клубтың өзара кездесулері "Суперклассико" деген атау алған. == Жетістіктері == === Ұлттық === * Аргентина чемпионы (35): 1932, 1936, 1936 (Алтын кубок), 1937, 1941, 1942, 1945, 1947, 1952, 1953, 1955, 1956, 1957, 1975 (Метрополитано), 1975 (Насьональ), 1977 (М), 1979 (М), 1979 (Н), 1980 (М), 1981 (Н), 1985/86, 1989/90, 1991 (Ап), 1993 (Ап), 1994 (Ап), 1996 (Ап), 1997 (Кл), 1997 (Ап), 1999 (Ап), 2000 (Кл), 2002 (Кл), 2003 (Кл), 2004 (Кл), 2008 (Кл), 2014 (Фин) * Аргентина кубогы (1): 2015/16 * Аргентина суперкубогы (1): 2017 === Халықаралық === * Либертадорес (3): 1986, 1996, 2015 * Либертадорес суперкубогы (1): 1997 * Оңт. Америка кубогы (1): 2014 * Рекопа кубогы (1): 2015 * Еуро-Америка кубогы (1): 2015 * Америкааралық кубок (1): 1987 * Құрлықаралық кубок (1): 1986 == Атақты ойыншылары == === Ертеде === * Бернабе Феррейра *[[Альфредо ди Стефано|Альфредо Ди Стефано]] * Омар Сивори * Хосе Морено * Хуан Карлос Муньос * Адольфо Педернера * Анхель Лабруна * Феликс Лоустау * Вальтер Гомес * Нестор Росси * Ренато Чезарини * Хосе Мария Минелья === 1950—1970 === * Луис Артиме * Амадео Каррисо * Владислао Кап * Даниэль Онега * Роберто Матосас * Луис Кубилья * Уго Гатти * Оскар Мас * Норберто Алонсо * Хуан Хосе Лопес * [[Убальдо Фильоль]] * [[Алехандро Сабелья]] * Рейнальдо Мерло *[[Даниэль Пассарелла|Даниэль Пасарелла]] *[[Леопольдо Луке]] * Оскар Ортис * Мигель Анхель Раймондо * Америко Гальего === 1980—1990 === *[[Абель Бальбо]] *[[Марио Кемпес]] * [[Габриэль Батистута]] * Анхель Комиссо * Рамон Диас *[[Оскар Руджери]] *[[Нери Пумпидо]] *[[Рене Хаусман]] * Энцо Франческоли * Антонио Альсаменди * Хуан Фунес * [[Эктор Энрике]] *[[Клаудио Каниджа]] * Норберто Горосито * [[Педро Трольо|Педро Троглио]] * [[Серхио Гойкочеа]] * Эдуардо Бериссо * Леонардо Астрада * Уго де Леон * [[Роберто Айяла]] *[[Ариэль Ортега]] * Серхио Берти * Рикардо Альтамирано * Марсело Гальярдо *[[Эрнан Креспо]] * Рубен Да Сильва * Рамон Медина Бельо * Херман Бургос * Матиас Альмейда === 1990, 2000 жж === *[[Марсело Салас]] (1996—1998, 2003—2005) * Сельсо Айяла (1996—1998, 2000—2005) * [[Диего Пласенте]] (1995—2001) * Хулио Рикардо Крус (1996—1997) * [[Хуан Пабло Сорин]] (1996—1999) *[[Сантьяго Солари]] (1996—1999) * [[Пабло Аймар]] (1996—2000) * Хуан Пабло Анхель (1997—2001) *[[Хавьер Савиола]] (1998—2001) * Эдуардо Коудет (1999—2002, 2003—2004) * Андрес Д’Алессандро (2000—2003) *[[Фернандо Кавенаги]] (2001—2004, 2011—2012) * Алехандро Домингес (2001—2004) * Херман Люкс (2001—2006) *[[Лучо Гонсалес]] (2002—2005) *[[Хавьер Маскерано]] (2003—2005) *[[Гонсало Игуаин]] (2005—2006) * Эрнесто Фариас (2005—2007) *[[Радамель Фалькао]] (2005—2009) *[[Алексис Санчес]] (2007—2008) * Леонардо Понцио (2007—2009, 2012—) * Рохелио Фунес Мори (2008—.) *[[Эрик Ламела]] (2009—2011) *[[Хонатан Майдана]] (2011—) *[[Давид Трезеге]] (2011—2013) == Сілтемелер == * [http://www.cariverplate.com.ar/ Ресми сайты]{{ref-es}}{{ref-en}} * [http://www.bdfa.com.ar/club.asp?codigo=17 www.bdfa.com.ar]{{ref-es}} [[Санат:Аргентина футбол клубтары]] [[Санат:Ривер Плейт ФК]] [[Санат:1901 жылы құрылған футбол клубтары]] 95mzivwql3mnjg98klmpt01z4uf1u59 Футболдан клубтар арасындағы әлем біріншілігі 2012 (финал) 0 631721 3690393 3650005 2026-11-03T02:38:31Z LCont5 150191 Corinthians kit 3690393 wikitext text/x-wiki {{Футбол матчы | атауы =Футболдан клубтар арасындағы әлем біріншілігі 2012 (финал) | шынайы атауы = | логотип = | ені = | сипаттама = | турнир =[[Футболдан клубтар арасындағы әлем біріншілігі 2012]] | команда1 =[[Коринтианс]] | команда2 =[[Челси (футбол клубы)|Челси]] | команда1ел ={{flagicon|Бразилия|20px}} | команда2ел ={{flagicon|Англия|20px}} | команда1есеп =1 | команда2есеп =0 | дата =16 желтоқсан | стадион ={{flagicon|Жапония|20px}} [[Ниссан (стадион)|Халықаралық]] | қала =[[Иокогама]] | арбитр = | көрермендер = | ауа райы = | алдыңғы =[[Футболдан клубтар арасындағы әлем біріншілігі 2011 (финал)|2011]] | келесі =[[Футболдан клубтар арасындағы әлем біріншілігі 2013 (финал)|2013]] }} ''Толық мақаласы:'' '''''[[Футболдан клубтар арасындағы әлем біріншілігі 2012]]''''' '''[[Футболдан клубтар арасындағы әлем біріншілігі 2012|2012 жылғы Клубтар арасындағы әлем біріншілігінің]] финалы''' 16 желтоқсанда Иокогамадағы (Жапония) [[Ниссан (стадион)|Халықаралық стадионда]] өтті. Бразилияның "[[Коринтианс]]" клубы 1:0 есебімен Англияның "[[Челси (футбол клубы)|Челси]]" футболшыларын тізе бүктірді. == Матч == === Детальдар === <onlyinclude>{{footballbox |date=[[16 желтоқсан]] [[2012 жыл|2012]] |time=19:30 [[UTC+9]] |team1=[[Коринтианс]] {{flagicon|Бразилия|20px}} |score= 1:0<ref>https://www.fifa.com/clubworldcup/matches/round=259327/match=300219235/report.html</ref> |team2={{flagicon|Англия|20px}} [[Челси (футбол клубы)|Челси]] |goals1= [[Хосе Паоло Герреро]] {{гол|69}} |goals2= |stadium='''Стадион''': [[Ниссан (стадион)|Халықаралық стадион]], [[Иокогама]]<br>'''Көрермендер:''' 68 275<br>'''Төреші''': {{flagicon|Түркия|20px}} [[Жүнейт Чакыр]]}} {| width=92% |- |{{Football kit | pattern_la = _corinthians12h | pattern_b = _corinthians12H | pattern_ra = _corinthians12h | pattern_so = _blacktop | leftarm = FFFFFF | body = FFFFFF | rightarm = FFFFFF | shorts = 000000 | socks = FFFFFF | title = Коринтианс }} |{{Football kit | pattern_la = _chelsea1213h | pattern_b = _chelsea1213h | pattern_ra = _chelsea1213h | pattern_sh = _millonarios11a | pattern_so = _millonarios11h | leftarm = 0000FF | body = 0000FF | rightarm = 0000FF | shorts = 0000FF | socks = 0000FF | title = Челси }} |} {| width=100% |valign="top" width="50%"| {| style="font-size: 90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||'''12'''||{{flagicon|Бразилия|20px}} [[Касио Рамос]] |- |қр ||'''2''' ||{{flagicon|Бразилия|20px}} [[Алессандро Мори Нунес|Алессандро]] (к) |- |қр ||'''3''' ||{{flagicon|Бразилия|20px}} [[Андерсон Себастиан Кардозо|Шикан]] |- |қр ||'''13'''||{{flagicon|Бразилия|20px}} [[Пауло Андре]] |- |қр ||'''6''' ||{{flagicon|Бразилия|20px}} [[Фабио Сантос Ромеу|Фабио Сантос]] |- |жқ ||'''5''' ||{{flagicon|Бразилия|20px}} [[Ралф де Соуза Телес|Ралф]] |- |жқ ||'''8''' ||{{flagicon|Бразилия|20px}} [[Паулиньо]] |- |жқ ||'''11'''||{{flagicon|Катар|20px}} [[Эмерсон Шейх]] || || {{алаңнан|90+1}} |- |жқ ||'''20'''||{{flagicon|Бразилия|20px}} [[Данило Габриэл де Андраде|Данило]] |- |шб ||'''23'''||{{flagicon|Бразилия|20px}} [[Жорже Энрике де Соуза|Жорже Энрике]] || {{СҚ|56}} |- |шб ||'''9''' ||{{flagicon|Перу|20px}} [[Хосе Паоло Герреро]] || || {{алаңнан|87}} |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |шб ||'''7'''||{{flagicon|Аргентина|20px}} [[Хуан Мануэль Мартинес]] || || {{алаңға|87}} |- |қр ||'''4''' ||{{flagicon|Бразилия|20px}} [[Уоллас Рейс да Силва|Уоллас]] || || {{алаңға|90+1}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{flagicon|Бразилия|20px}} [[Тите]] |} |valign="top"|[[Сурет:Corinthians vs Chelsea 2012-12-16.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size: 90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||'''1''' ||{{flagicon|Чехия|20px}} [[Петр Чех]] |- |қр ||'''2''' ||{{flagicon|Сербия|20px}} [[Бранислав Иванович]] || || {{алаңнан|83}} |- |қр ||'''24'''||{{flagicon|Англия|20px}} [[Гари Кэйхилл|Гари Кэхилл]]||{{қуылды|0|90}} |- |қр ||'''4''' ||{{flagicon|Бразилия|20px}} [[Давид Луис]] || {{СҚ|72}} |- |қр ||'''3''' ||{{flagicon|Англия|20px}} [[Эшли Коул]] |- |жқ ||'''7''' ||{{flagicon|Бразилия|20px}} [[Рамирес]] |- |жқ ||'''8''' ||{{flagicon|Англия|20px}} [[Фрэнк Лэмпард]] (к) |- |жқ ||'''13'''||{{flagicon|Нигерия|20px}} [[Виктор Мозес]] || || {{алаңнан|73}} |- |жқ ||'''10'''||{{flagicon|Испания|20px}} [[Хуан Мата]] |- |шб ||'''17'''||{{flagicon|Бельгия|20px}} [[Эден Азар]] || || {{алаңнан|87}} |- |шб ||'''9''' ||{{flagicon|Испания|20px}} [[Фернандо Торрес]] |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |жқ ||'''11''' ||{{flagicon|Бразилия|20px}} [[Оскар Жуниор|Оскар]]|| || {{алаңға|73}} |- |қр ||'''28''' ||{{flagicon|Испания|20px}} [[Сесар Аспиликуэта]] || || {{алаңға|83}} |- |жқ ||'''21''' ||{{flagicon|Германия|20px}} [[Марко Марин]] || || {{алаңға|87}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{flagicon|Испания|20px}} [[Рафаэль Бенитес]] |} |} === Статистика === {| class="wikitable" style="text-align: center" |- !width=120 | !width=80 | Коринтианс !width=70 | Челси |- |Голдар || 1 || 0 |- |Соққылар || 9 || 14 |- |Тура бағытталған соққылар|| 2 || 6 |- |Фол || 17 || 12 |- |Бұрыштама || 4 || 2 |- |Офсайд || 1 || 4 |- |Ескертулер || 1 || 1 |- |Қызыл қағаздар || 0 || 1 |- |Доп иелену || 46 % || 54 % |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[https://www.fifa.com/clubworldcup/index.html Турнирдің ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110209171142/http://www.fifa.com/clubworldcup/index.html |date=2011-02-09 }} {{Футболдан клубтар әлем біріншілігі}} [[Санат:2012 жылғы футбол]] [[Санат:Челси ФК ойындары]] [[Санат:Коринтианс ФК ойындары]] [[Санат:Жапониядағы футбол]] [[Санат:Футболдан клубтар әлем біріншілігінің финалдары]] 94wx982122c3cu7livyu8l0dyhfe4bz Сәуле Диқанбаева Әлкейқызы 0 635216 3690424 3685336 2026-11-03T04:20:46Z Амина67 187710 3690424 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Сәуле Диқанбаева Әлкейқызы''' ([[23 ақпан]] [[1955]] [[Қарағанды қаласы]]) - дәрігер - педиатр, медицина ғылымдарының кандидаты <ref>Кто есть Кто в Республике Казахстан. 2004-2006. Справочник. Алматы, 2006 - 996 с.</ref>. Ұлты — қазақ. == Өмірбаяны == Әкесі - Диқанбаев Әлкей Диқанбайұлы, қайтыс болған. [[Ұлы Отан соғысы|Ұлы Отан Соғысына]] қатысқан. Анасы - Диқанбаева Бибісара, зейнеткер, Еңбек ардагері, Ұлы Отан Соғысының тыл еңбеккері. [[Қарағанды]] қаласында мектепте қазақ тілі пәнінің мұғалімі болған. Тұрмыста. Күйеуі - Серікбаев Талғат Теңдікұлы [[Асар партиясы|"Асар" партиясының]] мүшесі, Ақмола мемлекеттік медицина академиясының бас бухгалтері. Ұлы — Серікбаев Қуаныш (1989 жылы туған). == Білімі == [[Қарағанды мемлекеттік медицина институты]]ның педиатрлық факультетін бітірген (1978). 1982-жылдан [[КСРО]] медицина ғылымдары академиясы педиатрия ҒЗИ-ның ординатурасы мен аспирантурасында оқыған. Орыс, қазақ, ағылшын тілдерін біледі. == Ғылыми атағы == * Медицина ғылымдарының кандидаты. Кандидаттық диссертациясының тақырыбы: "Балалардағы гломерулонефриттер кезінде қан тоқтатудың бұзылуы және оларды түзету әдістері" (1986) * Медицина ғылымдарының докторы. Докторлық диссертациясының тақырыбы: "Балалардағы қан кету арқылы қан тамыры қабырғасының қабынуы кезіндегі бүйректің зақымдануы" (1997) * [[Қазақ ұлттық медицина университеті|С.Ж. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті]] профессоры (1997-2002) * 1979-жылдан Қарағанды қалалық №1 балалар клиникалық ауруханасы емханалық бөлімшесінің меңгерушісі * 1986-жылдан [[Қарағанды мемлекеттік медицина институты]] госпитальдық педиатрия кафедрасының ассистенті * 1988-жылдан [[Қазақ ұлттық медицина университеті|Алматы мемлекеттік медицина институты]] госпитальдық педиатрия кафедрасының ассистенті * 2002-жылдан «Педиатрия және балалар хирургиясы ғылыми орталығы» директорының орынбасары * 2003-жылдан [[Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі|ҚР денсаулық сақтау]] вице министрі <ref> https://tengrinews.kz/zakon/pravitelstvo_respubliki_kazahstan_premer_ministr_rk/trud/id-P030000586_/</ref><ref>https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30044594</ref> * Қазақстан Республикасының Денсаулық сақтау ісінің үздігі (2005) * 2006-жылдан қазіргі уақытқа дейін Педиатрия және балалар хирургиясы ҒЗИ директоры * Қазақстан Республикасының Нефрологтар және трансплантологтар қауымдастығының; Халықаралық Трансплантологтар қауымдастығының мүшесі * [[Ерен еңбегі үшін медалі|"Ерен еңбегі үшін" медалі]]мен марапатталған.<ref>https://alashainasy.kz/omir/saule-alkeykyizyi-dikanbaeva-49400/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200218174458/https://alashainasy.kz/omir/saule-alkeykyizyi-dikanbaeva-49400/ |date=2020-02-18 }}</ref> == Шығармашылығы == * "Балалардағы қан кету арқылы қан тамыры қабырғасының қабынуы" (1997) * "Балалардағы теміртапшылықты анемия" (1998) монографияларының * Сондай ақ 80-нен астам мақалалар мен жарияланымдардың авторы * Өнертабыстық 2 патенттің иесі (1996-1997) == Дереккөздер == [[Санат:1955 жылы туғандар]] [[Санат:Медицина ғылымдарының кандидаттары]] m719eyhj8ef37snc81874tph65ry7p5 3690557 3690424 2026-11-03T06:45:38Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Амина67|Амина67]] ([[User talk:Амина67|т]]) өңдемелерінен [[User:PushkinVko|PushkinVko]] соңғы нұсқасына қайтарды 3685336 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Сәуле Диқанбаева Әлкейқызы''' ([[23 ақпан]] [[1955]] [[Қарағанды қаласы]]) - дәрігер - педиатр, медицина ғылымдарының кандидаты <ref>Кто есть Кто в Республике Казахстан. 2004-2006. Справочник. Алматы, 2006 - 996 с.</ref>. Ұлты — қазақ. == Өмірбаяны == Әкесі - Диқанбаев Әлкей Диқанбайұлы, қайтыс болған. [[Ұлы Отан соғысы|Ұлы Отан Соғысына]] қатысқан. Анасы - Диқанбаева Бибісара, зейнеткер, Еңбек ардагері, Ұлы Отан Соғысының тыл еңбеккері. [[Қарағанды]] қаласында мектепте қазақ тілі пәнінің мұғалімі болған. Тұрмыста. Күйеуі - Серікбаев Талғат Теңдікұлы [[Асар партиясы|"Асар" партиясының]] мүшесі, Ақмола мемлекеттік медицина академиясының бас бухгалтері. Ұлы — Серікбаев Қуаныш (1989 жылы туған). == Білімі == [[Қарағанды мемлекеттік медицина институты]]ның педиатрлық факультетін бітірген (1978). 1982-жылдан [[КСРО]] медицина ғылымдары академиясы педиатрия ҒЗИ-ның ординатурасы мен аспирантурасында оқыған. Орыс, қазақ, ағылшын тілдерін біледі. == Ғылыми атағы == * Медицина ғылымдарының кандидаты. Кандидаттық диссертациясының тақырыбы: "Балалардағы гломерулонефриттер кезінде қан тоқтатудың бұзылуы және оларды түзету әдістері" (1986) * Медицина ғылымдарының докторы. Докторлық диссертациясының тақырыбы: "Балалардағы қан кету арқылы қан тамыры қабырғасының қабынуы кезіндегі бүйректің зақымдануы" (1997) * [[Қазақ ұлттық медицина университеті|С.Ж. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті]] профессоры (1997-2002) * 1979-жылдан Қарағанды қалалық №1 балалар клиникалық ауруханасы емханалық бөлімшесінің меңгерушісі * 1986-жылдан [[Қарағанды мемлекеттік медицина институты]] госпитальдық педиатрия кафедрасының ассистенті * 1988-жылдан [[Қазақ ұлттық медицина университеті|Алматы мемлекеттік медицина институты]] госпитальдық педиатрия кафедрасының ассистенті * 2002-жылдан «Педиатрия және балалар хирургиясы ғылыми орталығы» директорының орынбасары * 2003-жылдан [[Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі|ҚР денсаулық сақтау]] вице министрі <ref> https://tengrinews.kz/zakon/pravitelstvo_respubliki_kazahstan_premer_ministr_rk/trud/id-P030000586_/</ref><ref>https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30044594</ref> * ҚР Денсаулық сақтау ісінің үздігі (2005) * 2006-жылдан қазіргі уақытқа дейін Педиатрия және балалар хирургиясы ҒЗИ директоры * ҚР Нефрологтар және трансплантологтар қауымдастығының; Халықаралық Трансплантологтар қауымдастығының мүшесі * [[Ерен еңбегі үшін медалі|"Ерен еңбегі үшін" медалі]]мен марапатталған.<ref>https://alashainasy.kz/omir/saule-alkeykyizyi-dikanbaeva-49400/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200218174458/https://alashainasy.kz/omir/saule-alkeykyizyi-dikanbaeva-49400/ |date=2020-02-18 }}</ref> == Шығармашылығы == * "Балалардағы қан кету арқылы қан тамыры қабырғасының қабынуы" (1997) * "Балалардағы теміртапшылықты анемия" (1998) монографияларының * Сондай ақ 80-нен астам мақалалар мен жарияланымдардың авторы * Өнертабыстық 2 патенттің иесі (1996-1997) == Дереккөздер == [[Санат:1955 жылы туғандар]] [[Санат:Медицина ғылымдарының кандидаттары]] frtlfuliz7ns7vcnq33ptgycma6xycc Кауно Жальгирис 0 636340 3690695 3688957 2026-11-03T11:09:20Z Makenzis 71333 3690695 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы |атауы = {{flagicon|Литва}} Кауно Жальгирис |ағымдағы маусым = |логотипі = |толық атауы = |лақап аты = |құрылған = 2004 «Спирис» |таратылды = |стадионы = «Т?», [[Каунас]] |сыйымдылығы = 15000 |иесі = |президенті = |директоры = {{flagicon|LTU}} Мантас Калниетис |бас директоры = |жаттықтырушы = {{flagicon|HRV}} |капитаны = |рейтингі = |бюджеті = |жарыс = [[Футболдан Литва чемпионаты|ТОПЛИГА]] |маусым = 2026 |орын = '''1.''' |сайты = [https://zalgiris.lt/komandos/fk-kauno-zalgiris FK Kauno Žalgiris] |pattern_la1=_hummelcoreXKjbw |pattern_b1=_hummelcoreXKjbw |pattern_ra1=_hummelcoreXKjbw |pattern_sh1=_hummelcoreXKjbw |pattern_so1=_hummel20w |leftarm1=FFFFFF |body1=FFFFFF |rightarm1=FFFFFF |shorts1=FFFFFF |socks1=FFFFFF |pattern_la2=_hummelcoreXKwb |pattern_b2=_hummelcoreXKwb |pattern_ra2=_hummelcoreXKwb |pattern_sh2=_hummelcoreXKwb |pattern_so2=_hummel20w |leftarm2=FFFFFF |body2=FFFFFF |rightarm2=FFFFFF |shorts2=FFFFFF |socks2=FFFFFF }} '''«Кауно Жальгирис»''' ({{lang-lt|«Futbolo klubas Kauno Žalgiris»}}) — [[Литва|Литваның]] [[Каунас]] қаласындағы футбол клубы. 2004 жылы «Спирис» деген атаумен [[Каунас]] қаласында құрылып. 2015 жылы тұңғыш рет [[Футболдан Литва чемпионаты|Литва А лигасында]] ойнады. == Жетістіктері == === Литва чемпионаты === * '''Чемпион (1):''' 2025 * '''2-орын (1):''' 2022 * '''3-орын (3):''' 2020, 2021, 2024 '''Кубок'''<ref>http://www.rsssf.com/tablesl/litocuphist.html</ref> * '''Жеңімпаз (1):''' 2026 * '''Финалист (0):''' '''Суперкубок''' * '''Жеңімпаз (1):''' 2025 * '''Финалист (0):''' == Маусым (2004— ...) == ;2013—2015 — «Спирис» {|class="wikitable" ! Маусым ! Див. ! Лига ! Oрын ! @ |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2013''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''I ліга''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''5.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2013.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2014''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''I ліга''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''4.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2014.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2015''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты|А лига]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''5.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2015.html#alyga</ref> |} ;ФК Каунo Жальгирис (2016—) {|class="wikitable" ! Маусым ! Див. ! Лига ! Oрын ! @ |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2016''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты|А лига]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''8.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2016.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2017''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты|А лига]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''8.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2017.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2018''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты|А лига]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''5.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2018.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2019''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты|А лига]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''4.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2019.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2020''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты|А лига]]''' | bgcolor="#DEB678" style="text-align:center;"| '''3.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2020.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты 2021|2021]]''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты|А лига]]''' | bgcolor="#DEB678" style="text-align:center;"| '''3.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2021.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты 2022|2022]]''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты|А лига]]''' | bgcolor="#BBBBBB" style="text-align:center;"| '''2.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2022.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты 2023|2023]]''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты|А лига]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''4.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2023.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты 2024|2024]]''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты|А лига]]''' | bgcolor="#DEB678" style="text-align:center;"| '''3.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2024.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты 2025|2025]]''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты|А лига]]''' | bgcolor="#FFDD00" style="text-align:center;"| '''1.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2025.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты 2026|2026]]''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты|ТОПЛИГА]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2026.html#alyga</ref> |- |} == Формасы == {| style="margin-bottom: 10px;" | |{{Football kit ||pattern_la=_blueshoulders|pattern_b=|pattern_ra=_blueshoulders|leftarm=FFFF00|body=FFFF00|rightarm=FFFF00|shorts=0000FF|socks=0000FF|title=2010}} | |{{Football kit ||pattern_la=|pattern_b=|pattern_ra=|leftarm=008800|body=008800|rightarm=008800|shorts=008800|socks=008800|title=2015}} | |{{Football kit ||pattern_la=_whiteshoulders|pattern_b=_whiteshoulders|pattern_ra=_whiteshoulders|leftarm=008800|body=008800|rightarm=008800|shorts=008800|socks=008800|title=2017}} | |{{Football kit ||pattern_la=_zalgiris1819h |pattern_b=_zalgiris1819h |pattern_ra=_zalgiris1819h |leftarm=008800|body=008800|rightarm=008800|shorts=008000|socks=008000|title=2020}} |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://zalgiris.lt/komandos/fk-kauno-zalgiris Ресми сайт] * [http://www.toplyga.lt/k-zalgiris ТОПЛИГА вебсайты]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Бастама}} [[Санат:Литва футбол клубтары]] [[Санат:2004 жылы құрылған футбол клубтары]] l51jq34m2qr67rclbda9cqwcnkrkbdl 3690696 3690695 2026-11-03T11:09:33Z Makenzis 71333 /* Литва чемпионаты */ 3690696 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы |атауы = {{flagicon|Литва}} Кауно Жальгирис |ағымдағы маусым = |логотипі = |толық атауы = |лақап аты = |құрылған = 2004 «Спирис» |таратылды = |стадионы = «Т?», [[Каунас]] |сыйымдылығы = 15000 |иесі = |президенті = |директоры = {{flagicon|LTU}} Мантас Калниетис |бас директоры = |жаттықтырушы = {{flagicon|HRV}} |капитаны = |рейтингі = |бюджеті = |жарыс = [[Футболдан Литва чемпионаты|ТОПЛИГА]] |маусым = 2026 |орын = '''1.''' |сайты = [https://zalgiris.lt/komandos/fk-kauno-zalgiris FK Kauno Žalgiris] |pattern_la1=_hummelcoreXKjbw |pattern_b1=_hummelcoreXKjbw |pattern_ra1=_hummelcoreXKjbw |pattern_sh1=_hummelcoreXKjbw |pattern_so1=_hummel20w |leftarm1=FFFFFF |body1=FFFFFF |rightarm1=FFFFFF |shorts1=FFFFFF |socks1=FFFFFF |pattern_la2=_hummelcoreXKwb |pattern_b2=_hummelcoreXKwb |pattern_ra2=_hummelcoreXKwb |pattern_sh2=_hummelcoreXKwb |pattern_so2=_hummel20w |leftarm2=FFFFFF |body2=FFFFFF |rightarm2=FFFFFF |shorts2=FFFFFF |socks2=FFFFFF }} '''«Кауно Жальгирис»''' ({{lang-lt|«Futbolo klubas Kauno Žalgiris»}}) — [[Литва|Литваның]] [[Каунас]] қаласындағы футбол клубы. 2004 жылы «Спирис» деген атаумен [[Каунас]] қаласында құрылып. 2015 жылы тұңғыш рет [[Футболдан Литва чемпионаты|Литва А лигасында]] ойнады. == Жетістіктері == === Литва чемпионаты === * '''Чемпион (2):''' 2025, 2026 * '''2-орын (1):''' 2022 * '''3-орын (3):''' 2020, 2021, 2024 '''Кубок'''<ref>http://www.rsssf.com/tablesl/litocuphist.html</ref> * '''Жеңімпаз (1):''' 2026 * '''Финалист (0):''' '''Суперкубок''' * '''Жеңімпаз (1):''' 2025 * '''Финалист (0):''' == Маусым (2004— ...) == ;2013—2015 — «Спирис» {|class="wikitable" ! Маусым ! Див. ! Лига ! Oрын ! @ |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2013''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''I ліга''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''5.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2013.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2014''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''I ліга''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''4.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2014.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2015''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты|А лига]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''5.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2015.html#alyga</ref> |} ;ФК Каунo Жальгирис (2016—) {|class="wikitable" ! Маусым ! Див. ! Лига ! Oрын ! @ |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2016''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты|А лига]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''8.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2016.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2017''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты|А лига]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''8.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2017.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2018''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты|А лига]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''5.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2018.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2019''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты|А лига]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''4.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2019.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2020''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты|А лига]]''' | bgcolor="#DEB678" style="text-align:center;"| '''3.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2020.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты 2021|2021]]''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты|А лига]]''' | bgcolor="#DEB678" style="text-align:center;"| '''3.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2021.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты 2022|2022]]''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты|А лига]]''' | bgcolor="#BBBBBB" style="text-align:center;"| '''2.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2022.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты 2023|2023]]''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты|А лига]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''4.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2023.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты 2024|2024]]''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты|А лига]]''' | bgcolor="#DEB678" style="text-align:center;"| '''3.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2024.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты 2025|2025]]''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты|А лига]]''' | bgcolor="#FFDD00" style="text-align:center;"| '''1.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2025.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты 2026|2026]]''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[Футболдан Литва чемпионаты|ТОПЛИГА]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2026.html#alyga</ref> |- |} == Формасы == {| style="margin-bottom: 10px;" | |{{Football kit ||pattern_la=_blueshoulders|pattern_b=|pattern_ra=_blueshoulders|leftarm=FFFF00|body=FFFF00|rightarm=FFFF00|shorts=0000FF|socks=0000FF|title=2010}} | |{{Football kit ||pattern_la=|pattern_b=|pattern_ra=|leftarm=008800|body=008800|rightarm=008800|shorts=008800|socks=008800|title=2015}} | |{{Football kit ||pattern_la=_whiteshoulders|pattern_b=_whiteshoulders|pattern_ra=_whiteshoulders|leftarm=008800|body=008800|rightarm=008800|shorts=008800|socks=008800|title=2017}} | |{{Football kit ||pattern_la=_zalgiris1819h |pattern_b=_zalgiris1819h |pattern_ra=_zalgiris1819h |leftarm=008800|body=008800|rightarm=008800|shorts=008000|socks=008000|title=2020}} |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://zalgiris.lt/komandos/fk-kauno-zalgiris Ресми сайт] * [http://www.toplyga.lt/k-zalgiris ТОПЛИГА вебсайты]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Бастама}} [[Санат:Литва футбол клубтары]] [[Санат:2004 жылы құрылған футбол клубтары]] dccfv2cfbpijmj0zv3ksvd8ur9y1b4d Құрметті сәулетші 0 644436 3690709 3601597 2026-11-03T11:42:00Z PushkinVko 184261 «[[Санат:Төсбелгілер|Төсбелгілер]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3690709 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет: KZ Poch arhit.JPG|thumb|right|180px|Құрметті сәулетші]] '''"Құрметті сәулетші"''' төсбелгісі – 2011 жылғы 15 желтоқсандағы Қазақстан Республикасы № 1539 қаулысымен бекітілген ==Толығырақ== "Құрметті сәулетші" төсбелгісімен сәулет және қала құрылысын дамытуда көп жылдық жемісті жұмысы және сіңірген еңбегі, мемлекеттік сәулет және қала құрылысы органдары қызметі саласындағы жоғары жетістіктері, маңызды мемлекеттік (мемлекетаралық) мәні бар жобалау құжаттамаларын әзірлегені, сәулет бейінінің маман кадрларын даярлау саласында сіңірген еңбегі үшін, сәулетшілердің, қала құрылысшыларының кәсіптік мүдделерін қорғағаны, сәулет және қала құрылысы саласындағы өзекті проблемалар бойынша ғылыми зерттеулерді дамытқаны, сәулет және қала құрылысы қызметі саласындағы халықаралық, республикалық, салалық (секторлық) және басқа да бағдарламаларды іске асырудағы жетістіктері, сәулет және қала құрылысы саласында халықаралық ынтымақтастықты дамытудағы табыстары үшін сәулет және қала құрылысы саласында кемінде 10 жыл еңбек өтілі бар сәулет саласының біліктілігі жоғары мамандары, сондай-ақ қазақстандық сәулет және қала құрылысын дамытуға елеулі үлес қосқан өзге де адамдар марапатталады. ==Құрметті белгінің сипаттамасы== "Құрметтi сәулетшi" төсбелгiсi диаметрi 28 мм және қалыңдығы 2 мм шеңбер нысанында мыс-никель қорытпасынан дайындалады. Төсбелгiнiң беткі жағында шартты түрде өрнектелген шаңырақты айналдыра "ҚҰРМЕТТI СӘУЛЕТШI" деген жазу орналастырылады. Шаңырақтың iшi және жазулар қою көгілдір түстi эмальмен боялған. Төсбелгiнiң сыртқы жағында тiркеу нөмiрi орналасқан. Төсбелгiнiң қыры тегiс. Төсбелгi құлақша мен шығыршық арқылы енi 25 мм және биiктiгi 15 мм қою көгілдір түстi қатқыл лентамен қапталған тiк бұрышты тағанмен жалғанады. Төсбелгi киiмге визорлы бекiткiшi бар түйреуiш арқылы бекiтiледi. [[Санат:Қазақстанның құрметті атақтары]] [[Санат:Қазақстан марапаттары]] [[Санат:Төсбелгілер]] 5pw361lvt1dxf2juxlvhbx0y7vxsb2j 3690713 3690709 2026-11-03T11:43:26Z PushkinVko 184261 3690713 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет: KZ Poch arhit.JPG|thumb|right|180px|Құрметті сәулетші]] '''"Құрметті сәулетші"''' төсбелгісі – 2011 жылғы 15 желтоқсандағы [[Қазақстан Республикасы]] № 1539 қаулысымен бекітілген ==Толығырақ== "Құрметті сәулетші" төсбелгісімен сәулет және қала құрылысын дамытуда көп жылдық жемісті жұмысы және сіңірген еңбегі, мемлекеттік сәулет және қала құрылысы органдары қызметі саласындағы жоғары жетістіктері, маңызды мемлекеттік (мемлекетаралық) мәні бар жобалау құжаттамаларын әзірлегені, сәулет бейінінің маман кадрларын даярлау саласында сіңірген еңбегі үшін, сәулетшілердің, қала құрылысшыларының кәсіптік мүдделерін қорғағаны, сәулет және қала құрылысы саласындағы өзекті проблемалар бойынша ғылыми зерттеулерді дамытқаны, сәулет және қала құрылысы қызметі саласындағы халықаралық, республикалық, салалық (секторлық) және басқа да бағдарламаларды іске асырудағы жетістіктері, сәулет және қала құрылысы саласында халықаралық ынтымақтастықты дамытудағы табыстары үшін сәулет және қала құрылысы саласында кемінде 10 жыл еңбек өтілі бар сәулет саласының біліктілігі жоғары мамандары, сондай-ақ қазақстандық сәулет және қала құрылысын дамытуға елеулі үлес қосқан өзге де адамдар марапатталады. ==Құрметті белгінің сипаттамасы== "Құрметтi сәулетшi" төсбелгiсi диаметрi 28 мм және қалыңдығы 2 мм шеңбер нысанында мыс-никель қорытпасынан дайындалады. Төсбелгiнiң беткі жағында шартты түрде өрнектелген шаңырақты айналдыра "ҚҰРМЕТТI СӘУЛЕТШI" деген жазу орналастырылады. Шаңырақтың iшi және жазулар қою көгілдір түстi эмальмен боялған. Төсбелгiнiң сыртқы жағында тiркеу нөмiрi орналасқан. Төсбелгiнiң қыры тегiс. Төсбелгi құлақша мен шығыршық арқылы енi 25 мм және биiктiгi 15 мм қою көгілдір түстi қатқыл лентамен қапталған тiк бұрышты тағанмен жалғанады. Төсбелгi киiмге визорлы бекiткiшi бар түйреуiш арқылы бекiтiледi. [[Санат:Қазақстанның құрметті атақтары]] [[Санат:Қазақстан марапаттары]] [[Санат:Төсбелгілер]] dnn58b1apy8kpy3mrjtye28ms1va6ac Еңбек сіңірген энергетик 0 644451 3690714 3601601 2026-11-03T11:44:43Z PushkinVko 184261 3690714 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет: Zasl En RK.png|thumb|right|180px|Еңбек сiңiрген энергетик]] '''«Еңбек сіңірген энергетик»''' төсбелгісі — 2011 жылғы 15 желтоқсандағы [[Қазақстан Республикасы]] № 1539 қаулысымен бекітілген == Толығырақ == "Еңбек сiңiрген энергетик" төсбелгiсiмен электр энергетикасы саласында кемiнде 15 жыл мiнсiз жұмыс iстеген және халықты, мемлекеттiк және өнеркәсiп объектiлерiн электр және жылу энергиясымен сенiмдi қамтамасыз ету, өндiрiстi ұйымдастыру мен еңбек жағдайын жасау, техника мен технологияларды енгiзу, ғылыми-зерттеу қызметiн дамыту жөнінде жоғары нәтижелерге қол жеткiзген, сондай-ақ ерекше сiңiрген еңбегi мен электр энергетикасы саласын дамытуға қосқан жеке үлесi үшін ұйымдардың үздік мамандары, қызметшiлері, басшылары марапатталады. == Құрметті белгінің сипаттамасы == "Еңбек сiңiрген энергетик" төсбелгісі диаметрі 40 мм сегіз бұрышты жұлдыз нысанында жезден жасалады. Төсбелгінің беткі жағында сегіз бұрышты жұлдыздың ортасында көк эмаль жағылған шеңбер орналасқан. Шеңбердiң ортасында электр беру желілері және электр станциясының бедерлі бейнесі орналасқан. Шеңбердiң шеттерін бойлай шығыңқы жылтыр әрiптермен "ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ", "ЕҢБЕК СІҢІРГЕН ЭНЕРГЕТИК" деген жазу жазылған. Төсбелгі құлақша мен шығыршық арқылы ені 24 мм және биіктігі 15 мм тікбұрышты тағанмен жалғанады. Төсбелгі киімге визорлы бекіткіші бар түйреуіш арқылы бекітіледі. [[Санат:Қазақстанның құрметті атақтары]] 5e6tbpgmq40ashbnqny6fut9webb8i4 3690715 3690714 2026-11-03T11:45:01Z PushkinVko 184261 «[[Санат:Төсбелгілер|Төсбелгілер]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3690715 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет: Zasl En RK.png|thumb|right|180px|Еңбек сiңiрген энергетик]] '''«Еңбек сіңірген энергетик»''' төсбелгісі — 2011 жылғы 15 желтоқсандағы [[Қазақстан Республикасы]] № 1539 қаулысымен бекітілген == Толығырақ == "Еңбек сiңiрген энергетик" төсбелгiсiмен электр энергетикасы саласында кемiнде 15 жыл мiнсiз жұмыс iстеген және халықты, мемлекеттiк және өнеркәсiп объектiлерiн электр және жылу энергиясымен сенiмдi қамтамасыз ету, өндiрiстi ұйымдастыру мен еңбек жағдайын жасау, техника мен технологияларды енгiзу, ғылыми-зерттеу қызметiн дамыту жөнінде жоғары нәтижелерге қол жеткiзген, сондай-ақ ерекше сiңiрген еңбегi мен электр энергетикасы саласын дамытуға қосқан жеке үлесi үшін ұйымдардың үздік мамандары, қызметшiлері, басшылары марапатталады. == Құрметті белгінің сипаттамасы == "Еңбек сiңiрген энергетик" төсбелгісі диаметрі 40 мм сегіз бұрышты жұлдыз нысанында жезден жасалады. Төсбелгінің беткі жағында сегіз бұрышты жұлдыздың ортасында көк эмаль жағылған шеңбер орналасқан. Шеңбердiң ортасында электр беру желілері және электр станциясының бедерлі бейнесі орналасқан. Шеңбердiң шеттерін бойлай шығыңқы жылтыр әрiптермен "ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ", "ЕҢБЕК СІҢІРГЕН ЭНЕРГЕТИК" деген жазу жазылған. Төсбелгі құлақша мен шығыршық арқылы ені 24 мм және биіктігі 15 мм тікбұрышты тағанмен жалғанады. Төсбелгі киімге визорлы бекіткіші бар түйреуіш арқылы бекітіледі. [[Санат:Қазақстанның құрметті атақтары]] [[Санат:Төсбелгілер]] tdqwqanfzo0itqfj4fd20lbh3kfpqe5 Жай нәрседен көп айқай 0 649191 3690348 2814719 2026-11-02T18:21:37Z 1nter pares 146705 3690348 wikitext text/x-wiki {{Әдеби шығарма |Атауы = Жай нәрседен көп айқай |Шынайы атауы = Much Ado About Nothing |Сурет = Much_Ado_Quarto.JPG |Сурет сипаттамасы = |Жанр = [[комедия]] |Авторы = [[Уильям Шекспир]] |Түпнұсқа тілі = ағылшын тілі |Жазылды = [[1598]]-[[1599]] |Жариялануы = |Жеке басылым = |Баспа = |isbn = |Аударма = |Алдыңғысы = |Келесі = |Lib = |Уикикітап = }} [[Сурет:Claudio,_deceived_by_Don_John,_accuses_Hero_stone.jpg|нобай|300px|Клавдио Героны айыптаған кез]] '''«Жай нәрседен көп айқай»''' — [[Уильям Шекспир]]дің әйгілі [[комедия]]ларының бірі. Шекспир өмір сүрген заманда ''nothing'' (ештеңе) және ''noting'' (өсек) сөздері бірдей дыбысталып жүрген, ал [[жаргон]]да ''nothing'' сөзімен жыныстық мүшелерді атаған деген зерттеулер бар.<ref>[https://www.telegraph.co.uk/culture/books/booknews/8313901/Title-Deed-How-the-Book-Got-its-Name.html Title Deed: How the Book Got its Name - Telegraph]</ref>. Сюжет бойынша, өсектерге құлақ асқан Клавдио сүйген қызы Героның пәктігіне күмәнданып қалып, [[алтарь]] алдында одан бас тартатын болды, ал Бенедикт пен Беатриче бір-біріне сезімдерін жайып салуға мәжбүр болды. Героның ақталып шығуына ұзақ уақыт кетіп, ақырыда шындық пен шаттық жеңетін болады. == Кейіпкерлер == * Дон Педро, [[Арагон]] ханзадасы * Дон Хуан, оның бауыры-[[бастард]] * Леонато, [[Мессина]]ның ресми өкілі * Бенедикт, текті [[падуя]]лық жігіт * Клавдио, текті [[флоренция]]лық жігіт * Беатриче, Леонатоның жиені * Геро, Леонатоның туған қызы * Антонио, Леонатоның туған бауыры * Кизил/Dogberry, пристав * Булавка/Verges, приставтың көмекшісі * әкей Франциск, монах * Бальтазар, дон Педроның қызметшісі * Маргарита, Героның қызметшісі * Урсула, Героның қызметшісі * Борачио, дон Хуанның серігі * Конрад, дон Хуанның серігі * Ұл бала * Күзетшілер, хабаршылар, қызметшілер. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Уильям Шекспир}} [[Санат:Шекспир шығармалары]] [[Санат:Пьесалар]] byasz312nlq4xllj259blhxk2wz7dy1 Қараменде Мұратұлы 0 652584 3690509 3688727 2026-11-03T05:42:09Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/ШҚО арнаулы кітапхана|ШҚО арнаулы кітапхана]] ([[User talk:ШҚО арнаулы кітапхана|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3683415 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Қараменде би |Шынайы есімі = Қараменде Мұратұлы |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туылған күні = |Туылған жері = [[Жаркент]] өңірі |Мансабы = [[би (тұлға)|би]] |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Мұрат |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = Нияз, Тыныбек, Бекұлы, Жақсыбай, Сады |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Қараменде Мұратұлы''' (шамамен XVII ғасырдың соңы – XVIII ғасырдың басы) — қазақтың [[Суан]] руынан шыққан тұңғыш биі. Ол үш жүздің басын қосқан жиындарда төбе би, хандармен терезесі тең қоғам қайраткері болған. Өз заманындағы соғыс өнерін игерген ірі әскер қолбасшысы, әйгілі батыр.<br><br>Әкесі Мұрат, Тоқарыстанның 4 баласының бірі болған. Өз кезегінде Мұраттың 6 баласы болған. Оның Байтөгей дегенінен басқа Нияз, Тыныбек, Бекқұлы, Жақсыбай, Сады есімді балаларын ел аузында “Бес Мұрат” деп атаған.<br><br>[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] ханның тұсында Қараменде мемлекет басқару ісіне араласқан, дипломатиялық қызмет атқарған ойшыл дана. [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] құрған "[[Билер кеңесі|Билер кеңесінің]]" беделді мүшесі, атақты шешен.<br><br>[[Қараменде]] бидің қоғамдық-саяси, халықаралық деңгейдегі дипломатиялық қызметі қазақ-қалмақ қатынасының күрделенген тұсында көзге түседі. Халық арасында дағдарыс кездерінде бір билікке бағындырып, басшылық қасиеттерін көрсетеді.<ref>Өскенбай Ә.Р. "Қараменде шежіресі" - Алматы: "Асыл кітап", 2018 жыл. ISBN 978-601-7962-22-7 </ref><br><br>Төбе бидің атымен [[Жаркент]] өңірінде ''"Қараменденің белі"'', ''"Қараменденің сайы"'' деп аталатын жер аттары бар. ==Аңыздар== Қараменде Суан руының биі болып жүргенде Солтанғұл-Хангелдіні үйлендірмекші болып, Найман жеріне ертіп барады. Онда бір байдың ақылды қызы бар екенін естіп, үйіне барады. Байдың қызы қыз айттырушыларға ұнайды. Бірақ бай:<br> - Қайда, кімге тұрмысқа шығатынын өз қалауы біледі, - деп келісімін бермейді. Қыздың өзімен тілдесіп, анық жауабын алып қайтпақшы болған Қараменде мен Хангелді байдың үйінен түстенеді. Шайды қыз өз қолымен құяды. Қонақтардың қандай бұйымтаймен келгенінен хабардар болған қыз шай құйып отырғанда байқатпай шашын сипайды. Қараменде астына төсеп отырған аю терісін аяғынан басына дейін сипап қояды. Екінші кесеге шай құйған қыз қолындағы кесені биге ұсынбақ болып тұрып, қайтадан кесені еселеп, қайта беріпті. Кеседегі шайын ішіп біткен Қараменде қолындағы кесесін төңкеріп, үй иесі байға:<br> - Болды, біз келістік, енді бізді жолға сал, - дейді. Ауылдан ұзаған соң, Хангелді:<br> - Биеке, мен ештеңе ұқпадым. Сіз ешкіммен тілдеспей-ақ, "келістік, кетемін" дегеніӊіз қалай? - дейді. Сонда Қараменде:<br> - Сен байқамаған екенсің ғой. Біз жаңа қыз екеуміз шай үстінде келістік қой.<br> - Мен ешкімнің жақ ашып, сөйлескенін көргенім де, естігенім де жоқ қой?<br> - Біз ыммен сөйлестік.<br> - Қалайша?<br> - Шай құйып отырған қыз шашын сипады. Онысы: "Маған құда түсу үшін менің шашымдай қалың мал төлейсіңдер", - дегені еді. Мен астымдағы теріні сипап: "Аюдың жүніндей мал береміз", - дедім. Қыздың қолындағы шай құйылған кесені маған ұсынбақ болып тұрып қайта алып, еселеп, маған бергені - "келіспейін деп едім, келістім" дегені, - депті. <br> {{Center|♦♦♦}}<br> ... Жігіт жүрмекші болған соң Жидебайдың айтқаны: "Бес ауыз бір сөзім бар, алты ауыз бір сөзім бар". Осыларды бірімен - бірін шатастырмай ұғып ал", - деп таныстырады. Жидебайдың айтқан сөзін жігіт жаттап алады. <br> Бес ауыз бір сөзім:<br> Төрт нәрседен үміт бар,<br> Бір нәрседен үміт жоқ, - <br> Осыны айт. Алты ауыз бір сөзім:<br> Мұсылман жаудың қолында қалдым,<br> Бес атаның малын іздеп әуре болдым.<br> Алпыс ат үйір бермеді,<br> Жетпіс торғай шырылдайды,<br> Сексен балапан ұя басып жатыр.<br> Тоқсан жұмыртқаның қашан жарылары белгісіз.<br> Жаздың күні жайлауға қонған қалың елді аралай бірнеше күн жол жүріп, бағанағы жігіт Қарамендені іздеп табады.<br> Біраз күн жатып тынығып, ел жайлы, ер амандығына қаныққан жігіт қайтпақшы болады. Сонда Қараменде: "Жидекем тірі болса, маған басқа сәлем айтпады ма?" - деп сұрапты. Сонда жігіт батырдың сәлемін айтыпты. Қараменде шартта жүгініп отырып, көп ойланып-толғанады. Біраздан кейін:<br> - "Төрт нәрседен үміт бар" дегені, адам баласы төрт нәрседен үмітпен жүріп өтеді екен-ау:<br> Жас өсемін деп үмітті.<br> Жалғыз көбейемін деп үмітті,<br> Жарлы байимын деп үмітті,<br> Ауру жазыламын деп үмітті.<br> "Бір нәрседе үміт жоқ" дегені шіркін, көктемі мен жазы өтіп жапырағы қураған ағаштай, ұрты солып, жағы суалған кәріліктен ғана үміт жоқ екен, - дейді.<br> "Мұсылман жаудың қолында қалдым" дегені бірге жасасып, өмір сүрген, бір-біріне иістері сіңіскен жастық шақтың жолдасы - жұбайы қайтып, жесір болып, келін баласының қолына қарап қалған екен ғой. Екі елі аузына төрт елі қақпақ қойсын, балаға сонда ғана сыйымды болады, - депті.<br> "Бес атаның малын іздеп әуре болдым" дегені: Қайран батыр қартайып, көзі көр болған екен ғой. Жастан серік болған бес жолдасы: "Мәсуік, тәспік, орамал, бөкі, қамшы - болар. Осылардың басын құрап жинау үшін жан-жағын сипалап іздеп тапқанша, түске дейінгі уақыты өтеді екен ғой. Жанына жанқалта, төсіне төсқалта салдырып алсын депті. Ол уақыттағы қазақтың киімдеріне қалта салынбайды екен. "Алпыс ат үйір бермейді" дегені: алпыс жас ағайынды жауға беріспейтін қайрат-күштің қайтпайтын күші екен ғой. "Жетпіс торғай шырылдайды" дегені - жетпісте торғайдай ғана қуатым қалды дегені екен ғой. "Сексен балапан ұя басып жатыр" дегені - сексенде ұяда жатқан балапандай төсек тартып жаттым дегені екен ғой. "Тоқсан жұмыртқа қашан жарыларын білмеймін" дегені - тоқсаннан асқан жасым бар, бір аяғыммен қабірде, ажал қашан жетеді деп күтуде дегені екен ғой, - депті. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ би-шешендері]] br361fc2czydsu6myhmg35gamcky6p7 Ескі Жаңа Жыл 0 653066 3690452 3688627 2026-11-03T04:57:17Z Севара Наджимова 187703 3690452 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} '''Ескі Жаңа Жыл''' — Джулиан күнтізбесіндегі [[Жаңа жыл]] (ескі стиль). Бұл мейрам 13-14 қаңтарда тойланады және Рождествоны атап өтетін елдерде кең таралған. == Тарихы == Бұл мереке хронологияның өзгеруі нәтижесінде пайда болды. Еуропалық мемлекеттердің барлығы 18-ғасырда күнтізбеден бірнеше күнді алып тастап, Григориан хронологиясына көшті. XX ғасырға қарай орыс күнтізбесі Григориан күнтізбесіне ауысқан Еуропадан 13 күн артта қалды. Осы алшақтықты жою үшін 1918 жылы Халық Комиссарлары Кеңесінің жарлығымен Григориан күнтізбесіне жаңа стильге көшу жасалды. Шындығында, 31 қаңтардан кейін бұл 14 ақпан болды. Нәтижесінде 14 қаңтар — Әулие Василий күні ескі Жаңа жыл болып шықты. == Салт-дәстүрлер == Көптеген дәстүрлер мен [[әдет-ғұрыптар]] Ресейдегі ескі Жаңа жылмен байланысты. Әулие Василий күнінде олар болашақ егінмен байланысты болатын ауылшаруашылық мерекесін атап өтті және дәндерді себу рәсімін жасады, демек, мереке «овсень» немесе «авсень» деп аталды. Ескі Жаңа жыл түнінде қыздар өздерінің болашақ махаббатына сәуегейлік жасаған. Өйткені, христмастид кезеңі жалғасты, кез-келген сәуегейлік пен болжам жасау үшін жылдың ең жақсы кезеңі. Халық арасында 13 қаңтардан 14 қаңтарға қараған түні болашақ жарыңды түсіңде көре аласың деген сенім болған. == Наным-сенім мен ырымдар == Ақшадан тарықпау үшін бұл күні қарызға ақша бермеген. Ал керісінше, ақша алу жақсы ырым саналып, жаңа жылда табыс мол болады деп сенген. Жыл бойы жақсы киініп жүру үшін Василий кешінде Жаңа жылды жаңа киіммен қарсы алу керек деген наным болған. Ескі Жаңа жыл қарсаңында мол дастарқан жаю келер жылда тоқшылық пен береке болсын деген ниетті білдіреді. Ескі Жаңа жыл қарсаңындағы ашық әрі жұлдызды аспан жидек мол болады дегенді білдірген. Ал 13 қаңтар кешіндегі қатты боран жаңғақтың мол өнімінің белгісі саналған. Тойлайтын мемлекеттер == Сыртқы сілтемелер == * [https://ru.sputnik.kz/spravka/20200113/8719200/staryj-novyj-god-istoriya-tradicii.html Старый Новый год: история и традиции праздника] [[Санат:Жаңа жыл]] b9k4jxyuqeode7x72pw6m28x28qxocv 3690454 3690452 2026-11-03T04:58:59Z Севара Наджимова 187703 3690454 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} '''Ескі Жаңа Жыл''' — Джулиан күнтізбесіндегі [[Жаңа жыл]] (ескі стиль). Бұл мейрам 13-14 қаңтарда тойланады және Рождествоны атап өтетін елдерде кең таралған. == Тарихы == Бұл мереке хронологияның өзгеруі нәтижесінде пайда болды. Еуропалық мемлекеттердің барлығы 18-ғасырда күнтізбеден бірнеше күнді алып тастап, Григориан хронологиясына көшті. XX ғасырға қарай орыс күнтізбесі Григориан күнтізбесіне ауысқан Еуропадан 13 күн артта қалды. Осы алшақтықты жою үшін 1918 жылы Халық Комиссарлары Кеңесінің жарлығымен Григориан күнтізбесіне жаңа стильге көшу жасалды. Шындығында, 31 қаңтардан кейін бұл 14 ақпан болды. Нәтижесінде 14 қаңтар — Әулие Василий күні ескі Жаңа жыл болып шықты. == Салт-дәстүрлер == Көптеген дәстүрлер мен [[әдет-ғұрыптар]] Ресейдегі ескі Жаңа жылмен байланысты. Әулие Василий күнінде олар болашақ егінмен байланысты болатын ауылшаруашылық мерекесін атап өтті және дәндерді себу рәсімін жасады, демек, мереке «овсень» немесе «авсень» деп аталды. Ескі Жаңа жыл түнінде қыздар өздерінің болашақ махаббатына сәуегейлік жасаған. Өйткені, христмастид кезеңі жалғасты, кез-келген сәуегейлік пен болжам жасау үшін жылдың ең жақсы кезеңі. Халық арасында 13 қаңтардан 14 қаңтарға қараған түні болашақ жарыңды түсіңде көре аласың деген сенім болған. == Наным-сенім мен ырымдар == Ақшадан тарықпау үшін бұл күні қарызға ақша бермеген. Ал керісінше, ақша алу жақсы ырым саналып, жаңа жылда табыс мол болады деп сенген. Жыл бойы жақсы киініп жүру үшін Василий кешінде Жаңа жылды жаңа киіммен қарсы алу керек деген наным болған. Ескі Жаңа жыл қарсаңында мол дастарқан жаю келер жылда тоқшылық пен береке болсын деген ниетті білдіреді. Ескі Жаңа жыл қарсаңындағы ашық әрі жұлдызды аспан жидек мол болады дегенді білдірген. Ал 13 қаңтар кешіндегі қатты боран жаңғақтың мол өнімінің белгісі саналған. == Тойлайтын мемлекеттер == Сыртқы сілтемелер == * [https://ru.sputnik.kz/spravka/20200113/8719200/staryj-novyj-god-istoriya-tradicii.html Старый Новый год: история и традиции праздника] [[Санат:Жаңа жыл]] onmvzkhtm8btk6n3jsc41yd0upvwckz Edu Mark 0 653841 3690507 3688732 2026-11-03T05:41:58Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/ШҚО арнаулы кітапхана|ШҚО арнаулы кітапхана]] ([[User talk:ШҚО арнаулы кітапхана|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3640471 wikitext text/x-wiki [[File:Edu Mark.jpg|Edu_Mark|нобай]] {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} '''Edu Mark''' — оқушылар үшін [[электронды күнделік]] қосымшалардың бірі. Оқушы осы қосымша арқылы өз бағаларын қарап, онлайн сабақ оқи алады. Оны [[Play маркет]] немесе [[App store]] қосымшаларынан жүктеп алуға болады. Edu mark 1.0 версиясы [[2017]] жылы пайда болды. Оның логотипі көк түсті болды. Осы Edu Mark 1.0 нұсқасы 2020 жылдың мамырына дейін қолданылып, кейін 2020 жылдың қазанында Edu mark 2.0 пайда болды. Оның түсі қара болды. Оның ішіндегі беттер алдыңғы Edu Mark 1.0 нұсқасының беттерінен өзгеше болды. Бірақ осы Edu Mark 2.0 версиясы пайда болғаннан кейін Edu Mark 1.0 Play маркет және App store қосымшаларынан толығымен жойылды. Оны Google қосымшасынан жүктеуге болады бірақ ол бірқалыпты жұмыс істемейді. == Сілтемелер == * [https://web.edumark.kz/ Edu Mark 2.0 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210121233508/https://web.edumark.kz/ |date=2021-01-21 }} [[Санат:Қосымшалар сервері]] [[Санат:Электронды құжаттар]] bilk043wsdaqg8ngn8l1ft5x5enh0e8 Микала Гордон 0 654586 3690508 3688729 2026-11-03T05:42:04Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/ШҚО арнаулы кітапхана|ШҚО арнаулы кітапхана]] ([[User talk:ШҚО арнаулы кітапхана|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3642333 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} {{Музыкант |Есімі = Микала Гордон |Атауы = Mikalah Gordon |Сурет = Mikalah Gordon.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = |Туған кездегі есімі = Mikalah Analise Gordon |Толық аты = |Туған күні = 14.01.1988 |Туған жері = {{туғанжері|Лас-Вегас|Лас-Вегаста}}, [[Невада]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = 2005 — осы уақытқа дейін |Мемлекет = {{Байрақ|АҚШ}} |Мамандықтары = [[Әнші]], [[актриса]] |Дауыс түрі = |Аспаптары = Вокал |Жанрлары = [[Поп-музыка|Поп]], [[Рок-музыка|рок]] |Лақап аттары = |Ұжымдары = |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = |Сайты = https://www.mikalahgordon.com/ }} '''Микала Анализ Гордон''' ({{lang-en|Mikalah Analise Gordon}}; [[14 қаңтар]] [[1988 жыл|1988]], [[Лас-Вегас]]) — [[Америкалықтар|американдық]] [[әнші]] және [[American Idol]]-дің төртінші маусымының финалисті. ==Өмірбаяны== Гордон [[Лас-Вегас]]та, [[Невада]] штатында дүниеге келген. Оның анасы Victoria Cavaricci - американдық және итальяндық, ал әкесі Rocky Gordon - итальяндық және еврей.<ref name="php">[http://mikalah-gordon.org/mikalah/facts.php] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080820220818/http://mikalah-gordon.org/mikalah/facts.php|date=August 20, 2008}}</ref><ref>[http://blogs.courant.com/roger_catlin_tv_eye/2008/07/say-what-you-will-about.html Country Goes D-List - Roger Catlin | TV Eye<!-- Bot generated title -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304052424/http://blogs.courant.com/roger_catlin_tv_eye/2008/07/say-what-you-will-about.html |date=2016-03-04 }}</ref> Гордон [[католик]] дінін ұстанып өскен. ''St. Francis de Sales Roman Catholic'' мектебінде 3-8 сынып аралығында оқыды. Бала кезінен әкесімен бірге сахнада өнер көрсеткен. Әкесі оның өнерге деген қабілетін дамытуға көмектесіп, тәлімгерлік еткен. American Idol-байқауына қатысқанға дейін ол Helen Joy Young Entertainers тобының құрамында өнер көрсетіп, [[Ақ үй (АҚШ)|Ақ үйде]] ән айтқан және барда жұмыс істеген. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:АҚШ телевизия актрисалары]] qziwr38946tnlja0b8ys6vuhrveuwhx Пьетро Масканьи 0 655419 3690506 3688739 2026-11-03T05:41:53Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/ШҚО арнаулы кітапхана|ШҚО арнаулы кітапхана]] ([[User talk:ШҚО арнаулы кітапхана|т]]) өңдемелерінен [[User:Бекбулатова Гульсара|Бекбулатова Гульсара]] соңғы нұсқасына қайтарды 3683391 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі=Пьетро Масканьи |Сурет=Pietro Mascagni 2.jpg |ені=260px |Сурет атауы=Пьетро Масканьи, 1903 жылы |Туған күні=7.12.1863 |Қайтыс болған күні=2.08.1945 |Туған жері=[[Ливорно]] |Қайтыс болған жері=[[Рим]] |Ұлты=[[Италия|итальяндық]] |Мансабы=[[музыкант]], [[дирижер]], [[композитор]] |Әкесі=Доменико Масканьи |Анасы=Эмилия Масканьи |Жұбайы=Лина Карбоньяни |Балалары=Доменико Масканьи, Дино Масканьи, Эми Масканьи |Марапаттары= |Басқалары= |Commons=}} '''Пье́тро Маска́ньи''' ({{lang-it|Pietro Mascagni}}; [[7 желтоқсан]] [[1863]] жылы, [[Ливорно]] — [[2 тамыз]] [[1945]] жылы, [[Рим]]) — [[Италия|итальяндық]] опера [[композитор]]ы. == Өмірбаяны == Пьетро Масканьи [[1863]] жылы [[7 желтоқсан]]да [[Ливорно]] қаласында дүниеге келген және наубайхананы басқарған Доменико мен Эмилия Масканьидің екінші ұлы болған. Баласының музыкалық қабілеттерін байқаған әкесі, жинаған қаражатын аямастан, Пьетроға мұғалім ретінде [[баритон]] [[Эмилио Бьянки]]ды жалдады, ол баланы [[Луиджи Керубини]] атындағы музыкалық [[лицей]]де оқуға дайындады. Ал [[1876]] ​​жылы бала [[Альфредо Соффедини]]ден (Alfredo Soffredini) сабақ ала бастады. Небәрі 3 жылдан кейін Пьетро бірнеше [[классика]]лық шығармалар жазды: 'Sinfonia in do minore', 'Elegia', 'Kyrie', 'Gloria' және ең әйгілі - 'Ave Maria'. Пьетроның алғашқы [[кантата]]сы [[Istituto Cherubini]] қабырғаларында [[1881]] жылы [[9 ақпан]]да музыкалық жарыстардың бірінде орындалды. Жұмысы қазылар алқасы мүшелері мен көрермендерге қатты ұнағандықтан, Пьетро бас жүлдені алды. [[1882]] жылы жас [[композитор]] сол жылдың қазан айында [[Милан]] [[консерватория]]сына түсуге көмектескен "Cantata alla gioia" [[опера]]сын жазды. [[Милан]]да оқығанда Пьетро алдымен шығармашылығына үнемі үлкен қызығушылықпен назар аударған әрі аты аңызға айналған [[Джакомо Пуччини]]мен кездесті. Бір жылдан кейін Пьетроның туған қарындасы Мария қайтыс болғандықтан, жас [[музыкант]] қатты күйзеліске ұшырап, көп жазды. Нәтижесінде, кейбір шығармалары жойылғанымен, кейбіреулері әлі күнге дейін аман қалды: [[тенор]] мен [[фортепиано]]мен орындалатын 'Ballata', 'M'ama non m'ama' және 'Messagio d 'amore'. [[1885]] жылы сөзін [[Италия|итальяндық]] ақын және аудармашы [[Андреа Маффей]] жазған 'Il Re a Napoli in Cremona' [[романс]]ының авторы болды. Көп ұзамай Пьетро оқуын аяқтамай, [[Милан]]нан кетті. Ол бірнеше жыл бойы елдің [[опера]] [[театр]]ларында, сондай-ақ танымал [[композитор]]лардың [[труппа]]ларында жұмыс істеді. [[1886]] жылы ол [[Луиджи Мареска]]мен танысып, желтоқсан айында оның компаниясына қосылды. [[1890]] жылдардың аралығында Пьетро [[Рим]]де және [[Италия]]ның басқа қалаларында концерт берді. Белгілі композитор ретінде Масканьи елдің әр түрлі қалаларында: [[Флоренция]]да, [[Неаполь]]де, [[Венеция]]да және [[Палермо]]да тыңдаушыларға толы [[театр]] залдарын жинады. [[Композитор]]дың ең сәтті шығармаларының бірі - 'Дос Фриц' [[опера]]сы [[1891]] жылы жазылып, [[1892]] жылы [[31 қазан]]да [[Рим]]дегі [[Teatro Costanzi]] [[театр]]ында қойылды. Алайда [[композитор]]ға [[1890]] жылы өзі жазған «Ауылдық намыс» [[опера]]сы әкелген танымалдылықты басқа ешбір туынды әкеле алмады. [[Опера]]ның [[премьера]]сы [[1890]] жылы [[17 мамыр]]да [[Рим]]дегі [[dell'Opera di Roma]] [[театр]]ында өтті. [[1890]] жылдардың аяғы Пьетро үшін өте сәтті болды, ол 'Zanetto', 'Silvano' и 'Guglielmo Ratcliff' секілді бірнеше [[опера]]ларды және 'A Giacomo Leopardi' [[симфония]]лық [[поэма]]ны шығарумен ерекшеленді. [[1900]] жылы Пьетро [[Ресей]]де [[Мәскеу]] мен [[Санкт-Петербург]] қалаларында бірнеше [[концерт]] берді. Бірнеше айдан кейін Масканьидің ең танымал туындыларының бірі - үш [[акт]]ілі [[опера]]сы «Le maschere» шықты. Бірден 6 [[театр]]да [[дебют]] жасай отырып, ол бірнеше ай бойы өте танымал болды. Сонымен қатар, Пьетро [[АҚШ]] пен [[Канада]]да бірнеше [[концерт]] берді, бірақ қаржылық жағынан [[тур]] нәтижелер әкелмеді, тек [[Сан-Франциско]]да өткізілген [[концерт]] ұйымдастырушылардың үмітін ақтады. Келесі жылдары Пьетро Масканьи жұмыс істеуді және әлемді аралауды тоқтатпады: бірнеше рет [[Бразилия]]да және [[Еуропа]]да [[концерт]]тер берді. Соңғы рет Пьетро [[1943]] жылдың сәуірінде [[концерт]] берді. [[1945]] жылы [[2 тамыз]]да Пьетро Масканьи «Hotel Plaza di Roma» қонақ үйінің бөлмесінде қайтыс болды. Екі күннен кейін, [[1945]] жылы [[4 тамыз]]да оның жерлеу рәсімі өтті, оған композитордың ең жақын достары мен туыстары ғана қатысты. Соғыстан кейін, [[1951]] жылы оның денесі туған қаласы - [[Ливорно]]ға қайта жерленді. <ref>[https://www.peoples.ru/art/music/composer/mascagni/index1.html/ Пьетро Масканьи]</ref> == Отбасы == Пьетро болашақ жары Лина Карбоньянимен танысты. Олардың үйлену тойы 1889 жылғы 3 ақпанда өтті. Келесі күні тұңғыш ұлы дүниеге келіп, оған композитордың әкесі Домениконың есімі берілді. Екінші ұлы Дино 1891 жылғы 3 қаңтарда, ал қызы Эми 1892 жылы дүниеге келді. == Шығармашылығы == Масканьидің "Ауылдық намыс" [[опера]]сы жаңа бағыт - [[веризм]]нің негізін қалады. [[Веризм]] [[драма]]лық [[экспрессия]]ның және сезімдердің әсерін тудыратын, қала мен ауыл кедейлерінің өмірін түрлі-түсті бейнелеуге ықпал ететін көркем тілдің құралдарын қарқынды пайдаланды. Жоғары сезімталдық атмосферасын құру үшін Масканьи [[опера]] тарихында бірінші болып, «айқай [[ария]]сын» қолданды. [[1891]] жылы [[опера]] [[Ла Скала]] сахнасында қойылды, ал [[Джузеппе Верди]] айтқан болатын: «Мен енді өмірден уайымдамай кеше аламын - [[Италия|итальяндық]] [[опера]]ның өмірін жалғастыратын адам бар». Масканьидің құрметіне бірнеше [[медаль]] шығарылды, ал [[король]]дің өзі [[композитор]]ға «Тәж серісі» құрметті атағын берді. Сонымен, [[1895]] жылы [[Ла Скала]]да «Уильям Ратклифф» музыкалық [[трагедия]]сы қойылды және «Сильвано» [[лирика]]лық [[опера]]сының [[премьера]]сы жасалды. [[1898]] жылы [[Костанци]] [[театр]]ында "Ирис" және [[1901]] жылы [[Ла Скала]] [[театр]]ында "Маска" [[опера]]лары таныстырылды. [[1911]]-[[1917]] жылдары "Изабо", "Паризина", "Бозторғай" [[опера]]лары шығарылды. Ал [[1919]] және [[1932]] жылдары "Иә" және "Пинотта" [[оперетта]]лары жарық көрді. <ref>[https://www.belcanto.ru/mascagni.html/ Пьетро Масканьи шығармашылығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210418050255/https://www.belcanto.ru/mascagni.html |date=2021-04-18 }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Итальяндық композиторлар]] [[Санат:Музыканттар]] d8xaxzo1k7gnhjin2i8hdk2o7ixn3yt Мидриаз 0 661066 3690505 3688836 2026-11-03T05:41:43Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/ШҚО арнаулы кітапхана|ШҚО арнаулы кітапхана]] ([[User talk:ШҚО арнаулы кітапхана|т]]) өңдемелерінен [[User:Muzeologist|Muzeologist]] соңғы нұсқасына қайтарды 3640518 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Мидриаз''' (лат. Mydriasis) — [[қарашық]]тың кеңеюі. Себептер физиологиялық және патологиялық болуы мүмкін. Мидриаз әдетте екі жақты және симметриялы. Физиологиялық жағдайда, ол жарықтандыру деңгейі төмендеген кезде пайда болады, мысалы, ымырт жабылған кезде немесе нашар жарықтандырылған бөлмелерде. Сондай-ақ, бұл құбылыс көбінесе фармакологиялық препараттарды қолдану салдарынан болады. Мысалы, ұқсас әсерге атропин мен циклопентолат (цикломед) әкеледі. Сондай-ақ, бұл клиникалық [[симптом]] бірқатар химиялық заттармен уланудың белгісі болып табылады (мысалы, барбитураттармен уланған кезде мидриаз жедел уланудың үшінші кезеңін көрсетеді). Патологиялық мидриазды жарыққа реакциясы бойынша [[физиология]]лықтан ажыратуға болады. [[Көз]] жарықтандырылған кезде, әдетте, қарашық тарылады, патологиясы бар, кеңейту қалады немесе аздап өзгереді. Мидриаздың маңызды асимметриясы [[ми]]дың ауыр жарақатының белгісі болуы мүмкін. == Мидриаздың түрлері == Дәрілік мидриаз (лат. Mydriasis medicamentosa) - [[қарашық]] сфинктерін сал ауруына шалдықтыратын немесе оқушының кеңеюін ынталандыратын дәрілерден туындаған мидриаз. Дәрі-дәрмектер мидриазының жарқын мысалы - мамандардың емтихан кезінде арнайы тамшыларды қолдануы. Паралитикалық мидриаз (лат. Mydriasis paralytica) - окуломоторлық жүйке зақымдануымен [[қарашық]] сфинктерінің параличі нәтижесінде пайда болатын мидриаз. Спастикалық мидриаз (лат. Mydriasis spastica) - симпатикалық магистральдың мойын бөлігі тітіркенгенде немесе адренергиялық дәрілердің әсерінен [[қарашық]] кеңейткішінің спазмымен туындаған мидриаз. Травматикалық мидриаз (лат. Mydriasis traumatica) - көз контузиясының нәтижесінде пайда болатын мидриаз. == Даму себептері == Мидриаз келесі жолдармен дами алады: психоделиктер және басқа РАС қабылдау, [[ұйқысыздық]], TBI, кома, орталық жүйке жүйесі аурулары. == Физиология процессі == Мидриаз процесі вегетативтік жүйке жүйесінің симпатикалық бөлімі арқылы реттеледі. Симпатикалық жүйке талшықтары көздің нұрлы қабығындағы радиалды бұлшықеттерді қоздырады. Осы бұлшықеттер жиырылған кезде қарашық кеңейеді. Бұл процесс адамның қорқу, [[Қобалжу шағы|қобалжу]], [[Күйзеліс|стресс]] немесе күшті эмоция кезінде де байқалуы мүмкін, себебі мұндай жағдайға [[Адреналин|адреналин гормоны]] бөлінеді.<ref>{{кітап|авторы=Қожахметов Қ. |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Адам физиологиясы |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Алматы |орны=|баспасы=Білім |жыл=2018|томы= |беттері=|барлық беті=|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> == Емдеу жолы == Мидриазды емдеу дәрі-дәрмектерді қолдануға негізделген: M, H-холиномиметиктер, мысалы ацетилхолин, карбахолин. М-холиномиметиктер ацеклидин және пилокарпин гидрохлориді. N-холиномиметиктер цититон және лобелин гидрохлориді, альфа блокаторлары да қолданыла алады: фентоламин, трофафен, празозин. == Дереккөздер == d8gku6fk4qfj1ob030yokqpwtm9troi Шүңкәров Өтелген 0 661067 3690503 3688840 2026-11-03T05:41:37Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/ШҚО арнаулы кітапхана|ШҚО арнаулы кітапхана]] ([[User talk:ШҚО арнаулы кітапхана|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3663956 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Шүңкәров Өтелген |Туған күні = 1938 жыл |Туған жері = {{туғанжері|Маңғыстау ауданы|Маңғыстау ауданында}}, Құлқара |Мансабы = [[философия]] докторы және химия ғылымының кандидаты |Азаматтығы = {{KAZ}}<br>{{USSR}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] }} '''Шүңкәров Өтелген''' ([[1938 жылы]], [[Маңғыстау облысы]], [[Қызан]] ауылдық кеңесі, [[Құлқара жері]]) — [[философия]] докторы және [[химия]] ғылымының кандидаты (1973). == Еңбек жолы == [[1963]] жылы ҚазМУ-дің химия факультетін бітіріп, еңбек жолын [[Атырау қаласы]]ндағы бұрынғы "Синтезспирт" зауытынан бастады. [[Орта Азия мұнай ғылымын зерттеу институты]]ның Маңғыстау бөлімшесінде жұмыс жасады. [[1968]] жылы [[мұнай химиясы және тұздар институты]]ның аспирантурасына түсті. Оны бітіргеннен кейін, [[1973]] жылға дейін [[Жаңаөзен қаласы]]ндағы қазақ газ өңдеу зауытында орталық химиялық лабораторияның меңгерушісі болды. Содан кейін [[Ақтау қаласын]]дағы мұнай ғылымы және жобалау институтында аға ғылым қызметкер, сектор, лаборатория меңгерушісі болып қызмет атқарды. Осы жылдары 6 [[авторлық куәлік]] алды және 30 ғылыми мақалалары мерзімді баспасөзде, арнаулы басылымдарды жарияланды. [[Маңғыстау]] мұнайын судан, мұздан, топырақ, тастан тазарту бағытындағы еңбегі нәтижелі болды. Осы мақсаттағы физикалық және химиялық процестерді зерттеуге арналған лаборатория Ш-тың тікелей басшылық етуімен құрылды. [[1987]] жылдан бері [[Маңғыстау]]дағы Қазақ политехникалық институтында аға оқытушысы, кафедра меңгерушісі болып еңбек етті. <ref>«Маңғыстау энциклопедиясы»</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} {{Stub}} [[Санат:1938 жылы туғандар]] [[Санат:Маңғыстау ауданында туғандар]] jdaflbfhj72cgjx0dmx9kq65z4wt5wg Александр Кочетков 0 661486 3690500 3688844 2026-11-03T05:41:25Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/ШҚО арнаулы кітапхана|ШҚО арнаулы кітапхана]] ([[User talk:ШҚО арнаулы кітапхана|т]]) өңдемелерінен [[User:Берікқожанова Альфия Серікқанқызы|Берікқожанова Альфия Серікқанқызы]] соңғы нұсқасына қайтарды 3643915 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Александр Сергеевич Кочетков''' (12 мамыр, 1900, Лосиноостровкая, Ресей империясы – 1 мамыр, 1953, [[Мәскеу]], [[РКФСР]], [[КСРО]]) — орыс жазушысы мен аудармашысы. == Өмірбаяны == 1917 жылы Лосиноостровск гимназияны аяқтаған.[[Мәскеу мемлекеттік университеті]]нде филология факультетінде оқыған. Өлең жазуды бала кезінде бастады. 17 жасынан бастап [[Вера Меркурьева]]ның шәкірті болды, уақыт өте келе [[Вячеслав Иванов]]пен танысып, жақындасты: «1921 жылы мен сүйкімді, сұлу және таңғажайып Кочетковты таныдым», — деп Иванов ақыры жазған. Кочетков тірісіндегі жалғыз өлеңдерді жариялауы «Золотая зурна» (Владикавказ, 1926) альманахында болған, пьесалары көзі тірісінде жарық көрмеді. Сондай-ақ Кочетков кеңінен батыс және шығыс тілдеріндегі прозалық, поэзиялық аудармашы болып танылған. Бүкілхалықтық даңқты Кочетковқа [[«Темекі сіңген пойыз туралы баллада»]] өлеңі алып келді, көбіне «Сүйіктілермен айырылыспандар» тармағымен танымал. 1932 жылы жазылған, бірақ тек 1966 жылы Кочетков өнерінің қажымас үгітшісі Л.Озеровтың «Поэзия күні» жинағында «Баллада...» туындысы ХХ ғасырдың екінші бөлігінде [["Тағдыр ирониясы, немесе жеңіл бумен"]] фильмі арқылы танымал болды. «Баллада»-ның тармағымен А.Володиннің пьесасы аталған, оның негізінде аттас фильм түсірілген. «Баллада ...» кездейсоқ құтқару әсерімен жазылған: 1932 жылдың күзінде әйелі Инна Григорьевна Прозрителевамен қоштасуды 3 күнге кейінге қалдыру үшін Кочетков Сочи-Мәскеу пойызына билет тапсырды және де Люблино Дачное станциясында апат болды. 36 адам қайтыс болды, ал 51 адам жарақат алды. Сот шешімімен келесі қызметкерлер кінәлі деп танылды. Олар:станция бастығы (атылды), станция кезекшісі (8 жыл түрмеге отырғызылды), күзетші (6 жылға бас бостандығынан айырылды), сигнал беруші (1 жылға сотталды). Мәскеуден Инна Григорьевна жіберген хаттың өзі де, осы өлең болған. «Баллада»-ның бірінші танымалдылық шыңы жарияламас бұрын бағындырылды: ҰОС кезінде оны жазып, жатқа айтып жүрген. Әдебиет сыншысы И.Кукулиннің пікірінше, «Баллада» соғыс кезінде «Мені күт» өлеңін жазған Константин Симоновқа үлгі болуы мүмкін. Кочетков көптеген шығармаларды аударған: «Жас баланың таңғажайып мүйізі» Арнима және Брентано (толықтай жарияланбаған), Бруно Франканың Сервантесе жайлы романы, Хафиздің өлеңдері, Анвариды, Фаррухиды, Унсариды, Эс-хабиб Вафаны, Антала Гидашты, Шиллерді, Корнельді, Расинды, Беранжені, грузиндік, литвалық, эстондық жазушыларды. Эпостарды аударуда қатысқан («Давид Сасунский», «Алпамыш», «Калевипоэг»). Кейбір пьесалардағы өлеңдер авторы «Коперник» (Мәскеу Планетариялық театры), «Ерікті фломандықтар» (С. Шервинскиймен бірге), «Надежда Дурова» (К. Липскеровпен бірге). ==Жерленген жері== Кочетковтың күлі бар урна Донской зиратына жерленді (колумбарий 14, 84 бөлім). 2014 жылға қарай, жерлеуді Некрополия қоғамының мүшелері анықтаған кезде, урна әйнектің артында қирап қалды, «ақын Александр Сергеевич Кочетков» деген жазу әрең оқылды. Қазіргі кезде тауашада ақынның портреті мен оның ең танымал өлеңінің жолдары салынған тақта орнатылған. ==Шығармалары== *Аяз. Балаларға арналған өлеңдер. — Л.: Радуга, 1927 *Кочетков А., Шервинский С. Ерікті фламандықтар: Пьеса 5 д. және 8 карт. Шарль де Костердің ойлары бойынша. — М.: Гослитиздат, 1937. — 156 с., 3 000 көш. *Коперник: Драмал. поэма в 3 бөлімде, 9 көріністе прологпен, эпилогпен / кәсіп. К. Л. Баеваның қатысуы және матеиралы бойынша. — М.: Бас. и стеклогр. баспа «Искусство», 1938. — 131 с. *Николай Коперник: Драм. поэма / Бас. және кіріспе. Л. Озеровтікі; [Ил.: Н. И. Калита]. — М.: Совет жазушысы, 1974. — 208 б.; портр. —10 000 көш. *Кочетков А., Липскеров К. Надежда Дурова: 4 акттан тұратын пьеса. — М.—Л.: Музгиз, 1942. — 47 б. — . *То же. М.—Л.: Искусство, 1942. — 103 б. *Сүйіктілермен айырылспандар: Өлеңдер мен поэмалар / [Кіріспе. б. Л. Озеровтікі; Сур. В. Борисов]. — М.: Совет жазушысы, 1985. — 144 б. — 20 000 көш. *Мазмұны.: Лирика; Драм. новеллалары: Аделаида Граббе; Гомер басы; Андерсен мерекесі; Поэмалар: Жасөспірімдік; Таңертеннен кейін; Ақын туралы естелік; Ағаштар. ==Аудармалары== *Вафа, Ахмет Эс-Хабиб. Бунт. / Ауд. үнді т. — М., 1931 *Гидаш А. Венгрия қуануда. / Ауд. венгер тіл. — М.—Л., 1930, 1931 *Гидаш А. Көтерілістегі Венгрия өлеңдерде. / Ауд. венгер т. — М., 1932 *Вафа, Ахмет Эс-Хабиб. Дауыл алды. / Ауд. үнді. — М., 1933. *Вафа, Ахмет Эс-Хабиб. Жаралар жанады. / Ауд. үнді. — М., 1933. *Гидаш А. Жер қозғалады. / Ауд. венгер. — М., 1934 *Гидаш А. Жұмыскер-авторға менің өнерпаздық тәжірибем. / Ауд. венгер. — М., 1935 *Гидаш А. Жаңа өлеңдер. / Ауд.венгер. — М., 1935 *Вафа, Ахмет Эс-Хабиб. Сықырлау. / Ауд. үнді. — М., 1936. *Гидаш А. Жас мемлекет туралы өлеңдер. / Ауд. венгер. — М., 1936 *Церетели А. Тамар Цбиери. / Ауд. грузин. — Тбилиси, 1948 *Церетели А. Патара Кахи. / Ауд. грузин. — Тбилиси, 1949 *Элляй. Чурумчуку. / Пер. с якутского. — Якутск, 1946; М.—Л., 1954. == Әдебиет == * Мацуев.Н Орыс совет жазушылары 1917-1967: Биографиялық сөздік үшін материалдар. — М.: Совет жазушысы, 1981. — б. 117. * [Некролог] // Совет газетасы, —1953, №54. == Сілтемелер == *[http://poem.com.ua/info/kochetkov1.html Л.Озеровтың өмірбаяндық очеркі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130317063402/http://poem.com.ua/info/kochetkov1.html |date=2013-03-17 }} *[https://web.archive.org/web/20070929091419/http://www.litera.ru/stixiya/authors/kochetkov/all.html Александр Кочетков барлық өлеңдері] *[http://stihiolubvi.ru/kochetkov/ballada-o-prokurennom-vagone.html «Темекі сіңген пойыз туралы баллада» өлеңінің тексті] *[http://stihiolubvi.ru/info/kochetkov1.html Л.Озеровтың «Александр Кочетков» мақаласы] *[http://www.vekperevoda.com/1900/akochetkov.htm| Александр Кочетков]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Санат:12 мамырда туғандар]] [[Санат:1900 жылы туғандар]] [[Санат:КСРО жазушылары]] [[Санат:Ресей жазушылары]] [[Санат:Орыс жазушылары]] 0bvfpogbmz6d0n25mou9qmfjquiuhvw Иманғазинов Баймұхан 0 662250 3690402 3678471 2026-11-03T03:56:15Z ШҚО арнаулы кітапхана 187726 санат қостым 3690402 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Әскери қайраткер |толық есімі = Иманғазинов Баймұхан |шынайы есімі = |суреті = |сурет тақырыбы = |туған жылы = 1902 |туған жері = [[Баянауыл ауданы]], [[Павлодар облысы]], [[ҚазКСР]] |қайтыс болған күні = 01.01.1995 |қайтыс болған жері = Төртқұдық ауылы, [[Екібастұз|Екібастұз ауданы]], [[Павлодар облысы]], [[Қазақстан]] |лақап аты = |бүркеніш аты = |мемлекет = {{USSR}} |қызмет еткен жылдары = |атағы = [[Сержант]] |әскер түрі = жаяу әскер |басқарды = 568-ші атқыштар полктері құрамындағы пулеметтік бөлімше командирі |әскери бөлімі = 81 дивизия |шайқасы = [[Екінші Дүниежүзілік соғыс]], [[Ұлы Отан соғысы]] |марапаттары = {{I дәрежелі Отан соғысы ордені|1945}}- {{!}}{{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалі|}} {{!}}{{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 20 жыл медалі}} {{!}} {{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 30 жыл медалі}}{{!}}{{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 40 жыл медалі}}{{!}}{{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл медалі}}{{!}} "III дәрежелі Даңқ ордені" {{!}} "Берлин алғаны үшін медаль" {{!}} "Праганы босату үшін медаль" |байланысы = |отставкада = |қолтаңбасы = |Commons = }} '''Иманғазинов Баймұхан''' ([[1902 жыл]] - [[1 қаңтар]] [[1995 жыл]])— [[Ұлы Отан соғысы]]ның еңбек ардагері, пулеметші жауынгер, I топтағы Ұлы Отан соғысының мүгедегі, кенші-металлург<ref>http://kazneb.kz/site/catalogue/view?br=1576268 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210517185719/http://kazneb.kz/site/catalogue/view?br=1576268 |date=2021-05-17 }}</ref>. ==Соғыс жылдары== Иманғазинов Баймұхан [[Павлодар облысы]] [[Баянауыл ауданы]]ның [[Әскери Комиссариат]]ының шақыртуымен 1942 жылдың тамыз айында майданға аттанған. Майдан жолдары [[Ұлы Отан соғысы]]ның шешуші шайқастарының бірі, әйгілі де, күрделі Орёл-[[Курск шайқасы|Курск]] доғасынан бастау алады. Басында 44-ші Батыс атқыштар полкында пулеметші болса, кейінірек 81 дивизияның 410-шы және 568-ші полктерінің сапында пулеметшілер бөлімшесінің командирі ретінде жалғастырып, [[Беларусь]], [[Польша]] мен [[Чехословакия]] жерлерінде өз әскери жолын аяқтаған. Тіпті Берлин бағытындағы шайқастарға да қатысқан. Майдан даласында 1943 жылы Совет Одағының коммунистік партиясының қатарына қосылған. Оның майдан шебіндегі ерлігі Ресейдің "[http://podvignaroda.ru/?#id=20480752&tab=navDetailManAward Подвиг народа]" атты ғаламтор парақшасында жазылған мына бір деректе былай деп көрсетіледі: "1944 жылдың 8-ші қаңтарында Полесск облысының Буда селосы үшін күресте пулеметпен 23 фашист солдаттары мен 1 фашист офицерінің көздерін жойған. Бас сүйегінен жарақат алса да, шайқастан шығудан бас тартып, тек 1944 жылыдың 9-шы қаңтарында аяғы мен қолы жарақатталғаннан кейін ғана санитарлық ротаға жіберілді". Соғыстың соңғы күндерінде Чехословакияның астанасы [[Прага|Прага қаласын]] жаудан азат ету операциясында болады. Бұл операция 1945 жылы 9 мамырында аяқталған. ==Марапаттары== *"III дәрежелі Даңқ ордені"<ref>http://podvignaroda.ru/?#id=20480752&tab=navDetailManAward</ref> *"I дәрежелі Отан соғысы ордені" *"1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медаль" *"Берлин алған үшін медаль" *"Праганы босату үшін медаль" *"Ерлік үшін медаль"<ref>http://podvignaroda.ru/?#id=21439836&tab=navDetailManAward</ref> *"1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 20 жыл медаль" *"1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 30 жыл медаль" *"1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 40 жыл медаль" *"1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл медаль" ==Соғыстан кейін== Зейнеткерлікке шыққанға дейін Павлодар облысы Баянауыл ауданы "Майқайыналтын" комбинатының Төртқұдық кенбайыту фабрикасында шебер-металлург<ref>http://kazneb.kz/bookView/view/?brId=1576268&simple=true&lang=kk#</ref> болып істеген. Денсаулығына байланысты I топтағы Ұлы Отан соғысының мүгедегі болса да, өз елінің тұрмыс тіршілігіне, болашақ ұрпақ тәрбиесіне белсене ат салысты. ==Тағы қараңыз== *[[Рақымжан Қошқарбаев]] *[[Бауыржан Момышұлы]] *[[Бейімбет Майлин]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} * Общественно-политическая гаета "Вперед"- 8 мая 1991г. - №37(2845). * "Есімде менің сол бір кез..." кітабы, авторы- Иманғазинов Сағит Баймұханов. [[Санат:Кенші]] dbts4wuk246iim6eu1e4lvlatal6phl 3690498 3690402 2026-11-03T05:41:15Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/ШҚО арнаулы кітапхана|ШҚО арнаулы кітапхана]] ([[User talk:ШҚО арнаулы кітапхана|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3573641 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Әскери қайраткер |толық есімі = Иманғазинов Баймұхан |шынайы есімі = |суреті = |сурет тақырыбы = |туған жылы = 1902 |туған жері = [[Баянауыл ауданы]], [[Павлодар облысы]], [[ҚазКСР]] |қайтыс болған күні = 01.01.1995 |қайтыс болған жері = Төртқұдық ауылы, [[Екібастұз|Екібастұз ауданы]], [[Павлодар облысы]], [[Қазақстан]] |лақап аты = |бүркеніш аты = |мемлекет = {{USSR}} |қызмет еткен жылдары = |атағы = [[Сержант]] |әскер түрі = жаяу әскер |басқарды = 568-ші атқыштар полктері құрамындағы пулеметтік бөлімше командирі |әскери бөлімі = 81 дивизия |шайқасы = [[Екінші Дүниежүзілік соғыс]], [[Ұлы Отан соғысы]] |марапаттары = {{I дәрежелі Отан соғысы ордені|1945}}- {{!}}{{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалі|}} {{!}}{{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 20 жыл медалі}} {{!}} {{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 30 жыл медалі}}{{!}}{{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 40 жыл медалі}}{{!}}{{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл медалі}}{{!}} "III дәрежелі Даңқ ордені" {{!}} "Берлин алғаны үшін медаль" {{!}} "Праганы босату үшін медаль" |байланысы = |отставкада = |қолтаңбасы = |Commons = }} '''Иманғазинов Баймұхан''' ([[1902 жыл]] - [[1 қаңтар]] [[1995 жыл]])— [[Ұлы Отан соғысы]]ның еңбек ардагері, пулеметші жауынгер, I топтағы Ұлы Отан соғысының мүгедегі, кенші-металлург<ref>http://kazneb.kz/site/catalogue/view?br=1576268 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210517185719/http://kazneb.kz/site/catalogue/view?br=1576268 |date=2021-05-17 }}</ref>. ==Соғыс жылдары== Иманғазинов Баймұхан [[Павлодар облысы]] [[Баянауыл ауданы]]ның [[Әскери Комиссариат]]ының шақыртуымен 1942 жылдың тамыз айында майданға аттанған. Майдан жолдары [[Ұлы Отан соғысы]]ның шешуші шайқастарының бірі, әйгілі де, күрделі Орёл-[[Курск шайқасы|Курск]] доғасынан бастау алады. Басында 44-ші Батыс атқыштар полкында пулеметші болса, кейінірек 81 дивизияның 410-шы және 568-ші полктерінің сапында пулеметшілер бөлімшесінің командирі ретінде жалғастырып, [[Беларусь]], [[Польша]] мен [[Чехословакия]] жерлерінде өз әскери жолын аяқтаған. Тіпті Берлин бағытындағы шайқастарға да қатысқан. Майдан даласында 1943 жылы Совет Одағының коммунистік партиясының қатарына қосылған. Оның майдан шебіндегі ерлігі Ресейдің "[http://podvignaroda.ru/?#id=20480752&tab=navDetailManAward Подвиг народа]" атты ғаламтор парақшасында жазылған мына бір деректе былай деп көрсетіледі: "1944 жылдың 8-ші қаңтарында Полесск облысының Буда селосы үшін күресте пулеметпен 23 фашист солдаттары мен 1 фашист офицерінің көздерін жойған. Бас сүйегінен жарақат алса да, шайқастан шығудан бас тартып, тек 1944 жылыдың 9-шы қаңтарында аяғы мен қолы жарақатталғаннан кейін ғана санитарлық ротаға жіберілді". Соғыстың соңғы күндерінде Чехословакияның астанасы [[Прага|Прага қаласын]] жаудан азат ету операциясында болады. Бұл операция 1945 жылы 9 мамырында аяқталған. ==Марапаттары== *"III дәрежелі Даңқ ордені"<ref>http://podvignaroda.ru/?#id=20480752&tab=navDetailManAward</ref> *"I дәрежелі Отан соғысы ордені" *"1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медаль" *"Берлин алған үшін медаль" *"Праганы босату үшін медаль" *"Ерлік үшін медаль"<ref>http://podvignaroda.ru/?#id=21439836&tab=navDetailManAward</ref> *"1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 20 жыл медаль" *"1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 30 жыл медаль" *"1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 40 жыл медаль" *"1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл медаль" ==Соғыстан кейін== Зейнеткерлікке шыққанға дейін Павлодар облысы Баянауыл ауданы "Майқайыналтын" комбинатының Төртқұдық кенбайыту фабрикасында шебер-металлург<ref>http://kazneb.kz/bookView/view/?brId=1576268&simple=true&lang=kk#</ref> болып істеген. Денсаулығына байланысты I топтағы Ұлы Отан соғысының мүгедегі болса да, өз елінің тұрмыс тіршілігіне, болашақ ұрпақ тәрбиесіне белсене ат салысты. ==Тағы қараңыз== *[[Рақымжан Қошқарбаев]] *[[Бауыржан Момышұлы]] *[[Бейімбет Майлин]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} * Общественно-политическая гаета "Вперед"- 8 мая 1991г. - №37(2845). * "Есімде менің сол бір кез..." кітабы, авторы- Иманғазинов Сағит Баймұханов. 7vq6t58tnn4cjlkgmixwrdv6ocrdbs6 Ақ Ирий қалашығы 0 662286 3690501 3688842 2026-11-03T05:41:31Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/ШҚО арнаулы кітапхана|ШҚО арнаулы кітапхана]] ([[User talk:ШҚО арнаулы кітапхана|т]]) өңдемелерінен [[User:Baktygul Kurmanova|Baktygul Kurmanova]] соңғы нұсқасына қайтарды 3654805 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Ақ Ирий қалашығы''' — [[Есіл]] алқабы мен [[Батыс Сібір ойпаты]]ның қиылысқан жерінде, [[Солтүстік Қазақстан облысы]]ның [[Долматов ауылы]]нда орналасқан. Ақ Ирий – [[иран тілі]]нен аударғанда «Ақ жұмақ» деген мағынаны білдіреді. Ақ Ирий қаласы ж.с.д. V ғасырдағы [[сақ дәуірі]]не жатады. [[Көне]] елді мекен дала және [[орман]] тұрғындары арасында өзіндік алдыңғы бекініс ретінде қолданылған. [[Бекініс]]ті қаланың ішінен археолог-ғалымдар үйлерді, ұста шеберханалары мен қыш (керамика) дайындау өндірісінің қалдықтарын тапқан. Қала екі жағынан да адам өте алмайтын құрылыстармен шектелген биік, үшбұрышты мүйісте орналасқан. [[Археолог]]тар оны «Ақ Ирий» деп атаған. Зерттеушілердің болжамы бойынша, ескі қалашық діни-шаруашылық және қорғану мақсатында салынған. [[Бекініс]] құрылыстары, археологтардың айтуынша, отқа табынған және зороастризмге сенетін дала сақтарының меншігінде болған. Бұрыштары мен қабырғаларының ортасында төбені ұстауға арналған бағаналары бар 35-45 шаршы метрді құрайтын, қабырғалары бұтақтардан, шыбықтардан жасалып, балшықпен сыланған үйлер табылған. Қазба кезінде табылған көптеген күйдірілген [[кірпіш]]тер Ақ Ирийде кірпіш күйдіру технологиясының игеріліп, қолданылғанын растайды. Табылған заттар қаланың тұрғындары сол [[темір дәуірі]]нің ерте кезеңінің өзінде дамудың айтарлықтай жоғары деңгейіне жеткендігін дәлелдейді. [[Метал]]ды балқытуға арналған пештердің қалдықтары көне сақтардың [[металлургия]] өндірісі [[технология]]сын да жақсы білгенін растайды. Ескі қала аумағында сонымен қатар [[Жапон теңізі|Жапон]], [[Жерорта теңізі|Жерорта теңіздерінде]] кездесетін каури ұлу құбыршақтарының<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Cowrie</ref> табылуы таңғаларлық дерек болып табылады. Олар ақша ретінде қызмет атқаруы мүмкін деген де болжам бар. Демек, сақтар ауқымды сыртқы сауда қатынастарын да жүргізген деп айтуға болады. Бекініс дуалының іргетасына [[су]] өткізбейтін материал ретінде тоз (қайың қабығы) пайдаланылған. Сонымен қатар балшық күйдіретін және металл балқытатын пештер де табылған. Мұндағы бірегей жәдігерлер бұл аумақты сақ тайпалары мекендегенін және олардың мәдениеті тереңде жатқанын аңғартады. 2013 жылы [[Солтүстік Қазақстан]] [[мемлекет]]тік [[университет]]інің археологтары Ақ Ирий қалашығының орнында ашық аспан астындағы [[мұражай]] ашуды ұсынды. Мамандардың пайымдауынша, мұндай кешен табиғат аясында демалып, ел тарихымен танысқысы келетін туристер ағынын арттырады. Бұл бастаманы билік өкілдері жылы қабылдап, қолдау көрсеткендіктен, қазіргі таңда мұражай құрылысы басталып кетті<ref>https://qazaqstan3d.kz/kz/kulturnoe-nasledie/gorodishhe-ak-irii</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Көне қала]] [[Санат:Археология]] j6ut3a0exwn66go9dgi1q2ihnlo673e Текжанов Нәсіп 0 662876 3690408 3684787 2026-11-03T04:02:09Z ШҚО арнаулы кітапхана 187726 санат қостым 3690408 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Текжанов Нәсіп |Шынайы есімі = Текжанов Нәсіп Текжанұлы |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 14.08.1900 |Туған жері = Бұрташ ауылы |Қайтыс болған күні = 03.02.1986 |Қайтыс болған жері = КСРО, Целиноград |Азаматтығы = |Ұлты = |Мансабы = |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = *Қызыл Жұлдыз Ордені; *Орден 3-дәрежелі Даңқ Ордені; *1-дәрежелі Отан соғысы ордені; * Медаль "Жауынгерлік еңбегі үшін"; * "Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін" медалі |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Текжанов Нәсіп Текжанұлы''' (14 тамыз 1900 жыл, Бұрташ ауылы — 3 ақпан 1986 жыл, КСРО, Целиноград) - аэроұшқыш атқыштар дивизиясының шабуылшы мылтықшысы, 24-гвардиялық десанттық-атқыштар полкінің сарбазы.<br> == Өмірбаяны == 1900 жылы Бұрташ ауылында дүниеге келді. 1942 жылдың, 7 маусымында тұрғылықты жері бойынша, Қызыл Армия қатарларына Ақмола әскери комиссариаты шақырды. Омбы қаласында алдын ала дайындықтан кейін, 24 гвардиялық әуе күштерінің құрамына, аэроұтқыр атқыштар дивизиясының шабуылшы мылтықшысы болып қабылданды. Әскери мансабын Украинада бастаған. Харьков пен Киевті азат ету шайқастарына қатысты. Днепрден өтуде қатысқан. 1943 жылы 15 қазанда Днепровокаменк ауданындағы плацдармды басып алуда жарақат алып, ауруханаға жеткізілді. Ауруханадан шыққаннан кейін ол шабуылын жалғастырды, дивизия Украинаның елді мекендерін босатты. 1944 жылы 20 тамызда Ясско-Кишинёв операциясына қатысты. 1944 жылы 26 тамызда "Соғыста көрсеткен үздік жауынгерлік әрекеттері үшін" медалімен марапатталды. 1944 жылы 28 қыркүйекте дивизия Ясско-Кишинёйв операциясындағы сәтті әрекеттері үшін 2 дәрежелі Суворов орденімен марапатталды. Соғыс кезінде коммунистік партия қатарына қосылды. Жауынгерлік жол 1945 жылдың 9 мамырда Австрияда аяқталды. Майданнан оралғаннан кейін бейбіт еңбекке оралды. 1978 жылы "Еңбек ардагері" медалімен марапатталған. 1986 жылдың 3 ақпанында дүниеден өтті. <br> <br> == Марапаттары == *Қызыл Жұлдыз Ордені; *Орден 3-дәрежелі Даңқ Ордені; *1-дәрежелі Отан соғысы ордені; * Медаль "Жауынгерлік еңбегі үшін"; * "Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін" медалі.<br> == Дереккөздер == <ref>https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie4865423/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%A2%D0%B5%D0%B3%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B1%26middle_name%3D%26static_hash%3D7016559b00b56a91562d3dd77172c4c6v1%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1& {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210522181110/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie4865423/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%A2%D0%B5%D0%B3%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B1%26middle_name%3D%26static_hash%3D7016559b00b56a91562d3dd77172c4c6v1%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1& |date=2021-05-22 }}</ref> <ref>https://obd-memorial.ru/html/</ref> <references /> [[Санат:Ардагерлер]] rpr1hrh1s95z798hkurcwuzqph60r5p 3690493 3690408 2026-11-03T05:40:16Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/ШҚО арнаулы кітапхана|ШҚО арнаулы кітапхана]] ([[User talk:ШҚО арнаулы кітапхана|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3684787 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Текжанов Нәсіп |Шынайы есімі = Текжанов Нәсіп Текжанұлы |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 14.08.1900 |Туған жері = Бұрташ ауылы |Қайтыс болған күні = 03.02.1986 |Қайтыс болған жері = КСРО, Целиноград |Азаматтығы = |Ұлты = |Мансабы = |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = *Қызыл Жұлдыз Ордені; *Орден 3-дәрежелі Даңқ Ордені; *1-дәрежелі Отан соғысы ордені; * Медаль "Жауынгерлік еңбегі үшін"; * "Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін" медалі |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Текжанов Нәсіп Текжанұлы''' (14 тамыз 1900 жыл, Бұрташ ауылы — 3 ақпан 1986 жыл, КСРО, Целиноград) - аэроұшқыш атқыштар дивизиясының шабуылшы мылтықшысы, 24-гвардиялық десанттық-атқыштар полкінің сарбазы.<br> == Өмірбаяны == 1900 жылы Бұрташ ауылында дүниеге келді. 1942 жылдың, 7 маусымында тұрғылықты жері бойынша, Қызыл Армия қатарларына Ақмола әскери комиссариаты шақырды. Омбы қаласында алдын ала дайындықтан кейін, 24 гвардиялық әуе күштерінің құрамына, аэроұтқыр атқыштар дивизиясының шабуылшы мылтықшысы болып қабылданды. Әскери мансабын Украинада бастаған. Харьков пен Киевті азат ету шайқастарына қатысты. Днепрден өтуде қатысқан. 1943 жылы 15 қазанда Днепровокаменк ауданындағы плацдармды басып алуда жарақат алып, ауруханаға жеткізілді. Ауруханадан шыққаннан кейін ол шабуылын жалғастырды, дивизия Украинаның елді мекендерін босатты. 1944 жылы 20 тамызда Ясско-Кишинёв операциясына қатысты. 1944 жылы 26 тамызда "Соғыста көрсеткен үздік жауынгерлік әрекеттері үшін" медалімен марапатталды. 1944 жылы 28 қыркүйекте дивизия Ясско-Кишинёйв операциясындағы сәтті әрекеттері үшін 2 дәрежелі Суворов орденімен марапатталды. Соғыс кезінде коммунистік партия қатарына қосылды. Жауынгерлік жол 1945 жылдың 9 мамырда Австрияда аяқталды. Майданнан оралғаннан кейін бейбіт еңбекке оралды. 1978 жылы "Еңбек ардагері" медалімен марапатталған. 1986 жылдың 3 ақпанында дүниеден өтті. <br> <br> == Марапаттары == *Қызыл Жұлдыз Ордені; *Орден 3-дәрежелі Даңқ Ордені; *1-дәрежелі Отан соғысы ордені; * Медаль "Жауынгерлік еңбегі үшін"; * "Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін" медалі.<br> == Дереккөздер == <ref>https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie4865423/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%A2%D0%B5%D0%B3%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B1%26middle_name%3D%26static_hash%3D7016559b00b56a91562d3dd77172c4c6v1%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1& {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210522181110/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie4865423/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%A2%D0%B5%D0%B3%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B1%26middle_name%3D%26static_hash%3D7016559b00b56a91562d3dd77172c4c6v1%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1& |date=2021-05-22 }}</ref> <ref>https://obd-memorial.ru/html/</ref> fx1kmxey60twozadbsxsujuv8ttwyp5 Сауда соғысы 0 663395 3690411 3676922 2026-11-03T04:06:39Z ШҚО арнаулы кітапхана 187726 санат қостым 3690411 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Сауда соғысы''' ({{lang-en|'''trade war'''}}), '''сауда дауы<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Торговые обычаи}}</ref><ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Коммерческие суды}}</ref>''' ({{lang-de|'''Handelsstreit'''}}) — шетелдік нарықтарды жаулап алу(шабуылдық) немесе ұлттық экономиканы басып алудан сақтау(қорғаныс) мақсатында екі немесе одан да көп елдер арасында өткізілетін сауда бәсекелестігі. == Ерекшеліктері == Сауда соғыстарын өткізудің себептері мен әдістерін зерттеу әртүрлі ғылымдардың дәргейін, соның ішінде геоэкономика мен әлемдік экономиканы құрайды. Сауда соғысы ауқымды “әскери әрекеттер" аясында да өткізіле алады, ол "экономикалық соғыс" деп аталады. Шабуылдық сауда соғысын жүргізудің негізгі әдістері: * [[экспорт]]тық баж тарифтерінің төмендеуі; * экспорттық квоталардың жоғарылауы; * [[Демпинг|депингтік]] бағалардың қолданылуы; * айрықша жағдайларда экономикалық блокада мен [[эмбарго|эмбаргоның]] қолданылуы; * бәсекелестердің өнімдерін тұтынушыларға немесе экологияға зиянды екендігін жариялау. Қорғаныстық сауда соғысының тәсілдеріне сауда барьерлерінің тұрғызылуы жатады: * импорттық баж салықтарының артуы; * импорттық квоталардың төмендеуі; * импорттық тауарлардың ұлттық стандарттарға сай келуіне байланысты қиындықтардың пайда болуын көздейтін техникалық барьерлердің енгізілуі.<ref>{{Cite web |url=https://news.mail.ru/politics/69466143/?from=swap&swap=3 |title=Восемь стран НАТО поддержали Гренландию после заявления Трампа о тарифах. |archive-date=2026-01-18 |access-date=2026-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260118152421/https://news.mail.ru/politics/69466143/?from=swap&swap=3 |url-status=live }}</ref> == Мысалдары== * Қытай мен АҚШ арасындағы сауда соғысы (2018).<ref>[https://old.elorda.info/kk/analytics/view/kytay-men-aksh-arasyndagy-sauda-sogysy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210604093627/https://old.elorda.info/kk/analytics/view/kytay-men-aksh-arasyndagy-sauda-sogysy |date=2021-06-04 }}</ref> ==Дереккөздер== <references /> [[Санат:Бәсекелестік]] t5hygmlkm8smirnu0i6pytsfs42dz1u 3690491 3690411 2026-11-03T05:40:03Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/ШҚО арнаулы кітапхана|ШҚО арнаулы кітапхана]] ([[User talk:ШҚО арнаулы кітапхана|т]]) өңдемелерінен [[User:Amherst99|Amherst99]] соңғы нұсқасына қайтарды 3676922 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Сауда соғысы''' ({{lang-en|'''trade war'''}}), '''сауда дауы<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Торговые обычаи}}</ref><ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Коммерческие суды}}</ref>''' ({{lang-de|'''Handelsstreit'''}}) — шетелдік нарықтарды жаулап алу(шабуылдық) немесе ұлттық экономиканы басып алудан сақтау(қорғаныс) мақсатында екі немесе одан да көп елдер арасында өткізілетін сауда бәсекелестігі. == Ерекшеліктері == Сауда соғыстарын өткізудің себептері мен әдістерін зерттеу әртүрлі ғылымдардың дәргейін, соның ішінде геоэкономика мен әлемдік экономиканы құрайды. Сауда соғысы ауқымды “әскери әрекеттер" аясында да өткізіле алады, ол "экономикалық соғыс" деп аталады. Шабуылдық сауда соғысын жүргізудің негізгі әдістері: * [[экспорт]]тық баж тарифтерінің төмендеуі; * экспорттық квоталардың жоғарылауы; * [[Демпинг|депингтік]] бағалардың қолданылуы; * айрықша жағдайларда экономикалық блокада мен [[эмбарго|эмбаргоның]] қолданылуы; * бәсекелестердің өнімдерін тұтынушыларға немесе экологияға зиянды екендігін жариялау. Қорғаныстық сауда соғысының тәсілдеріне сауда барьерлерінің тұрғызылуы жатады: * импорттық баж салықтарының артуы; * импорттық квоталардың төмендеуі; * импорттық тауарлардың ұлттық стандарттарға сай келуіне байланысты қиындықтардың пайда болуын көздейтін техникалық барьерлердің енгізілуі.<ref>{{Cite web |url=https://news.mail.ru/politics/69466143/?from=swap&swap=3 |title=Восемь стран НАТО поддержали Гренландию после заявления Трампа о тарифах. |archive-date=2026-01-18 |access-date=2026-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260118152421/https://news.mail.ru/politics/69466143/?from=swap&swap=3 |url-status=live }}</ref> == Мысалдары== * Қытай мен АҚШ арасындағы сауда соғысы (2018).<ref>[https://old.elorda.info/kk/analytics/view/kytay-men-aksh-arasyndagy-sauda-sogysy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210604093627/https://old.elorda.info/kk/analytics/view/kytay-men-aksh-arasyndagy-sauda-sogysy |date=2021-06-04 }}</ref> ==Дереккөздер== iwxs1oz5she8e1610vx528vgnrjpq1q Кевин Ричард Паркер 0 663400 3690403 3596341 2026-11-03T03:57:46Z ШҚО арнаулы кітапхана 187726 санат қостым 3690403 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Tame Impala Performing in NYC cropped.jpg|нобай|alt= Tame Impala Performing in NYC cropped.jpg| Tame Impala Performing in NYC cropped.jpg]] {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Музыкант |Есімі = Кевин Ричард Паркер |Атауы = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = |Туған кездегі есімі = |Толық аты = |Туған күні = 20 қаңтар 1986 (жасы 35) |Туған жері = [[Аустралия]] [[Жаңа Оңтүстік Уэльс]] [[Перт]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = [[2005]] - қазіргі уақытқа дейін |Мемлекет = {{AUS}} |Мамандықтары = * Әнші * ән авторы * музыкант * рекорд жасаушы |Аспаптары = * Вокал * гитара * барабандар * бас * пернетақталар |Жанрлары = [[синтипоп]]<ref>{{cite web|url=https://www.stereogum.com/2099697/watch-tame-impala-go-full-synthpop-playing-borderline-on-fallon/news/|title=Watch Tame Impala Go Full Synthpop, Playing 'Borderline' on ''Fallon''|website=[[Stereogum]]|first=Tom|last=Breihan|date=23 September 2020|access-date=23 Қыркүйек 2020}}</ref> {{nowrap|[[нео-психоделия]]}}<ref>{{cite web |author=Andrew Hatt |url=https://backyardcollusions.com/2018/12/18/a-new-trip-for-a-new-era-the-neo-psychedelia-explosion-of-the-2010s/ |title=A New Trip for a New Era: The Neo-Psychedelia Explosion of the 2010s |publisher=Backyard Collusions |date=18 December 2018 |access-date=17 June 2019}}</ref> {{nowrap|[[психодельдік рок]]}}<ref>{{cite web |url=http://www.nme.com/news/tame-impala/67461 |title=Tame Impala react to winning NME's Album Of The Year |work=[[NME]] |date=29 November 2012 |access-date=12 March 2016 |author=Bychawski, Adam}}</ref> {{nowrap|[[психодельдік поп]]}}<ref>{{cite web |url=https://www.nme.com/features/tame-impala-interview-inside-the-mind-of-a-psych-pop-shaman-358 |title=Tame Impala Interview: Inside The Mind Of A Psych-Pop Shaman |work=[[NME]] |date=14 July 2015 |access-date=12 March 2016 |author=Calvert, John}}</ref><ref>{{cite web |author=Gregory Heaney |url=https://www.allmusic.com/album/lonerism-mw0002401709 |title=Lonerism – Tame Impala &#124; Songs, Reviews, Credits, Awards |publisher=AllMusic |date=8 October 2012 |access-date=3 July 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140623114116/http://www.allmusic.com/album/lonerism-mw0002401709 |archive-date=23 June 2014}}</ref> |Ұжымдары = [[Tame Impala]] |Лейблдері = * [[Modular Recordings|Modular]] * [[Interscope Records|Interscope]] |Марапаттары = |Сайты = [http://tameimpala.com tameimpala.com] }} '''Кевин Ричард Паркер''' ([[20 қаңтар]] [[1986 жыл|1986]]) — австралиялық әнші, ән авторы, музыкант және жазба продюсері, ол өзінің музыкалық жазуы, орындауы және шығаруы үшін «Tame Impala» музыкалық жобасымен танымал. Кевин 12 ARIA Music Awards пен [[British Airways|Brit]] Award сыйлығын жеңді және төрт Грэмми сыйлығына номинацияланды. Паркер продюсер ретінде Марк Ронсон, Леди Гага, Канье Уэст, Трэвис Скотт, Melody's Echo Chamber, Flaming Lips сияқты өнершілермен ынтымақтастықта болды. == Ерте өмір мен мансаптың басталуы == Паркер [[Сидней|Сиднейде]] дүниеге келген, бірақ бүкіл өмірін Батыс Аустралияда, [[Перт]] қаласында өткізді.<ref name="Kevin Parker interview">{{cite web|title=Kevin Parker interview|url=http://tameimpala.tumblr.com/post/2498013850/kevin-parker-interview|access-date=13 July 2012}}</ref> Паркердің әкесі Джерри Родезиядан, ал шешесі Розалинд Оңтүстік Африкадан шыққан<ref name="Citazine Interview">{{cite web|title=Citazine Interview|url=https://www.youtube.com/watch?v=_vjj3NCT5A0|publisher=YouTube|access-date=13 July 2012}}</ref>Паркердің ата-анасы 3 жасында ажырасқан болатын. 12 жасынан бастап ол Коттеслода әкесімен, өгей шешесі Рондамен және ағасы Стивенмен бірге тұрды. Оның анасының екінші некесінен туған кіші қарындасы Хелен бар. Кевин жастайынан музыкаға құмар болып өсті. Паркердің әкесі «хобби ретінде көп музыка ойнады» және «оның музыкалық тәрбиесінің үлкен бөлігі» болды. Оның аспапта ойнаудың алғашқы тәжірибесі әкесімен бірге гитарада жүру болды. Ол: «Мен гитараны оның көлеңкелі күйлеріне ритмдік гитарада ойнау арқылы үйрендім. Ол көлеңкелердің жетекші рифтерінде ойнағысы келді, өйткені ол Хэнк Б. Марвинді жақсы көреді және маған аккордты фонда ойнауға мәжбүр етті» деді.<ref name="The Drone interview" >{{cite web|title=The Drone interview|url=http:https://www.youtube.com/watch?v=MiQDa2ancTU|publisher=YouTube|access-date=26 December 2011}}</ref> 11 жасында Паркер өзінің ағасы сияқты барабандарды алып, кейінірек «шамамен 12-ден 15 жасқа дейінгі аралықта тым әуезді музыка шығарды», ол «шынымен де біртүрлі және қайталанатын және жанрлық емес» болды<ref name="LA Times interview">{{cite web|title=LA Times interview|url=http://latimesblogs.latimes.com/music_blog/2010/06/innerspeaking-tame-impalas-kevin-parker-discusses-his-bands-success-origins-and-impressions-of-calif.html|work=LA Times|access-date=13 July 2012}}</ref>. Барабанда және шамадан тыс дубляж жасаған гитараны және басқа аспаптарды lo-fi эксперименттеріне жазу арқылы. Бұл туралы Паркер: «Мен әрдайым музыка жаздым. 12 жасымда мен екі таспа қондырғысын орнатып, көп трек жасайтынмын. Біріншіден, мен барабанға соққыны жазар едім, содан кейін мен сол таспаны пернетақта ойнау кезінде басқа магнитофонға ойнатыңыз, содан кейін сол таспаны алып, барабан мен пернетақтада бас гитарада ойнайтынмын. Аспаптарды қосып жүре беретін едім. Әкем маған 8 сатып алғанша, оны ұзақ уақыт істедім - стрек, содан кейін мен басқа музыкалық топтарда болсам да, өзім жазуды жалғастыра бердім».<ref name="RolloGrady Interview">{{cite web|title=RolloGrady Interview|url=http://www.rollogrady.com/rollo-grady-interview-kevin-parker-of-tame-impala/|publisher=rollogrady.com|access-date=7 May 2012}}</ref> Паркер өзінің алғашқы сегіз жолды жазғышын 16 жасында алды<ref name="The Vine interview">{{cite web|title=The Vine interview|url=https://web.archive.org/web/20120930094318/http://www.thevine.com.au/music/interviews/kevin-parker-talks-tame-impala-roping-in-friends-and-alone-music/|publisher=The Vine|access-date=13 July 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120930094318/http://www.thevine.com.au/music/interviews/kevin-parker-talks-tame-impala-roping-in-friends-and-alone-music/|archive-date=30 September 2012|df=dmy-all}}</ref>. Кішкентай жасөспірім кезінде Паркер өзін жоғалтқан және жалғыз сезінетін кезеңдерді бастан өткерді: «Менде ең қатты отбасылық өмір болған жоқ. Мен ол жерге қайта оралуға мықты негіз болмадым, сондықтан мен көптеген мәселелермен айналыстым. Мен өзімнен өзім заттарды аламын. Және жай ғана адасып кеттім: «Менде ешкім жоқ» деп ойлағаным есімде. Бірде, 15 жасымда немесе бірдеңе жасымда тісімді жуып, жылап жібердім. Тек өзімді жалғыз сезіндім».<ref name="Apple Music">{{cite web |url=https://apple.co/TameLonerism |title=Sleeve Notes: Tame Impala, Lonerism |publisher=Apple Music |date=28 January 2019 |access-date=28 January 2019}}</ref> Паркер сонымен қатар, Таме Импаланың 2012 жылы шыққан «Лонеризм» альбомында жасөспірім кезіндегі көптеген сезімдерді дәлелдейді деп ойлады. Ол: «Бұған таңқаларлық үміт бар. Мүмкін, оның таңғалдырарлығы осы шығар. Мүмкін, сондықтан ол соншалықты жақсы орындалған шығар». Паркердің әкесі оған музыка индустриясына ену туралы әрдайым ескертіп отырды. Паркер: «Менің әкем әрдайым музыканы мансап ретінде таңдамау керектігін ескертті. Ол қатты уайымдап:"Егер сіз өзіңіздің жұмысыңыз ретінде, егер үстелге тамақ қоятын нәрсе болсаңыз, ол оның сиқырын бірден бұзады", - деді. Бұл енді жұмбақ әрі көңілді болмайды, тек жұмыс сияқты болады. Паркер әкесінің айтқанына сеніп, біраз уақыт университетке түсіп, инженерлік мамандық бойынша оқыды. Ол: «Мен әкемді қандай да бір жолмен қуантқым келді. Мен не істегім келетінін білмедім, өйткені маған музыкадан басқа ешнәрсе ұнамады».<ref name="Melbourne Uni interview">{{cite web|title=Melbourne Uni interview|url=http://union.unimelb.edu.au/farrago2010/arts-and-culture/interviewwithtameimpalaskevinparker|publisher=Melbourne Uni|access-date=14 July 2012}}</ref> деді Паркер: «Мен оны жек көрдім, және бір күні астрономияға ауысуға бел будым. Кедей болатынымды білдім және кез-келген іспен айналысқым келді». Алайда, Паркер өзінің алғашқы арманынан бас тартпады. Ол: «Мен Университетте болдым, қол қоюдан екі ай бұрын мен әйгілі музыкант болмайтынымды және өз мансабыма кірісуім керек екенін мойындадым. Осылайша құлап, іс жүзінде университетте жұмыс істей бастаған кезде, бірақ ешқашан назарымды музыкадан басқа ешнәрсеге аудара алмадым, мысалы, бұл ауру еді, дәрістерде мен бір сөзді тыңдай алмайтын едім, өйткені тек жаңа әнім туралы ойланатын едім».. Соңғы астрономия емтиханына бара жатқанда, Паркерге Modular Recordings хабарласып, олардың таңбасына Таме Импаланы жаздырғысы келді. Мұны естіген Паркер емтиханнан машинасын бұрып, музыка жасау үшін үйіне кетті. <ref name="Pitchfork Reviews interview">{{cite web|title=Pitchfork Reviews interview|url=http://www.pitchforkreviewsreviews.com/post/731827786/pitchfork-reviews-reviews-attends-record-label-showcase|publisher=Pitchfork Reviews|access-date=14 July 2012}}</ref> Паркер өзінің алғашқы альбомын жазып жатқан кезде, оның әкесі бір жыл бойы қатерлі ісік ауруымен күрескеннен кейін қайтыс болды. Джерридің өлімі Паркерге «жаппай» әсер етті, ол: «Бұл таңқаларлық уақыт болды, өте түсініксіз болды, және мен оны қалай жасайтынымды білмедім".<ref>http://www.theage.com.au/good-weekend/out-of-this-world-20150626-ghwchk</ref> == Мансап == Паркер - бұл өзінің негізгі жобасы Tame Impala-дан басқа әр түрлі топтарда ойнайтын үлкен және алуан түрлі Перт музыкалық сахнасының бөлігі. Бұл туралы түсініктеме берген Паркер «бұл шынымен де тату, тыныш, Австралияның қалған бөлігінен бөлінген көрініс»<ref name="KEXP Interview" >{{cite web|title=KEXP intreview|url=https://web.archive.org/web/20130308042716/http://blog.kexp.org/2010/12/27/interview-with-tame-impala/|access-date=27 December 2010}}</ref>және «Таме Импала - бұл біз шу шығаратын алып шудың бір парағы ғана. Достар. Мен өзім жазуды өзім жаман сезінбеймін, өйткені олардың тобында бұл үлес деп ойламаймын ... бізге Таме Импала - бұл тек Кевин Паркердің жобасы және бәрінің жобасы бар». ===The Dee Dee Dums=== 2005 жылы Паркер The Deeee Dums атты топ құрды (ол Таме Импаланың негізі болады) қазіргі Таме Импаланың мүшесі Доминик Симпер мен Люк Эпштейннің қатысуымен. Deeeee Dums 2005 жылы AmpFest-те екінші орынға ие болып <ref>{{cite web|url=http://www.ampfest.com.au/bands/2005/deedee|title=Tame Impala (aka Dee Dee Dums)|publisher=Ampfest|access-date=28 April 2009|url-status=dead|archive-url=https://www.webcitation.org/6Cu9WCfwm?url=http://www.ampfest.com.au/bands/2005/deedee|archive-date=14 December 2012|df=dmy-all}}</ref> және сол жылы The Next Big Thing мемлекеттік финалында үшінші орынға ие болып, жергілікті мақтауға ие болды. <ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20090412124052/http://nextbigthing.net.au/pastWinners.htm|title=NBT Past Winners|publisher=Next Big Thing (Healthway)|access-date=28 April 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090412124052/http://nextbigthing.net.au/pastWinners.htm|archive-date=12 April 2009|url-status=dead}}</ref> 2006 жылы қазанда Эпштейннің орнына барабаншы Сэм Девенпорт келді, Эпштейн Sugarpuss-пен ойнайтын болды. Кейінірек олар Ұлттық кампус тобы байқауының Батыс Австралия штатында финалда жеңіске жетті [26]. 2007 жылдың аяғында Паркер топтың атын Tame Impala деп өзгертті және Джей Уотсонды барабандарға қабылдады; Девенпорт актерлік мансабын жалғастырды. ===Tame Impala=== Tame Impala - Паркердің психоделикалық рок тобы. Ол Таме Импаланың барлық дерлік музыкасын жазады және жазады. Гитарада ойнайды және жанды дауыста ән айтады. Негізінен, Таме Импала - Паркердің жазба жобасы. 20-ға жуық әнді жібергеннен кейін, олардың көпшілігі кейінірек YouTube сайтына көшіп кетті, бұл Паркер 2003 жылы-ақ әртүрлі рекордтық белгілерге жазған, Таме Импала Модульдік жазбаларға қол қойды. 2008 жылы дебют жасаған EP шыққаннан кейін, Паркер өзінің жазбаға деген ниетін ашты: «Бұл әндердің көпшілігі ешқашан Пертпен, тіпті бүкіл әлеммен естілмеуі керек еді. Олар жай ғана менің жеке тыңдауым үшін және оның компакт-дискісін жазып, оны менің машинама салып, достарыма беру мақсат болды».<ref name="Tame Impala Perth Bands Interview">{{cite web|title=Tame Impala Perth Bands Interview|url=https://www.youtube.com/watch?v=2j_zUnox558|publisher=YouTube|access-date=13 July 2012}}</ref> 2008 және 2009 жылдардағы гастрольдік сапарлардан кейін Таме Импаланың дебюттік альбомы Innerspeaker 2010 жылы «Жыл альбомы» үшін J сыйлығын <ref name="J Awards 2011">{{cite web|title=J Awards 2011|url=http://www.abc.net.au/triplej/musicnews/s3079638.htm|publisher=abc.net.au|access-date=3 May 2012}}</ref> және Rolling Stone <ref name="Rolling Stone Awards 2011">{{cite web|title=Rolling Stone Awards 2011|url=http://www.dailytelegraph.com.au/entertainment/music/rolling-stone-awards-2011/story-e6frexl9-1225994538206|publisher=The Daily Telegraph|access-date=3 May 2012}}</ref> сыйлығын жеңіп алып, ARIA-да 5 номинацияны жеңіп алып, үлкен сынға ие болды. Паркердің 1960-шы жылдардағы психоделиялық роктың көптеген элементтерін қабылдап, оған жаңа және ерекше дыбыс шығаратын заманауи түрлендіру қабілеті жоғары бағаланды. Паркер сонымен қатар WAMI сыйлығын үздік гитарист және APRA сыйлығын Жылдың үздік ән жазушысы үшін алды. Паркердің жұмыс этикасын көрсете отырып, келесі Tame Impala альбомы Lonerism-те жұмыс Innerspeaker шыққанға дейін басталған болатын. Lonerism 2012 жылдың 5 қазанында NME, Rolling Stone және Triple J. сияқты көптеген жыл альбомдарын жеңіп алып, көптеген сын-пікірлерге ие болды. Lonerism Паркер музыкасының синтездер мен поприп әуендерімен және тағы басқалармен кеңейтілгендігін білдіреді.Паркер жаңадан табылған дыбыс туралы пікір білдіріп, «[Lonerism] мен Innerspeaker кезінде жасағым келген музыканың түрі болады, бірақ мен бұл секірудің тым көп екенін сездім. Innerspeaker, мен альбомды тек гитаралармен жасауым керек деп ойладым, және синтездерді қолданбау керек, өйткені бұл біздің істеген ісімізге ымыраға келген сияқты сезіндім. Бірақ мен олай емес екенін енді білдім ». 2015 ол Таме Импаланың ағымдары (2015 ж. Шілде айындағы) жұмысы үшін «Жыл инженері» және «Жыл өндірушісі» деген екі кубокты жеңіп алды; топ салтанатта тағы үш санатты жеңіп алды: Жылдың альбомы, үздік топ және ең жақсы рок-альбом. 2019 жылдың 30 наурызында топ Saturday Night Live тікелей эфирде өнер көрсетті. 2019 жылдың 13 сәуірінде Таме Импала Coachella Valley музыкалық және өнер фестивалінің басты актісі ретінде орындалды. 2019 жылдың 28 маусымында топ Glastonbury фестивалінде Other Stage тақырыпшасы ретінде өнер көрсетті. Tame Impala жобасы аясындағы төртінші альбом The Slow Rush 2020 жылы 14 ақпанда шығарылды. == Дискография == '''as Tame Impala''' * ''[https://en.wikipedia.org/wiki/Innerspeaker Innerspeaker]'' (2010) * ''[https://en.wikipedia.org/wiki/Lonerism Lonerism]'' (2012) * ''[https://en.wikipedia.org/wiki/Currents_(Tame_Impala_album) Currents]'' (2015) * ''''[https://en.wikipedia.org/wiki/The_Slow_Rush The Slow Rush]'''' (2020) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Музыкант]] 4tque8c4r2fhubeidv9z52s8o9np17m 3690404 3690403 2026-11-03T03:58:45Z ШҚО арнаулы кітапхана 187726 санат қостым 3690404 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Tame Impala Performing in NYC cropped.jpg|нобай|alt= Tame Impala Performing in NYC cropped.jpg| Tame Impala Performing in NYC cropped.jpg]] {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Музыкант |Есімі = Кевин Ричард Паркер |Атауы = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = |Туған кездегі есімі = |Толық аты = |Туған күні = 20 қаңтар 1986 (жасы 35) |Туған жері = [[Аустралия]] [[Жаңа Оңтүстік Уэльс]] [[Перт]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = [[2005]] - қазіргі уақытқа дейін |Мемлекет = {{AUS}} |Мамандықтары = * Әнші * ән авторы * музыкант * рекорд жасаушы |Аспаптары = * Вокал * гитара * барабандар * бас * пернетақталар |Жанрлары = [[синтипоп]]<ref>{{cite web|url=https://www.stereogum.com/2099697/watch-tame-impala-go-full-synthpop-playing-borderline-on-fallon/news/|title=Watch Tame Impala Go Full Synthpop, Playing 'Borderline' on ''Fallon''|website=[[Stereogum]]|first=Tom|last=Breihan|date=23 September 2020|access-date=23 Қыркүйек 2020}}</ref> {{nowrap|[[нео-психоделия]]}}<ref>{{cite web |author=Andrew Hatt |url=https://backyardcollusions.com/2018/12/18/a-new-trip-for-a-new-era-the-neo-psychedelia-explosion-of-the-2010s/ |title=A New Trip for a New Era: The Neo-Psychedelia Explosion of the 2010s |publisher=Backyard Collusions |date=18 December 2018 |access-date=17 June 2019}}</ref> {{nowrap|[[психодельдік рок]]}}<ref>{{cite web |url=http://www.nme.com/news/tame-impala/67461 |title=Tame Impala react to winning NME's Album Of The Year |work=[[NME]] |date=29 November 2012 |access-date=12 March 2016 |author=Bychawski, Adam}}</ref> {{nowrap|[[психодельдік поп]]}}<ref>{{cite web |url=https://www.nme.com/features/tame-impala-interview-inside-the-mind-of-a-psych-pop-shaman-358 |title=Tame Impala Interview: Inside The Mind Of A Psych-Pop Shaman |work=[[NME]] |date=14 July 2015 |access-date=12 March 2016 |author=Calvert, John}}</ref><ref>{{cite web |author=Gregory Heaney |url=https://www.allmusic.com/album/lonerism-mw0002401709 |title=Lonerism – Tame Impala &#124; Songs, Reviews, Credits, Awards |publisher=AllMusic |date=8 October 2012 |access-date=3 July 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140623114116/http://www.allmusic.com/album/lonerism-mw0002401709 |archive-date=23 June 2014}}</ref> |Ұжымдары = [[Tame Impala]] |Лейблдері = * [[Modular Recordings|Modular]] * [[Interscope Records|Interscope]] |Марапаттары = |Сайты = [http://tameimpala.com tameimpala.com] }} '''Кевин Ричард Паркер''' ([[20 қаңтар]] [[1986 жыл|1986]]) — австралиялық әнші, ән авторы, музыкант және жазба продюсері, ол өзінің музыкалық жазуы, орындауы және шығаруы үшін «Tame Impala» музыкалық жобасымен танымал. Кевин 12 ARIA Music Awards пен [[British Airways|Brit]] Award сыйлығын жеңді және төрт Грэмми сыйлығына номинацияланды. Паркер продюсер ретінде Марк Ронсон, Леди Гага, Канье Уэст, Трэвис Скотт, Melody's Echo Chamber, Flaming Lips сияқты өнершілермен ынтымақтастықта болды. == Ерте өмір мен мансаптың басталуы == Паркер [[Сидней|Сиднейде]] дүниеге келген, бірақ бүкіл өмірін Батыс Аустралияда, [[Перт]] қаласында өткізді.<ref name="Kevin Parker interview">{{cite web|title=Kevin Parker interview|url=http://tameimpala.tumblr.com/post/2498013850/kevin-parker-interview|access-date=13 July 2012}}</ref> Паркердің әкесі Джерри Родезиядан, ал шешесі Розалинд Оңтүстік Африкадан шыққан<ref name="Citazine Interview">{{cite web|title=Citazine Interview|url=https://www.youtube.com/watch?v=_vjj3NCT5A0|publisher=YouTube|access-date=13 July 2012}}</ref>Паркердің ата-анасы 3 жасында ажырасқан болатын. 12 жасынан бастап ол Коттеслода әкесімен, өгей шешесі Рондамен және ағасы Стивенмен бірге тұрды. Оның анасының екінші некесінен туған кіші қарындасы Хелен бар. Кевин жастайынан музыкаға құмар болып өсті. Паркердің әкесі «хобби ретінде көп музыка ойнады» және «оның музыкалық тәрбиесінің үлкен бөлігі» болды. Оның аспапта ойнаудың алғашқы тәжірибесі әкесімен бірге гитарада жүру болды. Ол: «Мен гитараны оның көлеңкелі күйлеріне ритмдік гитарада ойнау арқылы үйрендім. Ол көлеңкелердің жетекші рифтерінде ойнағысы келді, өйткені ол Хэнк Б. Марвинді жақсы көреді және маған аккордты фонда ойнауға мәжбүр етті» деді.<ref name="The Drone interview" >{{cite web|title=The Drone interview|url=http:https://www.youtube.com/watch?v=MiQDa2ancTU|publisher=YouTube|access-date=26 December 2011}}</ref> 11 жасында Паркер өзінің ағасы сияқты барабандарды алып, кейінірек «шамамен 12-ден 15 жасқа дейінгі аралықта тым әуезді музыка шығарды», ол «шынымен де біртүрлі және қайталанатын және жанрлық емес» болды<ref name="LA Times interview">{{cite web|title=LA Times interview|url=http://latimesblogs.latimes.com/music_blog/2010/06/innerspeaking-tame-impalas-kevin-parker-discusses-his-bands-success-origins-and-impressions-of-calif.html|work=LA Times|access-date=13 July 2012}}</ref>. Барабанда және шамадан тыс дубляж жасаған гитараны және басқа аспаптарды lo-fi эксперименттеріне жазу арқылы. Бұл туралы Паркер: «Мен әрдайым музыка жаздым. 12 жасымда мен екі таспа қондырғысын орнатып, көп трек жасайтынмын. Біріншіден, мен барабанға соққыны жазар едім, содан кейін мен сол таспаны пернетақта ойнау кезінде басқа магнитофонға ойнатыңыз, содан кейін сол таспаны алып, барабан мен пернетақтада бас гитарада ойнайтынмын. Аспаптарды қосып жүре беретін едім. Әкем маған 8 сатып алғанша, оны ұзақ уақыт істедім - стрек, содан кейін мен басқа музыкалық топтарда болсам да, өзім жазуды жалғастыра бердім».<ref name="RolloGrady Interview">{{cite web|title=RolloGrady Interview|url=http://www.rollogrady.com/rollo-grady-interview-kevin-parker-of-tame-impala/|publisher=rollogrady.com|access-date=7 May 2012}}</ref> Паркер өзінің алғашқы сегіз жолды жазғышын 16 жасында алды<ref name="The Vine interview">{{cite web|title=The Vine interview|url=https://web.archive.org/web/20120930094318/http://www.thevine.com.au/music/interviews/kevin-parker-talks-tame-impala-roping-in-friends-and-alone-music/|publisher=The Vine|access-date=13 July 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120930094318/http://www.thevine.com.au/music/interviews/kevin-parker-talks-tame-impala-roping-in-friends-and-alone-music/|archive-date=30 September 2012|df=dmy-all}}</ref>. Кішкентай жасөспірім кезінде Паркер өзін жоғалтқан және жалғыз сезінетін кезеңдерді бастан өткерді: «Менде ең қатты отбасылық өмір болған жоқ. Мен ол жерге қайта оралуға мықты негіз болмадым, сондықтан мен көптеген мәселелермен айналыстым. Мен өзімнен өзім заттарды аламын. Және жай ғана адасып кеттім: «Менде ешкім жоқ» деп ойлағаным есімде. Бірде, 15 жасымда немесе бірдеңе жасымда тісімді жуып, жылап жібердім. Тек өзімді жалғыз сезіндім».<ref name="Apple Music">{{cite web |url=https://apple.co/TameLonerism |title=Sleeve Notes: Tame Impala, Lonerism |publisher=Apple Music |date=28 January 2019 |access-date=28 January 2019}}</ref> Паркер сонымен қатар, Таме Импаланың 2012 жылы шыққан «Лонеризм» альбомында жасөспірім кезіндегі көптеген сезімдерді дәлелдейді деп ойлады. Ол: «Бұған таңқаларлық үміт бар. Мүмкін, оның таңғалдырарлығы осы шығар. Мүмкін, сондықтан ол соншалықты жақсы орындалған шығар». Паркердің әкесі оған музыка индустриясына ену туралы әрдайым ескертіп отырды. Паркер: «Менің әкем әрдайым музыканы мансап ретінде таңдамау керектігін ескертті. Ол қатты уайымдап:"Егер сіз өзіңіздің жұмысыңыз ретінде, егер үстелге тамақ қоятын нәрсе болсаңыз, ол оның сиқырын бірден бұзады", - деді. Бұл енді жұмбақ әрі көңілді болмайды, тек жұмыс сияқты болады. Паркер әкесінің айтқанына сеніп, біраз уақыт университетке түсіп, инженерлік мамандық бойынша оқыды. Ол: «Мен әкемді қандай да бір жолмен қуантқым келді. Мен не істегім келетінін білмедім, өйткені маған музыкадан басқа ешнәрсе ұнамады».<ref name="Melbourne Uni interview">{{cite web|title=Melbourne Uni interview|url=http://union.unimelb.edu.au/farrago2010/arts-and-culture/interviewwithtameimpalaskevinparker|publisher=Melbourne Uni|access-date=14 July 2012}}</ref> деді Паркер: «Мен оны жек көрдім, және бір күні астрономияға ауысуға бел будым. Кедей болатынымды білдім және кез-келген іспен айналысқым келді». Алайда, Паркер өзінің алғашқы арманынан бас тартпады. Ол: «Мен Университетте болдым, қол қоюдан екі ай бұрын мен әйгілі музыкант болмайтынымды және өз мансабыма кірісуім керек екенін мойындадым. Осылайша құлап, іс жүзінде университетте жұмыс істей бастаған кезде, бірақ ешқашан назарымды музыкадан басқа ешнәрсеге аудара алмадым, мысалы, бұл ауру еді, дәрістерде мен бір сөзді тыңдай алмайтын едім, өйткені тек жаңа әнім туралы ойланатын едім».. Соңғы астрономия емтиханына бара жатқанда, Паркерге Modular Recordings хабарласып, олардың таңбасына Таме Импаланы жаздырғысы келді. Мұны естіген Паркер емтиханнан машинасын бұрып, музыка жасау үшін үйіне кетті. <ref name="Pitchfork Reviews interview">{{cite web|title=Pitchfork Reviews interview|url=http://www.pitchforkreviewsreviews.com/post/731827786/pitchfork-reviews-reviews-attends-record-label-showcase|publisher=Pitchfork Reviews|access-date=14 July 2012}}</ref> Паркер өзінің алғашқы альбомын жазып жатқан кезде, оның әкесі бір жыл бойы қатерлі ісік ауруымен күрескеннен кейін қайтыс болды. Джерридің өлімі Паркерге «жаппай» әсер етті, ол: «Бұл таңқаларлық уақыт болды, өте түсініксіз болды, және мен оны қалай жасайтынымды білмедім".<ref>http://www.theage.com.au/good-weekend/out-of-this-world-20150626-ghwchk</ref> == Мансап == Паркер - бұл өзінің негізгі жобасы Tame Impala-дан басқа әр түрлі топтарда ойнайтын үлкен және алуан түрлі Перт музыкалық сахнасының бөлігі. Бұл туралы түсініктеме берген Паркер «бұл шынымен де тату, тыныш, Австралияның қалған бөлігінен бөлінген көрініс»<ref name="KEXP Interview" >{{cite web|title=KEXP intreview|url=https://web.archive.org/web/20130308042716/http://blog.kexp.org/2010/12/27/interview-with-tame-impala/|access-date=27 December 2010}}</ref>және «Таме Импала - бұл біз шу шығаратын алып шудың бір парағы ғана. Достар. Мен өзім жазуды өзім жаман сезінбеймін, өйткені олардың тобында бұл үлес деп ойламаймын ... бізге Таме Импала - бұл тек Кевин Паркердің жобасы және бәрінің жобасы бар». ===The Dee Dee Dums=== 2005 жылы Паркер The Deeee Dums атты топ құрды (ол Таме Импаланың негізі болады) қазіргі Таме Импаланың мүшесі Доминик Симпер мен Люк Эпштейннің қатысуымен. Deeeee Dums 2005 жылы AmpFest-те екінші орынға ие болып <ref>{{cite web|url=http://www.ampfest.com.au/bands/2005/deedee|title=Tame Impala (aka Dee Dee Dums)|publisher=Ampfest|access-date=28 April 2009|url-status=dead|archive-url=https://www.webcitation.org/6Cu9WCfwm?url=http://www.ampfest.com.au/bands/2005/deedee|archive-date=14 December 2012|df=dmy-all}}</ref> және сол жылы The Next Big Thing мемлекеттік финалында үшінші орынға ие болып, жергілікті мақтауға ие болды. <ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20090412124052/http://nextbigthing.net.au/pastWinners.htm|title=NBT Past Winners|publisher=Next Big Thing (Healthway)|access-date=28 April 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090412124052/http://nextbigthing.net.au/pastWinners.htm|archive-date=12 April 2009|url-status=dead}}</ref> 2006 жылы қазанда Эпштейннің орнына барабаншы Сэм Девенпорт келді, Эпштейн Sugarpuss-пен ойнайтын болды. Кейінірек олар Ұлттық кампус тобы байқауының Батыс Австралия штатында финалда жеңіске жетті [26]. 2007 жылдың аяғында Паркер топтың атын Tame Impala деп өзгертті және Джей Уотсонды барабандарға қабылдады; Девенпорт актерлік мансабын жалғастырды. ===Tame Impala=== Tame Impala - Паркердің психоделикалық рок тобы. Ол Таме Импаланың барлық дерлік музыкасын жазады және жазады. Гитарада ойнайды және жанды дауыста ән айтады. Негізінен, Таме Импала - Паркердің жазба жобасы. 20-ға жуық әнді жібергеннен кейін, олардың көпшілігі кейінірек YouTube сайтына көшіп кетті, бұл Паркер 2003 жылы-ақ әртүрлі рекордтық белгілерге жазған, Таме Импала Модульдік жазбаларға қол қойды. 2008 жылы дебют жасаған EP шыққаннан кейін, Паркер өзінің жазбаға деген ниетін ашты: «Бұл әндердің көпшілігі ешқашан Пертпен, тіпті бүкіл әлеммен естілмеуі керек еді. Олар жай ғана менің жеке тыңдауым үшін және оның компакт-дискісін жазып, оны менің машинама салып, достарыма беру мақсат болды».<ref name="Tame Impala Perth Bands Interview">{{cite web|title=Tame Impala Perth Bands Interview|url=https://www.youtube.com/watch?v=2j_zUnox558|publisher=YouTube|access-date=13 July 2012}}</ref> 2008 және 2009 жылдардағы гастрольдік сапарлардан кейін Таме Импаланың дебюттік альбомы Innerspeaker 2010 жылы «Жыл альбомы» үшін J сыйлығын <ref name="J Awards 2011">{{cite web|title=J Awards 2011|url=http://www.abc.net.au/triplej/musicnews/s3079638.htm|publisher=abc.net.au|access-date=3 May 2012}}</ref> және Rolling Stone <ref name="Rolling Stone Awards 2011">{{cite web|title=Rolling Stone Awards 2011|url=http://www.dailytelegraph.com.au/entertainment/music/rolling-stone-awards-2011/story-e6frexl9-1225994538206|publisher=The Daily Telegraph|access-date=3 May 2012}}</ref> сыйлығын жеңіп алып, ARIA-да 5 номинацияны жеңіп алып, үлкен сынға ие болды. Паркердің 1960-шы жылдардағы психоделиялық роктың көптеген элементтерін қабылдап, оған жаңа және ерекше дыбыс шығаратын заманауи түрлендіру қабілеті жоғары бағаланды. Паркер сонымен қатар WAMI сыйлығын үздік гитарист және APRA сыйлығын Жылдың үздік ән жазушысы үшін алды. Паркердің жұмыс этикасын көрсете отырып, келесі Tame Impala альбомы Lonerism-те жұмыс Innerspeaker шыққанға дейін басталған болатын. Lonerism 2012 жылдың 5 қазанында NME, Rolling Stone және Triple J. сияқты көптеген жыл альбомдарын жеңіп алып, көптеген сын-пікірлерге ие болды. Lonerism Паркер музыкасының синтездер мен поприп әуендерімен және тағы басқалармен кеңейтілгендігін білдіреді.Паркер жаңадан табылған дыбыс туралы пікір білдіріп, «[Lonerism] мен Innerspeaker кезінде жасағым келген музыканың түрі болады, бірақ мен бұл секірудің тым көп екенін сездім. Innerspeaker, мен альбомды тек гитаралармен жасауым керек деп ойладым, және синтездерді қолданбау керек, өйткені бұл біздің істеген ісімізге ымыраға келген сияқты сезіндім. Бірақ мен олай емес екенін енді білдім ». 2015 ол Таме Импаланың ағымдары (2015 ж. Шілде айындағы) жұмысы үшін «Жыл инженері» және «Жыл өндірушісі» деген екі кубокты жеңіп алды; топ салтанатта тағы үш санатты жеңіп алды: Жылдың альбомы, үздік топ және ең жақсы рок-альбом. 2019 жылдың 30 наурызында топ Saturday Night Live тікелей эфирде өнер көрсетті. 2019 жылдың 13 сәуірінде Таме Импала Coachella Valley музыкалық және өнер фестивалінің басты актісі ретінде орындалды. 2019 жылдың 28 маусымында топ Glastonbury фестивалінде Other Stage тақырыпшасы ретінде өнер көрсетті. Tame Impala жобасы аясындағы төртінші альбом The Slow Rush 2020 жылы 14 ақпанда шығарылды. == Дискография == '''as Tame Impala''' * ''[https://en.wikipedia.org/wiki/Innerspeaker Innerspeaker]'' (2010) * ''[https://en.wikipedia.org/wiki/Lonerism Lonerism]'' (2012) * ''[https://en.wikipedia.org/wiki/Currents_(Tame_Impala_album) Currents]'' (2015) * ''''[https://en.wikipedia.org/wiki/The_Slow_Rush The Slow Rush]'''' (2020) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Музыкант]] [[Санат:1986 жылы туғандар]] f580ryg0cuuwhc03610qtynrfh0kbfn 3690405 3690404 2026-11-03T03:59:18Z ШҚО арнаулы кітапхана 187726 санат қостым 3690405 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Tame Impala Performing in NYC cropped.jpg|нобай|alt= Tame Impala Performing in NYC cropped.jpg| Tame Impala Performing in NYC cropped.jpg]] {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Музыкант |Есімі = Кевин Ричард Паркер |Атауы = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = |Туған кездегі есімі = |Толық аты = |Туған күні = 20 қаңтар 1986 (жасы 35) |Туған жері = [[Аустралия]] [[Жаңа Оңтүстік Уэльс]] [[Перт]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = [[2005]] - қазіргі уақытқа дейін |Мемлекет = {{AUS}} |Мамандықтары = * Әнші * ән авторы * музыкант * рекорд жасаушы |Аспаптары = * Вокал * гитара * барабандар * бас * пернетақталар |Жанрлары = [[синтипоп]]<ref>{{cite web|url=https://www.stereogum.com/2099697/watch-tame-impala-go-full-synthpop-playing-borderline-on-fallon/news/|title=Watch Tame Impala Go Full Synthpop, Playing 'Borderline' on ''Fallon''|website=[[Stereogum]]|first=Tom|last=Breihan|date=23 September 2020|access-date=23 Қыркүйек 2020}}</ref> {{nowrap|[[нео-психоделия]]}}<ref>{{cite web |author=Andrew Hatt |url=https://backyardcollusions.com/2018/12/18/a-new-trip-for-a-new-era-the-neo-psychedelia-explosion-of-the-2010s/ |title=A New Trip for a New Era: The Neo-Psychedelia Explosion of the 2010s |publisher=Backyard Collusions |date=18 December 2018 |access-date=17 June 2019}}</ref> {{nowrap|[[психодельдік рок]]}}<ref>{{cite web |url=http://www.nme.com/news/tame-impala/67461 |title=Tame Impala react to winning NME's Album Of The Year |work=[[NME]] |date=29 November 2012 |access-date=12 March 2016 |author=Bychawski, Adam}}</ref> {{nowrap|[[психодельдік поп]]}}<ref>{{cite web |url=https://www.nme.com/features/tame-impala-interview-inside-the-mind-of-a-psych-pop-shaman-358 |title=Tame Impala Interview: Inside The Mind Of A Psych-Pop Shaman |work=[[NME]] |date=14 July 2015 |access-date=12 March 2016 |author=Calvert, John}}</ref><ref>{{cite web |author=Gregory Heaney |url=https://www.allmusic.com/album/lonerism-mw0002401709 |title=Lonerism – Tame Impala &#124; Songs, Reviews, Credits, Awards |publisher=AllMusic |date=8 October 2012 |access-date=3 July 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140623114116/http://www.allmusic.com/album/lonerism-mw0002401709 |archive-date=23 June 2014}}</ref> |Ұжымдары = [[Tame Impala]] |Лейблдері = * [[Modular Recordings|Modular]] * [[Interscope Records|Interscope]] |Марапаттары = |Сайты = [http://tameimpala.com tameimpala.com] }} '''Кевин Ричард Паркер''' ([[20 қаңтар]] [[1986 жыл|1986]]) — австралиялық әнші, ән авторы, музыкант және жазба продюсері, ол өзінің музыкалық жазуы, орындауы және шығаруы үшін «Tame Impala» музыкалық жобасымен танымал. Кевин 12 ARIA Music Awards пен [[British Airways|Brit]] Award сыйлығын жеңді және төрт Грэмми сыйлығына номинацияланды. Паркер продюсер ретінде Марк Ронсон, Леди Гага, Канье Уэст, Трэвис Скотт, Melody's Echo Chamber, Flaming Lips сияқты өнершілермен ынтымақтастықта болды. == Ерте өмір мен мансаптың басталуы == Паркер [[Сидней|Сиднейде]] дүниеге келген, бірақ бүкіл өмірін Батыс Аустралияда, [[Перт]] қаласында өткізді.<ref name="Kevin Parker interview">{{cite web|title=Kevin Parker interview|url=http://tameimpala.tumblr.com/post/2498013850/kevin-parker-interview|access-date=13 July 2012}}</ref> Паркердің әкесі Джерри Родезиядан, ал шешесі Розалинд Оңтүстік Африкадан шыққан<ref name="Citazine Interview">{{cite web|title=Citazine Interview|url=https://www.youtube.com/watch?v=_vjj3NCT5A0|publisher=YouTube|access-date=13 July 2012}}</ref>Паркердің ата-анасы 3 жасында ажырасқан болатын. 12 жасынан бастап ол Коттеслода әкесімен, өгей шешесі Рондамен және ағасы Стивенмен бірге тұрды. Оның анасының екінші некесінен туған кіші қарындасы Хелен бар. Кевин жастайынан музыкаға құмар болып өсті. Паркердің әкесі «хобби ретінде көп музыка ойнады» және «оның музыкалық тәрбиесінің үлкен бөлігі» болды. Оның аспапта ойнаудың алғашқы тәжірибесі әкесімен бірге гитарада жүру болды. Ол: «Мен гитараны оның көлеңкелі күйлеріне ритмдік гитарада ойнау арқылы үйрендім. Ол көлеңкелердің жетекші рифтерінде ойнағысы келді, өйткені ол Хэнк Б. Марвинді жақсы көреді және маған аккордты фонда ойнауға мәжбүр етті» деді.<ref name="The Drone interview" >{{cite web|title=The Drone interview|url=http:https://www.youtube.com/watch?v=MiQDa2ancTU|publisher=YouTube|access-date=26 December 2011}}</ref> 11 жасында Паркер өзінің ағасы сияқты барабандарды алып, кейінірек «шамамен 12-ден 15 жасқа дейінгі аралықта тым әуезді музыка шығарды», ол «шынымен де біртүрлі және қайталанатын және жанрлық емес» болды<ref name="LA Times interview">{{cite web|title=LA Times interview|url=http://latimesblogs.latimes.com/music_blog/2010/06/innerspeaking-tame-impalas-kevin-parker-discusses-his-bands-success-origins-and-impressions-of-calif.html|work=LA Times|access-date=13 July 2012}}</ref>. Барабанда және шамадан тыс дубляж жасаған гитараны және басқа аспаптарды lo-fi эксперименттеріне жазу арқылы. Бұл туралы Паркер: «Мен әрдайым музыка жаздым. 12 жасымда мен екі таспа қондырғысын орнатып, көп трек жасайтынмын. Біріншіден, мен барабанға соққыны жазар едім, содан кейін мен сол таспаны пернетақта ойнау кезінде басқа магнитофонға ойнатыңыз, содан кейін сол таспаны алып, барабан мен пернетақтада бас гитарада ойнайтынмын. Аспаптарды қосып жүре беретін едім. Әкем маған 8 сатып алғанша, оны ұзақ уақыт істедім - стрек, содан кейін мен басқа музыкалық топтарда болсам да, өзім жазуды жалғастыра бердім».<ref name="RolloGrady Interview">{{cite web|title=RolloGrady Interview|url=http://www.rollogrady.com/rollo-grady-interview-kevin-parker-of-tame-impala/|publisher=rollogrady.com|access-date=7 May 2012}}</ref> Паркер өзінің алғашқы сегіз жолды жазғышын 16 жасында алды<ref name="The Vine interview">{{cite web|title=The Vine interview|url=https://web.archive.org/web/20120930094318/http://www.thevine.com.au/music/interviews/kevin-parker-talks-tame-impala-roping-in-friends-and-alone-music/|publisher=The Vine|access-date=13 July 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120930094318/http://www.thevine.com.au/music/interviews/kevin-parker-talks-tame-impala-roping-in-friends-and-alone-music/|archive-date=30 September 2012|df=dmy-all}}</ref>. Кішкентай жасөспірім кезінде Паркер өзін жоғалтқан және жалғыз сезінетін кезеңдерді бастан өткерді: «Менде ең қатты отбасылық өмір болған жоқ. Мен ол жерге қайта оралуға мықты негіз болмадым, сондықтан мен көптеген мәселелермен айналыстым. Мен өзімнен өзім заттарды аламын. Және жай ғана адасып кеттім: «Менде ешкім жоқ» деп ойлағаным есімде. Бірде, 15 жасымда немесе бірдеңе жасымда тісімді жуып, жылап жібердім. Тек өзімді жалғыз сезіндім».<ref name="Apple Music">{{cite web |url=https://apple.co/TameLonerism |title=Sleeve Notes: Tame Impala, Lonerism |publisher=Apple Music |date=28 January 2019 |access-date=28 January 2019}}</ref> Паркер сонымен қатар, Таме Импаланың 2012 жылы шыққан «Лонеризм» альбомында жасөспірім кезіндегі көптеген сезімдерді дәлелдейді деп ойлады. Ол: «Бұған таңқаларлық үміт бар. Мүмкін, оның таңғалдырарлығы осы шығар. Мүмкін, сондықтан ол соншалықты жақсы орындалған шығар». Паркердің әкесі оған музыка индустриясына ену туралы әрдайым ескертіп отырды. Паркер: «Менің әкем әрдайым музыканы мансап ретінде таңдамау керектігін ескертті. Ол қатты уайымдап:"Егер сіз өзіңіздің жұмысыңыз ретінде, егер үстелге тамақ қоятын нәрсе болсаңыз, ол оның сиқырын бірден бұзады", - деді. Бұл енді жұмбақ әрі көңілді болмайды, тек жұмыс сияқты болады. Паркер әкесінің айтқанына сеніп, біраз уақыт университетке түсіп, инженерлік мамандық бойынша оқыды. Ол: «Мен әкемді қандай да бір жолмен қуантқым келді. Мен не істегім келетінін білмедім, өйткені маған музыкадан басқа ешнәрсе ұнамады».<ref name="Melbourne Uni interview">{{cite web|title=Melbourne Uni interview|url=http://union.unimelb.edu.au/farrago2010/arts-and-culture/interviewwithtameimpalaskevinparker|publisher=Melbourne Uni|access-date=14 July 2012}}</ref> деді Паркер: «Мен оны жек көрдім, және бір күні астрономияға ауысуға бел будым. Кедей болатынымды білдім және кез-келген іспен айналысқым келді». Алайда, Паркер өзінің алғашқы арманынан бас тартпады. Ол: «Мен Университетте болдым, қол қоюдан екі ай бұрын мен әйгілі музыкант болмайтынымды және өз мансабыма кірісуім керек екенін мойындадым. Осылайша құлап, іс жүзінде университетте жұмыс істей бастаған кезде, бірақ ешқашан назарымды музыкадан басқа ешнәрсеге аудара алмадым, мысалы, бұл ауру еді, дәрістерде мен бір сөзді тыңдай алмайтын едім, өйткені тек жаңа әнім туралы ойланатын едім».. Соңғы астрономия емтиханына бара жатқанда, Паркерге Modular Recordings хабарласып, олардың таңбасына Таме Импаланы жаздырғысы келді. Мұны естіген Паркер емтиханнан машинасын бұрып, музыка жасау үшін үйіне кетті. <ref name="Pitchfork Reviews interview">{{cite web|title=Pitchfork Reviews interview|url=http://www.pitchforkreviewsreviews.com/post/731827786/pitchfork-reviews-reviews-attends-record-label-showcase|publisher=Pitchfork Reviews|access-date=14 July 2012}}</ref> Паркер өзінің алғашқы альбомын жазып жатқан кезде, оның әкесі бір жыл бойы қатерлі ісік ауруымен күрескеннен кейін қайтыс болды. Джерридің өлімі Паркерге «жаппай» әсер етті, ол: «Бұл таңқаларлық уақыт болды, өте түсініксіз болды, және мен оны қалай жасайтынымды білмедім".<ref>http://www.theage.com.au/good-weekend/out-of-this-world-20150626-ghwchk</ref> == Мансап == Паркер - бұл өзінің негізгі жобасы Tame Impala-дан басқа әр түрлі топтарда ойнайтын үлкен және алуан түрлі Перт музыкалық сахнасының бөлігі. Бұл туралы түсініктеме берген Паркер «бұл шынымен де тату, тыныш, Австралияның қалған бөлігінен бөлінген көрініс»<ref name="KEXP Interview" >{{cite web|title=KEXP intreview|url=https://web.archive.org/web/20130308042716/http://blog.kexp.org/2010/12/27/interview-with-tame-impala/|access-date=27 December 2010}}</ref>және «Таме Импала - бұл біз шу шығаратын алып шудың бір парағы ғана. Достар. Мен өзім жазуды өзім жаман сезінбеймін, өйткені олардың тобында бұл үлес деп ойламаймын ... бізге Таме Импала - бұл тек Кевин Паркердің жобасы және бәрінің жобасы бар». ===The Dee Dee Dums=== 2005 жылы Паркер The Deeee Dums атты топ құрды (ол Таме Импаланың негізі болады) қазіргі Таме Импаланың мүшесі Доминик Симпер мен Люк Эпштейннің қатысуымен. Deeeee Dums 2005 жылы AmpFest-те екінші орынға ие болып <ref>{{cite web|url=http://www.ampfest.com.au/bands/2005/deedee|title=Tame Impala (aka Dee Dee Dums)|publisher=Ampfest|access-date=28 April 2009|url-status=dead|archive-url=https://www.webcitation.org/6Cu9WCfwm?url=http://www.ampfest.com.au/bands/2005/deedee|archive-date=14 December 2012|df=dmy-all}}</ref> және сол жылы The Next Big Thing мемлекеттік финалында үшінші орынға ие болып, жергілікті мақтауға ие болды. <ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20090412124052/http://nextbigthing.net.au/pastWinners.htm|title=NBT Past Winners|publisher=Next Big Thing (Healthway)|access-date=28 April 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090412124052/http://nextbigthing.net.au/pastWinners.htm|archive-date=12 April 2009|url-status=dead}}</ref> 2006 жылы қазанда Эпштейннің орнына барабаншы Сэм Девенпорт келді, Эпштейн Sugarpuss-пен ойнайтын болды. Кейінірек олар Ұлттық кампус тобы байқауының Батыс Австралия штатында финалда жеңіске жетті [26]. 2007 жылдың аяғында Паркер топтың атын Tame Impala деп өзгертті және Джей Уотсонды барабандарға қабылдады; Девенпорт актерлік мансабын жалғастырды. ===Tame Impala=== Tame Impala - Паркердің психоделикалық рок тобы. Ол Таме Импаланың барлық дерлік музыкасын жазады және жазады. Гитарада ойнайды және жанды дауыста ән айтады. Негізінен, Таме Импала - Паркердің жазба жобасы. 20-ға жуық әнді жібергеннен кейін, олардың көпшілігі кейінірек YouTube сайтына көшіп кетті, бұл Паркер 2003 жылы-ақ әртүрлі рекордтық белгілерге жазған, Таме Импала Модульдік жазбаларға қол қойды. 2008 жылы дебют жасаған EP шыққаннан кейін, Паркер өзінің жазбаға деген ниетін ашты: «Бұл әндердің көпшілігі ешқашан Пертпен, тіпті бүкіл әлеммен естілмеуі керек еді. Олар жай ғана менің жеке тыңдауым үшін және оның компакт-дискісін жазып, оны менің машинама салып, достарыма беру мақсат болды».<ref name="Tame Impala Perth Bands Interview">{{cite web|title=Tame Impala Perth Bands Interview|url=https://www.youtube.com/watch?v=2j_zUnox558|publisher=YouTube|access-date=13 July 2012}}</ref> 2008 және 2009 жылдардағы гастрольдік сапарлардан кейін Таме Импаланың дебюттік альбомы Innerspeaker 2010 жылы «Жыл альбомы» үшін J сыйлығын <ref name="J Awards 2011">{{cite web|title=J Awards 2011|url=http://www.abc.net.au/triplej/musicnews/s3079638.htm|publisher=abc.net.au|access-date=3 May 2012}}</ref> және Rolling Stone <ref name="Rolling Stone Awards 2011">{{cite web|title=Rolling Stone Awards 2011|url=http://www.dailytelegraph.com.au/entertainment/music/rolling-stone-awards-2011/story-e6frexl9-1225994538206|publisher=The Daily Telegraph|access-date=3 May 2012}}</ref> сыйлығын жеңіп алып, ARIA-да 5 номинацияны жеңіп алып, үлкен сынға ие болды. Паркердің 1960-шы жылдардағы психоделиялық роктың көптеген элементтерін қабылдап, оған жаңа және ерекше дыбыс шығаратын заманауи түрлендіру қабілеті жоғары бағаланды. Паркер сонымен қатар WAMI сыйлығын үздік гитарист және APRA сыйлығын Жылдың үздік ән жазушысы үшін алды. Паркердің жұмыс этикасын көрсете отырып, келесі Tame Impala альбомы Lonerism-те жұмыс Innerspeaker шыққанға дейін басталған болатын. Lonerism 2012 жылдың 5 қазанында NME, Rolling Stone және Triple J. сияқты көптеген жыл альбомдарын жеңіп алып, көптеген сын-пікірлерге ие болды. Lonerism Паркер музыкасының синтездер мен поприп әуендерімен және тағы басқалармен кеңейтілгендігін білдіреді.Паркер жаңадан табылған дыбыс туралы пікір білдіріп, «[Lonerism] мен Innerspeaker кезінде жасағым келген музыканың түрі болады, бірақ мен бұл секірудің тым көп екенін сездім. Innerspeaker, мен альбомды тек гитаралармен жасауым керек деп ойладым, және синтездерді қолданбау керек, өйткені бұл біздің істеген ісімізге ымыраға келген сияқты сезіндім. Бірақ мен олай емес екенін енді білдім ». 2015 ол Таме Импаланың ағымдары (2015 ж. Шілде айындағы) жұмысы үшін «Жыл инженері» және «Жыл өндірушісі» деген екі кубокты жеңіп алды; топ салтанатта тағы үш санатты жеңіп алды: Жылдың альбомы, үздік топ және ең жақсы рок-альбом. 2019 жылдың 30 наурызында топ Saturday Night Live тікелей эфирде өнер көрсетті. 2019 жылдың 13 сәуірінде Таме Импала Coachella Valley музыкалық және өнер фестивалінің басты актісі ретінде орындалды. 2019 жылдың 28 маусымында топ Glastonbury фестивалінде Other Stage тақырыпшасы ретінде өнер көрсетті. Tame Impala жобасы аясындағы төртінші альбом The Slow Rush 2020 жылы 14 ақпанда шығарылды. == Дискография == '''as Tame Impala''' * ''[https://en.wikipedia.org/wiki/Innerspeaker Innerspeaker]'' (2010) * ''[https://en.wikipedia.org/wiki/Lonerism Lonerism]'' (2012) * ''[https://en.wikipedia.org/wiki/Currents_(Tame_Impala_album) Currents]'' (2015) * ''''[https://en.wikipedia.org/wiki/The_Slow_Rush The Slow Rush]'''' (2020) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Музыкант]] [[Санат:1986 жылы туғандар]] [[Санат:Музыкалық продюсер]] 4uc318phnho16r3qh4epmfk6kwywqdg 3690497 3690405 2026-11-03T05:41:08Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/ШҚО арнаулы кітапхана|ШҚО арнаулы кітапхана]] ([[User talk:ШҚО арнаулы кітапхана|т]]) өңдемелерінен [[User:Тарлан1488|Тарлан1488]] соңғы нұсқасына қайтарды 3596341 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Tame Impala Performing in NYC cropped.jpg|нобай|alt= Tame Impala Performing in NYC cropped.jpg| Tame Impala Performing in NYC cropped.jpg]] {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Музыкант |Есімі = Кевин Ричард Паркер |Атауы = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = |Туған кездегі есімі = |Толық аты = |Туған күні = 20 қаңтар 1986 (жасы 35) |Туған жері = [[Аустралия]] [[Жаңа Оңтүстік Уэльс]] [[Перт]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = [[2005]] - қазіргі уақытқа дейін |Мемлекет = {{AUS}} |Мамандықтары = * Әнші * ән авторы * музыкант * рекорд жасаушы |Аспаптары = * Вокал * гитара * барабандар * бас * пернетақталар |Жанрлары = [[синтипоп]]<ref>{{cite web|url=https://www.stereogum.com/2099697/watch-tame-impala-go-full-synthpop-playing-borderline-on-fallon/news/|title=Watch Tame Impala Go Full Synthpop, Playing 'Borderline' on ''Fallon''|website=[[Stereogum]]|first=Tom|last=Breihan|date=23 September 2020|access-date=23 Қыркүйек 2020}}</ref> {{nowrap|[[нео-психоделия]]}}<ref>{{cite web |author=Andrew Hatt |url=https://backyardcollusions.com/2018/12/18/a-new-trip-for-a-new-era-the-neo-psychedelia-explosion-of-the-2010s/ |title=A New Trip for a New Era: The Neo-Psychedelia Explosion of the 2010s |publisher=Backyard Collusions |date=18 December 2018 |access-date=17 June 2019}}</ref> {{nowrap|[[психодельдік рок]]}}<ref>{{cite web |url=http://www.nme.com/news/tame-impala/67461 |title=Tame Impala react to winning NME's Album Of The Year |work=[[NME]] |date=29 November 2012 |access-date=12 March 2016 |author=Bychawski, Adam}}</ref> {{nowrap|[[психодельдік поп]]}}<ref>{{cite web |url=https://www.nme.com/features/tame-impala-interview-inside-the-mind-of-a-psych-pop-shaman-358 |title=Tame Impala Interview: Inside The Mind Of A Psych-Pop Shaman |work=[[NME]] |date=14 July 2015 |access-date=12 March 2016 |author=Calvert, John}}</ref><ref>{{cite web |author=Gregory Heaney |url=https://www.allmusic.com/album/lonerism-mw0002401709 |title=Lonerism – Tame Impala &#124; Songs, Reviews, Credits, Awards |publisher=AllMusic |date=8 October 2012 |access-date=3 July 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140623114116/http://www.allmusic.com/album/lonerism-mw0002401709 |archive-date=23 June 2014}}</ref> |Ұжымдары = [[Tame Impala]] |Лейблдері = * [[Modular Recordings|Modular]] * [[Interscope Records|Interscope]] |Марапаттары = |Сайты = [http://tameimpala.com tameimpala.com] }} '''Кевин Ричард Паркер''' ([[20 қаңтар]] [[1986 жыл|1986]]) — австралиялық әнші, ән авторы, музыкант және жазба продюсері, ол өзінің музыкалық жазуы, орындауы және шығаруы үшін «Tame Impala» музыкалық жобасымен танымал. Кевин 12 ARIA Music Awards пен [[British Airways|Brit]] Award сыйлығын жеңді және төрт Грэмми сыйлығына номинацияланды. Паркер продюсер ретінде Марк Ронсон, Леди Гага, Канье Уэст, Трэвис Скотт, Melody's Echo Chamber, Flaming Lips сияқты өнершілермен ынтымақтастықта болды. == Ерте өмір мен мансаптың басталуы == Паркер [[Сидней|Сиднейде]] дүниеге келген, бірақ бүкіл өмірін Батыс Аустралияда, [[Перт]] қаласында өткізді.<ref name="Kevin Parker interview">{{cite web|title=Kevin Parker interview|url=http://tameimpala.tumblr.com/post/2498013850/kevin-parker-interview|access-date=13 July 2012}}</ref> Паркердің әкесі Джерри Родезиядан, ал шешесі Розалинд Оңтүстік Африкадан шыққан<ref name="Citazine Interview">{{cite web|title=Citazine Interview|url=https://www.youtube.com/watch?v=_vjj3NCT5A0|publisher=YouTube|access-date=13 July 2012}}</ref>Паркердің ата-анасы 3 жасында ажырасқан болатын. 12 жасынан бастап ол Коттеслода әкесімен, өгей шешесі Рондамен және ағасы Стивенмен бірге тұрды. Оның анасының екінші некесінен туған кіші қарындасы Хелен бар. Кевин жастайынан музыкаға құмар болып өсті. Паркердің әкесі «хобби ретінде көп музыка ойнады» және «оның музыкалық тәрбиесінің үлкен бөлігі» болды. Оның аспапта ойнаудың алғашқы тәжірибесі әкесімен бірге гитарада жүру болды. Ол: «Мен гитараны оның көлеңкелі күйлеріне ритмдік гитарада ойнау арқылы үйрендім. Ол көлеңкелердің жетекші рифтерінде ойнағысы келді, өйткені ол Хэнк Б. Марвинді жақсы көреді және маған аккордты фонда ойнауға мәжбүр етті» деді.<ref name="The Drone interview" >{{cite web|title=The Drone interview|url=http:https://www.youtube.com/watch?v=MiQDa2ancTU|publisher=YouTube|access-date=26 December 2011}}</ref> 11 жасында Паркер өзінің ағасы сияқты барабандарды алып, кейінірек «шамамен 12-ден 15 жасқа дейінгі аралықта тым әуезді музыка шығарды», ол «шынымен де біртүрлі және қайталанатын және жанрлық емес» болды<ref name="LA Times interview">{{cite web|title=LA Times interview|url=http://latimesblogs.latimes.com/music_blog/2010/06/innerspeaking-tame-impalas-kevin-parker-discusses-his-bands-success-origins-and-impressions-of-calif.html|work=LA Times|access-date=13 July 2012}}</ref>. Барабанда және шамадан тыс дубляж жасаған гитараны және басқа аспаптарды lo-fi эксперименттеріне жазу арқылы. Бұл туралы Паркер: «Мен әрдайым музыка жаздым. 12 жасымда мен екі таспа қондырғысын орнатып, көп трек жасайтынмын. Біріншіден, мен барабанға соққыны жазар едім, содан кейін мен сол таспаны пернетақта ойнау кезінде басқа магнитофонға ойнатыңыз, содан кейін сол таспаны алып, барабан мен пернетақтада бас гитарада ойнайтынмын. Аспаптарды қосып жүре беретін едім. Әкем маған 8 сатып алғанша, оны ұзақ уақыт істедім - стрек, содан кейін мен басқа музыкалық топтарда болсам да, өзім жазуды жалғастыра бердім».<ref name="RolloGrady Interview">{{cite web|title=RolloGrady Interview|url=http://www.rollogrady.com/rollo-grady-interview-kevin-parker-of-tame-impala/|publisher=rollogrady.com|access-date=7 May 2012}}</ref> Паркер өзінің алғашқы сегіз жолды жазғышын 16 жасында алды<ref name="The Vine interview">{{cite web|title=The Vine interview|url=https://web.archive.org/web/20120930094318/http://www.thevine.com.au/music/interviews/kevin-parker-talks-tame-impala-roping-in-friends-and-alone-music/|publisher=The Vine|access-date=13 July 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120930094318/http://www.thevine.com.au/music/interviews/kevin-parker-talks-tame-impala-roping-in-friends-and-alone-music/|archive-date=30 September 2012|df=dmy-all}}</ref>. Кішкентай жасөспірім кезінде Паркер өзін жоғалтқан және жалғыз сезінетін кезеңдерді бастан өткерді: «Менде ең қатты отбасылық өмір болған жоқ. Мен ол жерге қайта оралуға мықты негіз болмадым, сондықтан мен көптеген мәселелермен айналыстым. Мен өзімнен өзім заттарды аламын. Және жай ғана адасып кеттім: «Менде ешкім жоқ» деп ойлағаным есімде. Бірде, 15 жасымда немесе бірдеңе жасымда тісімді жуып, жылап жібердім. Тек өзімді жалғыз сезіндім».<ref name="Apple Music">{{cite web |url=https://apple.co/TameLonerism |title=Sleeve Notes: Tame Impala, Lonerism |publisher=Apple Music |date=28 January 2019 |access-date=28 January 2019}}</ref> Паркер сонымен қатар, Таме Импаланың 2012 жылы шыққан «Лонеризм» альбомында жасөспірім кезіндегі көптеген сезімдерді дәлелдейді деп ойлады. Ол: «Бұған таңқаларлық үміт бар. Мүмкін, оның таңғалдырарлығы осы шығар. Мүмкін, сондықтан ол соншалықты жақсы орындалған шығар». Паркердің әкесі оған музыка индустриясына ену туралы әрдайым ескертіп отырды. Паркер: «Менің әкем әрдайым музыканы мансап ретінде таңдамау керектігін ескертті. Ол қатты уайымдап:"Егер сіз өзіңіздің жұмысыңыз ретінде, егер үстелге тамақ қоятын нәрсе болсаңыз, ол оның сиқырын бірден бұзады", - деді. Бұл енді жұмбақ әрі көңілді болмайды, тек жұмыс сияқты болады. Паркер әкесінің айтқанына сеніп, біраз уақыт университетке түсіп, инженерлік мамандық бойынша оқыды. Ол: «Мен әкемді қандай да бір жолмен қуантқым келді. Мен не істегім келетінін білмедім, өйткені маған музыкадан басқа ешнәрсе ұнамады».<ref name="Melbourne Uni interview">{{cite web|title=Melbourne Uni interview|url=http://union.unimelb.edu.au/farrago2010/arts-and-culture/interviewwithtameimpalaskevinparker|publisher=Melbourne Uni|access-date=14 July 2012}}</ref> деді Паркер: «Мен оны жек көрдім, және бір күні астрономияға ауысуға бел будым. Кедей болатынымды білдім және кез-келген іспен айналысқым келді». Алайда, Паркер өзінің алғашқы арманынан бас тартпады. Ол: «Мен Университетте болдым, қол қоюдан екі ай бұрын мен әйгілі музыкант болмайтынымды және өз мансабыма кірісуім керек екенін мойындадым. Осылайша құлап, іс жүзінде университетте жұмыс істей бастаған кезде, бірақ ешқашан назарымды музыкадан басқа ешнәрсеге аудара алмадым, мысалы, бұл ауру еді, дәрістерде мен бір сөзді тыңдай алмайтын едім, өйткені тек жаңа әнім туралы ойланатын едім».. Соңғы астрономия емтиханына бара жатқанда, Паркерге Modular Recordings хабарласып, олардың таңбасына Таме Импаланы жаздырғысы келді. Мұны естіген Паркер емтиханнан машинасын бұрып, музыка жасау үшін үйіне кетті. <ref name="Pitchfork Reviews interview">{{cite web|title=Pitchfork Reviews interview|url=http://www.pitchforkreviewsreviews.com/post/731827786/pitchfork-reviews-reviews-attends-record-label-showcase|publisher=Pitchfork Reviews|access-date=14 July 2012}}</ref> Паркер өзінің алғашқы альбомын жазып жатқан кезде, оның әкесі бір жыл бойы қатерлі ісік ауруымен күрескеннен кейін қайтыс болды. Джерридің өлімі Паркерге «жаппай» әсер етті, ол: «Бұл таңқаларлық уақыт болды, өте түсініксіз болды, және мен оны қалай жасайтынымды білмедім".<ref>http://www.theage.com.au/good-weekend/out-of-this-world-20150626-ghwchk</ref> == Мансап == Паркер - бұл өзінің негізгі жобасы Tame Impala-дан басқа әр түрлі топтарда ойнайтын үлкен және алуан түрлі Перт музыкалық сахнасының бөлігі. Бұл туралы түсініктеме берген Паркер «бұл шынымен де тату, тыныш, Австралияның қалған бөлігінен бөлінген көрініс»<ref name="KEXP Interview" >{{cite web|title=KEXP intreview|url=https://web.archive.org/web/20130308042716/http://blog.kexp.org/2010/12/27/interview-with-tame-impala/|access-date=27 December 2010}}</ref>және «Таме Импала - бұл біз шу шығаратын алып шудың бір парағы ғана. Достар. Мен өзім жазуды өзім жаман сезінбеймін, өйткені олардың тобында бұл үлес деп ойламаймын ... бізге Таме Импала - бұл тек Кевин Паркердің жобасы және бәрінің жобасы бар». ===The Dee Dee Dums=== 2005 жылы Паркер The Deeee Dums атты топ құрды (ол Таме Импаланың негізі болады) қазіргі Таме Импаланың мүшесі Доминик Симпер мен Люк Эпштейннің қатысуымен. Deeeee Dums 2005 жылы AmpFest-те екінші орынға ие болып <ref>{{cite web|url=http://www.ampfest.com.au/bands/2005/deedee|title=Tame Impala (aka Dee Dee Dums)|publisher=Ampfest|access-date=28 April 2009|url-status=dead|archive-url=https://www.webcitation.org/6Cu9WCfwm?url=http://www.ampfest.com.au/bands/2005/deedee|archive-date=14 December 2012|df=dmy-all}}</ref> және сол жылы The Next Big Thing мемлекеттік финалында үшінші орынға ие болып, жергілікті мақтауға ие болды. <ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20090412124052/http://nextbigthing.net.au/pastWinners.htm|title=NBT Past Winners|publisher=Next Big Thing (Healthway)|access-date=28 April 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090412124052/http://nextbigthing.net.au/pastWinners.htm|archive-date=12 April 2009|url-status=dead}}</ref> 2006 жылы қазанда Эпштейннің орнына барабаншы Сэм Девенпорт келді, Эпштейн Sugarpuss-пен ойнайтын болды. Кейінірек олар Ұлттық кампус тобы байқауының Батыс Австралия штатында финалда жеңіске жетті [26]. 2007 жылдың аяғында Паркер топтың атын Tame Impala деп өзгертті және Джей Уотсонды барабандарға қабылдады; Девенпорт актерлік мансабын жалғастырды. ===Tame Impala=== Tame Impala - Паркердің психоделикалық рок тобы. Ол Таме Импаланың барлық дерлік музыкасын жазады және жазады. Гитарада ойнайды және жанды дауыста ән айтады. Негізінен, Таме Импала - Паркердің жазба жобасы. 20-ға жуық әнді жібергеннен кейін, олардың көпшілігі кейінірек YouTube сайтына көшіп кетті, бұл Паркер 2003 жылы-ақ әртүрлі рекордтық белгілерге жазған, Таме Импала Модульдік жазбаларға қол қойды. 2008 жылы дебют жасаған EP шыққаннан кейін, Паркер өзінің жазбаға деген ниетін ашты: «Бұл әндердің көпшілігі ешқашан Пертпен, тіпті бүкіл әлеммен естілмеуі керек еді. Олар жай ғана менің жеке тыңдауым үшін және оның компакт-дискісін жазып, оны менің машинама салып, достарыма беру мақсат болды».<ref name="Tame Impala Perth Bands Interview">{{cite web|title=Tame Impala Perth Bands Interview|url=https://www.youtube.com/watch?v=2j_zUnox558|publisher=YouTube|access-date=13 July 2012}}</ref> 2008 және 2009 жылдардағы гастрольдік сапарлардан кейін Таме Импаланың дебюттік альбомы Innerspeaker 2010 жылы «Жыл альбомы» үшін J сыйлығын <ref name="J Awards 2011">{{cite web|title=J Awards 2011|url=http://www.abc.net.au/triplej/musicnews/s3079638.htm|publisher=abc.net.au|access-date=3 May 2012}}</ref> және Rolling Stone <ref name="Rolling Stone Awards 2011">{{cite web|title=Rolling Stone Awards 2011|url=http://www.dailytelegraph.com.au/entertainment/music/rolling-stone-awards-2011/story-e6frexl9-1225994538206|publisher=The Daily Telegraph|access-date=3 May 2012}}</ref> сыйлығын жеңіп алып, ARIA-да 5 номинацияны жеңіп алып, үлкен сынға ие болды. Паркердің 1960-шы жылдардағы психоделиялық роктың көптеген элементтерін қабылдап, оған жаңа және ерекше дыбыс шығаратын заманауи түрлендіру қабілеті жоғары бағаланды. Паркер сонымен қатар WAMI сыйлығын үздік гитарист және APRA сыйлығын Жылдың үздік ән жазушысы үшін алды. Паркердің жұмыс этикасын көрсете отырып, келесі Tame Impala альбомы Lonerism-те жұмыс Innerspeaker шыққанға дейін басталған болатын. Lonerism 2012 жылдың 5 қазанында NME, Rolling Stone және Triple J. сияқты көптеген жыл альбомдарын жеңіп алып, көптеген сын-пікірлерге ие болды. Lonerism Паркер музыкасының синтездер мен поприп әуендерімен және тағы басқалармен кеңейтілгендігін білдіреді.Паркер жаңадан табылған дыбыс туралы пікір білдіріп, «[Lonerism] мен Innerspeaker кезінде жасағым келген музыканың түрі болады, бірақ мен бұл секірудің тым көп екенін сездім. Innerspeaker, мен альбомды тек гитаралармен жасауым керек деп ойладым, және синтездерді қолданбау керек, өйткені бұл біздің істеген ісімізге ымыраға келген сияқты сезіндім. Бірақ мен олай емес екенін енді білдім ». 2015 ол Таме Импаланың ағымдары (2015 ж. Шілде айындағы) жұмысы үшін «Жыл инженері» және «Жыл өндірушісі» деген екі кубокты жеңіп алды; топ салтанатта тағы үш санатты жеңіп алды: Жылдың альбомы, үздік топ және ең жақсы рок-альбом. 2019 жылдың 30 наурызында топ Saturday Night Live тікелей эфирде өнер көрсетті. 2019 жылдың 13 сәуірінде Таме Импала Coachella Valley музыкалық және өнер фестивалінің басты актісі ретінде орындалды. 2019 жылдың 28 маусымында топ Glastonbury фестивалінде Other Stage тақырыпшасы ретінде өнер көрсетті. Tame Impala жобасы аясындағы төртінші альбом The Slow Rush 2020 жылы 14 ақпанда шығарылды. == Дискография == '''as Tame Impala''' * ''[https://en.wikipedia.org/wiki/Innerspeaker Innerspeaker]'' (2010) * ''[https://en.wikipedia.org/wiki/Lonerism Lonerism]'' (2012) * ''[https://en.wikipedia.org/wiki/Currents_(Tame_Impala_album) Currents]'' (2015) * ''''[https://en.wikipedia.org/wiki/The_Slow_Rush The Slow Rush]'''' (2020) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} l1gsn5l11nlivhc3txv3aladnl243fy Pulse Kino 0 663405 3690409 3272971 2026-11-03T04:03:01Z ШҚО арнаулы кітапхана 187726 санат қостым 3690409 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Музыкалық топ |Топ атауы = Pulse Kino |Шынайы атауы = |Логотипі = |Логотип ені = |Суреті = Pulse_Kino_2020.jpg |Сурет тақырыбы = Pulse Kino 2020 жыл |Сурет ені = 300px |Фон = |Жанрлары = * [[[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D0%BE%D0%BA-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0 Рок]]] * [[[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BA Постпанк]]] * [[[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%B0_(%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0) Нью-вейв]]] |Белсенділік жылдары = 2019 — осы уақытқа дейін |Мемлекет = {{KAZ}} |Қайдан = Алматы |Тілі = [[орыс_тілі|орысша]] |Басқаша атауы = |Лейблы = |Басқа да жобалары = |Құрамы = Бауыржан Жармұхамедов, Данияр Ербұланов, Альтаир Қасымов, Мұрат Ақатов |Бұрынғы қатысушылары = |Сайты = }} '''Pulse Kino''' - бұл [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B8%D0%BD%D0%BE_(%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%BF%D0%BF%D0%B0) KINO] тобының әндерін кәсіби түрде орындайтын Алматыдағы рок тобы. Pulse Kino - [[Виктор Цой]] мен KINO тобының әндерінің авторлық құқық иелерінен Қазақстанның барлық сайттарында ән орындауға ресми рұқсаты бар жалғыз топ. Топты [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A6%D0%BE%D0%B9,_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Александр Цой] мен [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%8F%D0%BD,_%D0%AE%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%94%D0%BC%D0%B8%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Юрий Каспарян] вокалды және аспаптық тұрғыдан KINO орындау дәлдігі тұрғысынан үздік топ деп таныды. Юрий Каспарянның өзі Pulse Kino тобына жеке өзі қатысқан аспаптардың және тікелей өзі шығарған жетекші гитараның бөліктерін ойнау бойынша шеберлік сабақтарын жүргізеді. Pulse Kino сол танымал [https://ru.wikipedia.org/wiki/Yamaha_SG-series Yamaha SG200] гитарасымен және 80-жылдары Киноның кезінде Юрий Каспарян қолданған үш эффект педальдарымен қаруланған, бұл топтың дыбысын түпнұсқамен бір-біріне айналдырады. Сонымен қатар, Pulse Kino [[ТМД]] және [[Қазақстан]] киномандарының үлкен қауымдастығы болып табылады. Қазір топ ел ішінде және шетелдерде белсенді турне өткізуде. Pulse Kino тобының концерттері үнемі KINO тобы мен Виктор Цоймен байланысты бағдарлама мен бейнематериалдар тізбегін қамтиды. == Топтың тарихы == Топ 2019 жылы Алматыда құралды. Алдымен жігіттер айына екі рет жиналып, жай ермек үшін ойнады. Содан кейін Бауыржан «Виктор Цойдың кинотеатрындағы әндер кеші» деген жарнаманы көріп, достарына күштерін сынауға ұсынды. Сахнада сәтті өнер көрсеткен соң, ресми түрде Pulse Kino тобын құруға шешім қабылданды. Пульс өмір жалғасын білдіреді, ал Кино - түпнұсқаның атауы. == Шығармашылығы == Репертуарының негізін KINO тобының шығармалары кұрайды. Pulse Kino "2020" атты [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%BE%D0%BC альбом] мен "Невидимый враг" атты [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%BB сингл] шығарды. ==Топ мүшелері== Бауыржан Жармұхамедов - топ жетекшісі және жетекші [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82 гитарист]. Данияр Ербұланов - Виктор Цойға бет-келбетінің және дауысының ұқсастығымен таң қалдыратын [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82 вокалист]. Альтаир Қасымов - [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA барабаншы]. Мұрат Ақатовтың - [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81-%D0%B3%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0 бас-гитарист] == Дереккөздер == <references/> {{https://ru.sputnik.kg/culture/20200404/1047710306/viktor-coj-muzyka-gruppa.html}} {{https://time.kz/articles/reporter/2020/09/14/bi-bip-tsoj-zhiv}} [[Санат:Рок тобы]] bt9tgzv34c9xqrxqs42e7r49vycc66t 3690492 3690409 2026-11-03T05:40:08Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/ШҚО арнаулы кітапхана|ШҚО арнаулы кітапхана]] ([[User talk:ШҚО арнаулы кітапхана|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды 2881429 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Музыкалық топ |Топ атауы = Pulse Kino |Шынайы атауы = |Логотипі = |Логотип ені = |Суреті = Pulse_Kino_2020.jpg |Сурет тақырыбы = Pulse Kino 2020 жыл |Сурет ені = 300px |Фон = |Жанрлары = * [[[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D0%BE%D0%BA-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0 Рок]]] * [[[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BA Постпанк]]] * [[[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%B0_(%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0) Нью-вейв]]] |Белсенділік жылдары = 2019 — осы уақытқа дейін |Мемлекет = {{KAZ}} |Қайдан = Алматы |Тілі = [[орыс_тілі|орысша]] |Басқаша атауы = |Лейблы = |Басқа да жобалары = |Құрамы = Бауыржан Жармұхамедов, Данияр Ербұланов, Альтаир Қасымов, Мұрат Ақатов |Бұрынғы қатысушылары = |Сайты = }} '''Pulse Kino''' - бұл [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B8%D0%BD%D0%BE_(%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%BF%D0%BF%D0%B0) KINO] тобының әндерін кәсіби түрде орындайтын Алматыдағы рок тобы. Pulse Kino - [[Виктор Цой]] мен KINO тобының әндерінің авторлық құқық иелерінен Қазақстанның барлық сайттарында ән орындауға ресми рұқсаты бар жалғыз топ. Топты [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A6%D0%BE%D0%B9,_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Александр Цой] мен [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%8F%D0%BD,_%D0%AE%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%94%D0%BC%D0%B8%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Юрий Каспарян] вокалды және аспаптық тұрғыдан KINO орындау дәлдігі тұрғысынан үздік топ деп таныды. Юрий Каспарянның өзі Pulse Kino тобына жеке өзі қатысқан аспаптардың және тікелей өзі шығарған жетекші гитараның бөліктерін ойнау бойынша шеберлік сабақтарын жүргізеді. Pulse Kino сол танымал [https://ru.wikipedia.org/wiki/Yamaha_SG-series Yamaha SG200] гитарасымен және 80-жылдары Киноның кезінде Юрий Каспарян қолданған үш эффект педальдарымен қаруланған, бұл топтың дыбысын түпнұсқамен бір-біріне айналдырады. Сонымен қатар, Pulse Kino [[ТМД]] және [[Қазақстан]] киномандарының үлкен қауымдастығы болып табылады. Қазір топ ел ішінде және шетелдерде белсенді турне өткізуде. Pulse Kino тобының концерттері үнемі KINO тобы мен Виктор Цоймен байланысты бағдарлама мен бейнематериалдар тізбегін қамтиды. == Топтың тарихы == Топ 2019 жылы Алматыда құралды. Алдымен жігіттер айына екі рет жиналып, жай ермек үшін ойнады. Содан кейін Бауыржан «Виктор Цойдың кинотеатрындағы әндер кеші» деген жарнаманы көріп, достарына күштерін сынауға ұсынды. Сахнада сәтті өнер көрсеткен соң, ресми түрде Pulse Kino тобын құруға шешім қабылданды. Пульс өмір жалғасын білдіреді, ал Кино - түпнұсқаның атауы. == Шығармашылығы == Репертуарының негізін KINO тобының шығармалары кұрайды. Pulse Kino "2020" атты [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%BE%D0%BC альбом] мен "Невидимый враг" атты [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%BB сингл] шығарды. ==Топ мүшелері== Бауыржан Жармұхамедов - топ жетекшісі және жетекші [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82 гитарист]. Данияр Ербұланов - Виктор Цойға бет-келбетінің және дауысының ұқсастығымен таң қалдыратын [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82 вокалист]. Альтаир Қасымов - [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BA барабаншы]. Мұрат Ақатовтың - [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81-%D0%B3%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0 бас-гитарист] == Дереккөздер == <references/> {{https://ru.sputnik.kg/culture/20200404/1047710306/viktor-coj-muzyka-gruppa.html}} {{https://time.kz/articles/reporter/2020/09/14/bi-bip-tsoj-zhiv}} eqq47qlv93un96n75mig55szfledmtd Дилюк Рагнавиндр 0 663407 3690401 3585952 2026-11-03T03:55:34Z ШҚО арнаулы кітапхана 187726 санат қостым 3690401 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Cosplay of Diluc and Eula at San Diego Comic-Con 2024.jpg|нобай|alt= Cosplay of Diluc and Eula at San Diego Comic-Con 2024.jpg| Cosplay of Diluc and Eula at San Diego Comic-Con 2024.jpg]] {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Дилюк Рагнавиндр''' (ағылш. Diluc Ragnvindr) - Genshin Impact ойынындағы Мондштадта керемет шарап индустриясын құрған магнат. Құдайдың көзі - Пиро, Дана үкі - шоқжұлдызы. Әкесі - Крепус Рагнавиндр, ант бойынша ағасы - Кэйа Альберих "Мондштадтың ең бай бойдақ жігіті бола тұра, Дилюк өзін әр кезде асыл, жақсы жағынан көрсетеді." "Бірақ та бұл бетперденің астында Мондштадтты қорғау үшін ештенеден таянбайтын темірдей ұмтылыста шыңдалған жауынгер жасырын тұр. " "Одан аяушылықты күтпеңдер, ол соңына дейін қатыгез болады"" - деп ойынның ресми сайтында жазылған [[Genshin Impact]] == Таланттары == === Шыңдалған қылыш: жауынгерлік таланттары. === ""Қалыпты шабуыл:" Қылышпен кесетін төрт соққы. "Зарядтаған шабуыл:" Төзімділік кететін тоқтаусыз соққы, комбо-шабуыл. Комбо-шабуылдан кейін қосымша қылышпен жойқын шабуыл. "Құлау кезіндегі шабуыл:" Жерге құлап бара жатып, жолындағы барлық жауларға шабуылдайды. Жерге құлап түскен бойда барлық алаңға зардап шектіртеді. === Отты соққы: жауынгерлік таланттары. === Алдыңғы жауларға Пироның тигізетін зардабы, қылышпен соққы жасайды. Бұл шеберлікті қатарынан 3 рет белсендіруге болады. Егер де оны ұзақ белсендірсе, шеберлік жоғалады. ""Дилюка қылышы - әділдіктің, батылдық пен борыш сезімінің символы"" ===Таңсәрі: жауынгерлік таланттары. === Өзін өрт тілімен қоршап, Дилюк қоршаған жауларын шашып, Пиро соққысын жасайды. Кейін қаруға жиналған жалыны алға ұмтылған феникске айналып, жолындағы жауларға үлкен Пиро шабуыл жасайды. Соңында феникс жарылып, барлық аймаққа үлкен зардабын тигізеді. Жиналған жалын Дилюк қаруын Пиро инфузиясымен толықтырады. ""Біз қараңғылыққа тек қана оны жарықпен сәулелендіру үшін үңілеміз. Түнде жарқыраған ұшқынның таңғы бағанасына қара"" === Аяусыздық: пассивті талант. === Дилюктің зарядталған шабуылының құнын 50%-ға азайтады, ал ұзақтығын 3 секундке ұзартады. === Феникс тілегі: пассивті талант. === Пиро инфузиясы мен Таңсәрі шеберлігінің ұзақтығын 4 секундке ұзартады. Осы эффекттің әрекеті барысында Дилюктің Пиро шабуылының бонусын 20% -ға көбейтеді. ===Күн мұрасы: пассивті талант. === Екісапты қару жасауда кеткен кеннің 15%-ын қайтарады. ===Оқиға=== === ""Кейіпкер жайлы" === Монтштадттық шарап жасау барлық Тейватқа әйгілі, себебі Мондштадт - бұл әндер мен шараптар қаласы. Дилюк "Таңшуақ" шарапханасының басшысы ретінде Мондштадттағы шарап жасау бизнесін қадағалап, ақпараттар, өсек пен ақшаларды өзі қадалап отырады. Басқа сөзбен айтқанда ол - Мондштадттың тәжсіз ханы. === 1 Оқиға === Мондштадттың ауасында ылғи да алкоголь иісі шығып тұрады. Осы иістің артынан ерсеңіз, "Таңшуақ" шарапханасына алып келеді. Шарапхана атауының астында ағаш тақтайшада: "Дәстүрге адалдық сақтай отыра" деген қысқаша жазба бар. Көпшіліктің ойы бойынша бұл жазба өзінің бірінші дәміне адал болып қалған шарап туралы. Бірақ кәрі рыцарларға ол шарапхана мен қала арасындағы ұзақ қолдау естеріне түсіретін оқиға іспетті. Шарапханада кейде мейрамдар да тойланып тұрады. Мереке кезінде жас шарапхана басшысын өздерінің күйеу баласы еткілері келетін әкелер де табылады. Бірақ бұл басқа қонақтардың күлкілерін аяқталады. Олар: "Архонттарға тәубе, Дилюк шебер өзінің шарапханасына ғана үйленеді. Біз әрқашан да шарап біздің ыдысымызда еш бүлінбейтініне сенімді бола аламыз" дескен. Оның жолын кім немесе не жолықса да, Дилюктің әсері әрқашан да ғажайып. Дилюк - барлық жағынан ерекше нағыз жігіт. === 2 Оқиға === Дилюк өзінің өткені жайлы ойламауға тырысады."Эх, егер де Дилюк орденді тастап кетпесе..." - деп сол түнді үлкен өкінішпен кәрі рыцарьлар еске алады. Бұл өте баяғыда болды. Дилюктің әкесі Крепус шебер шарапхана басшысы болды. Ол Дилюктің абыройлы рыцарь болып, Мондштадты қорғағанын қалады. Жас Дилюк әкесінің арманын орындап, барлық рыцарьлық міндеттерден өтіп, Ордо Фавониустың беделді мүшесі болды. Рагнвиндр отбасысының ұлы ретінде оны бұған балалық шақтан үйреткен болатын. Қысқа мерзімді қызметі кезінде Дилюкең жас кавалерия капитаны атана алды. Мондштадт тұрғындары жас әрі батылдыққа толы Орда Фавониус кавалериясының капитанын өлшеусіз миссиялары арқасында тани білді. Тапсырма нені талап етсе де, ол әр кезде ары мен өзіндік ұстанымын сақтады. Қиындықтарға қарамастан оны қылышы оны алға жетеледі. Тұрғындар мен жолдастарынан алған мақтау сөздер оны рухтандырды. Бірақ ең жақсы мақтау сөз ол : "Керемет жұмыс. Мен сені мақтан тұтамын, ұлым" деген сөздер болды. Әкесінің сөздері оның жүрегіндегі отты жандырып, үлкен мотивацияға итермеледі. Бұл "сенім" жас рыцарьдың жүрегінде ашық жанды. Дилюк ол кезде тым жас болатын... ===3 оқиға=== "Адамның өмірі бір сәтте-ақ өзгеріп кетеді",- деп Дилюктің рыцарьлық жолының соңы болған күні әкесі айтқан болатын. Сол күні оның әкесінің ат қорасына зұлым құбыжық шабуылдады. Дилюктің көмек сұрайтын уақыты болмады. Құбыжықтың күші жас офицерге тең келмеді. Соңы күткеннен де сұмдық болды. Рыцарьлыққа қабылданбаған Крепус, ол құбыжықты сиқырлы күшпен жеңе білді. Соңында Крупс өз ұлының қолында мерт болды. Дилюк штабқа қайтып оралып, бірақ та басшыдан шындықты жасыру бойынша бұйрық алды. Эрох болған оқиға Ордо Фавониус беделін сақтап қалу үшін қоғамға жазатайым оқиға ретінде хабарландырылуын айтты. Дилюк бұйрық алғаннан кейін, тіпті ол да сөзге келгісі келмеді. Крепус әлем ешқашан да сенімі бар адамнан бас тарпайды деп айтқан болатын, бірақ Ордо Фавониус оның сенімін аяққа таптады. Дилюк әкесінің өмірінің соңғы сәттерінде неге сенгені туралы сұрақ мазалайды. Ол Ордо Фавониустан кетіп, артына бәрін, Құдай көзін де тастап кетті. Күндердің бір күнінде ол әкесінің өліміне әкеп соққан зұлым күштің көзін анықтап, кек алады. ===4 оқиға=== Дилюк қызметінен босап, Құдай көзін тастап, шаруашылықты көмекшісіне қалдырып, Мондштадтты қалдырып кетеді. Жеті хандықты аралап Дилюк берген сертін анықтауда құпияның кілтін тапты. Олар Фатуи деген үлкен ұйымға алып келді, олар жалған Құдай көзін жасайды. Солардың күші Коепусты өлтірді. Оның әкесінің мұндай затты ұстау мотиві қандай болды? Ол осы заттың көмегімен жақсылық жасағысы келді ме? Бұл сұрақтарға жауап таппайтынын білген Дилюк артқа шегінбеді. Шөлдегі қызғыш құстай ол шындықты іздеп, дәлелдер апаратын жаққа жол тартты. Жауынгерлік жараларға толы денесіне қарамастан, оның жаны мықты әрі қатты болып қалды. Оның өтірмейтін нәрсе, оны тек мықты етеді. Бірақ оның әрекеттері Фатуи басшыларының Он бір жаршысының назарына ілікті. Дилюктің бос қалдырған қамалдары жұмыс жасады. Дилюктің өмірін солтүстіктен қүпия қараушы сақтап қалды. Ол бірнеше уақыт бойы Дилюкті қарап, оның әдістерімен келісетінін айтты. Өлімнің көзін көрген Дилюк өзінің әрекеттері жайлы ойланды. Біраз ойланып, құпия жүйеге қосылуға келіседі. Ордо Фавониус секілді Дилюк өзінің жұмысына толықтай беріліп, талантарына мен шеберлігінің арқасында ұйымның шыңына көтерілді. Құпия жүйе өзінің беделінен, мәртебесі мен тіпті аттарынан бас тартқан еріктілерден құрылды. Әкесінің өлімімен тапталған сенім жаңа жолдастарымен қайта көтеріле алады ма екен? ===5 оқиға=== "Дәстүрге адалдық сақтай отыра". Осы жазбаның мағынасы жайлы әлі күнге дейін даулар тоқтамады. Бірақ Дилюк үшін ол қарапайым әлі түсінікті. "Зұлымдық жазалануы тиіс. Шынайы таң әрі атпағанын есте сақтаңдар". Дилюктің жалғыз саяхаты үш жылға созылды. Төрт жылдан соң есейген Дилюк Мондштадтқа оралып, өзінің отбасылық ісін жалғастырып, "Таңшуақ" шарапханасының басшысы болды. Осы төрт жылдың ішінде Эрохты сатқын деп Ордо Фавониустан қуып жіберіп, орден магистрі Варка ұзақ саяхатқа аттанып, ал орденнің қазіргі магистрі болып Джинн атанды. "Таңшуақ" шарапханасы қожайынының оралуы үлкен оқиға болатын, бірақ та осы жолы ол көзге ілінбеді. Өйткені, Мондштадт тұрғындарының назары "Мондштадт қорғаушысында" болды. Оның артынан түтіннің иісі шығатын, кенеттен жоғалған кезде артынан жарқ еткен сәуле ғана қалдыратыны туралы ғана белгілі болды. Мондштадтты қинаған құбыжық денелерді шөпке қалдырып, ұсталмаған ұрылар қалып, Тұңғиық магтарының зұлымдықтарын жеңе алмағаг рыцарьлардың қалдықтары ғана қалды. Ғажайып сақшының әрекеттері кейін қала бойын толқындай тарап, халық оны "Түнгі қаһарман" деп атап кетті. Көпшілікте Дилюк қаһарманды жақтырмады. Шарап жасау гильдиясының төрағасы Эльзер Дилюктен сұраған болатын": "Түнгі қаһарман" рыцарьлардың назарын аударып, бөгет болмады ма? Бірақ Дилюк күрсіріп, қысқа қайырды:" " Бұл өте көргенсіз құбыжық". === Алма сидрі === Дилюктің қолында шарап жасау ісі болды, бірақ өзі оны еш жақсы көрмеген. Дилюктың ұсынысы бойынша "Таңшуақ" шарапханасын бірнеше алкогольсіз ішімдіктер ойлап тапты, бұл Мондштадттың ішімдік ішпейтіндерінің, бірақ мәдениетке кіргілері келетіндер үшін үлкен қуаныш болды. Осындай ішімдіктердің бірі алма сидрі болды. Оның айлық сатылымдары бақбақ шарабымен тең түседі. Кейбіреулер Дилюк шебердің шарапқа деген жоғары қажеттіліктері оның көпшілік ішкен ішімдіктерді ішуіне рұқсат етпейтінін айтады. Ал басқалары оның шарапқа жақындамау себебі әкесінің өлімін еске алады деп санайды. Ал өзі нақты әрі сенімді түрде: шарап сананы байлайды, ал ол жұмысқа кедергі келтіреді деп айтады. Бірақ түсініксіз бір нәрсе бар: шарапхана қожайындары өздеріне бір тамшы да ішуге болмайтындай немен айналысады? === Құдай көзі=== Өмірінде Крепус екі нәрсеге өкінеді: рыцарь болмағанына және Құдай көзін алмағанына. Сол себепті Дилюк өзінің Құдай көзін әкесі мен өзінің ұмтылыстары деп санап, әкесі оны мақтан тұтатыны үшін сақтады. Бірнеше жыл бұрын бұлтты күндердің бірінде әкесі қайтыс болды. Дилюктің Құдай көзіндегі жалындаған үміттерді түнгі жаңбыр сөндірді. Өлім ең әділетті деген адамдарға да ескертусіз келеді. Әділет оқиғасы дәл осы жерде аяқталады ма? Дилюк үшін өзіне қымбатты барлық затты қорғау үшін рыцарь мәртебесі мен Құдай көзі жеткіліксіз көрінді. Ол олардан бас тартатын кез келді деп шешті. Өзінің шарасыздығын түсінген сәтте Құдай көзі Қарғыс көзі секілді болып қалды. Жалған атақтар оны еліктірмеді. Ол өртеп жіберетін жалын іздеді. Тек тұрақтылық қана шындыққа әкелді, тек жалын мұзды ерітіп, әділеттің қолын байлады. Дилюк Мондштадтқа оралған күні қолына Құдай көзін қайта алды. Қызыққа толы саяхат жылдары оны балалықтан арылтып, нағыз қаһарман етті. Әр түні ол Мондштадт үшін қараңғыда күресті. Өзінің өткенін ол талқыламайды, бірақ та оны жоққа шығармайды. Жолынан адасқанға Құдай көзі жол сілтейді. Бірақ мықты сенімі бар адамдар үшін Құдай көзі - күштерінің жалғасы, талпыныстарының бағыты және оларды жүзеге асыратын куәлік. == Дыбыстау == ""Сәлем...:" Мондштадттық Дилюк. Мен құр әңгімелерді жақсы көрмеймін. Көмек қажет болса айтарсың. ""Әңгімелесейік:"" Демалыс: Бұл жерде тынығуға болады. "Әңгімелесейік:" Ордо Фавониус: Келесі ретте саған Ордо Фавониус рыцарьларын бірге алу керек еді. ""Әңгімелесейік:" Гильия: Менің гильдияда шаруаларым көп. Оларды шешкенсе, сен демал. ""Жаңбыр жауған кезде: Қолшатыр:" Маған қолшатыр қажет емес. Егер саған керек болса - ұялмай айт. ""Жаңбыр жауған кезде: Тазару:""Жаңбыр... Әлемнің лас жандарын тазарта алса ғой. ""Күн шығып тұрғанда:"" Ауа райы маңызды емес. Бастысы - өз жолынан таймау. ""Қатты жел соққанда:"" Желдің дауысымен жасалатын қылмыстың дыбыстарын жасыруға болады. ""Қайырлы таң...:"" Бос сөздің қажеті не. Бастысы түн жақсы өтті. ""Қайырлы күн...:" Біздің құпия ас мәзірімізден дәм татасыз ба? ""Қайырлы кеш...:"" Қараңғы түсті. ""Қайырлы түн...:"" Көріскенше. Мен сенің үйге баратын жолында ештеңе болмайтынын қадағалаймын. ""Дилюк жайлы...:"" "Түнгі қаһарман" жайлы аңыз? Қызық... ""Біз жайлы: Қажеттіліктер:"" Көмек қажет болса, айт. Төлемдер бойынша Эльзерге жолық. ""Біз жайлы: Дәлелдер:"" Сен өзінің сенімділігінді дәлелдедің. Енді менің кезегім. ""Құдай көзі:"" Құдай көзі - жоғалған жандарды қоршаған қараңғылықтағы жарық сәуле. Бірақ сенімі бар адам үшін Құдай көзі тек қабылдау белгісі. ""Бөлісейік...:" Кейде мен "Періштелер есебінде" жұмыс жасауға қаламын. Осы жерде Мондштадт туралы барлы қауесеттер шығады. ""Қызықты заттар...:"" қараңғыда тыныш қана соққысын күтіп жемтігін аңдыған үкі тәрізді... Керемет. ""Кэйа жайлы...:"" Кэйа? Сен оған тек жартылай сенім арта аласың. Жақсы жағдайда ғана. ""Лиза жайлы...:"" Лиза сенім артуға болатын Ордо Фавониус рыцары бола алады... Тек өзі соны қаласа. ""Джинн жайлы: Жаулары:"" Мағынасыз тапсырмалар Джиннің зұлым жауы бола алады. ""Джинн жайлы: Міндеттері:"" Оның кереметтей жауапкершілік сезімі - өзінің шынайы кәсібін әлі күнге таппағандығының жалғыз себебі. ""Мона жайлы...:"" Анемо Архонта бойынша Мондштадт өте өнімді жер. Мен жақсы егін жайлы көріпкелдік сөздердің қажетін көріп тұрған жоқпын. ""Диона жайлы...:"" Дионаның маған деген көзқарасы мынадай...Қалай айтсам екен? Көнбейді. Мен әлі де онымен сөйлесетін мүмкіндік таппадым. Оған менің отбасылық шежірем ұнамады ма әлде... Не? Ол жай ғана алкогольді жақтырмайды? Ха... Мондштадтта менен басқа барменді кездестіремін деп ойламаппын. ""Варка жайлы...:"" Варка магистр... Мен оның позициясын түсінемін, бірақ әрекеттерін құптай алмаймын. Мен тым көп нәрсе айттым. Мен баяғыда орденді тастар кеттім. Менің айтқандарымды ұмыт. ""Эола жайлы...:"" Ол жайлы естідім, оның өзіндік ойлары бар. Руларының қолынан шығу ойы мақтау сөздерге ие. Бірақ та ол... Ордо Фавониус рыцарьларына қосылды. ""Дилюк жайлы көп білу:"" Қандай қызмет жасайын? "" Дилюк жайлы көп білу 2:"" Не? Ордо Фавониус? Хм... Айтарым жоқ. Менің олармен көзқарастарым әр түрлі. Бар болғаны сол. ""Дилюк жайлы көп білу 3:"" Мен үй қызметшісінен басқа ешкіммен шахмат ойнамаппын. Дәл қазір менің бос уақытым табылды. Менің ойнайсың ба? ""Дилюк жайлы көп білу 4:"" Шах және мат! Дәл осындай қызықты ойын көптен болмапты. ""Дилюк жайлы көп білу 5:"" Жаман емес. Сен мені шайқас болсын, шахмат болсын таң қалдырудан қалмайсың. Хм... Сенімен жұмыс жасаған менің бойымда жаңашылдықты оятады, сол себептен... Сенімен ары қарай да бірге боламын, серіктес. ""Дилюк хоббиі...:"" жекежайдағы картиналар? Жоқ, оларды жинаған мен емес. Бұл менің әкемнің жинағы. ""Дилюк мазасыздығы...:"" зұлым қараңғылықты үрейлеткен жындармен соғыстағы жеңіс қылыш сермеуден үлкенді қажет етеді. ""Сүйікті тағамы...:"" Менің бокалымда не екені қызықтыра ма? Бұл жүзім шырыны, менің сүйікті шырыным. ""Сүйікті емес тағам...:"" Маған алкоголь ұнамайды... Жай ғана оның дәмін татқан ұнамайды. ""Туған күні...:"" Туған күніңмен. Бұл сен үшін аса маңызды күн. Не қалайтынынды маған айт? Егер де менің қолымнан келсе, ол туралы міндетті түрде ойланамын. ""Биіктік сезімі: Басталуы:"" Біз мақсатымызға жету үшін мықты болуымыз керек. ""Биіктік сезімі: Дамуы:"" Бізді алда не күтіп тұр? Бұл туралы жиі ойланамын. Жолымда не кездессе де, алға қарай қадам басуым керек. ""Биіктік сезімі: Шарықтау шегі:"" Мен мықты болдым... Бірақ бұл жеткіліксіз. Қараңғылықтың қорқынышты тұңғиығын жеңу үшін біреу оған өз сәулесін, жарығын шашуы тиіс. ""Биіктік сезімі: Соңы:"" Бұрын зұлымдықты жою үшін өзін жалғыз қараңғылыққа үңілу керек деп сенімді болғанмын. Бірақ сенімен саяхаттап, қателескенімді түсіндім. Досым... Менің алғысымды қабыл ал. == Сілтемелер == *https://www.youtube.com/channel/UCiS882YPwZt1NfaM0gR0D9Q *https://genshin.mihoyo.com/en *https://genshin.mihoyo.com/en/home *https://genshin.mihoyo.com/ru/character/mondstadt?char=5 [[Санат: Ойын кейіпкерлері]] [[Санат:Ойын магнаты]] fju7vly28pth9lrpb36xomd4ualhatz 3690499 3690401 2026-11-03T05:41:18Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/ШҚО арнаулы кітапхана|ШҚО арнаулы кітапхана]] ([[User talk:ШҚО арнаулы кітапхана|т]]) өңдемелерінен [[User:Хулкар Абдимоминова|Хулкар Абдимоминова]] соңғы нұсқасына қайтарды 3585952 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Cosplay of Diluc and Eula at San Diego Comic-Con 2024.jpg|нобай|alt= Cosplay of Diluc and Eula at San Diego Comic-Con 2024.jpg| Cosplay of Diluc and Eula at San Diego Comic-Con 2024.jpg]] {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Дилюк Рагнавиндр''' (ағылш. Diluc Ragnvindr) - Genshin Impact ойынындағы Мондштадта керемет шарап индустриясын құрған магнат. Құдайдың көзі - Пиро, Дана үкі - шоқжұлдызы. Әкесі - Крепус Рагнавиндр, ант бойынша ағасы - Кэйа Альберих "Мондштадтың ең бай бойдақ жігіті бола тұра, Дилюк өзін әр кезде асыл, жақсы жағынан көрсетеді." "Бірақ та бұл бетперденің астында Мондштадтты қорғау үшін ештенеден таянбайтын темірдей ұмтылыста шыңдалған жауынгер жасырын тұр. " "Одан аяушылықты күтпеңдер, ол соңына дейін қатыгез болады"" - деп ойынның ресми сайтында жазылған [[Genshin Impact]] == Таланттары == === Шыңдалған қылыш: жауынгерлік таланттары. === ""Қалыпты шабуыл:" Қылышпен кесетін төрт соққы. "Зарядтаған шабуыл:" Төзімділік кететін тоқтаусыз соққы, комбо-шабуыл. Комбо-шабуылдан кейін қосымша қылышпен жойқын шабуыл. "Құлау кезіндегі шабуыл:" Жерге құлап бара жатып, жолындағы барлық жауларға шабуылдайды. Жерге құлап түскен бойда барлық алаңға зардап шектіртеді. === Отты соққы: жауынгерлік таланттары. === Алдыңғы жауларға Пироның тигізетін зардабы, қылышпен соққы жасайды. Бұл шеберлікті қатарынан 3 рет белсендіруге болады. Егер де оны ұзақ белсендірсе, шеберлік жоғалады. ""Дилюка қылышы - әділдіктің, батылдық пен борыш сезімінің символы"" ===Таңсәрі: жауынгерлік таланттары. === Өзін өрт тілімен қоршап, Дилюк қоршаған жауларын шашып, Пиро соққысын жасайды. Кейін қаруға жиналған жалыны алға ұмтылған феникске айналып, жолындағы жауларға үлкен Пиро шабуыл жасайды. Соңында феникс жарылып, барлық аймаққа үлкен зардабын тигізеді. Жиналған жалын Дилюк қаруын Пиро инфузиясымен толықтырады. ""Біз қараңғылыққа тек қана оны жарықпен сәулелендіру үшін үңілеміз. Түнде жарқыраған ұшқынның таңғы бағанасына қара"" === Аяусыздық: пассивті талант. === Дилюктің зарядталған шабуылының құнын 50%-ға азайтады, ал ұзақтығын 3 секундке ұзартады. === Феникс тілегі: пассивті талант. === Пиро инфузиясы мен Таңсәрі шеберлігінің ұзақтығын 4 секундке ұзартады. Осы эффекттің әрекеті барысында Дилюктің Пиро шабуылының бонусын 20% -ға көбейтеді. ===Күн мұрасы: пассивті талант. === Екісапты қару жасауда кеткен кеннің 15%-ын қайтарады. ===Оқиға=== === ""Кейіпкер жайлы" === Монтштадттық шарап жасау барлық Тейватқа әйгілі, себебі Мондштадт - бұл әндер мен шараптар қаласы. Дилюк "Таңшуақ" шарапханасының басшысы ретінде Мондштадттағы шарап жасау бизнесін қадағалап, ақпараттар, өсек пен ақшаларды өзі қадалап отырады. Басқа сөзбен айтқанда ол - Мондштадттың тәжсіз ханы. === 1 Оқиға === Мондштадттың ауасында ылғи да алкоголь иісі шығып тұрады. Осы иістің артынан ерсеңіз, "Таңшуақ" шарапханасына алып келеді. Шарапхана атауының астында ағаш тақтайшада: "Дәстүрге адалдық сақтай отыра" деген қысқаша жазба бар. Көпшіліктің ойы бойынша бұл жазба өзінің бірінші дәміне адал болып қалған шарап туралы. Бірақ кәрі рыцарларға ол шарапхана мен қала арасындағы ұзақ қолдау естеріне түсіретін оқиға іспетті. Шарапханада кейде мейрамдар да тойланып тұрады. Мереке кезінде жас шарапхана басшысын өздерінің күйеу баласы еткілері келетін әкелер де табылады. Бірақ бұл басқа қонақтардың күлкілерін аяқталады. Олар: "Архонттарға тәубе, Дилюк шебер өзінің шарапханасына ғана үйленеді. Біз әрқашан да шарап біздің ыдысымызда еш бүлінбейтініне сенімді бола аламыз" дескен. Оның жолын кім немесе не жолықса да, Дилюктің әсері әрқашан да ғажайып. Дилюк - барлық жағынан ерекше нағыз жігіт. === 2 Оқиға === Дилюк өзінің өткені жайлы ойламауға тырысады."Эх, егер де Дилюк орденді тастап кетпесе..." - деп сол түнді үлкен өкінішпен кәрі рыцарьлар еске алады. Бұл өте баяғыда болды. Дилюктің әкесі Крепус шебер шарапхана басшысы болды. Ол Дилюктің абыройлы рыцарь болып, Мондштадты қорғағанын қалады. Жас Дилюк әкесінің арманын орындап, барлық рыцарьлық міндеттерден өтіп, Ордо Фавониустың беделді мүшесі болды. Рагнвиндр отбасысының ұлы ретінде оны бұған балалық шақтан үйреткен болатын. Қысқа мерзімді қызметі кезінде Дилюкең жас кавалерия капитаны атана алды. Мондштадт тұрғындары жас әрі батылдыққа толы Орда Фавониус кавалериясының капитанын өлшеусіз миссиялары арқасында тани білді. Тапсырма нені талап етсе де, ол әр кезде ары мен өзіндік ұстанымын сақтады. Қиындықтарға қарамастан оны қылышы оны алға жетеледі. Тұрғындар мен жолдастарынан алған мақтау сөздер оны рухтандырды. Бірақ ең жақсы мақтау сөз ол : "Керемет жұмыс. Мен сені мақтан тұтамын, ұлым" деген сөздер болды. Әкесінің сөздері оның жүрегіндегі отты жандырып, үлкен мотивацияға итермеледі. Бұл "сенім" жас рыцарьдың жүрегінде ашық жанды. Дилюк ол кезде тым жас болатын... ===3 оқиға=== "Адамның өмірі бір сәтте-ақ өзгеріп кетеді",- деп Дилюктің рыцарьлық жолының соңы болған күні әкесі айтқан болатын. Сол күні оның әкесінің ат қорасына зұлым құбыжық шабуылдады. Дилюктің көмек сұрайтын уақыты болмады. Құбыжықтың күші жас офицерге тең келмеді. Соңы күткеннен де сұмдық болды. Рыцарьлыққа қабылданбаған Крепус, ол құбыжықты сиқырлы күшпен жеңе білді. Соңында Крупс өз ұлының қолында мерт болды. Дилюк штабқа қайтып оралып, бірақ та басшыдан шындықты жасыру бойынша бұйрық алды. Эрох болған оқиға Ордо Фавониус беделін сақтап қалу үшін қоғамға жазатайым оқиға ретінде хабарландырылуын айтты. Дилюк бұйрық алғаннан кейін, тіпті ол да сөзге келгісі келмеді. Крепус әлем ешқашан да сенімі бар адамнан бас тарпайды деп айтқан болатын, бірақ Ордо Фавониус оның сенімін аяққа таптады. Дилюк әкесінің өмірінің соңғы сәттерінде неге сенгені туралы сұрақ мазалайды. Ол Ордо Фавониустан кетіп, артына бәрін, Құдай көзін де тастап кетті. Күндердің бір күнінде ол әкесінің өліміне әкеп соққан зұлым күштің көзін анықтап, кек алады. ===4 оқиға=== Дилюк қызметінен босап, Құдай көзін тастап, шаруашылықты көмекшісіне қалдырып, Мондштадтты қалдырып кетеді. Жеті хандықты аралап Дилюк берген сертін анықтауда құпияның кілтін тапты. Олар Фатуи деген үлкен ұйымға алып келді, олар жалған Құдай көзін жасайды. Солардың күші Коепусты өлтірді. Оның әкесінің мұндай затты ұстау мотиві қандай болды? Ол осы заттың көмегімен жақсылық жасағысы келді ме? Бұл сұрақтарға жауап таппайтынын білген Дилюк артқа шегінбеді. Шөлдегі қызғыш құстай ол шындықты іздеп, дәлелдер апаратын жаққа жол тартты. Жауынгерлік жараларға толы денесіне қарамастан, оның жаны мықты әрі қатты болып қалды. Оның өтірмейтін нәрсе, оны тек мықты етеді. Бірақ оның әрекеттері Фатуи басшыларының Он бір жаршысының назарына ілікті. Дилюктің бос қалдырған қамалдары жұмыс жасады. Дилюктің өмірін солтүстіктен қүпия қараушы сақтап қалды. Ол бірнеше уақыт бойы Дилюкті қарап, оның әдістерімен келісетінін айтты. Өлімнің көзін көрген Дилюк өзінің әрекеттері жайлы ойланды. Біраз ойланып, құпия жүйеге қосылуға келіседі. Ордо Фавониус секілді Дилюк өзінің жұмысына толықтай беріліп, талантарына мен шеберлігінің арқасында ұйымның шыңына көтерілді. Құпия жүйе өзінің беделінен, мәртебесі мен тіпті аттарынан бас тартқан еріктілерден құрылды. Әкесінің өлімімен тапталған сенім жаңа жолдастарымен қайта көтеріле алады ма екен? ===5 оқиға=== "Дәстүрге адалдық сақтай отыра". Осы жазбаның мағынасы жайлы әлі күнге дейін даулар тоқтамады. Бірақ Дилюк үшін ол қарапайым әлі түсінікті. "Зұлымдық жазалануы тиіс. Шынайы таң әрі атпағанын есте сақтаңдар". Дилюктің жалғыз саяхаты үш жылға созылды. Төрт жылдан соң есейген Дилюк Мондштадтқа оралып, өзінің отбасылық ісін жалғастырып, "Таңшуақ" шарапханасының басшысы болды. Осы төрт жылдың ішінде Эрохты сатқын деп Ордо Фавониустан қуып жіберіп, орден магистрі Варка ұзақ саяхатқа аттанып, ал орденнің қазіргі магистрі болып Джинн атанды. "Таңшуақ" шарапханасы қожайынының оралуы үлкен оқиға болатын, бірақ та осы жолы ол көзге ілінбеді. Өйткені, Мондштадт тұрғындарының назары "Мондштадт қорғаушысында" болды. Оның артынан түтіннің иісі шығатын, кенеттен жоғалған кезде артынан жарқ еткен сәуле ғана қалдыратыны туралы ғана белгілі болды. Мондштадтты қинаған құбыжық денелерді шөпке қалдырып, ұсталмаған ұрылар қалып, Тұңғиық магтарының зұлымдықтарын жеңе алмағаг рыцарьлардың қалдықтары ғана қалды. Ғажайып сақшының әрекеттері кейін қала бойын толқындай тарап, халық оны "Түнгі қаһарман" деп атап кетті. Көпшілікте Дилюк қаһарманды жақтырмады. Шарап жасау гильдиясының төрағасы Эльзер Дилюктен сұраған болатын": "Түнгі қаһарман" рыцарьлардың назарын аударып, бөгет болмады ма? Бірақ Дилюк күрсіріп, қысқа қайырды:" " Бұл өте көргенсіз құбыжық". === Алма сидрі === Дилюктің қолында шарап жасау ісі болды, бірақ өзі оны еш жақсы көрмеген. Дилюктың ұсынысы бойынша "Таңшуақ" шарапханасын бірнеше алкогольсіз ішімдіктер ойлап тапты, бұл Мондштадттың ішімдік ішпейтіндерінің, бірақ мәдениетке кіргілері келетіндер үшін үлкен қуаныш болды. Осындай ішімдіктердің бірі алма сидрі болды. Оның айлық сатылымдары бақбақ шарабымен тең түседі. Кейбіреулер Дилюк шебердің шарапқа деген жоғары қажеттіліктері оның көпшілік ішкен ішімдіктерді ішуіне рұқсат етпейтінін айтады. Ал басқалары оның шарапқа жақындамау себебі әкесінің өлімін еске алады деп санайды. Ал өзі нақты әрі сенімді түрде: шарап сананы байлайды, ал ол жұмысқа кедергі келтіреді деп айтады. Бірақ түсініксіз бір нәрсе бар: шарапхана қожайындары өздеріне бір тамшы да ішуге болмайтындай немен айналысады? === Құдай көзі=== Өмірінде Крепус екі нәрсеге өкінеді: рыцарь болмағанына және Құдай көзін алмағанына. Сол себепті Дилюк өзінің Құдай көзін әкесі мен өзінің ұмтылыстары деп санап, әкесі оны мақтан тұтатыны үшін сақтады. Бірнеше жыл бұрын бұлтты күндердің бірінде әкесі қайтыс болды. Дилюктің Құдай көзіндегі жалындаған үміттерді түнгі жаңбыр сөндірді. Өлім ең әділетті деген адамдарға да ескертусіз келеді. Әділет оқиғасы дәл осы жерде аяқталады ма? Дилюк үшін өзіне қымбатты барлық затты қорғау үшін рыцарь мәртебесі мен Құдай көзі жеткіліксіз көрінді. Ол олардан бас тартатын кез келді деп шешті. Өзінің шарасыздығын түсінген сәтте Құдай көзі Қарғыс көзі секілді болып қалды. Жалған атақтар оны еліктірмеді. Ол өртеп жіберетін жалын іздеді. Тек тұрақтылық қана шындыққа әкелді, тек жалын мұзды ерітіп, әділеттің қолын байлады. Дилюк Мондштадтқа оралған күні қолына Құдай көзін қайта алды. Қызыққа толы саяхат жылдары оны балалықтан арылтып, нағыз қаһарман етті. Әр түні ол Мондштадт үшін қараңғыда күресті. Өзінің өткенін ол талқыламайды, бірақ та оны жоққа шығармайды. Жолынан адасқанға Құдай көзі жол сілтейді. Бірақ мықты сенімі бар адамдар үшін Құдай көзі - күштерінің жалғасы, талпыныстарының бағыты және оларды жүзеге асыратын куәлік. == Дыбыстау == ""Сәлем...:" Мондштадттық Дилюк. Мен құр әңгімелерді жақсы көрмеймін. Көмек қажет болса айтарсың. ""Әңгімелесейік:"" Демалыс: Бұл жерде тынығуға болады. "Әңгімелесейік:" Ордо Фавониус: Келесі ретте саған Ордо Фавониус рыцарьларын бірге алу керек еді. ""Әңгімелесейік:" Гильия: Менің гильдияда шаруаларым көп. Оларды шешкенсе, сен демал. ""Жаңбыр жауған кезде: Қолшатыр:" Маған қолшатыр қажет емес. Егер саған керек болса - ұялмай айт. ""Жаңбыр жауған кезде: Тазару:""Жаңбыр... Әлемнің лас жандарын тазарта алса ғой. ""Күн шығып тұрғанда:"" Ауа райы маңызды емес. Бастысы - өз жолынан таймау. ""Қатты жел соққанда:"" Желдің дауысымен жасалатын қылмыстың дыбыстарын жасыруға болады. ""Қайырлы таң...:"" Бос сөздің қажеті не. Бастысы түн жақсы өтті. ""Қайырлы күн...:" Біздің құпия ас мәзірімізден дәм татасыз ба? ""Қайырлы кеш...:"" Қараңғы түсті. ""Қайырлы түн...:"" Көріскенше. Мен сенің үйге баратын жолында ештеңе болмайтынын қадағалаймын. ""Дилюк жайлы...:"" "Түнгі қаһарман" жайлы аңыз? Қызық... ""Біз жайлы: Қажеттіліктер:"" Көмек қажет болса, айт. Төлемдер бойынша Эльзерге жолық. ""Біз жайлы: Дәлелдер:"" Сен өзінің сенімділігінді дәлелдедің. Енді менің кезегім. ""Құдай көзі:"" Құдай көзі - жоғалған жандарды қоршаған қараңғылықтағы жарық сәуле. Бірақ сенімі бар адам үшін Құдай көзі тек қабылдау белгісі. ""Бөлісейік...:" Кейде мен "Періштелер есебінде" жұмыс жасауға қаламын. Осы жерде Мондштадт туралы барлы қауесеттер шығады. ""Қызықты заттар...:"" қараңғыда тыныш қана соққысын күтіп жемтігін аңдыған үкі тәрізді... Керемет. ""Кэйа жайлы...:"" Кэйа? Сен оған тек жартылай сенім арта аласың. Жақсы жағдайда ғана. ""Лиза жайлы...:"" Лиза сенім артуға болатын Ордо Фавониус рыцары бола алады... Тек өзі соны қаласа. ""Джинн жайлы: Жаулары:"" Мағынасыз тапсырмалар Джиннің зұлым жауы бола алады. ""Джинн жайлы: Міндеттері:"" Оның кереметтей жауапкершілік сезімі - өзінің шынайы кәсібін әлі күнге таппағандығының жалғыз себебі. ""Мона жайлы...:"" Анемо Архонта бойынша Мондштадт өте өнімді жер. Мен жақсы егін жайлы көріпкелдік сөздердің қажетін көріп тұрған жоқпын. ""Диона жайлы...:"" Дионаның маған деген көзқарасы мынадай...Қалай айтсам екен? Көнбейді. Мен әлі де онымен сөйлесетін мүмкіндік таппадым. Оған менің отбасылық шежірем ұнамады ма әлде... Не? Ол жай ғана алкогольді жақтырмайды? Ха... Мондштадтта менен басқа барменді кездестіремін деп ойламаппын. ""Варка жайлы...:"" Варка магистр... Мен оның позициясын түсінемін, бірақ әрекеттерін құптай алмаймын. Мен тым көп нәрсе айттым. Мен баяғыда орденді тастар кеттім. Менің айтқандарымды ұмыт. ""Эола жайлы...:"" Ол жайлы естідім, оның өзіндік ойлары бар. Руларының қолынан шығу ойы мақтау сөздерге ие. Бірақ та ол... Ордо Фавониус рыцарьларына қосылды. ""Дилюк жайлы көп білу:"" Қандай қызмет жасайын? "" Дилюк жайлы көп білу 2:"" Не? Ордо Фавониус? Хм... Айтарым жоқ. Менің олармен көзқарастарым әр түрлі. Бар болғаны сол. ""Дилюк жайлы көп білу 3:"" Мен үй қызметшісінен басқа ешкіммен шахмат ойнамаппын. Дәл қазір менің бос уақытым табылды. Менің ойнайсың ба? ""Дилюк жайлы көп білу 4:"" Шах және мат! Дәл осындай қызықты ойын көптен болмапты. ""Дилюк жайлы көп білу 5:"" Жаман емес. Сен мені шайқас болсын, шахмат болсын таң қалдырудан қалмайсың. Хм... Сенімен жұмыс жасаған менің бойымда жаңашылдықты оятады, сол себептен... Сенімен ары қарай да бірге боламын, серіктес. ""Дилюк хоббиі...:"" жекежайдағы картиналар? Жоқ, оларды жинаған мен емес. Бұл менің әкемнің жинағы. ""Дилюк мазасыздығы...:"" зұлым қараңғылықты үрейлеткен жындармен соғыстағы жеңіс қылыш сермеуден үлкенді қажет етеді. ""Сүйікті тағамы...:"" Менің бокалымда не екені қызықтыра ма? Бұл жүзім шырыны, менің сүйікті шырыным. ""Сүйікті емес тағам...:"" Маған алкоголь ұнамайды... Жай ғана оның дәмін татқан ұнамайды. ""Туған күні...:"" Туған күніңмен. Бұл сен үшін аса маңызды күн. Не қалайтынынды маған айт? Егер де менің қолымнан келсе, ол туралы міндетті түрде ойланамын. ""Биіктік сезімі: Басталуы:"" Біз мақсатымызға жету үшін мықты болуымыз керек. ""Биіктік сезімі: Дамуы:"" Бізді алда не күтіп тұр? Бұл туралы жиі ойланамын. Жолымда не кездессе де, алға қарай қадам басуым керек. ""Биіктік сезімі: Шарықтау шегі:"" Мен мықты болдым... Бірақ бұл жеткіліксіз. Қараңғылықтың қорқынышты тұңғиығын жеңу үшін біреу оған өз сәулесін, жарығын шашуы тиіс. ""Биіктік сезімі: Соңы:"" Бұрын зұлымдықты жою үшін өзін жалғыз қараңғылыққа үңілу керек деп сенімді болғанмын. Бірақ сенімен саяхаттап, қателескенімді түсіндім. Досым... Менің алғысымды қабыл ал. == Сілтемелер == *https://www.youtube.com/channel/UCiS882YPwZt1NfaM0gR0D9Q *https://genshin.mihoyo.com/en *https://genshin.mihoyo.com/en/home *https://genshin.mihoyo.com/ru/character/mondstadt?char=5 [[Санат: Ойын кейіпкерлері]] 5n8t2gbdnk2yyp2bsvxhslxz2xdyysx Қайролла Мұқанов 0 663853 3690406 3688382 2026-11-03T03:59:50Z ШҚО арнаулы кітапхана 187726 санат қостым 3690406 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Қайролла Мұқанұлы Мұқанов |Шынайы есімі = |Сурет = Қайролла Мұқанов.png |Сурет ені = 250px |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 26.09.1932 |Туған жері = [[Солтүстік Қазақстан облысы]], [[Тимирязев ауданы]], [[Ынтымақ (Солтүстік Қазақстан облысы)|Ынтымақ ауылы]] |Мансабы = Ұстаз, өлкетанушы |Азаматтығы = |Ұлты = Қазақ |Қайтыс болған күні = 5.07.2020 |Қайтыс болған жері = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Мұқанов Қайролла Мұқанұлы''' ([[26 қыркүйек]] [[1932]]([[1930]]), [[Солтүстік Қазақстан облысы]], [[Ынтымақ (Солтүстік Қазақстан облысы)|Ынтымақ ауылы]] – [[5 шілде]] [[2020]]) — [[Өлкетану|өлкетанушы]], [[Тарихшы|тарихшы]], ардагер ұстаз. ==Өмірбаяны== Қайролла Мұқанов [[Ашамайлы Керей|Ашамайлы Керейден]] бастау алатын әулетке жатады. Оның әкесі Мұқан, атасы Сыздық. Анасы Марғыш ол 3-4 жас болғанда қайтыс болған.<ref>Ынтымақ ауылы. Кітап. Петропавл: Солтүстік Қазақстан облыстық өлкетану мұражайы "Асыл мұра" орталығы, 2006 жыл, 173-181 беттер.</ref> Қ.Мұқановтың құжаттарында туған күні 1932ж. 26-шы қыркүйек деп белгіленген, алайда әжесінің айтуынша, ол 1930 жылы дүниеге келген. 1949 ж. [[Дмитриевка (Солтүстік Қазақстан облысы)|Дмитриевка]] жеті жылдық мектебін бітірді. 1952 ж. [[Октябрь (Солтүстік Қазақстан облысы)|Октябрь ауданындағы]] орта мектебін күміс медальмен бітірді. Алматыдағы қазіргі Әл-Фараби атындағы Қазақ Мемлекеттік университетінің философия бөлімінде 3 курс оқып, 3-курста тарих факультетіне ауыстырылды. == Балалық шағы == ====Қызметі==== 1958-1959 оқу жылы Хрущев совхозының орта мектебінде оқу ісінің меңгерушісі болып істеді. 1959 ж. Городецкий сегіз жылдық мектебіне директор етіп тағайындалды. Осы қызметте 12 жыл бойы істеді. 1971 ж. Солтүстік Қазақстан облыстық оқу бөлімі меңгерушісінің орынбасары болып тағайындалды. Осы қызметте 23 жыл істеді. 1995-2001 ж.ж. Облыстық мұғалімдер білімін жетілдіру институтында әдіскер әрі аға оқытушы болып істеді. 2001 ж. бастап Облыстық өлкетану мұражайының жанында ғылыми, әдеби, тарихи "Асыл мұра" орталығында ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді. ====Қоғам жұмысы==== 1972-1995 ж.ж. үздіксіз Халық ағарту және ғылыми мекемелері жөніндегі Солтүстік Қазақстан профсоюз комитетінің Президиумының мүшесі, облыстық табиғатты қорғау қоғамы Президиумының мүшесі болды. 1992 жылдан бастап облыстық ардагерлер Кеңесінің мүшесі. 1990-2005 ж.ж. облыстық "Қазақ тілі" қоғамы төрағасының орынбасары болды. 1995 жылдан бастап облыстық Сәбит Мұқанов атындағы әмбебап кітапханадағы өлкетанушылар клубының мүшесі. ==Еңбектері== Қ.Мұқановтың "Ақын ізі", "Ынтымақ ауылы" еңбектері бар. Ол "Арманды ақын", "Көркем сөздің шебері", "Ұстаз ұлағаты", т.б. кітаптарды шығаруға қатысқан. Сондай-ақ оның газеттерде, журналдарда жарияланған мақалалары бірнеше жүзден асады. ==Марапаттары== * "Құрмет белгісі" ордені, * "КСРО халық ағарту ісінің отличнигі", "Қазақ ССР халық ағарту ісінің отличнигі" белгілері, * "Ыбырай Алтынсарин" медалі, * ҚР Жоғарғы Кеңесінің, Қазақ ССР халық ағарту Министрлігінің, Солтүстік Қазақстан облыстық партия комитетінің Құрмет грамоталары, * "1941-1945 ж.ж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл" мерекелік медалі. == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Ардагерлер]] [[Санат:Тарихшы]] enzil09e2ikp4adtahko7sr72kssc71 3690407 3690406 2026-11-03T04:00:15Z ШҚО арнаулы кітапхана 187726 санат қостым 3690407 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Қайролла Мұқанұлы Мұқанов |Шынайы есімі = |Сурет = Қайролла Мұқанов.png |Сурет ені = 250px |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 26.09.1932 |Туған жері = [[Солтүстік Қазақстан облысы]], [[Тимирязев ауданы]], [[Ынтымақ (Солтүстік Қазақстан облысы)|Ынтымақ ауылы]] |Мансабы = Ұстаз, өлкетанушы |Азаматтығы = |Ұлты = Қазақ |Қайтыс болған күні = 5.07.2020 |Қайтыс болған жері = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Мұқанов Қайролла Мұқанұлы''' ([[26 қыркүйек]] [[1932]]([[1930]]), [[Солтүстік Қазақстан облысы]], [[Ынтымақ (Солтүстік Қазақстан облысы)|Ынтымақ ауылы]] – [[5 шілде]] [[2020]]) — [[Өлкетану|өлкетанушы]], [[Тарихшы|тарихшы]], ардагер ұстаз. ==Өмірбаяны== Қайролла Мұқанов [[Ашамайлы Керей|Ашамайлы Керейден]] бастау алатын әулетке жатады. Оның әкесі Мұқан, атасы Сыздық. Анасы Марғыш ол 3-4 жас болғанда қайтыс болған.<ref>Ынтымақ ауылы. Кітап. Петропавл: Солтүстік Қазақстан облыстық өлкетану мұражайы "Асыл мұра" орталығы, 2006 жыл, 173-181 беттер.</ref> Қ.Мұқановтың құжаттарында туған күні 1932ж. 26-шы қыркүйек деп белгіленген, алайда әжесінің айтуынша, ол 1930 жылы дүниеге келген. 1949 ж. [[Дмитриевка (Солтүстік Қазақстан облысы)|Дмитриевка]] жеті жылдық мектебін бітірді. 1952 ж. [[Октябрь (Солтүстік Қазақстан облысы)|Октябрь ауданындағы]] орта мектебін күміс медальмен бітірді. Алматыдағы қазіргі Әл-Фараби атындағы Қазақ Мемлекеттік университетінің философия бөлімінде 3 курс оқып, 3-курста тарих факультетіне ауыстырылды. == Балалық шағы == ====Қызметі==== 1958-1959 оқу жылы Хрущев совхозының орта мектебінде оқу ісінің меңгерушісі болып істеді. 1959 ж. Городецкий сегіз жылдық мектебіне директор етіп тағайындалды. Осы қызметте 12 жыл бойы істеді. 1971 ж. Солтүстік Қазақстан облыстық оқу бөлімі меңгерушісінің орынбасары болып тағайындалды. Осы қызметте 23 жыл істеді. 1995-2001 ж.ж. Облыстық мұғалімдер білімін жетілдіру институтында әдіскер әрі аға оқытушы болып істеді. 2001 ж. бастап Облыстық өлкетану мұражайының жанында ғылыми, әдеби, тарихи "Асыл мұра" орталығында ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді. ====Қоғам жұмысы==== 1972-1995 ж.ж. үздіксіз Халық ағарту және ғылыми мекемелері жөніндегі Солтүстік Қазақстан профсоюз комитетінің Президиумының мүшесі, облыстық табиғатты қорғау қоғамы Президиумының мүшесі болды. 1992 жылдан бастап облыстық ардагерлер Кеңесінің мүшесі. 1990-2005 ж.ж. облыстық "Қазақ тілі" қоғамы төрағасының орынбасары болды. 1995 жылдан бастап облыстық Сәбит Мұқанов атындағы әмбебап кітапханадағы өлкетанушылар клубының мүшесі. ==Еңбектері== Қ.Мұқановтың "Ақын ізі", "Ынтымақ ауылы" еңбектері бар. Ол "Арманды ақын", "Көркем сөздің шебері", "Ұстаз ұлағаты", т.б. кітаптарды шығаруға қатысқан. Сондай-ақ оның газеттерде, журналдарда жарияланған мақалалары бірнеше жүзден асады. ==Марапаттары== * "Құрмет белгісі" ордені, * "КСРО халық ағарту ісінің отличнигі", "Қазақ ССР халық ағарту ісінің отличнигі" белгілері, * "Ыбырай Алтынсарин" медалі, * ҚР Жоғарғы Кеңесінің, Қазақ ССР халық ағарту Министрлігінің, Солтүстік Қазақстан облыстық партия комитетінің Құрмет грамоталары, * "1941-1945 ж.ж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл" мерекелік медалі. == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Ардагерлер]] [[Санат:Тарихшы]] [[Санат:Өлкетанушылар]] t0qhk8jajrzfshcbdqeiwckva0dvxc8 3690496 3690407 2026-11-03T05:40:59Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/ШҚО арнаулы кітапхана|ШҚО арнаулы кітапхана]] ([[User talk:ШҚО арнаулы кітапхана|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3642515 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Қайролла Мұқанұлы Мұқанов |Шынайы есімі = |Сурет = Қайролла Мұқанов.png |Сурет ені = 250px |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 26.09.1932 |Туған жері = [[Солтүстік Қазақстан облысы]], [[Тимирязев ауданы]], [[Ынтымақ (Солтүстік Қазақстан облысы)|Ынтымақ ауылы]] |Мансабы = Ұстаз, өлкетанушы |Азаматтығы = |Ұлты = Қазақ |Қайтыс болған күні = 5.07.2020 |Қайтыс болған жері = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Мұқанов Қайролла Мұқанұлы''' ([[26 қыркүйек]] [[1932]]([[1930]]), [[Солтүстік Қазақстан облысы]], [[Ынтымақ (Солтүстік Қазақстан облысы)|Ынтымақ ауылы]] – [[5 шілде]] [[2020]]) — [[Өлкетану|өлкетанушы]], [[Тарихшы|тарихшы]], ардагер ұстаз. ==Өмірбаяны== Қайролла Мұқанов [[Ашамайлы Керей|Ашамайлы Керейден]] бастау алатын әулетке жатады. Оның әкесі Мұқан, атасы Сыздық. Анасы Марғыш ол 3-4 жас болғанда қайтыс болған.<ref>Ынтымақ ауылы. Кітап. Петропавл: Солтүстік Қазақстан облыстық өлкетану мұражайы "Асыл мұра" орталығы, 2006 жыл, 173-181 беттер.</ref> Қ.Мұқановтың құжаттарында туған күні 1932ж. 26-шы қыркүйек деп белгіленген, алайда әжесінің айтуынша, ол 1930 жылы дүниеге келген. 1949 ж. [[Дмитриевка (Солтүстік Қазақстан облысы)|Дмитриевка]] жеті жылдық мектебін бітірді. 1952 ж. [[Октябрь (Солтүстік Қазақстан облысы)|Октябрь ауданындағы]] орта мектебін күміс медальмен бітірді. Алматыдағы қазіргі Әл-Фараби атындағы Қазақ Мемлекеттік университетінің философия бөлімінде 3 курс оқып, 3-курста тарих факультетіне ауыстырылды. == Балалық шағы == ====Қызметі==== 1958-1959 оқу жылы Хрущев совхозының орта мектебінде оқу ісінің меңгерушісі болып істеді. 1959 ж. Городецкий сегіз жылдық мектебіне директор етіп тағайындалды. Осы қызметте 12 жыл бойы істеді. 1971 ж. Солтүстік Қазақстан облыстық оқу бөлімі меңгерушісінің орынбасары болып тағайындалды. Осы қызметте 23 жыл істеді. 1995-2001 ж.ж. Облыстық мұғалімдер білімін жетілдіру институтында әдіскер әрі аға оқытушы болып істеді. 2001 ж. бастап Облыстық өлкетану мұражайының жанында ғылыми, әдеби, тарихи "Асыл мұра" орталығында ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді. ====Қоғам жұмысы==== 1972-1995 ж.ж. үздіксіз Халық ағарту және ғылыми мекемелері жөніндегі Солтүстік Қазақстан профсоюз комитетінің Президиумының мүшесі, облыстық табиғатты қорғау қоғамы Президиумының мүшесі болды. 1992 жылдан бастап облыстық ардагерлер Кеңесінің мүшесі. 1990-2005 ж.ж. облыстық "Қазақ тілі" қоғамы төрағасының орынбасары болды. 1995 жылдан бастап облыстық Сәбит Мұқанов атындағы әмбебап кітапханадағы өлкетанушылар клубының мүшесі. ==Еңбектері== Қ.Мұқановтың "Ақын ізі", "Ынтымақ ауылы" еңбектері бар. Ол "Арманды ақын", "Көркем сөздің шебері", "Ұстаз ұлағаты", т.б. кітаптарды шығаруға қатысқан. Сондай-ақ оның газеттерде, журналдарда жарияланған мақалалары бірнеше жүзден асады. ==Марапаттары== * "Құрмет белгісі" ордені, * "КСРО халық ағарту ісінің отличнигі", "Қазақ ССР халық ағарту ісінің отличнигі" белгілері, * "Ыбырай Алтынсарин" медалі, * ҚР Жоғарғы Кеңесінің, Қазақ ССР халық ағарту Министрлігінің, Солтүстік Қазақстан облыстық партия комитетінің Құрмет грамоталары, * "1941-1945 ж.ж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл" мерекелік медалі. == Дереккөздер == <references/> sbj5orkqka88gb6dkh4v37dcxc8n3jb Бір кесе қымыз 0 672189 3690444 3340490 2026-11-03T04:37:43Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 3690444 wikitext text/x-wiki {{Өнер туындысы |түрі = сурет |сурет = А. Ғалымбаева Бір кесе қымыз 1967 ж..jpg |өлшемі = 220px |атауы = Бір кесе қымыз |түпнұсқасы = |авторы = [[Айша Ғарифқызы Ғалымбаева|Айша Ғалымбаева]] |жылы = 1967 |материалы = кенеп пен майлы бояу |техникасы = |биіктігі = |ені = |орналасуы = |мұражайы = }} '''«Бір кесе қымыз»''' — қазақ кескіндемешісі [[Айша Ғарифқызы Ғалымбаева|Айша Ғалымбаеваның]] ''1967'' жылы салған суреті. [[Айша Ғарифқызы Ғалымбаева|Айша Ғалымбаеваның]] шығармашылығында қазақ халқының [[Қазақ өнері|өнері]] мен [[Қазақ мәдениеті|мәдениеті]], тұрмысы жырланды, сонымен бірге, қазақ әйелдерінің тағдыры ерекше қырынан бейнеленді. Суретші шығармашылығының өзекті арқауы — қазақ әйелдерінің бейнесі. Осы әйел адамның болмысы мен табиғатына тән, ішкі жан-дүниесін көрсететін әртүрлі сюжетке құрылған тақырыптық композициялары айрықша. Оның бір-біріне ұқсамайтын портреттерінде қазақ әйелінің табиғаты, оның өз заманындағы сәнді өмірі, бақытты тағдыры салтанатты бейнеленеді. <ref>[https://www.oner.kz/news/view/8136-ajsha-galymbaevanyng-tuganyna-100-zhyl-toluyna-oraj-corme-ashyldy Айша Ғалымбаеваның туғанына 100 жыл толуына орай көрме ашылды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211125122822/https://www.oner.kz/news/view/8136-ajsha-galymbaevanyng-tuganyna-100-zhyl-toluyna-oraj-corme-ashyldy |date=2021-11-25 }} — «Өнер порталы», 12.01.2018.</ref> Осы суреті үшін суретшіге [[Қазақстанның мемлекеттік сыйлығы|Қазақстанның Мемлекеттік сыйлығы]] берілген болатын.<ref>[http://tarih-begalinka.kz/kk/history/independent/figures/galymbaeva/ Айша Ғарифқызы Ғалымбаева (1917 - 2008 жж.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211125122821/http://tarih-begalinka.kz/kk/history/independent/figures/galymbaeva/ |date=2021-11-25 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Қымыз]] {{Айша Ғалымбаева туындылары}} [[Санат:Айша Ғалымбаева суреттері]] klvrsy8helpk3y04rjiol18i1fdvfik Уикипедия:Өңдеме саны бойынша қатысушылар 4 675070 3690565 3690079 2026-11-03T07:01:09Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3690565 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСҚ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Тізімге 500 өңдемеден кем емес өңдеме жасаған қатысушылар кірістірілген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||120022||87994||2859||390||23664||189||54||4349||1453 |- |2||4||{{u|Kasymov}}||97347||77566||11104||229||3391||234||110||5829||743 |- |3||2||{{u|Мағыпар}}||90328||85021||999||665||37||388||0||2891||50 |- |4||3||{{u|Салиха}}||86603||81000||1349||2242||909||49||0||957||136 |- |5||5||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||84063||68792||1239||150||11309||15||0||1699||24 |- |6||9||{{u|Arystanbek}}||55571||30507||3588||368||5769||944||2238||4786||5206 |- |7||6||{{u|Casserium}}||49962||41135||1781||109||639||17||11||4542||40 |- |8||7||{{u|1nter pares}}||43233||39511||223||9||1888||76||0||1770||159 |- |9||8||{{u|Sibom}}||41112||38480||884||90||357||62||0||786||381 |- |10||11||{{u|Ulan}}||30436||23958||391||78||4579||14||0||199||209 |- |11||10||{{u|Орел Карл}}||26081||24141||890||39||134||4||3||665||11 |- |12||20||{{u|AlefZet}}||25095||8810||3471||125||398||8||2176||838||844 |- |13||13||{{u|GanS NIS}}||24505||18587||437||61||1022||42||3||3184||980 |- |14||12||{{u|Sagzhan}}||24120||22674||445||45||296||11||0||339||87 |- |15||15||{{u|Bolatbek}}||21868||13870||4118||203||768||812||373||1111||1007 |- |16||18||{{u|Nurken}}||21312||11303||1499||41||7449||115||8||442||59 |- |17||17||{{u|Kaiyr}}||17293||12309||224||7||135||162||8||2491||355 |- |18||14||{{u|Batyrbek.kz}}||16090||14061||419||16||1018||73||1||539||303 |- |19||40||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||14709||4598||4648||149||152||586||364||1907||630 |- |20||16||{{u|Alphy Haydar}}||13771||12995||207||1||183||2||0||224||42 |- |21||19||{{u|Polat Alemdar}}||12577||9852||1161||115||24||1||0||752||183 |- |22||24||{{u|Ерден Карсыбеков}}||11747||7226||517||0||125||519||0||617||55 |- |23||25||{{u|Ismukhammed}}||11661||6938||1620||225||188||1681||0||344||14 |- |24||22||{{u|Nurkhan}}||10239||8063||1233||40||4||0||4||333||36 |- |25||33||{{u|AlibekKS}}||8399||5820||73||3||1033||42||2||898||170 |- |26||28||{{u|Тұран}}||8362||6489||414||53||255||120||0||297||32 |- |27||32||{{u|TheNomadEditor}}||8265||5834||28||5||1868||204||0||172||52 |- |28||21||{{u|Kas77777}}||8251||8157||0||9||0||1||0||35||1 |- |29||35||{{u|Nurtenge}}||8060||5476||983||137||666||59||24||533||200 |- |30||49||{{u|Daniyar}}||8001||3526||482||327||177||626||0||1642||348 |- |31||23||{{u|Dinkaz}}||7842||7307||0||118||0||0||0||35||1 |- |32||26||{{u|Gabit Karabay}}||7596||6911||0||0||0||0||0||2||0 |- |33||30||{{u|Ashina}}||7510||6006||190||71||63||88||3||385||325 |- |34||36||{{u|TalgatSnow}}||7451||5300||473||132||767||0||64||99||72 |- |35||27||{{u|Kmoksy}}||7012||6773||0||0||279||0||0||178||1 |- |36||29||{{u|SSE}}||6974||6248||254||108||0||1||0||126||23 |- |37||47||{{u|GaiJin}}||6707||3843||510||19||361||9||94||369||444 |- |38||48||{{u|Bekus}}||6528||3823||1419||1||825||78||12||172||311 |- |39||45||{{u|Alamgir}}||6196||3872||95||15||681||2||0||47||24 |- |40||38||{{u|Аскаров}}||6193||4756||113||83||0||0||0||191||24 |- |41||31||{{u|Liquorkaru}}||6142||5849||13||186||9||1||0||10||7 |- |42||37||{{u|Zhaksilik}}||6101||5034||20||26||9||26||0||362||59 |- |43||34||{{u|Aghia7}}||6046||5583||6||1||0||0||0||147||10 |- |44||39||{{u|Zhigitbek}}||5455||4746||0||0||27||27||0||11||10 |- |45||43||{{u|Qarakesek}}||5226||4202||157||86||39||219||2||241||308 |- |46||41||{{u|Djduxhx}}||5000||4507||77||38||85||3||0||152||18 |- |47||42||{{u|Nick jan}}||4652||4356||0||68||0||82||0||62||40 |- |48||57||{{u|Madi Dos}}||4548||3105||215||63||55||50||0||641||122 |- |49||66||{{u|Erboldilyara}}||4522||2769||2||0||215||0||0||1535||26 |- |50||44||{{u|Coffee86}}||4489||3943||4||0||11||7||0||421||5 |- |51||46||{{u|Makenzis}}||3912||3855||5||0||0||0||0||46||5 |- |52||62||{{u|ShadZ01}}||3826||2977||512||126||106||0||2||12||1 |- |53||52||{{u|Dimash Kenesbek}}||3759||3389||51||0||0||27||0||223||21 |- |54||50||{{u|Syrymzhan}}||3683||3525||1||154||0||0||0||1||0 |- |55||60||{{u|Majilis}}||3630||2996||100||0||97||0||0||16||0 |- |56||58||{{u|Esetok}}||3578||3077||395||2||161||205||8||285||138 |- |57||51||{{u|Ерқанат Рыскулбеков}}||3545||3392||3||0||4||0||0||32||0 |- |58||55||{{u|Maira Yessenbekova}}||3516||3169||48||0||0||0||0||6||2 |- |59||59||{{u|Нурасылл}}||3398||2997||193||0||18||0||0||50||8 |- |60||61||{{u|Nurbek Matzhani}}||3310||2987||58||40||1||55||0||201||62 |- |61||54||{{u|Юсуф Худайберген}}||3273||3188||0||0||103||0||0||34||0 |- |62||56||{{u|Hardworking}}||3272||3112||61||0||0||0||0||10||0 |- |63||63||{{u|BekaIITU}}||3227||2963||0||0||0||0||0||3||1 |- |64||53||{{u|Gulzat246}}||3168||3223||0||16||0||0||0||5||3 |- |65||116||{{u|Qanattan}}||3148||1173||0||0||0||0||0||2||0 |- |66||83||{{u|MuratbekErkebulan}}||3058||1972||336||2||91||55||0||471||4 |- |67||64||{{u|Yerzhankyzy}}||3041||2833||0||0||0||0||0||0||0 |- |68||65||{{u|Meruyert}}||2952||2787||0||0||0||0||0||0||1 |- |69||98||{{u|Абылай}}||2950||1478||328||33||139||126||0||488||144 |- |70||69||{{u|Dauren}}||2871||2462||0||14||0||0||0||68||6 |- |71||72||{{u|Даурен Шарипов}}||2822||2430||43||24||0||0||0||50||0 |- |72||112||{{u|KLBot2}}||2795||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |- |73||67||{{u|Кырмызов}}||2700||2625||6||12||0||6||0||12||11 |- |74||78||{{u|Merey}}||2684||2200||0||239||0||0||0||0||2 |- |75||77||{{u|Магпар}}||2680||2217||91||88||13||11||0||183||30 |- |76||68||{{u|Unknown Alash}}||2601||2543||1||0||0||0||0||1||0 |- |77||70||{{u|Kyrmyzy gul}}||2532||2462||9||0||0||0||0||30||4 |- |78||74||{{u|Abdi arman}}||2530||2309||0||0||0||0||0||2||5 |- |79||73||{{u|Сәуір 1}}||2475||2370||24||11||2||0||0||30||0 |- |80||89||{{u|Balaburgem}}||2473||1756||11||29||31||59||0||183||48 |- |81||75||{{u|Toktakynbaev}}||2471||2304||4||77||0||0||0||3||4 |- |82||76||{{u|G55}}||2468||2294||0||50||0||0||0||0||2 |- |83||71||{{u|Zhuka iitu}}||2445||2447||0||1||0||0||0||2||2 |- |84||110||{{u|Ordabekov Azamat}}||2424||1324||0||78||0||0||0||13||2 |- |85||82||{{u|Rasulbek Adil}}||2414||1983||126||0||13||1||0||195||44 |- |86||84||{{u|Рахман999}}||2304||1897||103||22||34||4||0||97||35 |- |87||136||{{u|Бегулы Отагасы}}||2247||883||48||1||228||7||0||728||75 |- |88||97||{{u|Drift}}||2233||1501||22||2||710||1||0||4||2 |- |89||80||{{u|Egorkz}}||2232||2041||0||64||0||0||0||0||2 |- |90||85||{{u|Mira01}}||2229||1863||0||0||0||99||0||174||22 |- |91||79||{{u|Aizhanka aaa}}||2215||2076||0||0||0||0||0||0||0 |- |92||81||{{u|Bakdauren}}||2208||2015||0||103||0||0||0||14||4 |- |93||86||{{u|RaiymbekZh}}||2181||1862||8||3||20||0||0||82||86 |- |94||120||{{u|Әлинұр}}||2175||1102||132||43||47||101||0||580||48 |- |95||90||{{u|Mustafaalmas}}||2036||1720||94||0||243||0||0||37||5 |- |96||87||{{u|Kristianmusic}}||1938||1799||20||1||0||0||0||0||0 |- |97||92||{{u|Bauka91 91}}||1857||1616||0||0||0||0||0||0||1 |- |98||100||{{u|Daneker}}||1857||1414||0||256||0||0||0||1||2 |- |99||134||{{u|Esen48}}||1808||890||0||33||0||0||0||744||1 |- |100||88||{{u|Almatoswiki}}||1800||1781||0||0||0||0||0||11||0 |- |101||95||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||1795||1517||8||0||86||1||0||38||29 |- |102||108||{{u|Wikuiser}}||1791||1330||219||0||117||0||51||25||12 |- |103||91||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||1710||1638||35||0||22||0||0||19||24 |- |104||96||{{u|Nelli}}||1666||1503||0||0||0||0||0||0||0 |- |105||105||{{u|ДолбоЯщер}}||1631||1348||1||0||117||1||0||5||0 |- |106||99||{{u|Araichik}}||1622||1453||110||78||0||0||0||2||1 |- |107||93||{{u|Nikolina Šepić}}||1613||1613||0||0||0||0||0||0||0 |- |108||94||{{u|Gliwi}}||1582||1576||3||0||0||0||0||0||0 |- |109||103||{{u|2rk}}||1552||1366||0||98||0||1||0||8||0 |- |110||102||{{u|Marksscheider}}||1552||1383||48||0||119||0||0||9||0 |- |111||106||{{u|Daniyal.aidarov5}}||1540||1348||0||0||7||0||0||123||9 |- |112||109||{{u|Аслан Жукенов}}||1496||1329||20||0||46||0||0||32||26 |- |113||121||{{u|Almagul Ibragimova}}||1490||1097||0||17||0||1||0||174||22 |- |114||137||{{u|Акбота Казыбекова}}||1480||882||0||91||0||0||0||39||0 |- |115||104||{{u|DinDK}}||1383||1353||0||0||0||0||0||2||0 |- |116||118||{{u|Rasulzhan}}||1371||1138||0||0||0||0||0||2||0 |- |117||107||{{u|Tulya}}||1344||1331||1||0||0||0||0||3||0 |- |118||113||{{u|Ayauly}}||1337||1252||0||28||0||0||0||0||1 |- |119||101||{{u|Nkiukr}}||1314||1403||44||0||40||4||0||1||0 |- |120||111||{{u|Tarih}}||1304||1304||0||0||0||0||0||0||0 |- |121||114||{{u|Wikiped4ik}}||1283||1199||0||59||0||0||0||6||1 |- |122||141||{{u|Jarnamaqaz}}||1278||829||380||20||0||0||0||15||0 |- |123||148||{{u|TemirlanSarsen}}||1277||757||6||58||31||0||0||197||14 |- |124||115||{{u|GulzhanOmarova}}||1248||1198||0||1||0||0||0||11||2 |- |125||119||{{u|Шілде}}||1223||1132||11||25||11||0||0||33||0 |- |126||128||{{u|IL68}}||1219||951||62||0||31||0||0||134||1 |- |127||117||{{u|Ziv}}||1214||1139||62||0||0||2||0||9||2 |- |128||125||{{u|Gulnar7}}||1178||1044||0||2||0||0||0||13||1 |- |129||228||{{u|Suleimen Koishybai}}||1156||284||0||0||0||0||0||785||0 |- |130||127||{{u|Aimanber}}||1150||1001||0||61||0||0||0||0||0 |- |131||124||{{u|Bailarbekov}}||1136||1047||0||0||0||0||0||3||1 |- |132||208||{{u|Айдос уики}}||1126||481||0||0||7||1||0||63||10 |- |133||122||{{u|Sergazyyev}}||1119||1069||0||13||0||0||0||1||2 |- |134||130||{{u|KoishymanovaG}}||1102||920||2||0||0||80||0||35||3 |- |135||126||{{u|Истеный казах}}||1096||1018||32||13||4||0||0||4||0 |- |136||129||{{u|Madina Kilybayeva}}||1083||934||0||0||0||0||0||2||2 |- |137||198||{{u|Kafarik}}||1075||526||47||7||15||2||0||22||4 |- |138||132||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||1059||912||16||0||0||0||0||5||0 |- |139||164||{{u|Akbota.b}}||1057||639||0||68||0||0||0||48||2 |- |140||139||{{u|Аян Жанайсов}}||1054||840||0||0||0||0||0||37||0 |- |141||123||{{u|Finderhannes}}||1049||1049||0||0||0||0||0||0||0 |- |142||131||{{u|Orkaarys}}||993||916||0||0||0||0||0||0||0 |- |143||135||{{u|А.С.Кизиров}}||987||890||17||1||8||23||0||109||11 |- |144||147||{{u|P.Nurgisa}}||976||764||0||0||0||0||0||52||3 |- |145||133||{{u|Rayurad mc}}||973||899||0||0||0||0||0||0||0 |- |146||224||{{u|Fuzze123}}||964||338||59||0||46||0||0||26||504 |- |147||140||{{u|Aldogarov}}||958||839||0||0||2||0||0||90||0 |- |148||169||{{u|Aselhan}}||948||626||12||0||9||23||0||82||11 |- |149||143||{{u|Шайнүсіп}}||931||782||0||0||1||0||0||32||3 |- |150||146||{{u|Adiladil}}||906||767||0||0||0||0||0||0||1 |- |151||150||{{u|NErnur98}}||880||738||0||0||61||0||0||59||5 |- |152||163||{{u|Касымхан}}||866||641||0||2||0||0||0||19||5 |- |153||138||{{u|Chris die Seele}}||865||848||16||0||0||0||0||0||0 |- |154||142||{{u|Mukhin}}||850||807||0||0||0||0||0||0||0 |- |155||144||{{u|Stella~kkwiki}}||830||770||0||0||0||0||0||0||0 |- |156||192||{{u|Bakbergenov}}||820||539||0||170||0||0||0||15||1 |- |157||217||{{u|Dambler}}||819||424||15||5||10||0||0||229||10 |- |158||153||{{u|Aibol dos}}||813||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |159||233||{{u|KaldarovNurymzhan}}||801||179||12||1||12||0||0||490||2 |- |160||180||{{u|Talghatuly}}||794||569||0||67||12||1||0||101||17 |- |161||155||{{u|Akba.nis.13}}||790||702||0||16||0||4||0||33||1 |- |162||154||{{u|Аязбаев Даурен}}||789||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |163||149||{{u|Masalbaeva}}||787||741||0||0||0||0||0||1||0 |- |164||235||{{u|Абдрахманов Димаш}}||785||98||0||0||0||0||0||4||0 |- |165||157||{{u|Tylerdurdenkz}}||780||682||2||30||24||0||0||41||6 |- |166||173||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||777||596||0||1||0||0||0||12||0 |- |167||162||{{u|Azim Nurbergen}}||763||644||0||15||0||0||0||4||0 |- |168||145||{{u|Mheidegger}}||744||770||7||2||0||0||0||6||3 |- |169||152||{{u|Ташметов шахрух}}||743||720||0||0||0||0||0||4||0 |- |170||168||{{u|Panicgirl}}||739||635||0||17||0||0||0||10||1 |- |171||156||{{u|Mariko}}||734||684||0||0||0||0||0||0||0 |- |172||151||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||731||722||0||1||0||0||0||6||1 |- |173||159||{{u|Rake}}||726||666||0||35||0||0||0||8||3 |- |174||165||{{u|Rasul kz91}}||723||638||0||12||0||0||0||1||0 |- |175||177||{{u|Muslim Qazaq}}||722||579||0||0||0||0||0||32||2 |- |176||226||{{u|Zhumalina}}||720||314||0||49||6||2||0||241||1 |- |177||160||{{u|Alfiya}}||719||662||0||17||0||0||0||3||2 |- |178||158||{{u|Εὐθυμένης}}||698||679||13||0||0||0||0||5||0 |- |179||166||{{u|Sultan bek}}||695||638||0||0||0||0||0||0||0 |- |180||213||{{u|Мира Белль}}||693||439||23||0||7||0||0||113||24 |- |181||200||{{u|Cekli829}}||690||523||3||0||24||1||0||46||36 |- |182||171||{{u|Nkipshak}}||684||612||0||0||0||0||0||0||0 |- |183||232||{{u|Sultan-balasi}}||676||236||24||0||356||0||0||28||2 |- |184||161||{{u|Epoxa-HH}}||674||662||0||0||5||0||0||10||1 |- |185||206||{{u|Saken kun}}||673||486||4||0||0||0||0||6||0 |- |186||170||{{u|KUckhocjothkei3}}||671||614||49||1||5||0||0||1||0 |- |187||223||{{u|Syrlybek}}||658||389||5||53||4||9||0||68||17 |- |188||196||{{u|Мұқтар Құндыз}}||656||529||0||0||0||0||0||2||0 |- |189||193||{{u|Баха}}||654||536||0||0||0||0||0||0||0 |- |190||176||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||651||584||1||25||0||2||0||4||21 |- |191||178||{{u|Амзе Магжан}}||645||570||0||0||0||0||0||47||0 |- |192||172||{{u|Капысова Айдана}}||642||603||0||0||0||0||0||0||0 |- |193||179||{{u|IArhunI}}||641||570||7||9||0||0||0||26||11 |- |194||220||{{u|Belekov Syrym}}||639||414||0||46||0||0||0||9||2 |- |195||167||{{u|Tuttiorchestra687}}||637||637||0||0||0||0||0||5||2 |- |196||182||{{u|Bauyr03}}||632||559||0||1||0||0||0||37||0 |- |197||194||{{u|Aseke16}}||625||533||25||0||7||1||0||17||12 |- |198||219||{{u|Айвентадор}}||622||420||15||0||0||0||0||152||13 |- |199||230||{{u|Zhandos02}}||620||261||3||4||11||0||0||247||0 |- |200||189||{{u|Makhanov}}||613||541||0||0||0||0||0||0||1 |- |201||175||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||601||590||2||0||0||0||0||3||0 |- |202||183||{{u|Inkar}}||600||559||0||0||0||0||0||1||3 |- |203||185||{{u|Mma}}||599||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |204||174||{{u|Юкке}}||599||594||1||2||44||0||0||9||3 |- |205||184||{{u|Mary}}||597||549||0||0||0||0||0||0||0 |- |206||234||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||587||115||0||0||0||0||0||36||0 |- |207||187||{{u|Аскар}}||584||544||4||19||2||0||0||1||0 |- |208||181||{{u|Ұлан Тұрсынбек}}||577||565||0||0||0||0||0||0||0 |- |209||231||{{u|Eldar zh96}}||575||245||132||6||2||80||0||23||6 |- |210||191||{{u|AlibiKazken}}||569||540||0||0||0||0||0||23||0 |- |211||202||{{u|Badyroff}}||569||518||0||0||0||0||0||0||0 |- |212||197||{{u|Нурия}}||569||527||0||0||0||0||0||0||0 |- |213||210||{{u|Нақып Нұрғали}}||565||467||0||0||1||0||0||24||0 |- |214||207||{{u|Zhaniya92}}||562||485||0||0||0||0||0||13||1 |- |215||209||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||555||468||0||0||5||0||0||33||2 |- |216||201||{{u|Yamanzho}}||555||521||0||0||0||0||0||0||0 |- |217||190||{{u|Kuanysh Ismailov}}||547||541||0||0||7||0||0||2||0 |- |218||195||{{u|Egor Shustoff}}||541||532||0||0||0||0||0||0||0 |- |219||204||{{u|Niyazbek}}||534||510||0||0||0||0||0||3||0 |- |220||225||{{u|Dauylbai Aidar}}||533||325||204||0||0||0||0||1||0 |- |221||212||{{u|Olkikz}}||529||446||0||14||0||0||0||0||0 |- |222||199||{{u|Fornax}}||528||525||2||0||0||0||0||0||0 |- |223||186||{{u|Dzhos}}||527||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |224||221||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||527||390||0||0||0||3||0||44||1 |- |225||222||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||527||390||0||36||0||0||0||1||1 |- |226||188||{{u|Arachn0}}||523||543||0||0||0||0||0||1||0 |- |227||211||{{u|Tansholpan}}||522||459||0||0||0||0||0||0||0 |- |228||216||{{u|Adilbekkazykhanov}}||520||427||0||0||44||0||0||0||0 |- |229||229||{{u|Murat Karibay}}||520||272||183||0||0||0||27||7||8 |- |230||227||{{u|Mustazhap}}||520||308||11||0||0||2||0||122||12 |- |231||205||{{u|Karina Nurtazina}}||518||508||0||0||0||0||0||0||0 |- |232||218||{{u|Chingiz Nazbiev}}||516||422||29||0||54||12||0||0||0 |- |233||215||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||514||429||0||0||0||0||0||5||0 |- |234||203||{{u|Almatrkh}}||512||512||0||0||0||0||0||0||0 |- |235||214||{{u|Albergenius}}||510||434||42||1||2||0||0||1||0 |- |236||236||{{u|Friction27}}||506||17||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] gsqds8s7vogel74dmrxjye4egij8a15 Уикипедия:Өңдеме саны бойынша боттар 4 675089 3690693 3690181 2026-11-03T11:00:53Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3690693 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСБ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Жергілікті жалаусыз ғаламдық боттар көкпен ерекшеленген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|BolatbekBot}}||515603||380080||110090||1||5897||3||1||19437||23 |- |2||2||{{u|EmausBot}}||145905||131267||957||0||13592||6||0||61||22 |- |3||3||{{u|ArystanbekBot}}||133409||127379||951||15||62||17||10||2859||2091 |-style="background-color:#ccf" |4||4||{{u|Legobot}}||119561||112795||457||0||6067||15||0||85||142 |- |5||120||{{u|New user message}}||114616||1||0||0||0||0||0||114615||0 |-style="background-color:#ccf" |6||6||{{u|MerlIwBot}}||105846||88191||6297||0||10799||24||0||36||497 |- |7||5||{{u|InternetArchiveBot}}||99257||99257||0||0||0||0||0||0||0 |- |8||7||{{u|GaiJinBot}}||79282||79267||7||0||0||0||0||3||5 |- |9||8||{{u|BekusBot}}||50433||50140||232||3||53||0||0||4||1 |- |10||9||{{u|YFdyh-bot}}||43051||41961||1||0||1089||0||0||0||0 |- |11||10||{{u|Xqbot}}||26631||22844||42||0||3648||2||0||73||22 |- |12||11||{{u|Luckas-bot}}||22672||17393||3||0||5264||1||0||8||3 |- |13||18||{{u|TXiKiBoT}}||18277||8489||13||0||9719||0||0||56||0 |-style="background-color:#ccf" |14||12||{{u|ZéroBot}}||17394||14826||0||0||2561||0||0||7||0 |- |15||13||{{u|CommonsDelinker}}||14848||13819||473||1||0||85||0||390||41 |- |16||14||{{u|Kasymbot}}||13727||13230||240||4||8||22||0||169||42 |- |17||15||{{u|SieBot}}||13060||12828||0||0||214||0||0||18||0 |- |18||20||{{u|VolkovBot}}||11474||7766||1||0||3545||4||0||24||134 |- |19||17||{{u|Makecat-bot}}||9816||8904||0||0||908||0||0||3||1 |- |20||19||{{u|WikitanvirBot}}||9373||8086||0||0||1283||0||0||2||2 |- |21||16||{{u|Kia content bot}}||9112||9112||0||0||0||0||0||0||0 |- |22||21||{{u|JAnDbot}}||8787||7290||40||0||1309||6||0||16||126 |- |23||24||{{u|Nurtenge}}||8078||5476||983||137||666||40||24||533||200 |-style="background-color:#ccf" |24||22||{{u|Addbot}}||7606||6151||1043||1||295||18||0||5||90 |-style="background-color:#ccf" |25||38||{{u|ArthurBot}}||7543||2785||26||0||4714||6||0||12||0 |- |26||122||{{u|Acebot}}||7483||0||7482||0||0||0||0||1||0 |- |27||26||{{u|Vagobot}}||7329||4672||63||0||2585||0||0||3||6 |- |28||23||{{u|Escarbot}}||7057||5767||14||0||1188||2||0||82||4 |- |29||25||{{u|BilgishShezhireshiBot}}||5298||5298||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |30||28||{{u|JackieBot}}||5114||4266||10||0||828||1||0||7||2 |-style="background-color:#ccf" |31||30||{{u|RedBot}}||4625||3703||3||0||916||1||0||2||0 |- |32||27||{{u|Muhammad Abul-Futooh}}||4617||4616||0||0||0||0||0||1||0 |- |33||29||{{u|MelancholieBot}}||4423||4206||2||0||210||0||0||5||0 |-style="background-color:#ccf" |34||34||{{u|TjBot}}||4250||3315||0||0||934||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |35||31||{{u|Dexbot}}||3737||3676||0||0||51||0||0||10||0 |-style="background-color:#ccf" |36||33||{{u|LaaknorBot}}||3689||3493||0||0||196||0||0||0||0 |- |37||32||{{u|Robbot}}||3541||3540||0||0||0||1||0||0||0 |- |38||39||{{u|FoxBot}}||3339||2620||5||0||680||0||0||34||0 |- |39||35||{{u|NurbekBot}}||3243||3240||0||0||0||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |40||55||{{u|MastiBot}}||3200||1171||31||0||1990||0||0||2||6 |- |41||36||{{u|AlleborgoBot}}||3142||3125||0||0||0||0||0||17||0 |- |42||37||{{u|Thijs!bot}}||2934||2918||3||0||2||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |43||52||{{u|KLBot2}}||2705||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |44||40||{{u|HRoestBot}}||2464||2463||0||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |45||41||{{u|JYBot}}||2395||2262||0||0||133||0||0||0||0 |- |46||44||{{u|Idioma-bot}}||2182||2026||16||0||109||6||0||23||2 |- |47||46||{{u|AvocatoBot}}||2151||1912||0||0||231||0||0||6||2 |- |48||42||{{u|Ptbotgourou}}||2059||2034||0||0||5||0||0||20||0 |-style="background-color:#ccf" |49||43||{{u|KamikazeBot}}||2050||2034||0||0||14||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |50||45||{{u|Ripchip Bot}}||1967||1943||0||0||22||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |51||47||{{u|Rubinbot}}||1930||1848||0||0||80||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |52||49||{{u|CarsracBot}}||1771||1666||12||0||32||0||0||61||0 |-style="background-color:#ccf" |53||48||{{u|Dinamik-bot}}||1703||1701||0||0||0||0||0||2||0 |- |54||50||{{u|Aitan bot}}||1552||1533||0||0||0||0||0||19||0 |-style="background-color:#ccf" |55||51||{{u|DixonDBot}}||1520||1502||0||0||17||0||0||0||1 |- |56||57||{{u|AvicBot}}||1474||1078||0||0||337||0||0||58||1 |-style="background-color:#ccf" |57||53||{{u|YiFeiBot}}||1362||1194||69||0||84||9||0||0||3 |- |58||72||{{u|BotMultichill}}||1277||528||1||0||738||0||0||10||0 |- |59||54||{{u|Justincheng12345-bot}}||1235||1192||2||0||40||0||0||0||1 |- |60||82||{{u|CommonsTicker~kkwiki}}||1233||279||0||0||0||0||0||9||945 |- |61||62||{{u|Purbo T}}||1179||884||0||0||275||0||0||20||0 |- |62||64||{{u|Synthebot}}||1170||859||0||0||310||0||0||0||1 |-style="background-color:#ccf" |63||60||{{u|Movses-bot}}||1158||1018||0||0||136||0||0||1||3 |- |64||65||{{u|JhsBot}}||1135||844||2||0||277||0||0||12||0 |-style="background-color:#ccf" |65||56||{{u|Gerakibot}}||1123||1080||10||0||16||2||0||4||11 |- |66||58||{{u|TuranBot}}||1119||1045||28||2||4||6||0||28||6 |- |67||59||{{u|PipepBot}}||1047||1032||0||0||1||0||0||13||1 |- |68||61||{{u|Mjbmrbot}}||1030||903||0||0||125||0||0||1||1 |- |69||67||{{u|HerculeBot}}||903||777||1||0||116||0||0||8||1 |-style="background-color:#ccf" |70||63||{{u|MystBot}}||879||863||2||0||0||0||0||14||0 |-style="background-color:#ccf" |71||68||{{u|Amirobot}}||805||738||0||0||66||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |72||66||{{u|Jotterbot}}||781||781||0||0||0||0||0||0||0 |- |73||73||{{u|HiW-Bot}}||616||513||61||0||40||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |74||71||{{u|DarafshBot}}||585||534||11||0||40||0||0||0||0 |- |75||69||{{u|AZatBot}}||576||576||0||0||0||0||0||0||0 |- |76||128||{{u|H2Bot}}||553||0||0||0||0||0||0||553||0 |-style="background-color:#ccf" |77||70||{{u|PixelBot}}||548||541||0||0||0||0||0||7||0 |-style="background-color:#ccf" |78||77||{{u|DSisyphBot}}||505||356||15||0||128||6||0||0||0 |- |79||74||{{u|Almabot}}||501||427||0||0||56||0||0||5||13 |-style="background-color:#ccf" |80||98||{{u|Obersachsebot}}||494||46||437||0||10||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |81||75||{{u|CocuBot}}||464||395||0||0||58||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |82||76||{{u|SilvonenBot}}||413||380||0||0||27||0||0||6||0 |- |83||78||{{u|Minsbot}}||407||316||0||0||91||0||0||0||0 |- |84||84||{{u|Darkicebot}}||346||204||1||0||130||0||0||11||0 |- |85||80||{{u|MahdiBot}}||332||290||21||0||13||0||0||6||2 |- |86||79||{{u|Kasymovbot}}||311||296||7||0||0||1||0||3||4 |-style="background-color:#ccf" |87||88||{{u|SassoBot}}||305||153||0||0||143||0||0||9||0 |- |88||83||{{u|Memty Bot}}||304||205||0||0||87||0||0||3||9 |-style="background-color:#ccf" |89||81||{{u|D'ohBot}}||282||281||0||0||1||0||0||0||0 |- |90||89||{{u|Chandlerriggs5}}||279||148||2||0||2||0||0||107||14 |-style="background-color:#ccf" |91||95||{{u|DragonBot}}||245||59||0||0||186||0||0||0||0 |- |92||85||{{u|SpBot}}||219||199||3||0||15||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |93||87||{{u|Chobot}}||218||175||0||0||41||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |94||86||{{u|KiranBOT}}||188||186||0||0||0||0||0||2||0 |- |95||127||{{u|MBHbot}}||152||0||0||0||0||0||0||0||152 |- |96||129||{{u|MGA73bot}}||152||0||0||152||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |97||90||{{u|タチコマ robot}}||138||115||7||0||0||2||0||12||2 |-style="background-color:#ccf" |98||91||{{u|MSBOT}}||117||97||1||0||19||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |99||94||{{u|NjardarBot}}||113||62||0||0||49||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |100||93||{{u|Billinghurst}}||98||72||1||0||0||0||1||24||0 |- |101||103||{{u|DBot}}||97||21||0||0||3||1||0||70||2 |- |102||92||{{u|Zwobot}}||85||81||0||0||0||0||0||4||0 |-style="background-color:#ccf" |103||96||{{u|FiriBot}}||58||51||4||0||0||0||0||0||3 |-style="background-color:#ccf" |104||97||{{u|Muro Bot}}||54||47||0||0||1||0||0||4||2 |-style="background-color:#ccf" |105||99||{{u|Loveless}}||53||42||0||0||10||0||0||1||0 |- |106||100||{{u|Alexbot}}||49||36||1||0||2||0||0||9||1 |- |107||101||{{u|AshinaBot}}||35||33||0||0||0||0||0||2||0 |- |108||102||{{u|Byrialbot}}||31||29||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |109||104||{{u|Aibot}}||26||21||0||0||5||0||0||0||0 |- |110||125||{{u|AlinurBot}}||23||0||14||0||2||0||0||6||1 |-style="background-color:#ccf" |111||105||{{u|Soulbot}}||21||14||0||0||0||0||0||7||0 |- |112||110||{{u|QarakesekBot}}||18||8||4||0||2||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |113||107||{{u|StigBot}}||14||11||0||0||2||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |114||106||{{u|Broadbot}}||12||12||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |115||130||{{u|MenoBot}}||11||0||0||0||0||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |116||108||{{u|Ver-bot}}||11||11||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |117||109||{{u|AHbot}}||9||9||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |118||112||{{u|Kwjbot}}||7||6||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |119||111||{{u|MagnusA.Bot}}||7||7||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |120||132||{{u|Cbrown1023}}||6||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ccf" |121||113||{{u|DirlBot}}||6||5||1||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |122||115||{{u|Ebrambot}}||6||4||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |123||114||{{u|GhalyBot}}||5||5||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |124||134||{{u|Abigor}}||5||0||0||0||0||0||0||5||0 |- |125||117||{{u|NurlanBot}}||4||2||0||0||0||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |126||136||{{u|Taavi}}||4||0||0||0||0||0||0||4||0 |- |127||124||{{u|YurikBot}}||3||0||0||0||0||0||1||2||0 |- |128||116||{{u|ZhaksilikBot}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |129||135||{{u|ChuispastonBot}}||3||0||0||0||0||0||0||3||0 |-style="background-color:#ccf" |130||118||{{u|Rezabot}}||3||2||0||0||0||0||0||1||0 |- |131||123||{{u|Polat Alemdarbot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |132||126||{{u|AmanBot}}||2||0||1||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |133||131||{{u|Zorrobot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |134||121||{{u|SoxBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |- |135||119||{{u|Sagzhanbot}}||1||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |136||133||{{u|KhanBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Боттар]] 8adfcrv4yhxg582nilz0kufr2xpaoec Уикипедия:Бет бастауы бойынша қатысушылар 4 675116 3690278 3689858 2026-11-02T13:07:14Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3690278 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ББҚ}}<center>{{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!Қатысушы!!Мақалалар!!Бағыттау беттері!!Айрық беттер!!Үлгілер!!Санаттар!!Файлдар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Метапедиялық (Уикипедия) |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BolatbekBot}}||107912||25626||5||36754||4335||0||11||0||0 |- |1||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||8215||1157||3||152||7079||147||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kia content bot}}||7805||946||164||0||0||0||0||0||0 |- |2||{{u|Салиха}}||7392||84||695||187||814||2149||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|NurbekBot}}||3122||115||2||0||0||0||0||0||0 |- |3||{{u|Мағыпар}}||2786||42||0||61||33||623||1||0||0 |- |4||{{u|Ерден Карсыбеков}}||2663||105||14||205||108||0||57||0||4 |- |5||{{u|SSE}}||2181||97||3||165||0||106||0||0||0 |- |6||{{u|Meruyert}}||1939||63||1||0||0||0||0||0||0 |- |7||{{u|Maira Yessenbekova}}||1751||45||2||31||0||0||0||0||0 |- |8||{{u|Polat Alemdar}}||1709||483||50||139||16||111||0||0||10 |- |9||{{u|Dinkaz}}||1592||141||4||0||0||115||0||0||0 |- |10||{{u|Орел Карл}}||1423||331||1||337||90||24||0||2||0 |- |11||{{u|Yerzhankyzy}}||1392||35||2||0||0||0||0||0||0 |- |12||{{u|Alamgir}}||1358||105||4||2||410||8||0||0||0 |- |13||{{u|Hardworking}}||1358||63||0||42||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Aitan bot}}||1342||156||5||0||0||0||0||0||0 |- |14||{{u|Abdi arman}}||1341||34||0||0||0||0||0||0||0 |- |15||{{u|Bolatbek}}||1311||982||33||2132||529||148||160||18||78 |- |16||{{u|Toktakynbaev}}||1281||43||2||4||0||73||0||0||0 |- |17||{{u|Gulzat246}}||1274||97||5||0||0||16||0||0||0 |- |18||{{u|Zhuka iitu}}||1191||90||2||0||0||1||0||0||0 |- |19||{{u|Zhigitbek}}||1178||34||2||0||25||0||0||0||0 |- |20||{{u|Bauka91 91}}||1161||52||3||0||0||0||0||0||0 |- |21||{{u|GanS NIS}}||1083||220||61||197||437||52||14||0||52 |- |22||{{u|Ulan}}||1073||627||59||108||3227||77||0||0||17 |- |23||{{u|Nurkhan}}||999||105||14||345||4||26||0||1||0 |- |24||{{u|Aizhanka aaa}}||998||19||0||0||0||0||0||0||0 |- |25||{{u|AlefZet}}||994||459||57||1269||261||95||1||49||25 |- |26||{{u|BekaIITU}}||993||32||6||0||0||0||0||0||0 |- |27||{{u|Aghia7}}||956||116||0||0||0||1||0||0||0 |- |28||{{u|2rk}}||923||43||1||0||0||97||0||0||0 |- |29||{{u|G55}}||917||42||0||0||0||50||0||0||0 |- |30||{{u|Bakdauren}}||877||32||0||0||0||102||0||0||0 |- |31||{{u|82.200.154.115}}||876||41||7||16||4||0||0||0||0 |- |32||{{u|Kaiyr}}||870||307||43||21||72||7||25||3||3 |- |33||{{u|Egorkz}}||860||56||3||0||0||64||0||0||0 |- |34||{{u|Rasulzhan}}||847||37||1||0||0||0||0||0||0 |- |35||{{u|Ayauly}}||846||37||0||0||0||28||0||0||0 |- |36||{{u|Ismukhammed}}||815||109||1||475||173||223||346||0||3 |- |37||{{u|Ordabekov Azamat}}||766||19||2||0||0||72||0||0||0 |- |38||{{u|1nter pares}}||758||388||1||10||1584||3||0||0||4 |- |39||{{u|Kyrmyzy gul}}||749||44||3||1||0||0||0||0||0 |- |40||{{u|Merey}}||736||51||0||0||0||237||0||0||0 |- |41||{{u|Araichik}}||629||53||0||100||0||75||0||0||0 |- |42||{{u|DinDK}}||613||17||0||0||0||0||0||0||0 |- |43||{{u|Nurken}}||593||570||3||679||5157||32||15||3||4 |- |44||{{u|Nelli}}||579||21||2||0||0||0||0||0||0 |- |45||{{u|Sagzhan}}||561||92||2||23||225||30||0||0||0 |- |46||{{u|Нурасылл}}||557||17||0||6||9||0||0||0||0 |- |47||{{u|Casserium}}||549||188||72||76||337||50||0||7||0 |- |48||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||547||1628||168||18||7583||188||0||1||11 |- |49||{{u|Azim Nurbergen}}||535||11||17||0||0||15||0||0||0 |- |50||{{u|Dauren}}||528||34||1||0||0||14||0||0||0 |- |51||{{u|Zhaksilik}}||518||30||0||3||5||25||9||0||0 |- |52||{{u|Masalbaeva}}||515||16||2||0||0||0||0||0||0 |- |53||{{u|GulzhanOmarova}}||508||10||8||0||0||1||0||0||0 |- |54||{{u|Аян Жанайсов}}||489||26||0||0||0||0||0||0||0 |- |55||{{u|P.Nurgisa}}||478||18||18||0||0||0||0||0||0 |- |56||{{u|Daneker}}||468||23||0||0||0||250||0||0||0 |- |57||{{u|Nick jan}}||456||155||1||0||0||67||0||0||0 |- |58||{{u|Inkar}}||452||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |59||{{u|Аскаров}}||449||53||0||11||0||82||0||0||0 |- |60||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||437||9||4||13||13||0||0||0||0 |- |61||{{u|Sergazyyev}}||435||19||3||0||0||13||0||0||0 |- |62||{{u|TheNomadEditor}}||428||38||0||0||1600||3||0||0||0 |- |63||{{u|Bailarbekov}}||408||10||1||0||0||0||0||0||0 |- |64||{{u|Акбота Казыбекова}}||408||33||3||0||0||90||0||0||0 |- |65||{{u|Tulya}}||397||27||1||0||0||0||0||0||0 |- |66||{{u|Ashina}}||390||181||3||56||22||38||31||0||21 |- |67||{{u|Abdrazakhova a}}||383||12||0||0||0||14||0||0||0 |- |68||{{u|Касымхан}}||377||13||0||0||0||2||0||0||0 |- |69||{{u|Stella~kkwiki}}||375||20||8||0||0||0||0||0||0 |- |70||{{u|Mariko}}||368||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |71||{{u|Амзе Магжан}}||360||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |72||{{u|Wikiped4ik}}||356||30||0||0||0||58||0||0||0 |- |73||{{u|Аязбаев Даурен}}||356||9||36||0||0||0||0||0||0 |- |74||{{u|Madina Kilybayeva}}||350||10||0||0||0||0||0||0||0 |- |75||{{u|Akbota.b}}||345||13||0||0||0||63||0||0||0 |- |76||{{u|TalgatSnow}}||343||161||4||109||381||70||0||15||0 |- |77||{{u|Erboldilyara}}||337||150||1||0||179||0||0||0||0 |- |78||{{u|Makhanov}}||336||31||0||0||0||0||0||0||0 |- |79||{{u|Batyrbek.kz}}||317||306||207||23||500||7||1||0||0 |- |80||{{u|Olkikz}}||306||19||1||0||0||14||0||0||0 |- |81||{{u|Murager Seraly}}||305||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |82||{{u|Btalgat}}||304||0||108||0||0||0||0||0||0 |- |83||{{u|Alphy Haydar}}||303||198||4||7||17||1||0||0||0 |- |84||{{u|Alfiya}}||299||13||1||0||0||17||0||0||0 |- |85||{{u|AnelK NIS}}||279||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |86||{{u|ShadZ01}}||277||31||0||71||82||72||0||2||0 |- |87||{{u|Rayurad mc}}||274||51||1||0||0||0||0||0||0 |- |88||{{u|Нақып Нұрғали}}||272||12||1||0||0||0||0||0||0 |- |89||{{u|Esetok}}||271||499||32||72||128||2||33||2||4 |- |90||{{u|Panicgirl}}||265||10||0||0||0||17||0||0||0 |- |91||{{u|Shynbolat}}||263||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |92||{{u|Kas77777}}||261||10||0||0||0||9||0||0||0 |- |93||{{u|Капысова Айдана}}||252||1||17||0||0||0||0||0||0 |- |94||{{u|Mary}}||247||30||2||0||0||0||0||0||0 |- |95||{{u|Orkaarys}}||243||11||4||0||0||0||0||0||0 |- |96||{{u|Rake}}||242||11||0||0||0||35||0||0||0 |- |97||{{u|Liquorkaru}}||241||46||1||4||5||171||0||0||0 |- |98||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||232||318||4||873||101||121||176||24||49 |- |99||{{u|Sazhlo}}||226||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |100||{{u|Gulnar7}}||225||15||0||0||0||2||0||0||0 |- |101||{{u|Eranz}}||224||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |102||{{u|Ergalym}}||223||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |103||{{u|Belekov Syrym}}||222||5||0||0||0||45||0||0||0 |- |104||{{u|Магпар}}||221||15||1||4||13||63||0||0||0 |- |105||{{u|Rasul kz91}}||220||18||2||0||0||12||0||0||0 |- |106||{{u|Andrey 1002}}||218||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |107||{{u|Ардак Нурмаханова}}||217||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |108||{{u|KoishymanovaG}}||216||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |109||{{u|Shymnis 7b dayana}}||211||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |110||{{u|AkaMasteR}}||207||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |111||{{u|Coffee86}}||206||65||2||0||5||0||0||0||0 |- |112||{{u|Dauylbai Aidar}}||205||1||0||132||0||0||0||0||0 |- |113||{{u|Isslam}}||204||8||3||0||0||0||0||0||0 |- |114||{{u|Aimanber}}||202||6||0||0||0||57||0||0||0 |- |115||{{u|Jess from GS}}||200||8||4||0||0||0||0||0||0 |- |116||{{u|Баха}}||199||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |117||{{u|Adiladil}}||195||14||0||0||0||0||0||0||0 |- |118||{{u|Yessenbay}}||195||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |119||{{u|Sabinabekkulnis}}||194||33||0||0||0||0||0||0||0 |- |120||{{u|Qozha}}||192||65||0||0||6||0||1||0||0 |- |121||{{u|Marksscheider}}||191||255||1||5||96||0||0||0||0 |- |122||{{u|GaiJin}}||190||101||10||95||153||15||3||1||49 |- |123||{{u|Yerlik}}||187||2||18||0||0||0||0||0||0 |- |124||{{u|Нурия}}||187||0||31||0||0||0||0||0||0 |- |125||{{u|Абдухамитова Асем}}||183||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |126||{{u|Alukaaika}}||182||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |127||{{u|Qarakesek}}||181||159||3||12||13||71||0||0||21 |- |128||{{u|Sultan bek}}||179||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |129||{{u|Syrymzhan}}||177||0||0||0||0||152||0||0||0 |- |130||{{u|Балнұр Сүгірәлиева}}||173||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |131||{{u|Айдос уики}}||169||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |132||{{u|Bakbergenov}}||168||4||0||0||0||167||0||0||0 |- |133||{{u|Badyroff}}||165||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |134||{{u|Mista m}}||165||6||3||0||0||0||0||0||0 |- |135||{{u|Ekontai}}||162||13||3||0||0||0||0||0||0 |- |136||{{u|Giovani90}}||158||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |137||{{u|Dinarakukenova}}||157||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |138||{{u|Оразгелді Гүлмира}}||157||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |139||{{u|Aibol dos}}||156||8||2||0||0||0||0||0||0 |- |140||{{u|Аскар}}||154||7||0||0||1||18||0||0||0 |- |141||{{u|Daniyar}}||153||224||5||141||114||270||123||0||6 |- |142||{{u|Ali.otkelbayev}}||152||6||2||0||0||2||0||0||0 |- |143||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||151||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |144||{{u|Мұқтар Құндыз}}||151||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |145||{{u|Almat IS106R}}||147||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |146||{{u|Arystanbek}}||147||242||7||555||261||206||110||363||309 |- |147||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||147||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |148||{{u|Еркін Мадина}}||147||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |149||{{u|Anvar1101}}||146||18||4||0||0||15||0||0||0 |- |150||{{u|Tursinay}}||146||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |151||{{u|Akba.nis.13}}||144||4||0||0||0||16||0||0||0 |- |152||{{u|Asslan best}}||144||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |153||{{u|Тұран}}||143||56||1||4||77||20||0||0||0 |- |154||{{u|Almer}}||142||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |155||{{u|Mukhin}}||140||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |156||{{u|Nurgul-Ayapova}}||139||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |157||{{u|ASLANTORRET}}||138||17||2||0||0||0||0||0||0 |- |158||{{u|Majilis}}||138||39||0||4||68||0||0||0||0 |- |159||{{u|Amangali}}||137||5||2||0||0||2||0||0||0 |- |160||{{u|Lord kainon}}||137||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |161||{{u|Aidyn91}}||136||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |162||{{u|Miras IITU}}||134||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |163||{{u|Nkipshak}}||134||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |164||{{u|EraAhmer}}||133||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |165||{{u|Nurs}}||133||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |166||{{u|MegaKz}}||132||4||6||0||0||0||0||0||0 |- |167||{{u|Aitolkyn}}||131||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |168||{{u|Shim99}}||129||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |169||{{u|Shynassylov}}||129||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |170||{{u|Алия Султанмуратова}}||129||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |171||{{u|Бергалиев}}||129||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |172||{{u|Gauhar}}||127||9||2||0||0||1||0||0||0 |- |173||{{u|Kuandyk97}}||127||3||0||0||0||50||0||0||0 |- |174||{{u|Nursultan nur}}||126||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |175||{{u|Fariiiza KABYL}}||123||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |176||{{u|Kuatov Kanat}}||122||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |177||{{u|Калыбай Салтанат}}||122||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |178||{{u|Nurtenge}}||121||32||3||128||193||59||1||5||2 |- |179||{{u|Сәуір 1}}||121||15||0||3||1||5||0||0||0 |- |180||{{u|137.132.3.10}}||118||58||0||0||0||0||0||0||0 |- |181||{{u|Umka}}||117||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |182||{{u|Tylerdurdenkz}}||114||2||1||1||15||25||0||0||0 |- |183||{{u|Азамат Болатұлы}}||114||2||0||0||0||57||0||0||0 |- |184||{{u|6ri11iant}}||113||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |185||{{u|Nazik ktl}}||113||15||0||0||0||0||0||0||0 |- |186||{{u|ShymNIS 9BSunkarJR11}}||112||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |187||{{u|Shyngys***}}||112||6||5||0||0||0||0||0||0 |- |188||{{u|Zhaniya92}}||112||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |189||{{u|I.torebekkyzy01}}||111||27||0||0||0||0||0||0||0 |- |190||{{u|Armanayk}}||110||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |191||{{u|Galjat1992}}||110||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |192||{{u|Mariyam}}||110||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |193||{{u|Sagitora}}||110||13||4||0||0||0||0||0||0 |- |194||{{u|Itwnik}}||109||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |195||{{u|True useR}}||109||10||0||0||1||0||0||0||0 |- |196||{{u|Mira01}}||108||11||0||0||0||0||19||0||1 |- |197||{{u|Adik}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |198||{{u|Baizhanov nursultan}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |199||{{u|Yerkezhan Nis}}||107||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |200||{{u|Абылай}}||106||44||3||103||98||26||17||0||8 |- |201||{{u|Baha99}}||105||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |202||{{u|Bgalimzh}}||105||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |203||{{u|Талгат Ибраев}}||105||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |204||{{u|Шайнүсіп}}||105||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |205||{{u|Madina Kali}}||103||2||0||0||0||9||0||0||0 |- |206||{{u|IL68}}||102||11||0||48||29||0||0||0||0 |- |207||{{u|Kafarik}}||102||150||0||26||4||7||1||0||2 |- |208||{{u|Ulai}}||102||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |209||{{u|Қабиденов Сакен}}||101||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |210||{{u|Arkow}}||100||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |211||{{u|Aizhok}}||99||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |212||{{u|Bakhytbek}}||99||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |213||{{u|Mma}}||99||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |214||{{u|Drift}}||98||62||6||17||422||1||0||0||0 |- |215||{{u|MuratbekErkebulan}}||98||21||0||70||83||1||11||0||0 |- |216||{{u|NIS Semey Moldir}}||98||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |217||{{u|Юсуф Худайберген}}||98||30||0||0||36||0||0||0||0 |- |218||{{u|Euphoria~kkwiki}}||97||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |219||{{u|IArhunI}}||97||55||0||0||0||9||0||0||0 |- |220||{{u|Dana kushen}}||96||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |221||{{u|NIS Kelsingazin Yerassyl}}||96||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |222||{{u|Байдуллаев Абылайхан}}||96||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |223||{{u|Araika11nis}}||95||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |224||{{u|NIS Zhuldyz}}||95||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |225||{{u|Ilyasseawave}}||94||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |226||{{u|Mariya}}||94||1||0||0||0||29||0||0||0 |- |227||{{u|Niyarov Azamat}}||93||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |228||{{u|Niyazbek}}||93||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |229||{{u|Ali Rustamov}}||92||1||0||89||0||0||0||0||0 |- |230||{{u|Amanek}}||92||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |231||{{u|Epoxa-HH}}||92||9||1||0||5||0||0||0||0 |- |232||{{u|Zhanseit}}||92||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |233||{{u|Aiganym Moldagulova}}||91||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |234||{{u|Sanzhar s}}||91||2||2||0||0||0||0||0||0 |- |235||{{u|Almas Kenebay}}||90||13||1||0||0||0||0||0||0 |- |236||{{u|ShymNis 8cSAruzhan}}||90||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |237||{{u|Erka it}}||89||6||2||0||0||0||0||0||0 |- |238||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||89||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |239||{{u|Djduxhx}}||88||8||0||0||24||13||0||0||0 |- |240||{{u|Dxz3817}}||88||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |241||{{u|Nurlybay}}||88||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |242||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||88||10||0||0||0||36||0||0||0 |- |243||{{u|Eldar.mir}}||87||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |244||{{u|Legendary777}}||87||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |245||{{u|ShymNis 8aNurlybanu}}||87||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |246||{{u|Wiki PSP}}||87||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |247||{{u|Alima}}||86||2||0||0||0||0||0||0||7 |- |248||{{u|Аягөз Загиева}}||86||14||0||0||0||0||0||0||0 |- |249||{{u|Abulkhair}}||85||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |250||{{u|Eszhanov}}||85||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |251||{{u|TemirlanSarsen}}||85||1||0||2||26||52||0||0||0 |- |252||{{u|Aiba-diamantik}}||84||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |253||{{u|Doors}}||84||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |254||{{u|Madi Dos}}||84||23||0||55||30||40||6||0||3 |- |255||{{u|Adaulet}}||83||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |256||{{u|Dina2013a}}||83||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |257||{{u|Zamantay}}||83||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |258||{{u|Zhortabayev}}||83||3||1||0||0||9||0||0||0 |- |259||{{u|Ақбота Архабаева}}||83||16||1||0||0||0||0||0||0 |- |260||{{u|Aliba}}||82||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |261||{{u|Bauka}}||82||3||0||26||1||2||0||0||0 |- |262||{{u|SemeyNIS AshimovaZhuldyz}}||82||5||0||0||0||2||0||0||0 |- |263||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||82||0||1||1||0||0||0||0||0 |- |264||{{u|Аружан Жамбулатова}}||82||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |265||{{u|Жуланова Жанель}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |266||{{u|Сейтхан Мұхамеджан}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |267||{{u|SEMANUR}}||81||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |268||{{u|Жүнісов Дархан}}||81||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |269||{{u|Сейтжагыпарова Тогжан}}||81||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |270||{{u|Әлинұр}}||81||73||0||28||22||38||17||0||2 |- |271||{{u|Ainur}}||80||5||2||0||0||13||0||0||0 |- |272||{{u|NErnur98}}||80||5||0||0||54||0||0||0||0 |- |273||{{u|Aishmano}}||79||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |274||{{u|Dzhos}}||79||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |275||{{u|Kamilanisemey}}||79||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |276||{{u|Kiikbayeva Sholpan}}||79||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |277||{{u|ChinaRM}}||78||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |278||{{u|Olzhas707}}||78||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |279||{{u|RaiymbekZh}}||78||44||5||1||11||2||0||0||1 |- |280||{{u|Aru Omarali}}||77||6||0||0||0||40||0||0||0 |- |281||{{u|Bmyrzali}}||77||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |282||{{u|НИШ Гайсина Айсары}}||77||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |283||{{u|Кырмызов}}||76||12||1||0||0||12||0||0||0 |- |284||{{u|Amiyeva}}||75||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |285||{{u|Kulzhabay.nm}}||75||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |286||{{u|84.240.194.0}}||74||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |287||{{u|Kasymov}}||74||669||7||2981||520||93||0||38||4 |- |288||{{u|Ақбота}}||74||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |289||{{u|Палуан}}||74||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |290||{{u|Khan}}||73||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |291||{{u|Sibom}}||73||496||89||79||176||3||1||0||3 |- |292||{{u|Toganbay Nurtau}}||73||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |293||{{u|Xialuahan}}||73||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |294||{{u|Шапырашты}}||73||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |295||{{u|Superkukuruza}}||72||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |296||{{u|Zhaukhazyn01}}||72||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |297||{{u|Birzhan Bauyrzhan}}||70||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |298||{{u|Жунисова Балжан}}||70||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |299||{{u|Ықласова Аружан}}||70||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |300||{{u|А.С.Кизиров}}||68||27||0||0||1||1||9||0||0 |- |301||{{u|Дәулеткерей}}||68||2||0||0||0||39||0||0||0 |- |302||{{u|AlibekKS}}||67||211||12||7||350||3||4||0||3 |- |303||{{u|Kmoksy}}||67||152||3||0||187||0||0||0||0 |- |304||{{u|Zhanna}}||67||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |305||{{u|Yustinka}}||66||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |306||{{u|Абат Диана}}||66||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |307||{{u|Абдрахманов Димаш}}||66||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |308||{{u|A1k0wa}}||65||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |309||{{u|Aset Bukerov}}||65||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |310||{{u|Nurbek Matzhani}}||65||287||0||11||0||35||6||0||2 |- |311||{{u|Adik Sagatov}}||64||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |312||{{u|Madinabai}}||64||9||0||0||0||16||0||0||0 |- |313||{{u|Ташметов шахрух}}||64||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |314||{{u|Bakytgul}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |315||{{u|BaskaIlyas}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |316||{{u|Beisen}}||63||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |317||{{u|Kz Nomad}}||63||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |318||{{u|Nura tk.nis}}||63||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |319||{{u|Kuralay Akhmetova}}||61||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |320||{{u|195.189.70.90}}||59||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |321||{{u|Ayake}}||59||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |322||{{u|Tansholpan}}||59||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |323||{{u|Бекжан Аронов}}||59||18||0||0||0||7||0||0||0 |- |324||{{u|ДаниярБөріханұлы}}||59||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |325||{{u|Мира Белль}}||59||2||0||1||4||0||0||0||2 |- |326||{{u|Aigerimamirgali}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |327||{{u|Dastan omirbek}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |328||{{u|Magzhan}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |329||{{u|Yamanzho}}||58||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |330||{{u|Қабыле Қазбек}}||58||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |331||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||57||1||2||0||0||1||0||0||0 |- |332||{{u|Indira}}||57||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |333||{{u|Soccerman}}||57||16||0||8||4||10||0||0||0 |- |334||{{u|Zhansaya maubekova}}||57||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |335||{{u|Жани}}||57||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |336||{{u|Arruah}}||56||1||0||16||1||8||0||0||0 |- |337||{{u|Iceooloo}}||56||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |338||{{u|Amir~kkwiki}}||55||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |339||{{u|Zhannur.nis}}||55||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |340||{{u|Раушана}}||55||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |341||{{u|VirusMaster}}||54||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |342||{{u|Zhumash.alibek}}||54||3||0||2||13||0||0||0||0 |- |343||{{u|Мереке Ақбердықызы}}||54||0||0||0||0||56||0||0||0 |- |344||{{u|Nabi.kuanysh}}||53||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |345||{{u|Айдынгали}}||53||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |346||{{u|Danissimo92}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |347||{{u|Даурен Шарипов}}||52||0||0||17||0||24||0||0||0 |- |348||{{u|Досжан}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |349||{{u|Дорт-Гольц}}||51||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |350||{{u|Yessentaikyzy}}||50||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |351||{{u|Берик НИШ}}||50||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |352||{{u|Сағындық Нұрсұлтан}}||50||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |353||{{u|Alinur}}||49||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |354||{{u|Bekus}}||49||886||3||601||393||0||9||1||72 |- |355||{{u|Алтай9898}}||49||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |356||{{u|Лейла Серикбаева}}||49||34||0||0||0||0||0||0||0 |- |357||{{u|178.88.209.37}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |358||{{u|213.171.34.240}}||48||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |359||{{u|Kamila}}||48||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |360||{{u|Zhandos02}}||48||2||0||0||3||2||0||0||0 |- |361||{{u|Zhanik ast}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |362||{{u|Рахман999}}||48||55||2||27||13||14||0||0||1 |- |363||{{u|Alimas}}||47||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |364||{{u|No.Mad}}||47||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |365||{{u|Olzhas.Erevanov}}||47||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |366||{{u|84.240.207.80}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |367||{{u|92.47.219.50}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |368||{{u|Abay Izbassarov}}||46||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |369||{{u|Aigerima}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |370||{{u|Asset}}||46||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |371||{{u|Serik09}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |372||{{u|Stonesuite}}||46||21||0||17||0||5||0||0||0 |- |373||{{u|AsmirNIS}}||45||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |374||{{u|Balaburgem}}||45||7||0||3||14||26||0||0||1 |- |375||{{u|K sayan}}||45||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |376||{{u|Гулназлит}}||45||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |377||{{u|Ablayev92}}||44||7||5||0||0||0||0||0||0 |- |378||{{u|Dostoevskykz}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |379||{{u|Mila 020702}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |380||{{u|AlibiKazken}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |381||{{u|Kairatulyzharas}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |382||{{u|Aren b}}||42||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |383||{{u|Meryuert.tk.nis}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |384||{{u|Mheidegger}}||42||19||0||1||0||2||0||0||0 |- |385||{{u|Елнур.001}}||42||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |386||{{u|Anarzhaksylykova}}||41||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |387||{{u|Dinara1711}}||41||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |388||{{u|Noyan}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |389||{{u|АйнурНИШ}}||41||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |390||{{u|Минура}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |391||{{u|Талапова Айша}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |392||{{u|137.132.3.9}}||40||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |393||{{u|Diamond~kkwiki}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |394||{{u|Mkanatbekkyzy}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |395||{{u|Mustafaalmas}}||40||65||2||41||212||0||0||0||0 |- |396||{{u|ShymNIS 9BZhansaya}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |397||{{u|Tarikh Dias}}||40||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |398||{{u|Zhumalina}}||40||13||0||0||3||48||0||0||0 |- |399||{{u|Asan00}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |400||{{u|Dilo0003}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |401||{{u|Zaza007zaza}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |402||{{u|89.218.52.234}}||38||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |403||{{u|Bakytgul Salykhova}}||38||2||0||0||0||0||4||0||0 |- |404||{{u|Highklass}}||38||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |405||{{u|Kairzhan79}}||38||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |406||{{u|Mr.beket99}}||38||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |407||{{u|Syrlybek}}||38||2||0||1||1||29||1||0||2 |- |408||{{u|Арай нуруллаева}}||38||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |409||{{u|Лёха Вырвиглаз}}||38||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |410||{{u|46.36.134.170}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |411||{{u|92.47.203.104}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |412||{{u|Aimanov kaisar}}||37||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |413||{{u|Aitan}}||37||2||1||0||1||1||0||0||0 |- |414||{{u|Almagul Ibragimova}}||37||1||0||0||0||7||0||0||0 |- |415||{{u|Daniyal.aidarov5}}||37||16||2||0||4||0||0||0||0 |- |416||{{u|Егор Шевченко}}||37||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |417||{{u|Нуржанкызы}}||37||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |418||{{u|AbMariya1991}}||36||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |419||{{u|178.88.215.3}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |420||{{u|Ibraeva Moldir}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |421||{{u|PushkinVko}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |422||{{u|Sandyraq}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |423||{{u|Маржан АК}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |424||{{u|Нұрбай Темірлан Садықұлы}}||35||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |425||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||35||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |426||{{u|AblayIITU}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |427||{{u|AnelBakayeva NIS}}||34||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |428||{{u|Beibaris123}}||34||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |429||{{u|Mustafinaskar}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |430||{{u|Nuriyashkin}}||34||0||11||0||0||0||0||0||0 |- |431||{{u|Ақыл}}||34||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |432||{{u|92.46.211.202}}||33||6||1||3||0||0||0||0||0 |- |433||{{u|Alima01NIS}}||33||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AshinaBot}}||33||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |434||{{u|Rash91}}||33||48||0||0||0||0||0||0||0 |- |435||{{u|Лаура Аманкулова}}||33||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |436||{{u|Karina Nurtazina}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |437||{{u|Unknown Alash}}||32||34||0||0||0||0||0||0||0 |- |438||{{u|Аэлита Ануарқызы}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |439||{{u|Aidanka}}||31||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |440||{{u|Andir}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |441||{{u|Kraibekovc}}||31||11||0||1||1||18||0||0||0 |- |442||{{u|Olzhas.Karazhanov}}||31||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |443||{{u|Ғауғауррр}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |444||{{u|Aimbetova Diana}}||30||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |445||{{u|Talghatuly}}||30||10||1||0||9||62||0||0||0 |- |446||{{u|Zhanarb}}||30||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |447||{{u|Zhanna Mukash}}||30||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |448||{{u|Багдат Б}}||30||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |449||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||30||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |450||{{u|Nurmuhan}}||29||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |451||{{u|Olzhas7}}||29||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |452||{{u|T.karlyga}}||29||1||3||0||0||0||0||0||0 |- |453||{{u|Аслан Жукенов}}||29||5||1||0||12||0||0||0||0 |- |454||{{u|Вилюс М}}||29||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |455||{{u|88.204.196.37}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |456||{{u|95.58.148.237}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |457||{{u|Abylaikhan NIS}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |458||{{u|Aigerim ayanovna}}||28||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |459||{{u|Bumin Kagan}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |460||{{u|Dimash Kenesbek}}||28||20||0||0||0||0||0||0||0 |- |461||{{u|Jannur66}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |462||{{u|Света052}}||28||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |463||{{u|217.196.25.26}}||27||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |464||{{u|AdiyevaSaltanat}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |465||{{u|Keutaeva Aigerim}}||27||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |466||{{u|Lyazzat Kulmukanova}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |467||{{u|Бекзат Маратұлы}}||27||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |468||{{u|Болат Алтынай}}||27||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |469||{{u|Тойшыбек}}||27||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |470||{{u|Шокай}}||27||2||1||0||0||1||0||0||0 |- |471||{{u|Mirasamirkhanov}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |472||{{u|Shaikhislamova z}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |473||{{u|TINKO}}||26||2||0||12||0||0||0||0||0 |- |474||{{u|Tursynbek Balausa}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |475||{{u|Unc0}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |476||{{u|Utebayeva}}||26||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |477||{{u|Мекен ЖанеркеХБШ}}||26||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |478||{{u|Оразәлі Диас}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |479||{{u|2.133.110.195}}||25||9||0||2||1||0||0||0||0 |- |480||{{u|Asalimba}}||25||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |481||{{u|D.dilnaz02}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |482||{{u|Erg nis}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |483||{{u|Rasulbek Adil}}||25||5||0||121||5||0||1||0||0 |- |484||{{u|Saken kun}}||25||25||0||0||0||0||0||0||0 |- |485||{{u|Talgin}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |486||{{u|Talipzhan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |487||{{u|Айвентадор}}||25||17||0||3||0||0||0||0||1 |- |488||{{u|Мирамқызы Зарина}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |489||{{u|Әбілмажинов Ерасыл}}||25||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |490||{{u|Arystan~kkwiki}}||24||0||3||5||0||0||2||0||0 |- |491||{{u|Loleeonepie.nis}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |492||{{u|Shymnis7bzhanar}}||24||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |493||{{u|Истеный казах}}||24||5||1||10||1||5||0||0||0 |- |494||{{u|Нұртаева Қымбат Серікқызы}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |495||{{u|95.56.75.233}}||23||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |496||{{u|Aiymka}}||23||0||0||23||1||0||0||0||0 |- |497||{{u|Eldar zh96}}||23||12||3||39||1||6||29||0||1 |- |498||{{u|Erasylkz}}||23||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |499||{{u|MarzhanMay}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |500||{{u|Ni nelli}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |501||{{u|Qanattan}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |502||{{u|Serik11024}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |503||{{u|Zhanbo}}||23||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |504||{{u|137.132.250.13}}||22||12||0||0||1||0||0||0||0 |- |505||{{u|84.240.196.128}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |506||{{u|As-Saghdi}}||22||5||0||2||0||0||0||0||0 |- |507||{{u|Bakyt.tass}}||22||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |508||{{u|Elena Muratbayeva}}||22||0||0||20||0||0||0||0||0 |- |509||{{u|LArhunl}}||22||12||0||0||0||1||0||0||0 |- |510||{{u|Murat12049}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |511||{{u|NIS AdletAskerov}}||22||0||0||0||0||10||0||0||0 |- |512||{{u|Ongalgan}}||22||5||0||0||1||1||0||0||0 |- |513||{{u|Turdibayeva Kazyna}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |514||{{u|С.Жания}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |515||{{u|Тілеш Шолпан}}||22||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |516||{{u|707ztn}}||21||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |517||{{u|Aleka BM}}||21||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |518||{{u|Nazhmedenova Lunara}}||21||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |519||{{u|Ниялова Гүлфайруз}}||21||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |520||{{u|AlibekovaD}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |521||{{u|Almas Sadyquly}}||20||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |522||{{u|Dana1992}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |523||{{u|Didar.Bayan21NS}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |524||{{u|Galym kosman}}||20||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |525||{{u|Mustazhap}}||20||2||0||3||0||0||0||0||0 |- |526||{{u|Ramaduke}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |527||{{u|ShymNIS 7AAisha06}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |528||{{u|Zhansaya Bekpeissova}}||20||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |529||{{u|Zhansulu}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |530||{{u|Бейсекова Ботагөз}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |531||{{u|95.56.28.53}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |532||{{u|Attila~kkwiki}}||19||1||0||0||9||10||0||0||0 |- |533||{{u|Carlos186}}||19||2||0||0||3||0||0||0||0 |- |534||{{u|Darhan2012}}||19||13||0||4||0||0||0||0||0 |- |535||{{u|J dias}}||19||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |536||{{u|Айғаным Аманжолқызы}}||19||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |537||{{u|Бекханби Асанұлы}}||19||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |538||{{u|Әлнұр Қарабаев}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |539||{{u|84.240.202.214}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |540||{{u|AliyaTulepova}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |541||{{u|Bolat Temirov}}||18||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |542||{{u|Dinash}}||18||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |543||{{u|Dosmedetova Sharizat}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |544||{{u|ErnatPointmakker}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |545||{{u|KaldarovNurymzhan}}||18||0||0||2||7||1||0||0||0 |- |546||{{u|Khamalitoo}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |547||{{u|MaksutZhansaya1}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |548||{{u|Martorellpedro}}||18||0||0||10||5||6||0||14||0 |- |549||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||18||8||0||0||0||25||0||0||0 |- |550||{{u|Qulqai}}||18||1||1||5||2||0||0||0||0 |- |551||{{u|Salta.zakir}}||18||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |552||{{u|Suleimen Koishybai}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |553||{{u|Tuttiorchestra687}}||18||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |554||{{u|ГульназК}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |555||{{u|Жанна Ж}}||18||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |556||{{u|Маконяаа}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |557||{{u|Назым Хасенова}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |558||{{u|Шахадад}}||18||1||0||18||0||0||0||0||0 |- |559||{{u|Әбдіжәміл Алтынай}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |560||{{u|Әшім Қазына}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |561||{{u|178.88.221.240}}||17||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |562||{{u|Adaykz}}||17||0||0||1||16||3||0||0||0 |- |563||{{u|Nazerke Turym}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |564||{{u|Shymnis 7bmalika}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |565||{{u|Tulegenova1127}}||17||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |566||{{u|Бекемгүл}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |567||{{u|Диас Тлекбай}}||17||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |568||{{u|134.32.43.98}}||16||9||0||0||2||0||0||0||0 |- |569||{{u|46.4.124.141}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |570||{{u|A shyryn}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |571||{{u|Abukhan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |572||{{u|Akylbekov alen}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |573||{{u|Aruzhank NIS}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |574||{{u|Aubakirova Aisana}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |575||{{u|Hbsh nis Nurzhakyp 7a}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |576||{{u|Jarnamaqaz}}||16||10||0||29||0||11||0||0||0 |- |577||{{u|Mandarinka^^}}||16||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |578||{{u|Medet}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |579||{{u|ShymNIS 7cErkebulan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |580||{{u|Ziadinkyzy G}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |581||{{u|Амина Жанаковна}}||16||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |582||{{u|Аружан200}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |583||{{u|Енсебаева Мадина}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |584||{{u|Ербол Сармурзин}}||16||5||0||0||1||0||0||0||0 |- |585||{{u|2.132.35.66}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |586||{{u|92.46.208.105}}||15||0||0||3||0||0||0||0||0 |- |587||{{u|95.56.126.211}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |588||{{u|Aktoty25}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |589||{{u|Daniyar1}}||15||1||0||16||0||0||0||0||0 |- |590||{{u|Darigabolatbayeva}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |591||{{u|Esen48}}||15||1||5||0||0||24||0||0||0 |- |592||{{u|Kalimova}}||15||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |593||{{u|Muzeologist}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |594||{{u|Rauank}}||15||4||0||11||3||2||3||0||1 |- |595||{{u|Smailhan Altinbek}}||15||0||0||16||0||0||0||0||0 |- |596||{{u|Бейсенова}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |597||{{u|Жаннұр Қанат}}||15||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |598||{{u|Зилола Садирханова}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |599||{{u|Лаура НИШ}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |600||{{u|Сейтхалиев Акжол}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |601||{{u|2.135.222.162}}||14||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |602||{{u|Akmaral090}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |603||{{u|Galymmurat}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |604||{{u|Ice201~kkwiki}}||14||0||0||24||1||3||0||0||0 |- |605||{{u|Kenesbai Ainur}}||14||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |606||{{u|Kittenfreezer}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |607||{{u|Nazerke fcr}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |608||{{u|Nnk2000}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |609||{{u|Vladimir tutykin}}||14||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |610||{{u|Zatillan}}||14||7||0||1||0||3||0||0||0 |- |611||{{u|Аяжан Сарсенбаева}}||14||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |612||{{u|Бекасыл Бейбітұлы}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |613||{{u|Дамира Амиржановна}}||14||0||0||0||0||44||0||0||0 |- |614||{{u|Жанна 555}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |615||{{u|Қалдар Салта}}||14||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |616||{{u|2.132.1.181}}||13||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |617||{{u|Aldogarov}}||13||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |618||{{u|Aselhan}}||13||1||0||7||9||0||0||0||0 |- |619||{{u|Asset Qazaq}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |620||{{u|Khamitova nj NIS}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |621||{{u|Kwatt}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |622||{{u|NIS Semey Kabdygalieva Aizhan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |623||{{u|Sarahswan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |624||{{u|Shaubaeva Akmaral}}||13||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |625||{{u|Yulia}}||13||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |626||{{u|Абдижамил Алтынай}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |627||{{u|Гүлбақ Мұсақызы}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |628||{{u|Касымов Н.}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |629||{{u|Кинаятова Мадина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |630||{{u|Көбегенов Ғабит}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |631||{{u|Маржан торехановна}}||13||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |632||{{u|Әділханова Альбина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |633||{{u|88.204.169.42}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |634||{{u|89.218.169.202}}||12||3||0||9||0||0||0||0||0 |- |635||{{u|95.56.129.132}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |636||{{u|Aiym 02}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |637||{{u|Alan Sem}}||12||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |638||{{u|Ayazhan10}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |639||{{u|Bk-KLaS}}||12||2||0||2||4||5||2||0||0 |- |640||{{u|Erbol4ik}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |641||{{u|GALAXYFUN.NIS}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |642||{{u|ShymNIS 9BLaura}}||12||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |643||{{u|Tamerlansagitov}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |644||{{u|TrueNomadEditor}}||12||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |645||{{u|Жадыра Абибуллаевна}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |646||{{u|Нургиса Пшенбаев}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |647||{{u|Рахматулла Нұрқанат}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |648||{{u|СанияНИШ}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |649||{{u|Толғанай Жағыпар}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |650||{{u|178.88.218.41}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |651||{{u|Aydos Zhengissov}}||11||2||0||26||1||3||0||0||0 |- |652||{{u|Bauyr03}}||11||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |653||{{u|Daur s}}||11||5||0||0||0||1||0||0||0 |- |654||{{u|FrederickEvans}}||11||2||0||0||30||0||0||0||0 |- |655||{{u|Mr. Karsybekov}}||11||3||0||14||1||0||12||0||1 |- |656||{{u|Балықшы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |657||{{u|Нұрбек Қасқырбаев}}||11||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |658||{{u|Рысбаева Гульнара}}||11||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |659||{{u|Саламат Алшын}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |660||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||11||13||5||0||37||0||0||0||0 |- |661||{{u|Өстемірова Ұлдана}}||11||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |662||{{u|178.88.217.199}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |663||{{u|2.132.100.62}}||10||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |664||{{u|22timur99}}||10||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |665||{{u|92.46.75.247}}||10||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |666||{{u|93.185.69.179}}||10||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |667||{{u|95.56.36.133}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |668||{{u|Abatova saltanat}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |669||{{u|Ainur.winner}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |670||{{u|Akbota NIS}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |671||{{u|Ali.kz}}||10||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |672||{{u|Hevadee}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |673||{{u|Kazprose}}||10||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |674||{{u|Mahonty13}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |675||{{u|NIS Moldir Beken}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |676||{{u|Sultanuly}}||10||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |677||{{u|Zhumabek}}||10||0||0||1||3||0||0||0||0 |- |678||{{u|Айжан Мықтыбаева}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |679||{{u|Аршалы}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |680||{{u|Бауыржанұлы А.А}}||10||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |681||{{u|Ерасыл Жаныбеков}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |682||{{u|178.90.118.233}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |683||{{u|92.46.212.254}}||9||1||0||6||0||0||0||0||0 |- |684||{{u|95.56.31.239}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |685||{{u|95.56.40.164}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |686||{{u|Aidana Aibulatova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |687||{{u|Aigerim Tlepova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |688||{{u|Aisana Aubakirova}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |689||{{u|Aishabibi2000}}||9||0||0||0||0||8||0||0||0 |- |690||{{u|Akmaral.Erkul}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |691||{{u|Almas Sadıqūlı Arın}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |692||{{u|Almust}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |693||{{u|Amanamanainur}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |694||{{u|Arman Tursynbek}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |695||{{u|Erlan Ashirbayev}}||9||3||0||0||0||4||0||0||0 |- |696||{{u|Esagasy}}||9||4||1||0||1||0||0||0||0 |- |697||{{u|Happy little pill}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |698||{{u|Jhendin}}||9||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |699||{{u|Khamzin Nurzhan}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |700||{{u|Mrx.nis}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |701||{{u|NISAida}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |702||{{u|ShymNIS 7AMoldir}}||9||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |703||{{u|Zhatybaeyva}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |704||{{u|ZhHamit nis.tk}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |705||{{u|Айгерима Уалибек}}||9||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |706||{{u|Бедел}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |707||{{u|Жанар Чушекова}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |708||{{u|Мақпал гидролог}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |709||{{u|Сламқұл Данияр}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |710||{{u|Хайролла Нарқыз}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |711||{{u|03ainura}}||8||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |712||{{u|178.88.24.182}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |713||{{u|178.88.60.249}}||8||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |714||{{u|212.154.231.78}}||8||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |715||{{u|84.240.203.30}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |716||{{u|92.46.8.97}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |717||{{u|92.46.81.119}}||8||2||0||2||9||0||0||0||0 |- |718||{{u|95.56.186.238}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |719||{{u|Aizhan Mussina}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |720||{{u|Aleka1901}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |721||{{u|Alpamys1997}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |722||{{u|Aruzhan Bazhirova}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |723||{{u|Aseke16}}||8||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |724||{{u|AssanovaDana}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |725||{{u|BotaRaiym}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |726||{{u|Dambler}}||8||50||0||1||10||3||0||0||1 |- |727||{{u|Dianka Kamil}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |728||{{u|Don Raul}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |729||{{u|Incli}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |730||{{u|Kuralai Duisenova}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |731||{{u|Mattennut}}||8||5||0||0||0||3||0||0||0 |- |732||{{u|Muslim Qazaq}}||8||29||0||0||0||0||0||0||0 |- |733||{{u|S.abenova.00}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |734||{{u|Sekebai}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |735||{{u|Shymnis7bzhanaris}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |736||{{u|Tomiris2001}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |737||{{u|Zhumabay.Kerey}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |738||{{u|Айдын Ерекин}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |739||{{u|Алия Тілеуберді}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |740||{{u|Ерзатова Мөлдір}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |741||{{u|Еркежан Сейтқазы}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |742||{{u|Ермон}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |743||{{u|Канат Алимбаев}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |744||{{u|Куралай нурланова}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |745||{{u|Нұрымжан Аяпберген}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |746||{{u|Нұрғиса Ажиров}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |747||{{u|Раматуллаев Олжас}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |748||{{u|Серикбай Аружан}}||8||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |749||{{u|Талшын Ауел}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |750||{{u|Толеубекова Адэль}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |751||{{u|178.88.9.198}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |752||{{u|178.89.28.164}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |753||{{u|178.91.229.243}}||7||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |754||{{u|2.133.100.69}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |755||{{u|202.65.245.7}}||7||8||0||0||2||0||0||0||0 |- |756||{{u|212.19.159.34}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |757||{{u|61.248.143.2}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |758||{{u|62.84.60.8}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |759||{{u|92.47.239.3}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |760||{{u|95.59.114.141}}||7||1||0||4||2||0||0||0||0 |- |761||{{u|Aidana Bimyqova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |762||{{u|Aidos Adetbekov 777}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |763||{{u|Aizatonga}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |764||{{u|Akademix~kkwiki}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |765||{{u|Albergenius}}||7||14||1||6||2||1||0||0||0 |- |766||{{u|Arailym.Turganbayevna}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |767||{{u|Askar Alash}}||7||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |768||{{u|Auyelbekov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |769||{{u|AzharbaevaAida}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |770||{{u|Bakytnur}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |771||{{u|Barcatore92}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |772||{{u|Bauyrzhan123}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |773||{{u|Bekeshov Dias}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |774||{{u|BlizxQ}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |775||{{u|Ibrahim Kabdeshov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |776||{{u|JaSik}}||7||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |777||{{u|Jimmy&Friends 2}}||7||2||0||0||3||4||0||2||0 |- |778||{{u|Kazman322}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |779||{{u|KUckhocjothkei3}}||7||7||0||2||0||0||0||0||0 |- |780||{{u|Mladshiy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |781||{{u|Nazerke1540}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |782||{{u|NurayPerneshbai21nis}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |783||{{u|RaihanZakarina}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |784||{{u|Samatuly Serikbolsyn}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |785||{{u|Siqyrcy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |786||{{u|Wikuiser}}||7||11||2||54||31||0||0||24||0 |- |787||{{u|Wixty}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |788||{{u|Yelubay Aidana}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |789||{{u|Yesnazarova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |790||{{u|Айжана Куанышова}}||7||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |791||{{u|Айнұр Ракишева}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |792||{{u|Акмарал Абдрашидовна}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |793||{{u|Алима Сакенқызы}}||7||6||1||0||1||0||0||0||0 |- |794||{{u|Бекнар Пармен}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |795||{{u|Диана НИШ}}||7||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |796||{{u|Еркінов Сүлеймен}}||7||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |797||{{u|Ермек Нәзерке Еркінқызы}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |798||{{u|Каипов Бекжан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |799||{{u|Кенжехан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |800||{{u|Михайлов Игорь}}||7||1||0||0||0||11||0||0||0 |- |801||{{u|Шаимова Жазира}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |802||{{u|Әсем Құдайбергенова}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |803||{{u|Әсем0000}}||7||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |804||{{u|178.88.17.168}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |805||{{u|178.88.223.244}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |806||{{u|178.88.239.27}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |807||{{u|178.90.66.104}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |808||{{u|178.90.85.177}}||6||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |809||{{u|19642206g}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |810||{{u|2.133.0.217}}||6||2||0||1||2||0||0||0||0 |- |811||{{u|2.133.74.107}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |812||{{u|212.154.155.115}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |813||{{u|84.240.199.144}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |814||{{u|89.218.160.121}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |815||{{u|92.46.182.141}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |816||{{u|92.47.202.216}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |817||{{u|92.47.205.125}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |818||{{u|92.47.239.30}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |819||{{u|92.47.251.38}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |820||{{u|92.47.84.44}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |821||{{u|95.56.109.37}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |822||{{u|95.56.145.1}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |823||{{u|95.59.110.140}}||6||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |824||{{u|ABYLAI NIS}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |825||{{u|AigerimNIS02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |826||{{u|Aitzhan Yerkenaz}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |827||{{u|Aizhan Sagu}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |828||{{u|AmanbekAyauly}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |829||{{u|Amina Toganbaeva}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |830||{{u|Arystanbek jr.}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |831||{{u|Asarseng}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |832||{{u|Ayakzm}}||6||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |833||{{u|Ayandaribayev}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |834||{{u|Bahtiar-erseit}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |835||{{u|Baknur\amangeldi}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |836||{{u|Balkar Uzeyir}}||6||0||0||0||7||0||0||0||0 |- |837||{{u|Barcelona 777}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |838||{{u|Bekarys-02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |839||{{u|Bula 055}}||6||32||1||0||0||0||0||0||0 |- |840||{{u|Cekli829}}||6||6||0||3||12||0||0||0||0 |- |841||{{u|Chameleon shym}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |842||{{u|Choli}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |843||{{u|DastanNIS}}||6||0||0||0||0||6||0||0||0 |- |844||{{u|Daulet Xo}}||6||7||0||0||1||2||0||0||0 |- |845||{{u|Gugigug}}||6||6||0||0||0||1||0||0||0 |- |846||{{u|Gulzada}}||6||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |847||{{u|Hbsh Aiazhan 7b}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |848||{{u|Indira Alibekovna}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |849||{{u|KAigerim}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |850||{{u|Kamsster}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |851||{{u|Karigul B}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |852||{{u|Kristianmusic}}||6||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |853||{{u|Kulyash1998}}||6||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |854||{{u|Magnifon}}||6||0||0||0||0||0||0||0||1 |- |855||{{u|NIS Assanova}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |856||{{u|NIS Semey Nuray}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |857||{{u|NurpeiisYelnury}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |858||{{u|Oinar assem}}||6||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |859||{{u|Rustembekkyzy.kuralay}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |860||{{u|Saen}}||6||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |861||{{u|Salimbayeva Nailya}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |862||{{u|Shen Vyacheslav}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |863||{{u|Tangense}}||6||5||0||4||15||13||0||0||0 |- |864||{{u|Toktart}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |865||{{u|Torekhan Rysgul}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |866||{{u|U.maratkyzy}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |867||{{u|Usenov Aibar}}||6||2||0||0||0||13||0||0||0 |- |868||{{u|Zhanaiym1998}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |869||{{u|Zhandos M}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |870||{{u|Zhany}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |871||{{u|Аблайхан (ХБН)}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |872||{{u|Аида Куралбай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |873||{{u|Алима Кудайберген}}||6||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |874||{{u|Алтай2014}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |875||{{u|Алуа Бейімбет}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |876||{{u|Булегенова Балнур}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |877||{{u|Дастан Қабай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |878||{{u|Есіркеп Диана}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |879||{{u|Жасмина Миркаримова}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |880||{{u|Жәнібек хан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |881||{{u|Мади Мусабеков}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |882||{{u|МұхтарҚаз}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |883||{{u|Нұрбақыт}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |884||{{u|Ордабековна}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |885||{{u|Рахметоллаева Мейрамгүл}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |886||{{u|Рақымжан Курманали}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |887||{{u|Садықова Ақгүл}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |888||{{u|Санжар Толепберген}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |889||{{u|Саурбаева Салтанат}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |890||{{u|Тұрғанов}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |891||{{u|Қызылқайың}}||6||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |892||{{u|178.91.161.109}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |893||{{u|2.132.12.65}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |894||{{u|2.132.21.2}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |895||{{u|2.72.108.24}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |896||{{u|213.157.58.38}}||5||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |897||{{u|82.211.136.20}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |898||{{u|91.203.196.168}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |899||{{u|92.46.30.96}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |900||{{u|92.46.72.252}}||5||2||0||0||4||0||0||0||0 |- |901||{{u|95.56.117.210}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |902||{{u|95.56.170.90}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |903||{{u|95.56.182.122}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |904||{{u|95.56.183.215}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |905||{{u|95.56.49.30}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |906||{{u|95.59.214.45}}||5||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |907||{{u|95.59.224.232}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |908||{{u|Adelya2808}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |909||{{u|Agent Bakdeki}}||5||0||0||6||0||0||0||0||0 |- |910||{{u|Aglamkhanm29}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |911||{{u|AidanaK27}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |912||{{u|Aidarzver}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |913||{{u|Amantay aruzhan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |914||{{u|Amir.Temur}}||5||4||0||1||6||1||0||0||0 |- |915||{{u|Aruzhan Sarsenbek}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |916||{{u|Asan Bekkaliev}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |917||{{u|AyaulymNISD}}||5||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |918||{{u|Azamat1705}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |919||{{u|AzamatEsenov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |920||{{u|Azaonelife}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |921||{{u|Balhanum}}||5||2||0||0||0||8||0||0||0 |- |922||{{u|Batyrkhan.x}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |923||{{u|Baurdotnet}}||5||0||1||0||0||6||0||0||0 |- |924||{{u|Bekarys wk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |925||{{u|Dakes123}}||5||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |926||{{u|Dakusyan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |927||{{u|Dana NIS tk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |928||{{u|Deisingoi}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |929||{{u|Gaukhar1980}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |930||{{u|Heyleyla}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |931||{{u|Janugyl}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |932||{{u|Kasiet.temirzakhkyzy}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |933||{{u|KillGane}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |934||{{u|Lucky2704}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |935||{{u|Luigi Salvatore Vadacchino}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |936||{{u|Makenzis}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |937||{{u|Maksatanarkulov}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |938||{{u|Marjan Kalkabaeva}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |939||{{u|Mekenbayeva Madina}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |940||{{u|Murat Karibay}}||5||4||0||22||0||0||0||9||0 |- |941||{{u|Neformal66}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |942||{{u|Nurliaim}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |943||{{u|Omysheva.M}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |944||{{u|Oscuro}}||5||4||0||0||0||0||1||0||0 |- |945||{{u|Py4ka}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |946||{{u|Qazaquly}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |947||{{u|Rustem987}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |948||{{u|Semsk-Karaga}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |949||{{u|Shugilaakhmetova}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |950||{{u|ShymNIS 7AGulnaz}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |951||{{u|Silent hill Hunter}}||5||5||0||0||3||2||0||0||0 |- |952||{{u|Solaris91}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |953||{{u|Talgat.tursynbekov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |954||{{u|Wikinurs}}||5||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |955||{{u|Yeldos Aben}}||5||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |956||{{u|Zhannur16.NIS}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |957||{{u|Адиль Дуйсенбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |958||{{u|Айдосым}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |959||{{u|Айжан Нурмагамбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |960||{{u|Акмарал Т}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |961||{{u|АлинА Сабитовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |962||{{u|Арай Алимкул}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |963||{{u|Билолбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |964||{{u|Гулжайна Усен}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |965||{{u|Джантасова Малика}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |966||{{u|Жолдыбаев кайсар}}||5||0||0||0||0||18||0||0||0 |- |967||{{u|Калкабаева Маржан Маратовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |968||{{u|Кеңесбек Гүлмарал}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |969||{{u|Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |970||{{u|Момын Мерей}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |971||{{u|Назгүл Қуантқан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |972||{{u|НАЗЕРКЕ НУРСЕЙТОВА}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |973||{{u|Нартай Сымбат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |974||{{u|Роман Дмитриевич}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |975||{{u|Салават Нұрлан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |976||{{u|Тогжанааааа}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |977||{{u|Тілдер әлемі}}||5||0||0||1||14||0||0||0||0 |- |978||{{u|Улдана НИШ}}||5||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |979||{{u|Қоңырат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |980||{{u|178.88.1.111}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |981||{{u|178.88.28.12}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |982||{{u|178.88.94.115}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |983||{{u|178.90.69.153}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |984||{{u|2.132.15.195}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |985||{{u|31.169.6.194}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |986||{{u|46.227.191.174}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |987||{{u|84.240.202.188}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |988||{{u|88.204.208.130}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |989||{{u|89.106.233.215}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |990||{{u|8B HBALM}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |991||{{u|92.46.10.75}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |992||{{u|92.46.16.133}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |993||{{u|92.46.212.239}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |994||{{u|92.47.2.66}}||4||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |995||{{u|92.47.225.240}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |996||{{u|92.47.242.196}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |997||{{u|92.47.94.4}}||4||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |998||{{u|95.56.55.52}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |999||{{u|95.56.68.181}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1000||{{u|95.57.236.152}}||4||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |1001||{{u|95.57.244.128}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1002||{{u|95.58.123.99}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1003||{{u|95.58.145.243}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1004||{{u|95.58.228.248}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1005||{{u|95.59.133.253}}||4||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1006||{{u|95.59.138.218}}||4||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |1007||{{u|95.59.144.138}}||4||5||0||1||0||0||0||0||0 |- |1008||{{u|95.59.212.190}}||4||7||0||2||2||0||0||0||0 |- |1009||{{u|Ahan Zere}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1010||{{u|Akerke NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1011||{{u|Akzere}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1012||{{u|Ali Tuiebay}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1013||{{u|Almas~kkwiki}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1014||{{u|Altynay Muftalova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1015||{{u|AmangeldiA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1016||{{u|Amir NIS}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1017||{{u|Ansagan Arman}}||4||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1018||{{u|Aorynbekova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1019||{{u|Aray yermekkyzy}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1020||{{u|Arman91}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1021||{{u|Asaubota}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1022||{{u|Ayazhana NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1023||{{u|Baimaganbetova Aidana}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1024||{{u|Bakhytzhan Daniyarbek}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1025||{{u|Bauyrzhanova Aigerim}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1026||{{u|Begalykyzy Dilyara}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1027||{{u|Buntarion}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1028||{{u|Darios}}||4||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1029||{{u|Dilnaz NIS TK}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1030||{{u|Eclipse077}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1031||{{u|GainiErb}}||4||0||0||0||0||5||0||0||0 |- |1032||{{u|Galym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1033||{{u|HBSH NIS 7C ALIYA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1034||{{u|Ilamxan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1035||{{u|Jako2588}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1036||{{u|Janel99}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1037||{{u|K.Zhuldyz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1038||{{u|KengessovaB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1039||{{u|Kenzhegaly g0108}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1040||{{u|Kotyatzhan}}||4||6||0||0||1||0||1||0||0 |- |1041||{{u|Kvazimodo}}||4||1||0||0||8||0||0||0||0 |- |1042||{{u|Madizhol}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1043||{{u|Makoss11}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1044||{{u|Manas Bimagambetov}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1045||{{u|Matvey02}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1046||{{u|MonaLiz}}||4||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |1047||{{u|Mukashmk}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1048||{{u|Narsha}}||4||1||0||0||1||2||0||0||0 |- |1049||{{u|NISA IB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1050||{{u|Nurali}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1051||{{u|Nurlyaid}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1052||{{u|Nursulu 777}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1053||{{u|QarapayimQazaq}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1054||{{u|Ramazan Magzum}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1055||{{u|Refkaz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1056||{{u|Sair kun}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1057||{{u|Saken KA}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1058||{{u|Sanzhar Kenzhekhan}}||4||2||0||23||0||0||0||0||0 |- |1059||{{u|ShymNIS 7AArailym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1060||{{u|ShymNIS 9bBekzhan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1061||{{u|Shymnis7bmeruert}}||4||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1062||{{u|Spaceman2823}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1063||{{u|SSE wmc}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1064||{{u|Taketolymbek}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1065||{{u|Talimbek}}||4||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1066||{{u|Timur-B}}||4||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |1067||{{u|Yelubai Aidana}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1068||{{u|Yermeke}}||4||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |1069||{{u|Zhibekk2096}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1070||{{u|Адия Қуаныш қызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1071||{{u|Айжан Жарылқасынқызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1072||{{u|Али-Асан}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1073||{{u|Амангелді Нұрбол}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1074||{{u|Амирова Нұрлы}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1075||{{u|Арапбаева Дарига}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1076||{{u|Аркен Махмут}}||4||0||2||0||0||1||0||0||0 |- |1077||{{u|Аружан Абуталипова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1078||{{u|Асель19}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1079||{{u|Аябек-123}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1080||{{u|Даулет1278}}||4||1||0||0||0||0||3||0||0 |- |1081||{{u|Диас Шымбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1082||{{u|Дилдорбек}}||4||1||0||0||12||0||0||0||0 |- |1083||{{u|Дильруба Муратова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1084||{{u|Досжан Серикбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1085||{{u|Досжан301}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1086||{{u|Зейнеп Молдаш}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1087||{{u|Зәкір Балнұр}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1088||{{u|Ибраим Салтанат}}||4||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1089||{{u|Каражан Нурдана}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1090||{{u|Көперхан Анаргүл}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1091||{{u|Мауленова Айнур}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1092||{{u|Мұханов}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1093||{{u|Нургиса Райымбеков}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1094||{{u|Нұржан Хамзин}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1095||{{u|Перизат Шерахмет}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1096||{{u|Серікбай Мынбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1097||{{u|Таласбай Кымбат}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1098||{{u|Тохтарқызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1099||{{u|Тілеуберді Ғани}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1100||{{u|Төребек Абдуррахман}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1101||{{u|Хулкар Абдимоминова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1102||{{u|Шамшутдин Лаура}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1103||{{u|Қазман Ратбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1104||{{u|Қуандыққызы Аружан1405}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1105||{{u|Құралай Мұратқызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1106||{{u|134.32.43.78}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1107||{{u|178.90.29.87}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1108||{{u|178.90.66.61}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1109||{{u|178.90.73.13}}||3||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |1110||{{u|178.91.227.49}}||3||0||0||4||0||0||0||0||0 |- |1111||{{u|178.91.229.119}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1112||{{u|178.91.244.203}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1113||{{u|178.91.250.153}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1114||{{u|2.132.32.194}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1115||{{u|2.132.4.78}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1116||{{u|2.133.121.51}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1117||{{u|2.72.143.133}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1118||{{u|213.171.34.250}}||3||0||0||5||1||0||0||0||0 |- |1119||{{u|213.171.34.252}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1120||{{u|217.76.69.70}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1121||{{u|37.150.229.252}}||3||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |1122||{{u|37.150.229.75}}||3||2||0||1||3||0||0||0||0 |- |1123||{{u|7enis24}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1124||{{u|82.200.153.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1125||{{u|82.200.168.35}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1126||{{u|82.200.179.132}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1127||{{u|89.218.196.114}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1128||{{u|91.185.19.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1129||{{u|92.46.0.178}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1130||{{u|92.46.17.58}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1131||{{u|92.46.3.65}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1132||{{u|92.46.5.245}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1133||{{u|92.47.229.55}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1134||{{u|92.47.233.210}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1135||{{u|92.47.254.158}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1136||{{u|95.56.10.142}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1137||{{u|95.56.111.69}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1138||{{u|95.56.26.151}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1139||{{u|95.56.26.59}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1140||{{u|95.56.56.83}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1141||{{u|95.57.238.177}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1142||{{u|95.57.242.95}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1143||{{u|95.58.136.161}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1144||{{u|95.58.87.104}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1145||{{u|95.59.106.174}}||3||0||0||3||3||0||0||0||0 |- |1146||{{u|95.59.108.55}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1147||{{u|95.59.111.105}}||3||3||0||0||2||0||0||0||0 |- |1148||{{u|95.59.112.107}}||3||3||0||2||0||0||0||0||0 |- |1149||{{u|95.59.121.12}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1150||{{u|Adil.muratov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1151||{{u|Aidyn93}}||3||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1152||{{u|Aizere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1153||{{u|Aizhan Isk}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1154||{{u|Aizheke Nurmagambetova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1155||{{u|Akbarskiy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1156||{{u|Akhmetov Timur}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1157||{{u|Akmaral Adilzhanova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1158||{{u|Aknar01132005}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1159||{{u|Aktau7292}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1160||{{u|Alanbaltabay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1161||{{u|ALIHAN0709}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1162||{{u|Alila Miramova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1163||{{u|Alina2111}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1164||{{u|Altair~kkwiki}}||3||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |1165||{{u|Alua Zholgazy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1166||{{u|Andy11314}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1167||{{u|Aq.Sholpan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1168||{{u|Araika01}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1169||{{u|ArailymAkylbekovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1170||{{u|Ardak anvar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1171||{{u|Ardak Tokzhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1172||{{u|Argynov Dinmukhammed}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1173||{{u|ArhunKZ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1174||{{u|Arkhat.ast}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1175||{{u|Armakyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1176||{{u|Aruzhan M}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1177||{{u|Aruzhanml}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1178||{{u|Aselya777}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1179||{{u|Aset.kb}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1180||{{u|Assylaseka}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1181||{{u|AZia7b}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1182||{{u|Azizaibragim}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1183||{{u|Azizhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1184||{{u|Baketova Karina Nurlanovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1185||{{u|Bakirov.ilyas}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1186||{{u|Batyrzhan.alikhanov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1187||{{u|BegayimBolat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1188||{{u|Beket Berikuly}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1189||{{u|Botagalymova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1190||{{u|Botash Ormanali}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1191||{{u|Difod}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1192||{{u|Digital Jetisu}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1193||{{u|Dilnazavr}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1194||{{u|Dmertesh}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1195||{{u|Edige Amir}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1196||{{u|Erkalar86}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1197||{{u|Erkosh7}}||3||12||0||5||26||1||0||0||0 |- |1198||{{u|Eset.2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1199||{{u|Eskeldi}}||3||3||0||1||1||10||0||0||0 |- |1200||{{u|Gray eyes}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1201||{{u|Guisezim Duisenbay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1202||{{u|Gulimaa}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1203||{{u|Hazar}}||3||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1204||{{u|Hearthstoner}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1205||{{u|Ibrometeor}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1206||{{u|J.J.Portman}}||3||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |1207||{{u|Juldiz-2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1208||{{u|Kaiyrzhan Primtay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1209||{{u|Kausar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1210||{{u|Kazhikarim Aizat}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1211||{{u|Kopzhassar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1212||{{u|L.sarkytbekova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1213||{{u|Lala~kkwiki}}||3||0||0||1||0||2||0||0||0 |- |1214||{{u|MadinaOtegali}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1215||{{u|Maral Dairova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1216||{{u|Matheus-psj~kkwiki}}||3||0||0||3||4||0||0||0||0 |- |1217||{{u|Medeu Shanyrak}}||3||0||0||0||0||0||3||0||0 |- |1218||{{u|Menikure}}||3||2||0||1||34||0||0||0||0 |- |1219||{{u|Mytnoo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1220||{{u|Nickispeaki}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1221||{{u|NIS Nurbanu}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1222||{{u|NISSemey Yerassyl}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1223||{{u|Nurbo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1224||{{u|Nyshan}}||3||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |1225||{{u|Omarova. ayagul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1226||{{u|Paizurakhman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1227||{{u|Qareken Balasi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1228||{{u|RAIMBEKkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1229||{{u|ReMuse}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1230||{{u|Ruslannnn}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1231||{{u|Russ~kkwiki}}||3||5||0||2||17||0||0||0||0 |- |1232||{{u|Rustem~kkwiki}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1233||{{u|S(uz)ak}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1234||{{u|Sabina NIS}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1235||{{u|SaduakhasovaBayan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1236||{{u|Saken Sukhanov}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1237||{{u|SchoolBoy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1238||{{u|Seiitkarimdanelya}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1239||{{u|Shertershi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1240||{{u|ShymNIS 8aSaltanat Nurjanova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1241||{{u|ShymNis 8c damira shertay}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1242||{{u|ShymNis 8c shertay damira}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1243||{{u|Stella-nutella}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1244||{{u|Sudralum}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1245||{{u|Talasbekova Aiman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1246||{{u|Talgatbek Akgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1247||{{u|Tauken Aidyn}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1248||{{u|Tigerofkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1249||{{u|Tilaqtobe}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1250||{{u|Timpul}}||3||0||0||4||4||0||0||0||0 |- |1251||{{u|Tolegen.meiramgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1252||{{u|Ulan.ysmaiyl}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1253||{{u|Umarxon III}}||3||1||0||1||1||0||0||0||0 |- |1254||{{u|Urimtal}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1255||{{u|Uzbekistan PFL}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1256||{{u|Uzsport}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1257||{{u|VitalIra}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1258||{{u|Yana1484}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1259||{{u|Yelaman Sain}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1260||{{u|Yerkin Abdildin~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1261||{{u|Yestay79}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1262||{{u|Zhalel Kuat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1263||{{u|Zhansaya0}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1264||{{u|Zhibek2003}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1265||{{u|Айдос Байтелиев}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1266||{{u|Айнур Кенес}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1267||{{u|Алина Ғалымжанқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1268||{{u|Алмас Искендиров}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1269||{{u|Алпамыс Әбу}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1270||{{u|Альвина123456789}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1271||{{u|Аман Амина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1272||{{u|Амангелді Әмина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1273||{{u|Анаржан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1274||{{u|Ақмаржан Ержан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1275||{{u|Ақсәуле}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1276||{{u|Байгенжина Сымбат}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1277||{{u|Балым Жасыбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1278||{{u|Батаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1279||{{u|Бауыржан Жақсылық}}||3||4||0||0||0||1||0||0||0 |- |1280||{{u|Бексеитова Томирис}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1281||{{u|Бексұлтан Алмас}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1282||{{u|Дильназ Тулегенова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1283||{{u|Думан}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1284||{{u|Жангарина Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1285||{{u|Жансая Назарова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1286||{{u|Жолаева Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1287||{{u|Зайткалиева Асем}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1288||{{u|ИОГЦ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1289||{{u|Кадиша Сагиндыкова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1290||{{u|Кайыр}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1291||{{u|Карипбек Кербез}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1292||{{u|Кеда Диана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1293||{{u|Керимкулов Батыр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1294||{{u|Менеджер по сроку годности}}||3||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |1295||{{u|Мурзаханов Муратхан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1296||{{u|Мухаммедали Ару}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1297||{{u|Мүсірманқұлқызы Қаракөз}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1298||{{u|Ниетқалиев Ернұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1299||{{u|Нурпеисов Асет~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1300||{{u|Нұрлы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1301||{{u|Оразалиева Айдана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1302||{{u|Саида Мусаходжаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1303||{{u|Саулебекова Дана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1304||{{u|Серик Щеглов}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1305||{{u|Совет Шапағат}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1306||{{u|Тастан Бекханби}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1307||{{u|Токтасынова Аида}}||3||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1308||{{u|Турлыбекова Айнур}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1309||{{u|ШЫМ НЗМ 7А АСЕМ}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1310||{{u|Шынар Бахытбекқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1311||{{u|Шәріп Айгүл}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1312||{{u|Шәріп Айнұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1313||{{u|Экспедиция НИШ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1314||{{u|Эри Чон}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1315||{{u|Қуанышова Айжан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1316||{{u|112.207.130.222}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1317||{{u|113.169.146.234}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1318||{{u|113.169.148.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1319||{{u|146.23.212.21}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1320||{{u|173.245.84.98}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1321||{{u|178.63.68.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1322||{{u|178.82.176.221}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1323||{{u|178.88.26.191}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1324||{{u|178.88.3.226}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1325||{{u|178.89.25.173}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1326||{{u|178.89.80.206}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1327||{{u|178.90.123.254}}||2||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |1328||{{u|178.90.78.6}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1329||{{u|178.90.82.72}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1330||{{u|178.90.94.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1331||{{u|178.91.229.87}}||2||0||0||2||1||0||0||0||0 |- |1332||{{u|178.91.230.27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1333||{{u|178.91.253.11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1334||{{u|178.91.254.2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1335||{{u|195.47.255.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1336||{{u|2.133.123.175}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1337||{{u|2.72.143.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1338||{{u|2.72.159.213}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1339||{{u|2.74.116.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1340||{{u|2.74.40.129}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1341||{{u|212.154.214.144}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1342||{{u|212.19.143.167}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1343||{{u|212.76.23.39}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1344||{{u|217.76.71.114}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1345||{{u|220.69.180.182}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1346||{{u|24.168.39.49}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1347||{{u|46.227.184.110}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1348||{{u|46.227.184.141}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1349||{{u|46.227.191.172}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1350||{{u|5.34.53.205}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1351||{{u|62.84.61.9}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1352||{{u|62.84.63.57}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1353||{{u|7сан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1354||{{u|81.88.159.56}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1355||{{u|82.200.203.182}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1356||{{u|82.211.152.12}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1357||{{u|84.240.197.10}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1358||{{u|84.240.200.127}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1359||{{u|84.240.206.50}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1360||{{u|88.204.194.60}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1361||{{u|88.204.225.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1362||{{u|89.106.237.97}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1363||{{u|89.218.160.180}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1364||{{u|89.218.165.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1365||{{u|89.218.166.179}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1366||{{u|89.218.166.68}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1367||{{u|89.218.167.159}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1368||{{u|89.218.167.51}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1369||{{u|89.218.248.158}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1370||{{u|92.46.106.200}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1371||{{u|92.46.12.176}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1372||{{u|92.46.134.204}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1373||{{u|92.46.158.126}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1374||{{u|92.46.51.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1375||{{u|92.46.79.27}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1376||{{u|92.46.80.37}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1377||{{u|92.46.86.43}}||2||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1378||{{u|92.46.89.255}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1379||{{u|92.46.9.184}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1380||{{u|92.46.90.143}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1381||{{u|92.47.253.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1382||{{u|92.47.93.87}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1383||{{u|92.47.96.140}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1384||{{u|95.56.102.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1385||{{u|95.56.122.32}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1386||{{u|95.56.19.62}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1387||{{u|95.56.224.192}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1388||{{u|95.56.4.61}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1389||{{u|95.56.47.246}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1390||{{u|95.56.49.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1391||{{u|95.56.5.177}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1392||{{u|95.56.51.253}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1393||{{u|95.56.78.47}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1394||{{u|95.56.87.237}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1395||{{u|95.57.230.128}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1396||{{u|95.57.233.65}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1397||{{u|95.57.246.44}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1398||{{u|95.58.101.79}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1399||{{u|95.58.119.178}}||2||44||0||0||0||0||0||0||0 |- |1400||{{u|95.58.250.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1401||{{u|95.58.89.241}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1402||{{u|95.59.101.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1403||{{u|95.59.108.48}}||2||2||0||0||2||0||0||0||0 |- |1404||{{u|95.59.116.242}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1405||{{u|95.59.133.146}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1406||{{u|95.59.176.47}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1407||{{u|95.59.207.130}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1408||{{u|95.59.217.21}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1409||{{u|A Ilyassov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1410||{{u|Abay11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1411||{{u|Abayconvict}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1412||{{u|AbdanbaevaAkkogershin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1413||{{u|Abdullin ilyas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1414||{{u|Abeka}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1415||{{u|Abylai23.NIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1416||{{u|Abylkasim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1417||{{u|Aida200101}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1418||{{u|Aidanasaduakas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1419||{{u|Aikerim.b}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1420||{{u|Aisana.q.k}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1421||{{u|Aisford}}||2||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |1422||{{u|Akerke Madikhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1423||{{u|Alex281196}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1424||{{u|AlexKoval}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1425||{{u|Aliakhmet.kamilla}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1426||{{u|Aligulova Amina}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1427||{{u|Alik20000403}}||2||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |1428||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1429||{{u|Alikhan~kkwiki}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1430||{{u|Alimkulov abdulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1431||{{u|Alisher.suleimen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1432||{{u|Alisher420}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1433||{{u|AliyaZhagiparova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1434||{{u|Aliyazhan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1435||{{u|Alkhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1436||{{u|Almasadam}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1437||{{u|Alpasli}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1438||{{u|Also.99}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1439||{{u|Altynaiakashayeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1440||{{u|Altynsoft}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1441||{{u|Alua.aliyeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1442||{{u|Amangeldy.assem}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1443||{{u|Anel Kapasheva}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1444||{{u|Anelya Topoleva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1445||{{u|Anna Alexey}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1446||{{u|Aralim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1447||{{u|Arman Almenbet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1448||{{u|Arunia92}}||2||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1449||{{u|Aruzhan abenova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1450||{{u|Aruzhan.Muratkazhy}}||2||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |1451||{{u|Aseltengebaeva21nis}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1452||{{u|Asem Amangeldi}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1453||{{u|AshimbekovaA}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1454||{{u|Askar Ibrayev}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1455||{{u|Astraxandyq}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1456||{{u|Avery Jensen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1457||{{u|Ayaulym B}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1458||{{u|Bakayev d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1459||{{u|Bakbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1460||{{u|Bakhtiyarkyzy Zhanerke}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1461||{{u|Balausssssa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1462||{{u|Bauka.95}}||2||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |1463||{{u|Beisen1}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1464||{{u|Bekzhan1}}||2||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1465||{{u|Berenbayevdidar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1466||{{u|Beybaris Utel}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1467||{{u|BissenM}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1468||{{u|Bolatbekb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1469||{{u|BotagozBeisekova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1470||{{u|Chingo0899}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1471||{{u|Danabek Abildayev}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1472||{{u|Demezhan Serik}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1473||{{u|Diana Kaiyrbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1474||{{u|Dianakaldybek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1475||{{u|Dias Durysbek}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1476||{{u|Dina Nyrlankyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1477||{{u|DinaraYer}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1478||{{u|Dormouse d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1479||{{u|Dosik00}}||2||0||0||0||0||20||0||0||0 |- |1480||{{u|Dota kst}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1481||{{u|DulatAigerim}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1482||{{u|Duman1}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1483||{{u|E.Azamat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1484||{{u|Eccyac}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1485||{{u|Eersultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1486||{{u|Eldoskaz}}||2||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1487||{{u|Erma1501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1488||{{u|Eskendirovaa Raushan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1489||{{u|Faalp}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1490||{{u|Fazylzhan Aslanbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1491||{{u|Felipe08}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1492||{{u|Gnagibova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1493||{{u|Guldariya04}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1494||{{u|Gulnara7777}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1495||{{u|Gulsezimd}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1496||{{u|HaNsadu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1497||{{u|Hare Umai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1498||{{u|Hbsh dana 9d}}||2||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1499||{{u|Hbsh Kambarbek Aidana}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1500||{{u|Himmleq88}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1501||{{u|Hu67et}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1502||{{u|Ibrayevan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1503||{{u|Inleco}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1504||{{u|JakoOGLANBEKOV}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1505||{{u|Japan Football}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1506||{{u|Jaukazyn}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1507||{{u|Jussupova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1508||{{u|K zhalgasova}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1509||{{u|Kakimova060501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1510||{{u|Karlygash27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1511||{{u|Kimam609}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1512||{{u|KostOUNB L.N. Tolstoy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1513||{{u|Kshetunsky}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1514||{{u|Kubeenov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1515||{{u|Kuralay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1516||{{u|Kuralayrustembekkyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1517||{{u|Kurmangazy.Turumbet}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1518||{{u|LeanBorgie}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1519||{{u|Liahim Nishpal}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1520||{{u|LiluOscura}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1521||{{u|Loderuner}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1522||{{u|Lordegraf}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1523||{{u|Madina Arystanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1524||{{u|Marzhanjangildinova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1525||{{u|Maxen2}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1526||{{u|Medina Rakhmedulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1527||{{u|Meiram81}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1528||{{u|Meirzhan Yerzhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1529||{{u|MereyToken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1530||{{u|MeruertRyskulbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1531||{{u|Meruyert Aitzhanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1532||{{u|Moldabek.b}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1533||{{u|MoldirBb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1534||{{u|Msherimbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1535||{{u|Mtdi20}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1536||{{u|Muhamet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1537||{{u|Musab84}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1538||{{u|Narka050113}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1539||{{u|Nazgul kaz}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1540||{{u|Nazym Musa shymnis}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1541||{{u|NIS Semey Enlik}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1542||{{u|Nisbala}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1543||{{u|NurayAmze}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1544||{{u|Nurbanu}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1545||{{u|Nurbolat91}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1546||{{u|NurzhanSeilkhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1547||{{u|Olzhas.Aktobe}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1548||{{u|Omirbek Beksultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1549||{{u|Omirzak a}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1550||{{u|OnalbekovNurbolNIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1551||{{u|Onarakusai}}||2||0||0||3||0||0||0||0||0 |- |1552||{{u|Orbwiki107}}||2||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |1553||{{u|Perizvt}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1554||{{u|Platon Greece}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1555||{{u|QazaqUly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1556||{{u|Qisybay Alibek}}||2||2||0||3||0||0||12||0||0 |- |1557||{{u|Qudaibergen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1558||{{u|Riggititor}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1559||{{u|RobloxFan2022}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1560||{{u|Sabina.baken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1561||{{u|Sabyrzhan.makhambetzhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1562||{{u|Salibrr}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1563||{{u|Samalberikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1564||{{u|Sapargazin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1565||{{u|Sashacurety cameras}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1566||{{u|Sayatshy}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1567||{{u|Selina.nis.tk}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1568||{{u|Shakhnadir Makhmutov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1569||{{u|Shokan KU}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1570||{{u|Shukenai Gulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1571||{{u|Shymnis7Baiaulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1572||{{u|Shymnis7bsymbat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1573||{{u|Shymnis9cAidanaUzbekbai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1574||{{u|ShyngysWiki}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1575||{{u|Sky Walker}}||2||0||0||0||1||1||0||0||0 |- |1576||{{u|Sphaeral}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1577||{{u|SQroma}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1578||{{u|Sukhrob king}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1579||{{u|Sursh}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1580||{{u|T.Aisulu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1581||{{u|Takibaysultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1582||{{u|Tazhibaev Nurbek}}||2||0||0||0||0||0||4||0||0 |- |1583||{{u|Tomomoo}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1584||{{u|Tynyshtikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1585||{{u|Ulsapar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1586||{{u|Umpalumpa.t}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1587||{{u|Viplux}}||2||3||0||1||0||0||0||0||0 |- |1588||{{u|Wname1}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1589||{{u|WrighterLafa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1590||{{u|Xxxalibekacion}}||2||18||0||5||0||0||0||0||0 |- |1591||{{u|Yelkhanys}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1592||{{u|Yernur K.}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1593||{{u|YerzhanZhauymbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1594||{{u|Zhanakhmetova Akbota}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1595||{{u|Zhanatbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1596||{{u|Zhando 2000}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1597||{{u|Zhanerke Nyssanbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1598||{{u|ZhansayaSagadieva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1599||{{u|Zhanshar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1600||{{u|Zhasulan Balgozha}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1601||{{u|Zheksekeeva.k.s}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1602||{{u|Zhumabek Asulzada}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1603||{{u|ZZarkymova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1604||{{u|Абдихан Дархан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1605||{{u|Абзал Алия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1606||{{u|Абуов Алау}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1607||{{u|Адель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1608||{{u|Адилкадыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1609||{{u|Азамат 92}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1610||{{u|Азан Есбол Ерғалиұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1611||{{u|Аида Сыздыкова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1612||{{u|Айдана Б}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1613||{{u|АЙДАР}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1614||{{u|Айкун Куспанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1615||{{u|Айнур Кенес НИШ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1616||{{u|Айнур Сапарбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1617||{{u|Айша бибі шаңырағы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1618||{{u|Акжан Шералиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1619||{{u|Алдияр Какимжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1620||{{u|Алибабаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1621||{{u|Алия Сапарбай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1622||{{u|Алтынай Алтынбекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1623||{{u|Амангельди Асель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1624||{{u|Амантаева Малика}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1625||{{u|Амина Успанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1626||{{u|Арипханова Луиза}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1627||{{u|Аружан Сатыбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1628||{{u|Асемай2001}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1629||{{u|Ашуров Альтаир}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1630||{{u|Аяжан.С.Р}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1631||{{u|Аян Қалмұрат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1632||{{u|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1633||{{u|Байтула Ержан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1634||{{u|Батырхан Балнур}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1635||{{u|Бауыржан Момышұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1636||{{u|Бақтиярқызы Аяулым}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1637||{{u|Бекешов Диас}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1638||{{u|Берикбаева Аружан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1639||{{u|Берикболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1640||{{u|Борамбаева Гульназ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1641||{{u|Бұрхан Мирас 9С}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1642||{{u|Бәйдібек Ерғали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1643||{{u|Василь Дулатов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1644||{{u|Губин Михаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1645||{{u|Гулмира Исатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1646||{{u|Дальми}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1647||{{u|Данияр Жак}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1648||{{u|Дарига Арапбаева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1649||{{u|Дарина Еркенова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1650||{{u|Дидар93}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1651||{{u|Егембердиев Раймбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1652||{{u|Егемберді Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1653||{{u|Ербол Ермахан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1654||{{u|Ерболқызы Аяна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1655||{{u|Ердимурат Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1656||{{u|Ержан Байтула}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1657||{{u|Жакенов Олжасбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1658||{{u|Жанерке Жаксибекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1659||{{u|Жанна Қайрлина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1660||{{u|Жанузак Асыл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1661||{{u|Жанұзақова Әдемі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1662||{{u|Жаслан Нурахметов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1663||{{u|Жасулан Амангельды}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1664||{{u|Жаңадан Б}}||2||1||0||4||1||0||0||0||0 |- |1665||{{u|Жексенбек Нұрайым}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1666||{{u|Жигитова Сауле Маликовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1667||{{u|Жомарт Ж}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1668||{{u|Жұмаділдаева Самал}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1669||{{u|Жұмәділ Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1670||{{u|Жәудір ағаділ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1671||{{u|Зарина Нуртай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1672||{{u|Зиедбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1673||{{u|Идрисова Виктория}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1674||{{u|Илья Драконов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1675||{{u|Иманмурат Нурсая}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1676||{{u|Иса Інжу НЗМ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1677||{{u|Кабдуалиев Алишер}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1678||{{u|Калу Аяжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1679||{{u|Кенесары хан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1680||{{u|Лаура Адамбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1681||{{u|Мадина Кульдеева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1682||{{u|Мадина Тоқтарова}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1683||{{u|Мадина Өмірсерік}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1684||{{u|Меруерт Едигеева}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1685||{{u|Меруерт Рысқұлбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1686||{{u|Молдабекова Мадина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1687||{{u|Назар Уахитов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1688||{{u|Назерке Толеубековна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1689||{{u|Назерке Қайратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1690||{{u|НЗМ.Сүлеймен}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1691||{{u|Нигымадилова Перизат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1692||{{u|Нургуль Тулепова2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1693||{{u|Нурланова Жантолқын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1694||{{u|Нұржанат Нұрымқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1695||{{u|Нұрлан Саят}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1696||{{u|Нұрхан Мұхтаров}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1697||{{u|Рахман3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1698||{{u|Рахымжан Оразгали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1699||{{u|Рустем Темірлан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1700||{{u|Сабыр Салтанат}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1701||{{u|Сагадат окимбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1702||{{u|Сагыныш Байтурсинов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1703||{{u|Садыкова Улболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1704||{{u|Самадулла Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1705||{{u|Сатым Мерей}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1706||{{u|Сейтқазиева Ақжібек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1707||{{u|Серік Мейірбеков}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1708||{{u|СКК Мұражайы}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1709||{{u|Сладкая Роза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1710||{{u|Солтангазина Айнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1711||{{u|Сүгірәлиева Балнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1712||{{u|Тайжанова Асия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1713||{{u|Тамара}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1714||{{u|Тоганбаева Амина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1715||{{u|Толенбекова Жанат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1716||{{u|Тоқсанбай Әбілқайыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1717||{{u|Тулепбергенова Динара}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1718||{{u|Ужасный пират Робертс}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1719||{{u|Усенгазин Мухаммед}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1720||{{u|Хайруллина Айгерим}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1721||{{u|Ханзада Бабахан}}||2||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1722||{{u|Шалбай Фариза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1723||{{u|Шамшат Бекжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1724||{{u|Шардара 2026}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1725||{{u|Шерзод Раманкулов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1726||{{u|Шешен Исмаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1727||{{u|ШХБ Нурлан Есентаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1728||{{u|Шілде}}||2||13||0||5||1||9||0||0||0 |- |1729||{{u|Шәкәрім Солтанаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1730||{{u|Ынтықбай Айбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1731||{{u|Юлдашев Ринат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1732||{{u|Қамбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1733||{{u|Қанат Хасан}}||2||6||0||0||0||6||0||0||0 |- |1734||{{u|Қарағанды обл. тіл басқармасы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1735||{{u|Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1736||{{u|Қарақат Фархатқызы}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1737||{{u|Қуанышев Асылбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1738||{{u|Қуанышқызы Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1739||{{u|Құсшы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1740||{{u|Ұлмахан Айжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1741||{{u|Ұлмекен кайбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1742||{{u|Ұлпатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1743||{{u|Әбуғали Дарын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1744||{{u|Әбіләшімова Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1745||{{u|Әлібек Зарубек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1746||{{u|Әмірәлі Нұргүл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1747||{{u|Өтеген Қалданов}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AlinurBot}}||0||0||0||5||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AmanBot}}||0||0||0||1||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|ArystanbekBot}}||0||1||0||386||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BekusBot}}||0||0||0||47||16||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|DBot}}||0||2||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Flow talk page manager}}||0||0||0||8||0||0||0||0||2 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kasymbot}}||0||0||0||19||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Maintenance script}}||0||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki default}}||0||0||0||0||0||0||0||38||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki message delivery}}||0||0||0||0||0||0||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|QarakesekBot}}||0||0||0||0||1||0||0||0||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] spi8n8gxqy2jgtmrv5bm8msqs3plwki Ер Қаптағай батыр 0 676601 3690511 3688384 2026-11-03T05:42:21Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/ШҚО арнаулы кітапхана|ШҚО арнаулы кітапхана]] ([[User talk:ШҚО арнаулы кітапхана|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3642816 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2022}} {{Әскери қайраткер |толық есімі = Ер Қаптағай Матайұлы |шынайы есімі = Қолдас (Қаптағай) батыр Матайұлы |суреті = |сурет тақырыбы = |туған күні = {{шамамен}} [[1411 жыл]] |туған жері = [[Сарыарқа|Арқа]] даласы |қайтыс болған күні = 1537 |қайтыс болған жері = [[Еміл]] өзені бойы, [[Тарбағатай тауы]] |лақап аты = Қаптағай, Буратай, Аққұба би |бүркеніш аты = |мемлекет = [[Қазақ хандығы]] |қызмет еткен жылдары = |атағы = |әскер түрі = атты әскер |басқарды = |әскери бөлімі = |шайқасы = [[Ақ Орда]]ның Ойраттарға қарсы жорықтары |марапаттары = Бас қолбасшы |байланысы = |отставкада = |қолтаңбасы = |Commons = }} '''Ер Қаптағай Матайұлы''' (1411–1537) — [[Қазақ хандығы]]н құрушы [[Жәнібек хан]] батырларының бірі. [[Бұрындық хан]]ның қызметінде болған, [[Қасым хан]]ның қасынан табылған, хан батырларының бірі, әрі бірегейі бола білген айтулы тұлға. Бүкіл [[Наймандар|Найман]] қолының қолбасшысы. [[Қазақ хандығы]]н құру, нығайту және өркендету жолында атқарған елеулі ерліктерінің арқасында аты иісі [[Наймандар]]дың ұранына айналған, [[Жәнібек хан|Әз Жәнібек хан]]ның, [[Бұрындық хан]]ның және [[Қасым хан]]ның жанынан табыла білген айтулы тұлға. ==Өмірбаяны== Найман тайпасы [[Матай (ру бірлестігі)|Матай]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Х.М.Ғабжалилов|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Қазақ ру-тайпаларының тарихы. Найман |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Алаш ТЗО, Полиграфкомбинат|жыл= 2008|томы= 10|беттері= |барлық беті= 430|сериясы= |isbn= 9965-765-21-09|тиражы= 1000}}</ref> [[Қазақ хандығы]] құрылмай тұрғанда [[наймандар]]дың [[Әбілқайыр хан (Өзбек хандығы)|Әбілқайыр]]дың қол астында болғандығы, Қаптағайдың оның бас батырларының бірі болғандығы баяндалады. Әбілқайыр хан жастай қайтыс болған ұлы-Шах Будақтың асын бергенде, Қаптағайдың немересі [[Қаражал батыр]] күрестен бас жүлдені жеңіп алған. Шах Будақтың 1451 жылы туылып 1460 жылы қайтыс болғанын есепке алсақ, бұл астың 1461 жылы өткені анықталады. 1465 жылы [[Жәнібек хан|Жәнібек]] сұлтан мен [[Керей хан|Керей]] сұлтан Әбілқайыр ордасынан бөлініп шыққанда, олардың негізгі қолдаушыларының бірі — осы Қаптағай батыр бастаған [[Наймандар]] елі болды. [[Ілияс Есенберлин]] Қаптағайды [[Наймандар]]дың аты шулы бас батыры, атан жілік балуан, айдаһарға қарсы барар жүрек жұтқан жан еді деп суреттейді. Осы еңбектің енді бір жерінде басқа батырлар сияқты ол мыңбасы емес еді деп, оның түменбасы екенін еске салады. Тағы да осы кітапта [[Қасым хан|Қасым]] сұлтанның Қаптағай батырмен бірге [[Бұрындық хан]]ның ордасына барып [[Орақ батыр]]ды құтқарғаны, содан бір жыл өткеннен соң [[Қасым хан|Қасым]] сұлтанның хан тағына отырғандығы жазылады. Қасым 1511–1518 жылдары хандық құрды. Міне біз бұдан аталған оқиғаның 1510 жылдары болғанын байқаймыз. ==Қаптағай шежіресі== Найманнан Төлегетай одан Қытай (Қынтай), Қытайдан [[Қаракерей]], Матай, [[Садыр]] және [[Төртуыл]] болып төртке бөлінеді. [[Қытай]] 36 жасында қайтыс болғандықтан оның балаларын [[Төлегетай баба]] бағып өсіреді. Сол себепті ол төртеуін 4 Төлегетай немесе Төлегетайдың 4 бөрісі деп атаған. Ал Матайдан Аталық (Келдәулет), Қаптағай (Қолдас) және Кенже (Ізбасар) тарайды. Ал Қытайда шыққан [[наймандар]] шежіресінде, Матайдан Аталық (Келдәулет), Қаптағай (Қолдас) және Кенже (Жүзжігіт) тарайды деп көрсетеді. Шежірелердің басым көп бөлігі осы нұсқаны құптайды. Кейде Қаптағайдың шын аты Қолдас еді деушілерде кездеседі. Азан шақырып қойған аты мейлі Келдәулет, Жандәулет немесе Қолдас болсын, ол кісінің елге танылған есімі – Қаптағай. ==Қаптағай есімінің мағынасы== «Қаптағай» деп [[Моңғол]]ша жабайы түйенің бурасын айтады. Өте қаһарлы, шамкөс жануар. Көне [[түркі]]лерде, әсіресе [[наймандар]]да батырларын Бұқа, Бура, Қаптағай, Қабан, Барақ, Төбет деп атайтын үрдіс болған. Қас батырларды бұлайша атау біріншіден жауға айбат көрсету үшін керек болса, екіншіден батырларды анталаған жаудан құпия ұстау үшін керек болған. Менің көне көз қариялардан естуімше, тұңғыш жауға шабуылдап шыққан жас жігіт «Қаптағайлап шап!» деп ұрандатып, жаудың шебін тас талқан етіп, жеңіске жеткен. Сол шайқастан соң ел-жұрты батырды Қаптағай атап кеткен дейді. Қалай болған күнде де Қаптағай, батыр бабамыздың жанама аты. ==Қайтыс болған жері== [[Ұйғыр]] ханы Әбдірашитпен соғысында [[Еміл өзені]] жағасында қаза тапқан шайқас қай жерде болды дегенге келер болсақ, [[Тарбағатай тауы]] өңіріндегі [[Еміл өзені]] бойында болды. Бабамыз ұзақ әрі бақуатты өмір сүрген, 126 жасында дүниеден озған екен. ==Нұсқаулар== * [http://www.history.kz/Articles/naiman.php History.kz ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081221234402/http://www.history.kz/Articles/naiman.php |date=2008-12-21 }} * [http://www.art-kaz.ru/images/najman.html Наймандар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100117010629/http://www.art-kaz.ru/images/najman.html |date=2010-01-17 }} * [https://www.facebook.com/groups/1737606993168657/permalink/2216924228570262/ Найман рулары кұрамы сұрақнама бойынша] {{Қазақ рулары}} ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Қазақ батырлары]] {{Bio-stub}} pbuf2n6ht7eyl11q0kazvtfwr99pxmf Аяған Шәжімбаев 0 677353 3690510 3688386 2026-11-03T05:42:15Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/ШҚО арнаулы кітапхана|ШҚО арнаулы кітапхана]] ([[User talk:ШҚО арнаулы кітапхана|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3653282 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Аяған Қуандықұлы Шәжімбаев''' — актёр, режиссёр, сценарист. [[Арғын]] тайпасының [[Атығай]] руынан шыққан.<ref>{{кітап |авторы = С.Жұмабаев, Қ.Құдайбергенов, Ә.Ғалеев |бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Атығай шежіресі |шынайы атауы = |сілтеме = http://212.154.240.86:8080/files/Atgai-Shezhire.pdf |уикитека = |жауапты = Серікбай Елемесов |басылым = |орны = Петропавл |баспасы = |жыл = 2010 |томы = |беттері = |барлық беті = 510 |сериясы = |isbn = |тиражы = }}</ref> ==Өмір жолы== * 1952 жылы 25 қарашада Солтүстік Қазақстан облысы, Есіл ауданы Қаратал ауылында дүниеге келген. * 1959 жылы Бірлік ауылында бастауыш сыныбын, кейін орта мектебін және 1970 жылы Петропавлдағы дарынды балаларға арналған №2 облыстық қазақ мектеп-интернатын (қазіргі Әбу Досмұханбетов) бітірген. * 1970 жылы «Ленинское знамя» (қазіргі Солтүстік Қазақстан) редакциясында жұмыс істеп, жаңа фильмдерге рецензия жаза бастады. * 1972-1974 жылдар аралығында Алматыда жұмыс істеді. М. Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театрының екі жылдық актерлік студиясында актер және режиссер қызметін атқарды. * 1974-1976 жылдары Қазақстан Республикасының халық суретшісі, еңбек сіңірген өнер қайраткері Р. Сейтметовтың шеберханасында оқыды. С. Сейфуллин атындағы Қазақ драма театрында актер болып, сахналық өнерін жетілдірген. * Қазақ киносының дамуына ықпал еткен "Алжир" (1989), "Жансебіл" (1991) деректі фильмдерін түсірген. * "Қазақфильм" студиясында "Транссиберт Экспресс" (1977), А. Мәмбетовтың "Көлеңке" (1981), С. Пуинчиннің "Мадам Вонг", (1986), А. Қарсақбаевтың "Біздің Ғани" (1971), Серік Нарымбетовтың "Арман Атамен" (1967), Серік Ахметовтің (1982), Серік Аметовтың "Күш дәмі" (1982) жұмыс жасаған. * Қазіргі таңда, Солтүстік Қазақстан облысының Петропавл қаласы химия-биология бағытындағы Назарбаев зияткерлік мектебінде «Аяған Шәжімбаев» атындағы шаңырақ атауы бар. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * https://www.kino-teatr.ru/kino/acter/m/sov/33276/works/ [[Санат:Қазақстан режиссёрлері]] hcyoan5sgx8wbimq3c4vxegpjpmis3s Emle.kz 0 678720 3690417 3649871 2026-11-03T04:12:17Z Амина67 187710 3690417 wikitext text/x-wiki {{жедел жойылсын|Жарнама спам}} {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2022}} {{ Сайт |атауы=Emle |логотипі= |URL=https://www.emle.kz/ |сайттың түрі=ақпараттық-анықтамалық жүйе |language=қазақша |авторы=Тіл саясаты комитеті <br>[[Тіл-Қазына]] орталығында әзірленді }} '''Емле.кз''' — қазақ тіліндегі сөздердің дұрыс жазу нормаларын көрсететін электронды ақпараттық-анықтамалық сайт. == Тарихы == Сайт 2016 жылдың желтоқсанында ресми түрде қолданысқа берілді. Бүгінгі күнге дейін 2 мыңға жуық материал енгізілген. Оның ішінде аббревиатура бойынша – 1228, ғылыми мақалалар саны – 130, тіл нормасына байланысты материалдар – 20, пунктуация – 11, кітапхана қоры – 36,598 сұраққа жауап берілген. 2021 жылдың наурыз айында сайттың дизайны жетілдіріліп, материалдық базасы қайта толықтырылды. == Мақсаты == Дұрыс жазу нормалары түгел қамтылған, қазақ тілі емлесі мен тыныс белгілері ережелерін толық қарастырған орфографиялық электронды қор арқылы жұртшылықтың жазу мәдениетін көтеру. == Құрылымы == Электронды қор «Басты бет», «Әдеби тіл нормалары», «Пунктуация», «Аббревиатура», «Мақалалар», «Кітапхана», «Сұрақ-жауап» блоктарынан тұрады. * «Басты бет» блогында іздеу жүйесі орналыстырған. Іздеу жүйесіне кез келген сөзді теру арқылы оның дұрыс жазылған нұсқасын әрі сол сөздің түрленген формаларын көруге болады. Егер сөзді теру барысында қате жіберген жағдайда, сайт сізге оны қызыл түс арқылы көрсетеді. Егер іздеген сөзіңіз жасыл түспен берілсе, демек ол сөз жазу нормасына дұрыс берілген деп қабылдауға болады. * «Әдеби тіл нормалары» блогында сөз сазы, оның көркем әдебиет пен өмірдегі маңызы, ережелері мен қағидалары беріледі. Сонымен қатар ұлттық тілдің өзге де жүйелері, атап айтқанда диалекті, ауызекі тіл, жаргон т.б. орналастырылған. * «Пунктуация» блогында әрбір тыныс белгілері және оларды қолдану ережелері көрсетілген. Жазу барысында қандай да бір тыныс белгілерді дұрыс қолдана алмаған жағдайда, пайдаланушы сол белгіні таңдай отырып өзіне керекті көп дерек ала алады. * «Аббревиатура» блогында қысқарған сөздер, олардың толық атаулары, қысқарылу реті, атаулар мен сөздерді қысқарту барысында басшылыққа алынатын қағидалар мен сүйенетін заңдылықтар келтірілген. Мұнда қысқарған атаулар әліпбилік ретпен орналастырылған. Саны – 1297. * «Мақалалар» - блогында ғалымдардың осы сала негізінде жазылған ғылыми мақалалары берілген. Әрбір мақаладан кейін пікір қалдыратын орын болады. Сол арқылы оқырман автордың өзіне, мақаласына қатысты сұрақтар қойып, жауап алады. * «Кітапхана» — бұл блокта оқырман орфография, орфоэпия, пунктуацияға қатысты жазылған оқулықтардың толық электронды нұсқасын көре алады. Сондай-ақ оқулықтың толық нұсқасын өзіне көшіріп, жүктей алады. * «Сұрақ-жауап» — бұл блокта оқырман онлайн режим арқылы сөздердің дұрыс жазылуына, олардың бірізді қолдануына, жалпы орфографияға қатысты туындаған өзекті мәселелер бойынша сұрақ қоя алады. Әрбір қойылған сұраққа білікті мамандардың көмегімен толық жауап беріледі. == Сілтемелер == * [https://Emle.kz/ Ресми сайты] [[Санат:Алфавит бойынша сайттар]] [[Санат:Қазақстан сайттары]] [[Санат:Қазақ тілді сайттар]] 52o8gjc1w3ii2gl9bxos88bcadhzift 3690556 3690417 2026-11-03T06:45:14Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Амина67|Амина67]] ([[User talk:Амина67|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3615124 wikitext text/x-wiki {{жедел жойылсын|Жарнама спам}} {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2022}} {{ Сайт |атауы=Emle |логотипі= |URL=https://www.emle.kz/ |сайттың түрі=ақпараттық-анықтамалық жүйе |language=қазақша |авторы=Тіл саясаты комитеті <br>[[Тіл-Қазына]] орталығында әзірленді }} '''Емле.кз''' — қазақ тіліндегі сөздердің дұрыс жазу нормаларын көрсететін электронды ақпараттық-анықтамалық сайт. == Тарихы == Сайт 2016 жылдың желтоқсанында ресми түрде қолданысқа берілді. Бүгінгі күнге дейін 2 мыңға жуық материал енгізілген. Оның ішінде аббревиатура бойынша – 1228, ғылыми мақалалар саны – 130, тіл нормасына байланысты материалдар – 20, пунктуация – 11, кітапхана қоры – 36,598 сұраққа жауап берілген. 2021 жылдың наурыз айында сайттың дизайны жетілдіріліп, материалдық базасы қайта толықтырылды. == Мақсаты == Дұрыс жазу нормалары түгел қамтылған, қазақ тілі емлесі мен тыныс белгілері ережелерін толық қарастырған орфографиялық электронды қор арқылы жұртшылықтың жазу мәдениетін көтеру. == Құрылымы == Электронды қор «Басты бет», «Әдеби тіл нормалары», «Пунктуация», «Аббревиатура», «Мақалалар», «Кітапхана», «Сұрақ-жауап» блоктарынан тұрады. * «Басты бет» блогында іздеу жүйесі орналыстырған. Іздеу жүйесіне кез келген сөзді теру арқылы оның дұрыс жазылған нұсқасын әрі сол сөздің түрленген формаларын көруге болады. Егер сөзді теру барысында қате жіберген жағдайда, сайт сізге оны қызыл түс арқылы көрсетеді. Егер іздеген сөзіңіз жасыл түспен берілсе, демек ол сөз жазу нормасына дұрыс берілген деп қабылдауға болады. * «Әдеби тіл нормалары» блогында сөз сазы, оның көркем әдебиет пен өмірдегі маңызы, ережелері мен қағидалары беріледі. Сонымен қатар ұлттық тілдің өзге де жүйелері, атап айтқанда диалекті, ауызекі тіл, жаргон т.б. орналастырылған. * «Пунктуация» блогында әрбір тыныс белгілері және оларды қолдану ережелері көрсетілген. Жазу барысында қандай да бір тыныс белгілерді дұрыс қолдана алмаған жағдайда, пайдаланушы сол белгіні таңдай отырып өзіне керекті көп дерек ала алады. * «Аббревиатура» блогында қысқарған сөздер, олардың толық атаулары, қысқарылу реті, атаулар мен сөздерді қысқарту барысында басшылыққа алынатын қағидалар мен сүйенетін заңдылықтар келтірілген. Мұнда қысқарған атаулар әліпбилік ретпен орналастырылған. Саны – 1297. * «Мақалалар» - блогында ғалымдардың осы сала негізінде жазылған ғылыми мақалалары берілген. Әрбір мақаладан кейін пікір қалдыратын орын болады. Сол арқылы оқырман автордың өзіне, мақаласына қатысты сұрақтар қойып, жауап алады. * «Кітапхана» — бұл блокта оқырман орфография, орфоэпия, пунктуацияға қатысты жазылған оқулықтардың толық электронды нұсқасын көре алады. Сондай-ақ оқулықтың толық нұсқасын өзіне көшіріп, жүктей алады. * «Сұрақ-жауап» — бұл блокта оқырман онлайн режим арқылы сөздердің дұрыс жазылуына, олардың бірізді қолдануына, жалпы орфографияға қатысты туындаған өзекті мәселелер бойынша сұрақ қоя алады. Әрбір қойылған сұраққа білікті мамандардың көмегімен толық жауап беріледі. == Сілтемелер == * [https://Emle.kz/ Ресми сайты] [[Санат:Алфавит бойынша сайттар]] [[Санат:Қазақстан сайттары]] [[Санат:Қазақ тілді сайттар]] d7mak4dwumphp4lj7o6wo64xvnyt52a Аралас республика 0 691958 3690502 3441126 2026-11-03T05:41:37Z Nurken 111493 3690502 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Forms of government 2021.svg|center|thumb|'''Басқару формалары бойынша дүние жүзі мемлекеттері:'''<br>{{легенда|#3355dd|[[Президенттік республика]]}} {{легенда|#f0e847|'''Аралас республика'''}} {{легенда|#66bb66|Атқарушы органы — [[президент]]і ([[парламент]]пен таңдалған) болатын [[парламенттік республика]]лар}} {{легенда|#ff9a33|Атқарушы органы — [[премьер-министр]]і болатын [[парламенттік республика]]лар}} {{легенда|#e75353|Атқарушы органы — [[премьер-министр]]і болатын [[конституциялық монархия]]лар}} {{легенда|#ee1af9|Саясатқа араласатын монархы да, жеке үкіметі де болатын [[конституциялық монархия]]лар}} {{легенда|#801a80|[[Абсолюттік монархия]]лар}} {{легенда|#aa6f33|[[Бірпартиялық жүйе]]лер}}|800x800 нүкте]] '''Аралас республика''' (кейде '''жартылай-президенттік''', '''президенттік-парламенттік''') — [[президент]]тің және [[премьер-министр]]дің билігі бірге болатын [[республика]], премьер-министр мен оның парламенті бірге заң шығарушы органына жауапты. Оның парламенттік республикадан ерекшелігі – онда [[Демократия|халық сайлайтын]] [[мемлекет басшысы]] бар. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Мемлекет басқару формалары]] jknvu9akxucbvnih2dhanj2qmiozinr 3690513 3690502 2026-11-03T05:42:58Z Nurken 111493 3690513 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Forms of government 2021.svg|thumb|right|300px|Басқару формалары бойынша дүние жүзі мемлекеттері:<br>{{легенда|#3355dd|[[Президенттік республика]]}} {{легенда|#f0e847|'''Аралас республика'''}} {{легенда|#66bb66|Атқарушы органы — [[президент]]і ([[парламент]]пен таңдалған) болатын [[парламенттік республика]]лар}} {{легенда|#ff9a33|Атқарушы органы — [[премьер-министр]]і болатын [[парламенттік республика]]лар}} {{легенда|#e75353|Атқарушы органы — [[премьер-министр]]і болатын [[конституциялық монархия]]лар}} {{легенда|#ee1af9|Саясатқа араласатын монархы да, жеке үкіметі де болатын [[конституциялық монархия]]лар}} {{легенда|#801a80|[[Абсолюттік монархия]]лар}} {{легенда|#aa6f33|[[Бірпартиялық жүйе]]лер}}]] '''Аралас республика''' (кейде '''жартылай-президенттік''', '''президенттік-парламенттік''') — [[президент]]тің және [[премьер-министр]]дің билігі бірге болатын [[республика]], премьер-министр мен оның парламенті бірге заң шығарушы органына жауапты. Оның парламенттік республикадан ерекшелігі – онда [[Демократия|халық сайлайтын]] [[мемлекет басшысы]] бар. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Мемлекет басқару формалары]] 6w59hbs0qd1jxf0o4ye08ujjxo45fv3 Варта 0 693452 3690725 3688140 2026-11-03T11:54:18Z PushkinVko 184261 3690725 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Өзен |атауы = Варта |шынайы атауы = |сурет = Wartakw.jpg |сурет ені = |сурет атауы = Варта өзені |карта = Warta (rivière).png |карта ені = |карта атауы = Варта өзені картада |ұзындығы = 808 км. |су алабының ауданы = 54 529 км² |су алабы = |өзендердің су алабы = |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = Кромолув, Краков-Ченстохов қыраты |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir =N |s_lat_deg =50 |s_lat_min =29 |s_lat_sec =26.5 |s_lon_dir =E |s_lon_deg =19 |s_lon_min =29 |s_lon_sec =23.6 |сағасы = [[Одер]] өзені, Костжын над Одроу |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir =N |m_lat_deg =52 |m_lat_min =35 |m_lat_sec =55 |m_lon_dir =E |m_lon_deg =14 |m_lon_min =36 |m_lon_sec =37 |еңістігі = |ел = Польша |аймақ = |ортаққордағы санаты = }} '''Варта''' ({{lang-pl|Warta}}) — толығымен [[Польша|Польша аумағы арқылы ағып өтетін]] өзен. Өзеннің ұзындығы 808 км болса, оның 407 км кеме жүзуіне жарамды.<ref>{{cite web |url=https://poznan.wody.gov.pl/122-centrum-operacyjne/609-szlaki-zeglowne |title=Regionalny Zarząd Gospodarki Wodnej w Poznaniu |website= |access-date=2022-09-09|lang=pl}}</ref> [[Висла]] мен [[Одра]] өзендерінен кейін ұзындығы бойынша үшінші орында. Орталық [[Польша]]да жатқан [[Краков]]-[[Ченстохов]] қыратында бастау алып, солтүстік-батысқа қарай ағып, Польша мен [[Германия]] шекарасы маңындағы [[Одер]] өзеніне құяды. Варта өзенінің 35 кішігірім саласы бар. Оның ішінде ең үлкендері: [[Нотеч]], [[Просна]] және [[Одра]]. Өзен бойында [[Познань]], [[Ченстохов]], [[Лубон]], [[Коуо]], [[Конин]] қалалары орналасқан. == Шаруашылық == Ертеден бері Варта өзені ағашты сал ағызу, бидай тасымалдау және балық аулау үшін пайдаланылады. 1883 жылы «Hermann i Sp.» серіктестігі Варта өзенінде ең алғашқы пароходтармен тұрақты жүк тасымалын іске асырған. Бірақ 19-ғ. аяғында теміржол саласының дамуына байланысты Варта өзенін жүк тасымалы үшін қолдану азая бастаған. <ref>{{cite web |url=https://www.zegluga-rzeczna.pl/articles/73/Warta-ksiezna-polskich-rzek |title=Warta - księżna polskich rzek |website= |access-date=2022-09-09|lang=pl}}</ref> Қазіргі уақытта өзен бойында демалыс орындары салынып, туризм инфрақұрылымы дамуда, сондай-ақ ескек есу спорты кеңінен таралған. == Мәдениетте == Варта өзені [[Польша әнұраны|Польшаның әнұранында]] атап өтілген. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Еуропа өзендері]] [[Санат:Польша өзендері]] jwn8ly3tduglo8oilysexf85z0gkr57 Қазақстан КП Маңғыстау облыстық комитеті 0 697256 3690641 3280888 2026-11-03T08:58:23Z 1nter pares 146705 3690641 wikitext text/x-wiki '''Қазақстан КП Маңғыстау облыстық комитеті''' — Қазақ КСР партиялық басқарудың аймақтық органы (1973-1988 және 1990-1991). [[Маңғыстау облысы]] [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] құрамында 1973 жылы 20 наурызда [[Атырау облысы|Гурьев облысының]] оңтүстік бөлігінен құрылды. Орталығы – [[Ақтау|Шевченко]] қаласы. 1988 жылы 2 маусымда облыс таратылып, аумағы Гурьев облысына қайтарылды. 1990 жылы 17 тамызда [[Маңғыстау облысы]] қайтадан құрылды. Орталығы – [[Ақтау|Шевченко]] қаласы. == Маңғыстау обкомының бірінші хатшылары (1973-1988) == * 1973—1980 [[Тұтқабай Әшімбайұлы Әшімбаев]] * 1980-15.11.1985 [[Саламат Мұқашұлы Мұқашев|Саламат Мұқашұлы]] * 15.11.1985-06.1988 [[Юрий Георгиевич Казаченко|Юрий Казаченко]] == Маңғыстау обкомының бірінші хатшылары (1990—1991) == * 08.1990-09.1991 [[Федор Афанасьевич Новиков|Федор Новиков]] == Тағы қараңыз == * [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Маңғыстау облысы|Облыс әкімі]] == Әдебиет == * РСДЖ(б)П, РК(б)П, БК(б)П, КОКП орталық комитеті: Тарихи-өмірбаяндық нұсқаулық / Құрас. Ю. В. Горячев. М., 2005. [[Санат:Маңғыстау облысы]] [[Санат:Қазақстан КП аймақтық, облыстық және өлкелік комитеттері]] jbck00lbjzihsmtq18s9ajxegknfx7d Гриффиндер 0 712787 3690707 3669213 2026-11-03T11:40:43Z PushkinVko 184261 «[[Санат:Анимациялық фильмдер|Анимациялық фильмдер]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3690707 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Family Guy tv icon.svg|нобай|alt= Family Guy tv icon.svg| Family Guy tv icon.svg]] {{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2023}} {{Мультсериал|Атауы=Гриффиндер|Түпнұсқа=Family Guy|Сурет=|Жанры=[[Сатира]]<br/>[[Ситуациялық комедия|ситком]]<br/>[[Қара әзіл|Қара комедия]]|Жасаушы=[[Сет Макфарлейн]]|Сценарист=Шэннон Смит Ким Фертман Юлиус Шарп Стив Мармель (2011) Шерри Гюнтер (1999–2003 жж.)|Рөлдер=[[Сет Макфарлейн]]<br>[[Алекс Борштейн]]<br>[[Сет Грин]]<br>[[Мила Кунис]]<br>[[Майк Генри]]|Композиторы=[[Уолтер Мёрфи]]<br>Рон Джонс|Ел={{Ту|АҚШ}} [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]|Маусымдар саны=25|Сериялар саны=462|Ұзақтығы=20 — 24 минут|Телеарна=[[Fox Broadcasting Company|Fox]]|Премьера=1999 жылы, 31 қаңтар}} '''Гриффиндер''' ({{lang-en|Family Guy}}, <small>МФА:</small> {{IPA|[ˈfæm.(ə)l.i gaɪ]}}, ''«Отбасылы адам»'') — [[Fox Broadcasting Company]] үшін Сет МакФарлейн жасаған америкалық анимациялық ситком. Бұл мультхикая 1999 жылы 31 қаңтарда Super Bowl XXXIII ойынынан кейін көрсетілді. Бірінші маусымның қалған бөлігі екі айдан кейін, 1999 жылы 11 сәуірде көрсетілді. Бұл шоу Гриффиндердің айналасында, ата-анасы Питер мен Лоис, олардың балалары, Мег, Крис және Стюиден және олардың [[Антропоморфизм|антропоморфты]] [[Ит|иттері]] Брайаннан тұратын жұмыс істемейтін отбасы. [[Род-Айленд|Род-Айлендтің]] ойдан шығарылған Куахог қаласында орналасқан шоу өзінің әзіл-оспақтарының көпшілігін американдық мәдениетті жиі дүр сілкіндіретін метафикционалды кесінділер түрінде көрсетеді. Отбасын МакФарлейн ''«Ларридің өмірі»'' және ''«Ларри мен Стив»'' атты екі анимациялық фильмді әзірлегеннен кейін дүниеге әкелді. МакФарлейн фильмдердің бас кейіпкері Ларри мен оның иті Стив дизайнын өзгертіп, тиісінше Питер және Брайан деп атады. МакФарлейн 1998 жылдың желтоқсанында Фоксқа жеті минуттық пилотты ұсынды, ал шоу жасыл жарықпен жанып, өндірісті бастады. ''«Гриффиндер»'' мультхикаясының тоқтатылуы 2002 жылы үшінші маусымы шыққаннан кейін көп ұзамай жарияланды, 2003 жылы Adult Swim фильмінде көрсетілмеген бір эпизод серияның бастапқы нұсқасын аяқтады. Қолайлы DVD сатылымдары және синдикатталған қайталанулардың жоғары рейтингтері Фоксты шоуды 2004 жылы жандандыруға сендірді; төртінші маусымы келесі жылы, 2005 жылдың 1 мамырында көрсетіле бастады. Премьерадан кейін ''Гриффиндер'' біраз оң пікірлерге ие болды. 2009 жылы ол «Үздік комедия сериясы» үшін Primetime Emmy сыйлығына ұсынылды, бұл 1961 жылы ''«Флинтстондар» фильмінен'' кейін бұл сыйлыққа алғаш рет анимациялық сериал ұсынылды. 2013 жылы ''TV Guide'' ''Гриффиндер фильмін'' ең үлкен телемультфильм ретінде тоғызыншы орындады. <ref name="tvguide1">{{Cite web|date=September 24, 2013|title=TV Guide Magazine's 60 Greatest Cartoons of All Time|url=https://www.tvguide.com/News/Greatest-Cartoons-TV-Guide-Magazine-1071203.aspx|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180710095501/https://www.tvguide.com/news/greatest-cartoons-tv-guide-magazine-1071203/|archivedate=July 10, 2018|accessdate=February 6, 2014|publisher=[[TV Guide]]}}</ref> Табиғаты сатиралық болғанымен, сериал сюжеттер мен кейіпкерлердің стереотиптерінен бастап нәсілшілдік, гомофобия және сексизм туралы айыптауларға дейін көптеген сын мен қайшылықтарға ие болды. Шоуға негізделген көптеген байланыс құралдары шығарылды. Соның ішінде ''Стьюи Гриффин: Айтылмаған әңгіме'', 2005 жылы шығарылған тікелей DVD-ге арнайы фильм; ''Family Guy: Live in Vegas'', 2005 жылы шығарылған саундтрек-DVD комбо, шоудағы музыка, сонымен қатар МакФарлейн мен Уолтер Мерфи жасаған музыка; сәйкесінше 2006 және 2007 жылдары шығарылған бейне ойын және пинбол машинасы. 2005 жылдан бастап Harper Adult баспасынан алты кітап шықты. ''Laugh It Up, Fuzzball: The Family Guy трилогиясы'' (2010), ''Star Wars'' түпнұсқа трилогиясын пародиялайтын үш эпизодтан тұратын топтама. Кливленд Браун қатысқан ''«Кливленд шоуы»'' [[спин-офф]] сериясы 2009 жылдың 27 қыркүйегінен 2013 жылдың 19 мамырына дейін көрсетілді. 2023 жылдың 26 қаңтарында Фокс сериал 22 және 23 маусымдарға жаңартылып, шоуды 2024–25 жылдардың телемаусымына дейін жалғастырғанын хабарлады. <ref name="Bob's Burgers, Family Guy, The Simpsons renewed">{{Cite web|author=Petski|first=Denise|date=January 26, 2023|title=''The Simpsons'', ''Family Guy'' & ''Bob's Burgers'' Renewed For Two Additional Seasons Through 2024-25|url=https://deadline.com/2023/01/the-simpsons-family-guy-bobs-burgers-renewed-two-additional-seasons-through-2024-25-1235241757/|work=[[Deadline Hollywood|Deadline]]|accessdate=January 26, 2023|archivedate=January 26, 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230126195301/https://deadline.com/2023/01/the-simpsons-family-guy-bobs-burgers-renewed-two-additional-seasons-through-2024-25-1235241757/}}</ref> 22 маусымның премьерасы 2023 жылдың 1 қазанында болады. <ref>{{Cite web|title=Breaking News - FOX to Debut Animated Comedy "Krapopolis" on Sunday, Sept. 24 {{!}} TheFutonCritic.com|url=http://www.thefutoncritic.com/news/2023/07/10/fox-to-debut-animated-comedy-krapopolis-on-sunday-sept-24-849013/20230710fox02/|accessdate=July 10, 2023|work=www.thefutoncritic.com|archivedate=September 27, 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230927141717/http://www.thefutoncritic.com/news/2023/07/10/fox-to-debut-animated-comedy-krapopolis-on-sunday-sept-24-849013/20230710fox02/}}</ref> 2023 жылдың 12 мамырында ''«Гриффиндер»'' сериалының серуендері, оның ішінде Сет МакФарлейн, Америка Жазушылар Гильдиясының 2023 жылғы ереуілінінен кейін шоуды уақытша тастайтыны жарияланды. Олар 2023 жылдың 27 қыркүйегінде, ереуіл аяқталды деп жарияланғаннан кейін шоуға қайта оралды. <ref>{{Cite web|author=Patten|first=Dominic|date=May 12, 2023|title=Seth MacFarlane & Showrunners Exit 'Family Guy' & 'American Dad' Until Striking WGA Gets New Contract|url=https://deadline.com/2023/05/writers-strike-seth-macfarlane-exits-family-guy-american-dad-wga-showrunners-1235365362/|accessdate=May 13, 2023|work=[[Deadline Hollywood|Deadline]]|lang=en-US|archivedate=May 12, 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230512210742/https://deadline.com/2023/05/writers-strike-seth-macfarlane-exits-family-guy-american-dad-wga-showrunners-1235365362/}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша мультсериалдар]] [[Санат:АҚШ мультсериалдары]] [[Санат:Fox Broadcasting Company телебағдарламалары]] [[Санат:Анимациялық фильмдер]] po8q5unz5tcvgn9fe7hxmkf554yacxj Көне ұйғыр қолжазбалары 0 737209 3690523 3580284 2026-11-03T06:11:16Z Мухаметқали 187935 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 3690523 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2024}}<!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Көне ұйғыр жазуы<sup>[[Көне ұйғыр жазуы|1]]</sup> -''' көне жазба мұралары. Көне ұйғыр жазба ескерткіштері негізінен алғанда [[Шығыс Түркістан]] мен қазіргі Моңғолия жерінде сақталған. Көне ұйғыр жазуы V ғасырда қалыптаса бастаған. Көне ұйғыр жазба ескерткіштері жазудың руналық, манихей, ұйғыр және араб графикасы негізіндегі төрт түрін басынан кешірді. Жалпы көне ұйғыр жазуымен жазылып бізге жеткен қолжазбаларды төрт топқа бөліп жіктеуімізге болады: 1. Манихей дініне қатысты жазбалар 2. Буддалық дінге қатысты жазбалар 3. Христиан дініне қатысты жазбалар 4. Мұсылман дініне қатысты жазбалар * '''''Манихей дініне қатысты жазбалар''''' Манихей дініне қатысты прозалық шығармалар саны мен көлемі жағынан көп емес. Көбі діни мәтіндер мен дұғаларды қамтиды. Діни шығармалардан басқа бір бал ашу кітабы, бір мақал-мәтел жинағы және қысқа әңгімелер бар. Шамамен 930 жылдары көне түрік бітіг жазуымен жазылған «Ырық бітіг» (Бал ашу кітабы), Манихей діні танымы негізінде жазылған шығармалардың бірегейі. Ішінде манихей дініне қатысты танымдар болғандығына қарамастан «Ырық бітіг» бір діни [[кітап]] емес, бал ашу кітабы . Тұрфаннан табылған «Хуастуанифт» жазба ескерткіші манихей дінінің тәу ету дұғасы кітабы. Тарым аймағынан табылған тағы бір жазба ескерткіш “İki Yıltız Nom (Екі көк заңы)” деп аталатын манихей діні философиясына арналған шығарма. <ref> Молдабай Т. Көне ұйғыр әліпбиінің жазба ескерткіштерде қолданылу ерекшеліктері. Астана, 2021. - 47 б.</ref> * '''''Буддалық дінге қатысты жазбалар''''' Буддалық бағыттағы жазбаларды біз шығармалар мазмұны негізінде төрт топқа бөліп қарастыруды дұрыс деп білеміз: 1. Винаялар: Буддалық дін адамдарының өмір жолдары мен күнделікті өмірде ұстанатын ережелері жиынтығы. Бұл мазмұндағы шығармалардың саны аз. Ең бастылары: Karmavâcana деп аталатын, [[монастырь]] киімдерінің қолданылуы жайлы жазба. Pravâranâ, бір будда дін адамының жаңбыр маусымында оқшауланып жасаған діни рәсімін баяндайды. 2. Сутралар: Будда бурхандарының уағыздары. Көне ұйғыр тіліне аударылған ең көлемді сутра – Altım Yaruk (Алтын жарық). Бесбалық қаласынан шыққан Шыңкү Сели Тұтың деген адам тарапынан қытайшадан аударылған. Аудармадан қарағанда ұйғыр тіліндегі нұсқасы деуге болатын өзіндік шығарма. Ұйғырлар арасында кең тараған тағы бір сутра – Sekiz Yükmek (Сегіз жазба) атты шығарма. İnsadi Sudur атты сутра негізінен дін адамдарының бір-біріне жасаған күнәларын баяндау жолдарына арналған шығарма. Yitiken Sudur атты сутра – сиқыр жасауға қатысты сутра жинағы. Kşanti Kilguluk Nom Bitig атты сутра – күнә шығару жолдары жайлы жазба. 3. Абидармалар: Буддалық діни танымды түсіндіретін, философиялық таным жиынтығы. Тілі өте ауыр, түсіну қиын, діни терминдерге бай жазба. Abidarim Kıınlig Koşavarti Şastir атты абидарма – қытай тілінен аударылған көлемді шығарма. 4. Басқа мәтіндер: Küentso (Hüen-Tsang) өмірбаяны атты шығарма – Кюенто атты бір буддалық дін адамының 630-645 жылдар арасында Түркістан арқылы Үндістанға жасаған саяхаты және [[Қытай]]<nowiki/>дағы өзінің өмірі жайында баяндаған дүниесі. Қытай тілінен көне ұйғыр тіліне аударған – танымал ұйғыр жазушысы, ақыны Şıŋku Şeli Tutuŋ (Шыңкү Шели Тұтұң). <ref>Тугушева Л.Ю. Древнеуйгурский язык // Языки Мира. Тюркские языки. – Москва: Индрик, 1997. – С. 52-61</ref> * '''''Христиан дініне қатысты жазбалар''''' Көне ұйғыр дәуіріне тиесілі жазбалар арасында будда және манихей діни шығармаларынан басқа, христиан дінінің несториан ағымына тиесілі жазбалар да табылған. Қасиетті Георгтың тартқан өлім азаптары жайлы баяндалған үзінді А. Le Coq тарапынан ғылыми айналымға ұсынылған болатын.<ref>Von Gabain А. Altturkische Grammatik. – Wiesbaden, 1974. – 398 p</ref> * '''''Мұсылман дініне қатысты жазбалар''''' ХІІІ ғасырдан бастап Шығыс Түркістан аймағында мұсылман дінінің кең таралып, тез жайыла бастаған. Оның бір дәлелі — Хочо қаласы аймағынан табылған өлең үзінділері. Бұл шығармалар будда және манихей діни шығармаларынан мазмұндық тұрғыда ерекшеленеді (адамгершілік, моральдік тақырыптарды қамтыған) <ref>Жолдасбеков М. Сартқожаұлы Қ. Орхон ескерткіштерінің толық атласы. -Астана. Күлтегін, 2005. - 359 б. </ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ebnh3ylzrey15phut7q0kbhvxk5qmy2 3690545 3690523 2026-11-03T06:38:24Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Мухаметқали|Мухаметқали]] ([[User talk:Мухаметқали|т]]) өңдемелерінен [[User:19642206g|19642206g]] соңғы нұсқасына қайтарды 3580284 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2024}}<!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Көне ұйғыр жазуы<sup>[[Көне ұйғыр жазуы|1]]</sup> -''' көне жазба мұралары. Көне ұйғыр жазба ескерткіштері негізінен алғанда [[Шығыс Түркістан]] мен қазіргі Моңғолия жерінде сақталған. Көне ұйғыр жазуы V ғасырда қалыптаса бастаған. Көне ұйғыр жазба ескерткіштері жазудың руналық, манихей, ұйғыр және араб графикасы негізіндегі төрт түрін басынан кешірді. Жалпы көне ұйғыр жазуымен жазылып бізге жеткен қолжазбаларды төрт топқа бөліп жіктеуімізге болады: 1. Манихей дініне қатысты жазбалар 2. Буддалық дінге қатысты жазбалар 3. Христиан дініне қатысты жазбалар 4. Мұсылман дініне қатысты жазбалар * '''''Манихей дініне қатысты жазбалар''''' Манихей дініне қатысты прозалық шығармалар саны мен көлемі жағынан көп емес. Көбі діни мәтіндер мен дұғаларды қамтиды. Діни шығармалардан басқа бір бал ашу кітабы, бір мақал-мәтел жинағы және қысқа әңгімелер бар. Шамамен 930 жылдары көне түрік бітіг жазуымен жазылған «Ырық бітіг» (Бал ашу кітабы), Манихей діні танымы негізінде жазылған шығармалардың бірегейі. Ішінде манихей дініне қатысты танымдар болғандығына қарамастан «Ырық бітіг» бір діни кітап емес, бал ашу кітабы . Тұрфаннан табылған «Хуастуанифт» жазба ескерткіші манихей дінінің тәу ету дұғасы кітабы. Тарым аймағынан табылған тағы бір жазба ескерткіш “İki Yıltız Nom (Екі көк заңы)” деп аталатын манихей діні философиясына арналған шығарма. <ref> Молдабай Т. Көне ұйғыр әліпбиінің жазба ескерткіштерде қолданылу ерекшеліктері. Астана, 2021. - 47 б.</ref> * '''''Буддалық дінге қатысты жазбалар''''' Буддалық бағыттағы жазбаларды біз шығармалар мазмұны негізінде төрт топқа бөліп қарастыруды дұрыс деп білеміз: 1. Винаялар: Буддалық дін адамдарының өмір жолдары мен күнделікті өмірде ұстанатын ережелері жиынтығы. Бұл мазмұндағы шығармалардың саны аз. Ең бастылары: Karmavâcana деп аталатын, монастырь киімдерінің қолданылуы жайлы жазба. Pravâranâ, бір будда дін адамының жаңбыр маусымында оқшауланып жасаған діни рәсімін баяндайды. 2. Сутралар: Будда бурхандарының уағыздары. Көне ұйғыр тіліне аударылған ең көлемді сутра – Altım Yaruk (Алтын жарық). Бесбалық қаласынан шыққан Шыңкү Сели Тұтың деген адам тарапынан қытайшадан аударылған. Аудармадан қарағанда ұйғыр тіліндегі нұсқасы деуге болатын өзіндік шығарма. Ұйғырлар арасында кең тараған тағы бір сутра – Sekiz Yükmek (Сегіз жазба) атты шығарма. İnsadi Sudur атты сутра негізінен дін адамдарының бір-біріне жасаған күнәларын баяндау жолдарына арналған шығарма. Yitiken Sudur атты сутра – сиқыр жасауға қатысты сутра жинағы. Kşanti Kilguluk Nom Bitig атты сутра – күнә шығару жолдары жайлы жазба. 3. Абидармалар: Буддалық діни танымды түсіндіретін, философиялық таным жиынтығы. Тілі өте ауыр, түсіну қиын, діни терминдерге бай жазба. Abidarim Kıınlig Koşavarti Şastir атты абидарма – қытай тілінен аударылған көлемді шығарма. 4. Басқа мәтіндер: Küentso (Hüen-Tsang) өмірбаяны атты шығарма – Кюенто атты бір буддалық дін адамының 630-645 жылдар арасында Түркістан арқылы Үндістанға жасаған саяхаты және [[Қытай]]<nowiki/>дағы өзінің өмірі жайында баяндаған дүниесі. Қытай тілінен көне ұйғыр тіліне аударған – танымал ұйғыр жазушысы, ақыны Şıŋku Şeli Tutuŋ (Шыңкү Шели Тұтұң). <ref>Тугушева Л.Ю. Древнеуйгурский язык // Языки Мира. Тюркские языки. – Москва: Индрик, 1997. – С. 52-61</ref> * '''''Христиан дініне қатысты жазбалар''''' Көне ұйғыр дәуіріне тиесілі жазбалар арасында будда және манихей діни шығармаларынан басқа, христиан дінінің несториан ағымына тиесілі жазбалар да табылған. Қасиетті Георгтың тартқан өлім азаптары жайлы баяндалған үзінді А. Le Coq тарапынан ғылыми айналымға ұсынылған болатын.<ref>Von Gabain А. Altturkische Grammatik. – Wiesbaden, 1974. – 398 p</ref> * '''''Мұсылман дініне қатысты жазбалар''''' ХІІІ ғасырдан бастап Шығыс Түркістан аймағында мұсылман дінінің кең таралып, тез жайыла бастаған. Оның бір дәлелі — Хочо қаласы аймағынан табылған өлең үзінділері. Бұл шығармалар будда және манихей діни шығармаларынан мазмұндық тұрғыда ерекшеленеді (адамгершілік, моральдік тақырыптарды қамтыған) <ref>Жолдасбеков М. Сартқожаұлы Қ. Орхон ескерткіштерінің толық атласы. -Астана. Күлтегін, 2005. - 359 б. </ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} jhj6d0ega08ci0539knygrn3owmdywx Екібастұз политехникалық колледжі 0 737239 3690657 3610338 2026-11-03T09:43:55Z Sewrax 187823 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|1|0 */ 3690657 wikitext text/x-wiki 1956 жылы құрылған '''Екібастұз политехникалық колледжі''' (1956-1972 жылдары — кешкі тау-кен-құрылыс техникумы, 1973-1999 жылдары — тау-кен техникумы, 1999 жылы білім бөлімінің «Екібастұз политехникалық колледжі» мемлекеттік коммуналдық қазыналық кәсіпорны мәртебесін алды. {{Орта кәсіптік оқу орыны}} [[Павлодар облысы]] бойынша колледжде екі (тау-кен экономикасы, көлік) және сырттай бөлімдері бар. 9 сынып базасында оқу мерзімі 3 жыл 6 ай, 11 сынып базасында 2 жыл 6 ай ғой. Оның 4 қабатты әкімшілік-оқу ғимараты бар, онда 37 оқу кабинеті мен зертханасы бар; оқу-өндірістік шеберханалары, оқу залы бар кітапхана; дене шынықтыру-сауықтыру кешені, компьютерлік сынып, тир, спорт залы, мұражай бар. 2003-2004 оқу жылында 504 оқушы оқиды. Оқу орны құрылған жылдар ішінде 8668 маман даярланды. Колледжде 59 оқытушы жұмыс істейді<ref>ЭКИБАСТУЗ /Второе издание, переработанное и дополненное/: Энциклопедия — г. Экибастуз, 2005 г. — 174 стр. ББК 92, Э 37, ISBN 9965-25-575-X.</ref>. Директор — Манибаев Арғын Бейбітұлы. 2022 жылдың қыркүйек айында Мәншүк Мәметова мен Естай Беркімбаев атындағы көшелерінің қиылысындағы Өңіраралық оқу орталығының жаңа ғимаратына көшті<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=ZYO6_KlSaJk|title=Экибастуз Новости Экибастузский политехнический колледж переехал в новое здание|accessdate=2022-09-22|archivedate=2022-09-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220922115334/https://www.youtube.com/watch?v=ZYO6_KlSaJk}}</ref>. == Мамандықтар == === Тау-кен және шаруашылық бөлімі === * Есеп және аудит (ЕА) * Қаржы (Қ) * Компьютерлік технологиялар және бағдарламалық қамтамасыз ету (КТБҚЕ) === Көлік бөлімі === * Теміржолдарды электрмен жабдықтау (салалар бойынша) (ТЭЖ) * Электр және электромеханикалық жабдықтарды техникалық пайдалану, қызмет көрсету және жөндеу (ЭЭЖТПҚКЖ) === Жол қозғалысын басқару бөлімі === * Теміржолдар, теміржол құрылыстары және құрылысы (ТТҚҚ) * Теміржолдардың жылжымалы құрамын пайдалану, жөндеу және техникалық қызмет көрсету (ТЖҚПЖТҚК) * Автокөлік құралдарына техникалық қызмет көрсету, жөндеу және пайдалану (AҚТҚКЖП) * Теміржол көлігіндегі автоматтандыру, телемеханика және қозғалысты басқару (TКАТҚБ) * Теміржол көлігінде тасымалдауды ұйымдастыру және қозғалысты бақылау (TКТҰҚБ) === Қазақ тіліндегі кафедра === * Пайдалы қазбалар кен орындарын ашық әдіспен өндіру (ПҚКОАӘӨ) * Тау-кен электромеханикалық жабдықтарына техникалық қызмет көрсету және жөндеу (ТКЭЖТҚКЖ) * Ғимараттар мен құрылыстарды салу және пайдалану (ҒҚСП) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://ekb-pk.kz Ресми сайт] {{coord|51|44|32|N|75|19|18|E|display=title}} [[Санат:Қазақстан колледждері]] byiblfzrvf8q2waw4vl9fmv31mmp8gs Нәпіл Базылхан 0 746765 3690647 3391554 2026-11-03T09:05:32Z Sewrax 187823 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|2|0 */ 3690647 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Нәпіл Базылхан |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 10.07.1967 |Туған жері = Өлгий аймағы, Моңғолия |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = Қазақстан |Ғылыми аясы = Түркология |Жұмыс орны = Халықаралық Түркі академиясы |Ғылыми дәрежесі = филология ғылымдарының кандидаты |Ғылыми атағы = |Альма-матер = |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары =Парасат ордені |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Нәпіл Базылхан''' ''(1967 жылы, Моңғолия, Өлгий аймағында туған)'' — филология ғылымдарының докторы, Халықаралық Түркі академиясының сарапшы ғалым, шығыстанушы, түрколог және моңғолтанушы<ref>{{Cite web|title=Napil Bazylkhan|url=https://independent.academia.edu/NapilBazylkhan}}</ref>. Моңғолияда дүниеге келген және 1990 жылы Моңғол мемлекеттік университетін "жапон тілі аудармашысы және моңғол тілі мен әдебиеті оқытушысы" мамандығы бойынша тәмамдаған. == Өмірбаяны == === Білімі === '''1985-1990 жж.''' — Моңғол мемлекеттік университеті, шығыстану факультеті (жапон тілінің аудармашысы және моңғол тілі мен әдебиеті оқытушысы). Ежелгі түркі тілі, Осман тілі, Қазіргі түрік тілі, Орта түркі тілі (шағатай тілі), Ежелгі моңғол тілі, Қазіргі моңғол тілі, Ежелгі маньчжур тілі, Ежелгі жапон тілі, Қазіргі жапон тілі, Орыс тілі, Ағылшын тілі, Неміс тілін меңгерген. === Еңбек жолы === '''1990-1991 жж.''' — Моңғол мемлекеттік университетінің моңғолтану зертханасының лаборанты, Ұлан-Батыр қаласы, Моңғолия. '''1991-1993 жж.''' — Түркия, Анкара қаласындағы Газий университетінің стажер-оқытушысы. '''1993-1996 жж.''' — Абай атындағы Алматы мемлекеттік университетінің аспиранты. '''1993-1996 жж.''' — ҚР Ұлттық Ғылым академиясының Шығыстану орталығының кіші ғылыми қызметкері. '''1996-2001 жж.''' — ҚР Ғылым академиясының Шығыстану институтының ғылыми қызметкері. '''2002-2008 жж.''' — ҚР Білім және ғылым министрлігі Шығыстану институтының Орталық және Оңтүстік Азия бөлімінің меңгерушісі, жетекші ғылыми қызметкері. '''2009-2017 жж.''' — ҚР БҒМ Орталық және Оңтүстік Азия бөлімінің жетекші ғылыми қызметкері. '''2017 жылдан қазіргі уақытқа дейін''' — Халықаралық Түркі академиясының Ғылым бөлімінің аға сарапшысы. === Оқытушылық қызметі === '''1990-1991 жж.''' — Моңғол мемлекеттік университетінде жапон және моңғол тілдері оқытушысы. '''1994-1996 жж.''' — [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]] және ҚазҰМУ-да жапон тілінің оқытушысы. '''2012-2017 жж.''' — Абай атындағы ҚазҰУ-дың Қазақстан тарихы кафедрасының аға оқытушысы. === Ғылыми қызығушылықтары === Нәпіл Базылханның 7 монографиясы, 11 ғылыми каталогы мен жинақтары, 2 колледждерге арналған оқулықтары және 118 ғылыми жарияланымы, 73 ғылыми мақала және 37 ғылыми-танымдық мақалалары бар. Оның ғылыми еңбектері шетелдік басылымдарда да жарық көрген. * Түркология (ежелгі түркі жазуы, археологиясы, Тюрк Элі тарихы). * Моңғолтану (түркі-моңғол этимологиясы, салыстырмалы зерттеу). * Алтайтану (түркі-моңғол және маньчжур-тұңғыс тілдері, жапон тілі). * Номадология, этнолингвистика, нумизматика және эпиграфика. === Ғылыми экспедициялар === Нұрлан Базылхан Қазақстан, Моңғолия, Жапония және Түркия ғалымдарымен бірге бірнеше археографиялық, археологиялық экспедицияларға қатысқан. Ол «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасы аясында 2004-2005 жылдары Моңғолия, Ресей, Қытай және Түркияда археографиялық экспедицияларды басқарды. === Негізгі экспедициялар: === Нәпіл Базылхан Қазақстан, Моңғолия, Жапония және Түркия ғалымдарымен бірге көптеген тарихи-деректанулық, археологиялық экспедициялар мен археографиялық ғылыми іссапарларға қатысқан. 2004-2005 жылдары «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасы аясында Моңғолия, Ресей, Қытай және Түркияға археографиялық экспедицияларды басқарды. ## '''1999 ж. қыркүйек-қазан''' – «Моңғолияның Баян-Өлгий аймағындағы ежелгі ескерткіштер» (Жетекші – ф.ғ.к. Н.Базылхан, қатысушылар: Е.Қонысбекұлы) – Экспедиция есебі, 60 б. ## '''1999 ж. қазан''' – «Тоньюкукқа арналған культтік ескерткіш кешені» (жапон экспедициясының қатысушысы) – Экспедиция есебі, 40 б. ## '''2001 ж. тамыз-қыркүйек''' – «Ежелгі түркі жазбалары мен мәдениеті ескерткіштерін кешенді зерттеу» (Жетекші – т.ғ.д. С.Е.Ажигали, қатысушылар: Н.Базылхан, Л.Р. Турғанбаева) – Экспедиция есебі, 25 б. ## '''2002 ж. шілде''' – «Моңғолияның батысындағы ежелгі түркі жазбалары» (Жетекші – ф.ғ.к. Н.Базылхан, қатысушылар: Е.Қонысбайұлы) – Экспедиция есебі, 95 б. ## '''2003 ж. қыркүйек''' – «Моңғолияның батысындағы ежелгі түркі жазбалары» (Жетекші – ф.ғ.к. Н.Базылхан, қатысушылар: Е.Қонысбайұлы, Р.Монхтулга) – Экспедиция есебі, 145 б. (Мәдени мұра бағдарламасы аясында). ## '''2004 ж. қазан''' – Түркияға ғылыми іссапар, Стамбул (Н.Базылхан, А.Нурманова) – Мәдени мұра бағдарламасы бойынша. ## '''2004 ж. тамыз-қыркүйек''' – «Моңғолиядағы ежелгі түркі жазбалары» (Жетекші – ф.ғ.к. Н.Базылхан, қатысушылар: Е.Шымшихан, С.Баширов) – Экспедиция есебі, 125 б. ## '''2005 ж. қыркүйек''' – «Енисейдегі ежелгі түркі жазбалары» (Жетекші – ф.ғ.к. Н.Базылхан, қатысушылар: С.Баширов, С.Рысбеков) – Экспедиция есебі, 85 б. ## '''2008 ж. шілде-тамыз''' – «Моңғолиядағы ежелгі түркі қалалары мен ескерткіштері» (Жетекшілер: т.ғ.к. З.Самашев, т.ғ.д. проф. Д.Баяр, қатысушылар: Н.Базылхан, А.Оңғар, Р.Мөнхтулга, Н.Баярсүх) – Экспедиция есебі, 200 б. ## '''2009 ж. мамыр''' – «Моңғолиядағы ежелгі түркі ескерткіштері» (Жетекшілер: т.ғ.к. З.Самашев, т.ғ.д. проф. Д.Баяр, қатысушылар: Н.Базылхан, Р.Мөнхтулга) – Экспедиция есебі, 96 б. ## '''2011 ж. маусым''' – «Моңғолияның Баян-Өлгий аймағындағы ежелгі ескерткіштер» (Жетекші – Н.Базылхан) – Археографиялық экспедиция есебі, 98 б. ## '''2012 ж. маусым''' – «Ұлытау» археографиялық экспедициясы (Жетекші – Н.Базылхан) – Экспедиция есебі, 45 б. ## '''2014 ж. қыркүйек-қазан''' – «Берлин Турпанфоршунг» археографиялық іссапар, Германия (Мәдени мұра бағдарламасы бойынша) – Есеп, 20 б. ## '''2014 ж. қыркүйек''' – «Моңғолиядағы түркі этностары» (Түркі академиясы мен Моңғолия Ғылым академиясы бірлескен экспедициясы, қатысушылар: Н.Базылхан, О.Бикумар) – Экспедиция есебі, 100 б. ## '''2016 ж. қазан''' – Санкт-Петербургке (РФ) археографиялық іссапар (Мәдени мұра бағдарламасы бойынша) – Есеп, 10 б. ## '''2016-2018 жж.''' – «Шивээт Улаан-2016» ежелгі түркі мемориалдық кешені, Моңғолия (Жетекші – Н.Базылхан, қатысушылар: Д.С., Ц.Буянхишиг, К.Умиров, Н.Мөнхбат) – Экспедиция есебі, 81 б. ## '''2017 ж. маусым-шілде''' – «Шивээт Улаан-2017» ежелгі түркі мемориалдық кешені, Моңғолия (Жетекшілер: Д.Кыдырали, Д.Цэвээндорж, Н.Базылхан) – Экспедиция есебі, 100 б. ## '''2018 ж. шілде-тамыз''' – «Шивээт Улаан-2018» ежелгі түркі мемориалдық кешені, Моңғолия (Жетекшілер: Д.Кыдырали, Д.Цэвээндорж, Н.Базылхан) – Экспедиция есебі, 100 б. ## '''2018 ж. тамыз-қыркүйек''' – «Хөшөө цайдам-2018» ежелгі түркі мемориалдық кешені, Моңғолия (Жетекшілер: Д.Кыдырали, Д.Цэвээндорж, Н.Базылхан) – Экспедиция есебі, 48 б. ## '''2019 ж. шілде-тамыз''' – «Шивээт Улаан-2019» ежелгі түркі мемориалдық кешені, Моңғолия (Жетекшілер: Д.Кыдырали, Д.Цэвээндорж, Н.Базылхан) – Экспедиция есебі, 100 б. ## '''2019 ж. шілде-тамыз''' – «Номгон-2019» ежелгі түркі мемориалдық кешені, Моңғолия (Жетекшілер: Д.Кыдырали, Д.Цэвээндорж, Н.Базылхан) – Экспедиция есебі, 100 б. ## '''2022 ж. шілде-тамыз''' – «Номгон-2022» ежелгі түркі мемориалдық кешені, Моңғолия (Жетекшілер: Д.Кыдырали, Д.Цэвээндорж, Н.Базылхан) – Экспедиция есебі, 100 б. == Отбасы == Нәпіл Базылхан Жазгүл Жұмабай есімді жұбайымен отбасылы, үш баласы бар: Киікжан, Күлтегін, Йолығтегін. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Тарихшылар]] 8ippj584r0udcviywerbugzs2m35rjw Бесоба петроглифтері 0 749979 3690665 3410877 2026-11-03T10:01:37Z Sewrax 187823 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|2|0 */ 3690665 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Бесоба. Жылқы бейнелері. Қола дәуірі.jpg|thumb|right|250px|Бесоба. Жылқы бейнелері. Қола дәуірі.]] '''Бесоба петроглифтері''' – [[Қарағанды облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі|Қарағанды облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]]не енген археология ескерткіші. == Орналасуы == [[Бұқар жырау ауданы]], Тораңғы өзенінің оң жағалауында, [[Семізбұғы (тау, Қарағанды облысы)|Семізбұғы]] тауларының шығыс беткейін бойлай жатқан Бесоба жазығында орналасқан.<br> Тораңғыға құятын екі судың арасындағы кең алқапта жатқан қыраттың үстінде аласа (2–3 м дейін) тау тізбектері тәрізді диоритті порфириттердің геологиялық қыртыстары бар және Семізбұғының етегінен Тораңғы төмен жағалауына дейін бүкіл жазықты солтүстіктен оңтүстікке қарай қиып өтетін геологиялық қыртыстардың арақашықтығы 50–100 м. Геологиялық қыртыстардың төбесінде "тотыққан" кең әрі беттері тегіс жерлерде жартас суреттері кездеседі. Кей жерлерде көне заман суреттері салынған тік және көлденең тас беттер өзінше галерея жасап ондаған м-ге созылады. Әр алуан кезеңнің бейнелері аса көп кездесетін орын – судың өзенге құйылатын жеріне жақын геологиялық қыртыстар, онда неолит дәуірінің тас жаңқалары мен еңбек құралдары кездеседі. Судан алыс жерлерде, жартастың керемет "полотнолары" болса да петроглифтер аз. Жазықтағы ескерткіштердің басқа да түрлері көп емес; геологиялық қыртыстардың арасындағы желден қалқаланған кей жерлерге жақын арада орналасқан шағын әулеттік қорымдары бар кейінгі қыстаулардың қалдықтары көрінеді. XIX–XX ғ. басындағы ірі қоныстардың қалдықтары тас қоршаулармен-сағаналармен және жақсы сақталған шикі кірпіштен қаланған күмбезді кесенемен бейіттер кешені шатқалдың сағасында, сол тармақтың бастауында жайғасқан. Семізбұғының етегінде және кең аңғарында діни ғұрыптық тас қоршауларымен және стелаларымен көне қорғандардың шағын топтары кездеседі. == Петроглифтер және кезеңдері == Бесоба жазығының геологиялық қыртыстарында кездесетін петроглифтердің жалпы саны мыңнан аздап қана асады. Рельефте ескерткіштердің орналасуы мен олардың топографиясы бір-бірінен көптеген жүзжылдықтарға алыс тұрған жекеленген тарихи кезеңдерде адамдар бұл жерлерді тұрақты мекендемегенін көрсетеді. Бұл жер неолит және одан кейінгі қола дәуірінде өмір сүруге аса қолайлы болған сияқты: б. з. д. II мыңжылдықтың қоныстары мен зираттары бұл жерден әзірше табыла қойған жоқ, бірақ Бесоба жартас суреттерінің жартысынан көбі осы кезеңге жатады.<br> Қола дәуір өнерінде ат бейнесі басым; антропоморфтық пішіндер қатысатын көріністер сиректеу болса да аттар тізбегі және қос доңғалақты арбаның жалғыз пішіні бейнені жан-жақтылығын танытады.<br> Ерте сақ дәуірінің өте сирек петроглифтері көлденең тегістіктерде кездеседі, олар, әдетте, басқа дәуірлердің композициясынан оқшау тұрады. Оларға бұғылардың, қабыланның әсем сұлбалары, сондай-ақ көбінде кейінгі жаңаланған іздері бар ат тұяқтарының бейнелері жатады. Бірақ, сақ дәуірінің суреттері мүлдем жоқ, сірә, б. з. д. I мыңжылдықтың екінші жартысында Бесоба алабында тұрақты тіршілік бұзылып, жартас суреттерін салу дәстүрі үзілген сияқты.<br> Жартас сурет өнерінің келесі кезеңі ортағасырлық көшпенділер шығармашылығымен байланысты. Бұл кезеңде Бесоба жазығының геологиялық қыртыстарында, Солтүстік Балқаш маңының, Жетісу мен Оңтүстік Қазастанның басқа да ескерткіштері сияқты суретшілер өз шығармаларын сала отырып, көне заман петроглифтерін жаңалау және түрін өзгерту тәсілдерін пайдаланған. Мұндай жартас "композициясының" ("өзгертіп жасаудың") барынша типтік нұсқасына сұлбалық кескіндермен жаңартылған, салт аттылардың әбзелдік және фигуралық детальдарымен толықтырылған [[қола дәуірі]] аттарының бейнелері жатады.<br> Ортағасырлық петроглифтердің көпшілігін талғаусыз салынған ешкі, түйе және антропоморфтық бейнелер құрайды, алайда жауынгерлік кейіптегі салт аттылардың суреттері де кездеседі. Енді петроглифтердің айрықша түр өзгешелігін бейнелердің әртүрлі белгілері көрсетеді, олардың кейбіреулері ортағасырлардағы көшпелілердің рулық таңбаларына жататын көрінеді.<br> Бесоба жартас суреттерінің галереясының соңғы кезеңі XIX–XX ғғ. Осы кезде Солтүстік пен Солтүстік-Батыс Балқаш маңына Қарқаралы уезіндегі арғын тайпасының тобықты руы келіп қоныстанды. Өзен маңындағы жарқабақтарға олардың рулық таңбалары салынып, Тораңғы алабының кейінгі тұрғындарының иелік құқын айқындай түсті.<br> Ортағасырлардағы сияқты, петроглифті дүниеге әкелушілердің шығармашылық қуаты негізінен бұрыннан бар композицияларды қайта жасау мен жаңалауға бағытталған. Жартас өнерінің жеке өзіне тән белгісі – ертедегі көшпелілер репертуарынан қалған ат тұяғының ізі Бесобаның геологиялық қыртыстарында әлденеше рет қайталанады. Бірақ көптеген суреттер орындау шеберлігі жағынан аса өзгешеленбейді, сөйтіп бейнелеу шығармашылығының бұл дәстүрі біртіндеп жойыла берді.<br> Тас дәуірінен бастап бүгінге дейінгі тарихтың көптеген кезеңдерінің ескерткіштерін сақтап келген және дала малшыларының жартас өнерінің аса маңызды орталықтарының бірі болып табылатын Солтүстік Балқаш маңына оңайлықпен аяқ жете алмайтындықтан Қазақстанның көне мәдениетінің осынау үлкен қоры барынша жақсы сақталып қалды.<ref>АЛТАЙДАН КАСПИЙГЕ ДЕЙІН. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ТАБИҒИ,ТАРИХИ ЖӘНЕ МӘДЕНИ ЕСКЕРТКІШТЕРІ МЕН КӨРНЕКТІ ОРЫНДАРЫНЫҢ АТЛАСЫ. 3 томдық. Алматы. 2011. 1 т.–584 б., карталар, суреттер. ISBN 978-601-280-215-3, ISBN 978-601-280-216-0</ref> == Петроглифтер суреттері == <gallery> Бесоба. Әр түрлі уақытта салынған жануарлар менадамдардың бейнесі.jpg|Әр түрлі уақытта салынған жануарлар мен адамдардың бейнесі. Бесоба. Аң стиліндегі бұғы бейнесі.jpg|Аң стиліндегі бұғы бейнесі. Бесоба. Антропоморфты бейне.jpg|Антропоморфты бейне. Бесоба. Ат тұяғының ізі.jpg|Ат тұяғының ізі. </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қарағанды облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]] [[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]] [[Санат:Қазақстан петроглифтері]] odldx7jw8uqf8a86tud38ksle13zgdf Кеңестік Қазақстанның өңір басшылары 0 753597 3690642 3611970 2026-11-03T08:58:51Z 1nter pares 146705 3690642 wikitext text/x-wiki [[1932 жыл]]ы [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР-ін]] облыстарға бөлу енгізілген кезден бастап [[1992 жыл]]ы [[әкім]] лауазымы пайда болғанға дейінгі [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Кеңестік Қазақстан]] мен [[Қазақстан|тәуелсіз Қазақстанның]] өңір басшыларының тізімі. == Өңір басшысының лауазымы == Кеңес заманында облыс аумағындағы партиялық органдарды облыстық партия комитетінің бірінші хатшысы басқарды, оны [[Қазақстан Коммунистік партиясы (Қазақ КСР)|Қазақстан коммунистік партиясының]] облыстық комитеті сайлады. Мемлекеттік органдарды облыстық кеңес сайлайтын облыстық кеңестің атқару комитеті төрағасы басқарды. Партияның мемлекеттік басқарудағы ерекше рөліне байланысты Сталиннің кезеңінен бастап обкомның бірінші хатшысы облыстың іс жүзіндегі басшысына айналып, облатком төрағасынан үстемдікке ие болды. 1990 жылы қаңтарда коммунистік партияның билігі әлсіреген кезде обкомның бірінші хатшыларының біразы жаңадан енгізілген лауазым облыстық кеңес төрағалығына сайланды. 1991 жылы ақпанда облыстық кеңес төрағасын сайлауды президент ұсынатыны және облатком төрағасы лауазымына сәйкес облыстық кеңес төрағасының бірінші орынбасары болатыны бекітілді. 1991 жылы [[тамыз бүлігі]]нен кейін президент [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Назарбаев]] партиядан шығып, қыркүйекте Қазақстан компартиясы таратылды. 1992 жылғы ақпаннан бастап облыстық кеңестің өкілеті біршама қысқартылып, президент тағайындайтын әкім лауазымы енгізілді. Облыстық кеңестің атқару комитеті таратылып, функциясы әкімге өтті.<ref>[https://kazbio.info/?S=879 Аким ты был...]</ref> == Алматы қаласы == ; Қалалық партия комитетінің бірінші хатшысы # Александр Звонарев (1931—1932) # Артур Израелович (1932—1933) # Пётр Брикульс (1933—1936) # Нурулла Юсупов (1936—1937) # [[Жанайдар Садуақасов]] (1937, әрі обком басшысы) # [[Шақпақ Артықбаев]] (1937—1938, әрі обком басшысы) # Вульф Миненберг (1938) # Николай Садовников (1938—1940, әрі обком басшысы) # Джек Кулитов (1940—1943) # Николай Боголюбов (1943—1944) # Иван Шмельков (1944—1950) # Алексей Неклюдов (1950—1954) # Александр Козлов (1954—1957) # Константин Третьяков (1957—1963) # Николай Дыхнов (1961—1963, өндірістік обком, 1963—1965) # Фёдор Мочалин (1965—1973) # Пётр Ерпилов (1974—1979) # Тауфик Мұхамед-Рахимов (1979—1981) # [[Әнуар Хамзаұлы Жақыпов|Әнуар Жақыпов]] (1981—1983) # Ақан Қойшыманов (1983—1985) # Георгий Шулико (1985—1987) # Владимир Романов (1987—1989) # [[Қадыр Қарқабатұлы Бәйкенов|Қадыр Бәйкенов]] (1989—1991) # [[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов|Заманбек Нұрқаділов]] (1991) ; Қалалық атқару комитетінің төрағасы # Павел Шурыгин (1929—1931) # Теймур Алиев (1933—1934) # Мушег Сарумов (1934—1937) # Шопан Қоныспаев (1937—1938) # Хасен Байұзақов (1939—1941) # [[Мұқамеджан Әбдіқалықов]] (1941—1942) # Садық Шәріпов (1942—1943) # Пётр Орехов (1943—1944) # Константин Милованов (1944—1947) # Хафиз Айбасов (1947—1950) # [[Рымбек Ілиясұлы Ілиясев|Рымбек Ильяшев]] (1950—1952) # [[Исағали Шәріпұлы Шәріпов|Исағали Шәріпов]] (1952—1954) # Фёдор Мамонов (1954—1956) # Ахмет Әділов (1956—1960) # Есен Дүйсенов (1960—1975) # [[Кеңес Мұстаханұлы Аухадиев|Кеңес Аухадиев]] (1975—1978) # [[Әнуар Хамзаұлы Жақыпов|Әнуар Жақыпов]] (1978—1981) # Ақан Қойшыманов (1981—1983) # [[Асқар Алтынбекұлы Құлыбаев|Асқар Құлыбаев]] (1983—1985) # [[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов|Заманбек Нұрқаділов]] (1985—1991) # [[Виктор Вячеславович Храпунов|Виктор Храпунов]] (1991—1992) ; Қалалық кеңес төрағасы (облыс басшысы ретінде) # [[Қадыр Қарқабатұлы Бәйкенов|Қадыр Бәйкенов]] (1990—1991) # [[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов|Заманбек Нұрқаділов]] (1991—1992) == Ақтөбе облысы == ; Облыстық партия комитетінің бірінші хатшысы # [[Шаяхмет Шамұхамедұлы Жармұхамедов|Шаяхмет Жармұхамедов]] (1932—1934) # [[Әбілқайыр Ысқақұлы Досов|Әбілқайыр Досов]] (1934—1936) # Айтмұхамед Мусин (1936—1937) # Мақай Жүнісов (1937—1938) # Төкен Оразов (1938) # Яков Иночкин (1938—1943) # [[Мырзахмет Жексенғалиұлы Бекжанов|Мырзахмет Бекжанов]] (1943—1944) # [[Елубай Бәзімұлы Тайбеков|Елубай Тайбеков]] (1944—1948) # [[Рымбек Ілиясұлы Ілиясев|Рымбек Ілиясев]] (1948—1950) # Мұхамедғали Сужиков (1950—1952) # [[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов|Жұмабек Тәшенов]] (1952—1955) # Павел Дэльвин (1955—1958) # [[Шәкір Қарсыбайұлы|Шәкір Қарсыбаев]] (1958—1959) # [[Хасан Шаяхметұлы Бектұрғанов|Хасан Бектұрғанов]] (1959—1963; ауылдық обком, 1963—1964) # [[Николай Иванович Журин|Николай Журин]] (1964—1972) # [[Василий Андреевич Ливенцов|Василий Ливенцов]] (1972—1985) # Юрий Трофимов (1985—1989) # [[Евгений Михайлович Золотарев|Евгений Золотарёв]] (1989—1991) ; Облыстық атқару комитетінің төрағасы # Михаил Иванов (1932—1933) # Сергей Степанов (1934—1936) # Николай Стецюра (1936—1938) # Михаил Арменков (1938—1939) # Махмұт Бейсембин (1939—1942) # Нығмет Қамбаров (1942—1943) # [[Шашан Оразбайұлы|Шашан Оразбаев]] (1943—1952) # Алексей Недилько (1952—1955) # [[Ғабит Анабай Қадырбеков|Ғабит Қадырбеков]] (1955—1960) # [[Өтеміс Алдабергенов]] (1960—1963) # Константин Бородин (ауылдық атком, 1963—1964) # Фёдор Фурсов (ауылдық атком, 1964) # [[Хасан Шаяхметұлы Бектұрғанов|Хасан Бектұрғанов]] (1964—1966) # [[Сағидолла Құбашұлы Құбашев|Сағидолла Құбашев]] (1966—1975) # [[Оразалы Әбілұлы Қозыбаев|Оразалы Қозыбаев]] (1975—1984) # Сапар Сағынтаев (1984—1992) ; Облыстық кеңес төрағасы (облыс басшысы ретінде) # [[Евгений Михайлович Золотарев|Евгений Золотарёв]] (1990—1992)<ref>[http://www.knowbysight.info/1_KAZAK/10035.asp Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898 - 1991. Административно-территориальное деление Казахской ССР]</ref> == Алматы облысы == ; Облыстық партия комитетінің бірінші хатшысы # [[Ізмұқан Мұқашұлы Құрамысов|Ізмұқан Құрамысов]] (1932—1933) # Константин Тоболов (1933—1934) # Андрей Киселёв (1934—1937) # [[Жанайдар Садуақасов]] (1937) # [[Шақпақ Артықбаев]] (1937—1938) # Вульф Мининберг (1938) # Николай Садовников (1938—1940) # Джек Кулитов (1940—1943) # Николай Боголюбов (1943—1944) # Нұрмұхамед Бозжанов (1944) # [[Жақыпбек Жанғозин]] (1945—1951) # [[Әмір Қанапин]] (1951—1954) # Сейтқали Жақыпов (1954) # Онуфрий Шпаков (1954—1956) # [[Рымбек Ілиясұлы Ілиясев|Рымбек Ілиясев]] (1956—1957) # Григорий Галайдин (1957—1958) # [[Мәсімхан Бейсебайұлы Бейсебаев|Мәсімхан Бейсебаев]] (1958—1962) # [[Рақым Байғалиев]] (1962—1963) # Пётр Канцеляристов (ауылдық обком, 1963—1964) # Николай Дыхнов (өндірістік обком, 1963—1964) # [[Сабыр Біләлұлы Ниязбеков|Сабыр Ниязбеков]] (1964—1965) # [[Асанбай Асқарұлы Асқаров|Асанбай Асқаров]] (1965—1978) # [[Кеңес Мұстаханұлы Аухадиев|Кеңес Аухадиев]] (1978—1985) # [[Марат Сәмиұлы Меңдібаев|Марат Меңдібаев]] (1985—1988) # [[Қасым Қажыбайұлы Төлебеков|Қасым Төлебеков]] (1988—1991) ; Облыстық атқару комитетінің төрағасы # [[Ілияс Ысмайылұлы Молдажанов|Ілияс Молдажанов]] (1932—1935) # [[Ораз Қыйқымұлы Жандосов|Ораз Жандосов]] (1935—1937) # [[Тәттіғали Қожанов]] (1936—1938) # Николай Захаров (1939—1940) # Садық Шәріпов (1940—1942) # [[Мәсімхан Бейсебайұлы Бейсебаев|Мәсімхан Бейсебаев]] (1942—1943) # [[Құрман Дияров]] (1943—1944) # [[Нұрдәулет Күзембайұлы Күзембаев|Нұрдәулет Күзембаев]] (1944—1950) # [[Хайдар Арыстанбекұлы Арыстанбеков|Хайдар Арыстанбеков]] (1950—1952) # [[Рымбек Ілиясұлы Ілиясев|Рымбек Ілиясев]] (1952—1956) # Захар Богатырь (1956—1957) # [[Ғабдолла Шалқарұлы Қаржаубаев|Ғабдолла Қаржаубаев]] (1957—1959) # Андрей Морозов (1959—1962) # Пётр Канцеляристов (1962—1963) # [[Жұмахан Балапанов]] (ауылдық атком, 1963—1964) # Зәуре Омарова (өндірістік атком, 1963—1964) # Пётр Канцеляристов (1964—1970) # Семён Елагин (1970—1977) # Иван Дорохов (1977—1981) # Владимир Беляков (1981—1986) # Николай Князев (1986—1988) # Анатолий Романов (1988—1992) ; Облыстық кеңес төрағасы (облыс басшысы ретінде) # [[Қасым Қажыбайұлы Төлебеков|Қасым Төлебеков]] (1990—1991) # [[Ахметжан Смағұлұлы Есімов|Ахметжан Есімов]] (1991—1992) == Гурьев облысы == ; Облыстық партия комитетінің бірінші хатшысы # Құлжан Өтеғалиев (1937—1938) # Қалдыбай Байманов (1938—1940) # [[Мырзахмет Жексенғалиұлы Бекжанов|Мырзахмет Бекжанов]] (1940—1943) # [[Сергей Иванович Круглов|Сергей Круглов]] (1943—1947) # Сәлімжан Ғалиев (1947—1950) # [[Сейітжан Полымбетов]] (1950—1956) # [[Қосай Әліқұлұлы Егізбаев|Қосай Егізбаев]] (1956—1957) # [[Нұртас Дәндібайұлы Оңдасынов|Нұртас Оңдасынов]] (1957—1962) # [[Қосай Әліқұлұлы Егізбаев|Қосай Егізбаев]] (1962—1963) # [[Сағидолла Құбашұлы Құбашев|Сағидолла Құбашев]] (ауылдық обком, 1963—1964) # Мұхамбет Исенов (1964—1970) # [[Саламат Мұқашұлы Мұқашев|Саламат Мұқашев]] (1970—1977) # Оңайбай Көшеков (1977—1985) # [[Асқар Алтынбекұлы Құлыбаев|Асқар Құлыбаев]] (1985—1990) # [[Ғазиз Алдамжаров]] (1990—1991) ; Облыстық атқару комитетінің төрағасы # Қайрош Тастайбеков (1940—1942) # Ыдырыс Ерғалиев (1942—1943) # [[Шынқожа Байекенұлы Бөрібаев|Шынқожа Бөрібаев]] (1943—1945) # Садық Шәріпов (1945—1950) # Сәрсенбі Ержанов (1950—1952) # Әбжан Жүсіпов (1952—1954) # [[Нұртас Дәндібайұлы Оңдасынов|Нұртас Оңдасынов]] (1955—1957) # [[Арынғазы Қайсақанов]] (1957—1960) # [[Сағидолла Құбашұлы Құбашев|Сағидолла Құбашев]] (1960—1963; ауылдық атком, 1963) # Айдархан Жәкеев (ауылдық атком, 1963—1964) # [[Сағидолла Құбашұлы Құбашев|Сағидолла Құбашев]] (1964—1966) # Файзен Зикринов (1966—1970) # Оңайбай Көшеков (1970—1977) # Есен Тасқынбаев (1977—1987) # [[Федор Афанасьевич Новиков|Фёдор Новиков]] (1987—1990) # Виктор Бегин (1990—1992) ; Облыстық кеңес төрағасы (облыс басшысы ретінде) # [[Ғазиз Алдамжаров]] (1990—1992) == Жамбыл облысы == ; Облыстық партия комитетінің бірінші хатшысы # Михаил Ткаченко (1940—1945) # [[Ізмұхамед Еділбаев]] (1945—1952) # [[Шолақ Артығалиев]] (1952—1958) # [[Махмұт Сапарғалиев]] (1958—1959) # [[Асанбай Асқарұлы Асқаров|Асанбай Асқаров]] (1959—1963; ауылдық обком, 1963—1964; обком 1964—1965) # [[Бименде Садуақасов]] (1965—1970) # [[Мұстақым Біләлұлы Ықсанов|Мұстақым Ықсанов]] (1970—1971) # [[Мұқатай Жұрмұхамедұлы|Мұқатай Жұрмұхамедов]] (1971—1972) # [[Хасан Шаяхметұлы Бектұрғанов|Хасан Бектұрғанов]] (1972—1983) # [[Әнуар Хамзаұлы Жақыпов|Әнуар Жақыпов]] (1983—1988) # [[Сәбит Мұқанұлы Байжанов|Сәбит Байжанов]] (1988—1990) # [[Өмірбек Бәйгелді]] (1990—1991) ; Облыстық атқару комитетінің төрағасы # Осман Жұмағұлов (1939—1941) # Шамұхан Қалкенов (1942—1947) # Қамар Сафин (1947—1951) # Мәден Махметов # [[Махмұт Сапарғалиев]] (1955—1958) # [[Асанбай Асқарұлы Асқаров|Асанбай Асқаров]] (1958—1959) # [[Әдбірахман Баймұхаметұлы Нұрбаев|Әбдірахман Нұрбаев]] (1959—1961) # [[Василий Андреевич Ливенцов|Василий Ливенцов]] (1961—1962) # [[Мұқатай Жұрмұхамедұлы|Мұқатай Жұрмұхамедов]] (1962—1964) # [[Афанасий Зиновьевич Питулов|Афанасий Питулов]] (1964—1973) # [[Сейілхан Аққозиев]] (1973—1986) # Святослав Медведев (1986—1988) # Юрий Клочков (1988—1990) # [[Өмірбек Бәйгелді]] (1990) # [[Вячеслав Фёдорович Чернов|Вячеслав Чернов]] (1990—1992) ; Облыстық кеңес төрағасы (облыс басшысы ретінде) # [[Өмірбек Бәйгелді]] (1990—1992) == Жезқазған облысы == ; Облыстық партия комитетінің бірінші хатшысы # [[Константин Семенович Лосев|Константин Лосев]] (1973—1982) # [[Николай Григорьевич Давыдов|Николай Давыдов]] (1982—1988) # [[Евгений Георгиевич Ежиков-Бабаханов|Евгений Ёжиков-Бабаханов]] (1988—1990) # Юрий Груздев (1990—1991) ; Облыстық атқару комитетінің төрағасы # Қамза Жұмабеков (1973—1988) # [[Шәріпбек Шардарбекұлы Шардарбеков|Шәріпбек Шардарбеков]] (1988—1990) # [[Қасымбек Медиев]] (1990—1992) ; Облыстық кеңес төрағасы (облыс басшысы ретінде) # [[Евгений Георгиевич Ежиков-Бабаханов|Евгений Ёжиков-Бабаханов]] (1990) # [[Шәріпбек Шардарбекұлы Шардарбеков|Шәріпбек Шардарбеков]] (1990—1992)<ref>[http://www.knowbysight.info/1_KAZAK/07730.asp Джезказганская область]</ref> == Көкшетау облысы == ; Облыстық партия комитетінің бірінші хатшысы # Алексей Купаев (1944—1949) # [[Айып Орашұлы|Айып Орашев]] (1949—1952) # [[Мәсімхан Бейсебайұлы Бейсебаев|Мәсімхан Бейсебаев]] (1952—1954) # Михаил Рогинец (1954—1955) # Алексей Клещёв (1955—1960) # Семён Новиков (1960—1963; ауылдық обком, 1963) # [[Александр Алексеевич Брыжин|Александр Брыжин]] (ауылдық обком, 1963—1964; обком, 1964—1968) # [[Еркін Нұржанұлы Әуелбеков|Еркін Әуелбеков]] (1968—1978) # [[Оразбек Сұлтанұлы Қуанышев|Оразбек Қуанышев]] (1978—1985) # [[Мақтай Рамазанұлы Сағдиев|Мақтай Сағдиев]] (1985—1989) # [[Қасым Аппасұлы Тәукенов|Қасым Тәукенов]] (1989—1990) # [[Жапай Мүтәлләпұлы Әбутәліпов|Чапай Әбутәліпов]] (1990—1991) ; Облыстық атқару комитетінің төрағасы # [[Елемес Ергебеков]] (1944—1949) # Нұри Әлиев (1949—1950) # Марина Хрусталёва (1950—1954) # Дмитрий Рохманюк (1954—1961) # Виктор Крюков (1961—1963) # Виктор Подъяблонский (ауылдық атком, 1963—1964; атком 1964—1965) # Анатолий Никулин (1965—1973) # Виктор Моисеенко (1973—1986) # Виктор Крамарев (1986—1992) ; Облыстық кеңес төрағасы (облыс басшысы ретінде) # [[Қасым Аппасұлы Тәукенов|Қасым Тәукенов]] (1990) # [[Жапай Мүтәлләпұлы Әбутәліпов|Чапай Әбутәліпов]] (1990—1992) == Қарағанды облысы == ; Облыстық партия комитетінің бірінші хатшысы # Исаак Беккер (1932—1934) # [[Максим Кирович Аммосов|Максим Аммосов]] (1934—1936) # [[Гдалий Исаакович Пинхасик|Гдалий Пинхасик]] (1936—1938) # Николай Садовников (1938) # [[Хабир Мухорамович Пазиков|Хабир Пазиков]] (1938—1942) # Леонид Мельников (1942—1944) # Григорий Галайдин (1944—1947) # Тихон Абабков (1947—1952) # Сергей Яковлев (1952—1958) # Павел Исаев (1958—1959) # [[Михаил Сергеевич Соломенцев|Михаил Соломенцев]] (1959—1962) # [[Бәйкен Әшімұлы Әшімов|Бәйкен Әшімов]] (ауылдық обком, 1963—1964) # Николай Банников (өндірістік обком, 1963—1964; обком, 1964—1968) # [[Василий Кузьмич Акулинцев|Василий Акулинцев]] (1968—1979) # [[Александр Гаврилович Коркин|Александр Коркин]] (1979—1986) # Валерий Локотунин (1986—1989) # Евгений Башмаков (1989—1990) # Виталий Гаркуша (1990—1991) ; Облыстық атқару комитетінің төрағасы # [[Ыдырыс Көшкінов]] (1932—1933) # [[Сүлеймен Есқараев]] (1933—1936) # Айтмұхамед Мусин (1936) # [[Абдолла Әбдірахманұлы Асылбеков|Абдолла Асылбеков]] (1936—1937) # Әбдірахман Мақатов (1937) # [[Әбдісәмет Қазақбаев]] (1938) # Зүбайра Сейітов (1938—1939) # [[Ғабит Анабай Қадырбеков|Ғабит Қадырбеков]] (1939—1941) # [[Елемес Ергебеков]] (1942—1944) # Бисен Серікбаев (1944—1948) # Хасен Байұзақов (1948—1951) # [[Фазыл Кәрімұлы Кәрібжанов|Фазыл Кәрібжанов]] (1951) # [[Ізмұхамед Еділбаев]] (1952—1953) # Шамұхан Қалкенов (1953—1959) # [[Василий Тихонович Шибаев|Василий Шибаев]] (1959—1961) # [[Бәйкен Әшімұлы Әшімов|Бәйкен Әшімов]] (1961—1963) # Яков Пазенко (ауылдық атком, 1963—1964) # Файзолла Серғазин (өндірістік атком, 1963—1964) # [[Бәйкен Әшімұлы Әшімов|Бәйкен Әшімов]] (1964—1968) # [[Жақыпбек Жанғозин]] (1968—1969) # Сұлтан Досмағамбетов (1969—1982) # [[Зайкен Іңкәрбаев]] (1982—1988) # [[Ислам Уахитұлы Тоғайбаев|Ислам Тоғайбаев]] (1988—1992) ; Облыстық кеңес төрағасы (облыс басшысы ретінде) # [[Идеал Ғалиұлы Мүсәлімов|Идеал Мүсәлімов]] (1990—1992) == Қостанай облысы == ; Облыстық партия комитетінің бірінші хатшысы # Артавазд Саакянц (1936—1937) # Николай Кузнецов (1937) # Пётр Богданов (м.а., 1937—1938) # Мәмекбай Бисопанов (1938) # Михаил Алёшин (1939) # [[Николай Иванович Журин|Николай Журин]] (1939—1941) # Владимир Мельников (1941—1944) # Михаил Золотухин (1944—1947) # Виктор Козлов (1947—1948) # [[Сағалбай Жанбаев]] (1948—1954) # [[Иван Петрович Храмков|Иван Храмков]] (1954—1959) # Андрей Бородин (1959—1963; ауылдық обком, 1963—1964; обком, 1964—1981) # Василий Демиденко (1981—1988) # Николай Князев (1988—1991) ; Облыстық атқару комитетінің төрағасы # [[Бақытжан Байтақов]] (1936—1937) # Қасен Қарасаев (1937—1938) # Степан Миронов (1938—1940) # [[Даниял Керімбаев]] (1940—1945) # Әбжан Жүсіпов (1945—1949) # Ахмет Мәмбетов (1950—1951) # [[Құлжан Өтеғалиев]] (1951—1953) # [[Иван Гаврилович Слажнев|Иван Слажнев]] (1953—1955) # Анатолий Батамиров (1955—1957) # [[Александр Дементьевич Гарагаш|Александр Гарагаш]] (1957—1963) # Михаил Моторико (ауылдық атком, 1963—1964; обком, 1964—1971) # [[Николай Александрович Пономарев|Николай Пономарёв]] (1971—1977) # Төлеген Көпбаев (1977—1982) # [[Мақтай Рамазанұлы Сағдиев|Мақтай Сағдиев]] (1983—1985) # [[Марат Сәмиұлы Меңдібаев|Марат Меңдібаев]] (1985) # [[Қасым Қажыбайұлы Төлебеков|Қасым Төлебеков]] (1985—1987) # [[Кенжебек Үкіұлы Үкин|Кенжебек Үкин]] (1987—1990) # Төлебай Ахметов (1990—1992) ; Облыстық кеңес төрағасы (облыс басшысы ретінде) # Николай Князев (1990—1992) == Қызылорда облысы == ; Облыстық партия комитетінің бірінші хатшысы # [[Құсайынбек Әміров]] (1938) # Халық Әбдірахманов (1938—1940) # Рақымбай Төлебаев (1940—1945) # Сапар Бектелеев (1945—1947) # Баймақан Ибраһимов (1947—1950) # Сапар Бектелеев (1950—1952) # [[Арынғазы Қайсақанов]] (1952—1954) # [[Сағалбай Жанбаев]] (1954) # Мұхамедғали Сужиков (1954—1958) # [[Сейдулла Оспанов]] (1958—1959) # [[Ғұбайдолла Отарұлы Ілиясов|Ғұбайдолла Ілиясов]] (1959—1961) # [[Сәлімгерей Тоқтамысұлы|Сәлімгерей Тоқтамысов]] (1961—1963) # [[Мұстақым Біләлұлы Ықсанов|Мұстақым Ықсанов]] (ауылдық обком, 1963—1964; обком, 1964—1966) # [[Хасан Шаяхметұлы Бектұрғанов|Хасан Бектұрғанов]] (1966—1972) # [[Исатай Әбдікәрімұлы Әбдікәрімов|Исатай Әбдікәрімов]] (1972—1978) # [[Тәкей Есетов]] (1978—1985) # [[Еркін Нұржанұлы Әуелбеков|Еркін Әуелбеков]] (1985—1989) # [[Сейілбек Шаухаманұлы Шаухаманов|Сейілбек Шаухаманов]] (1989—1991) ; Облыстық атқару комитетінің төрағасы # Николай Бабкин (1938—1939) # Виктор Конкин (1940—1941) # [[Ізмұхамед Еділбаев]] (1941—1943) # Жаппасқали Төлепбергенов (1943—1944) # Қайрош Тастайбеков (1944—1947) # [[Ақметжан Қойшығұлов]] (1948—1950) # [[Арынғазы Қайсақанов]] (1950—1952) # Мұқажан Нұркеев (1953—1955) # [[Ізмұхамед Еділбаев]] (1955—1961) # [[Сейдулла Оспанов]] (1961—1963) # Әбен Асқаров (1963—1971) # Шәймерден Бәкіров (1971—1979) # [[Сағидолла Құбашұлы Құбашев|Сағидолла Құбашев]] (1979—1982) # [[Ыдырыс Қалиев]] (1982—1987) # [[Евгений Михайлович Золотарев|Евгений Золотарёв]] (1987—1989) # Виталий Брынкин (1989—1992) ; Облыстық кеңес төрағасы (облыс басшысы ретінде) # [[Сейілбек Шаухаманұлы Шаухаманов|Сейілбек Шаухаманов]] (1990—1992) == Маңғыстау (Маңғышлақ) облысы == ; Облыстық партия комитетінің бірінші хатшысы # [[Тұтқабай Әшімбайұлы Әшімбаев]] (1973—1980) # [[Саламат Мұқашұлы Мұқашев|Саламат Мұқашев]] (1980—1985) # [[Юрий Георгиевич Казаченко|Юрий Казаченко]] (1985—1988) — 1988 жылы облыс таратылып, 1990 жылы қайта құрылды # [[Федор Афанасьевич Новиков|Фёдор Новиков]] (1990—1991) ; Облыстық атқару комитетінің төрағасы # Николай Гуляев (1973—1977) # Вячеслав Горшенин (1977—1985) # [[Юрий Георгиевич Казаченко|Юрий Казаченко]] (1985) # [[Нәсіпқали Әбуғалиұлы Марабаев|Нәсіпқали Марабаев]] (1985—1988, 1990—1992) ; Облыстық кеңес төрағасы (облыс басшысы ретінде) # [[Федор Афанасьевич Новиков|Фёдор Новиков]] (1990—1992) == Орал (Батыс Қазақстан) облысы == ; Облыстық партия комитетінің бірінші хатшысы # [[Максим Кирович Аммосов|Максим Аммосов]] (1932—1934) # [[Ізмұқан Мұқашұлы Құрамысов|Ізмұқан Құрамысов]] (1934—1937) # [[Садық Жүнісұлы Сафарбеков|Садық Сафарбеков]] (1937) # [[Шәріп Ғайсанұлы Өтепов|Шәріп Өтепов]] (1937—1938) # [[Хабир Мухорамович Пазиков|Хабир Пазиков]] (1938) # Исмағұл Елеубаев (1938—1939) # Андрей Василевский (1939—1944) # Харитон Кругликов (1944—1945) # [[Мінайдар Сәлімұлы Салин|Мінайдар Салин]] (1945—1952) # [[Мұсатай Шахшин]] (1952—1954) # [[Сәлімгерей Тоқтамысұлы|Сәлімгерей Тоқтамысов]] (1954—1956) # [[Сабыр Біләлұлы Ниязбеков|Сабыр Ниязбеков]] (1956—1961) # [[Шапет Қоспанұлы Қоспанов|Шапет Қоспанов]] (1961—1963; ауылдық обком, 1963—1964; обком, 1964—1975) # [[Мұстақым Біләлұлы Ықсанов|Мұстақым Ықсанов]] (1975—1986) # [[Нәжімеден Ықсанұлы Есқалиев|Нәжімеден Есқалиев]] (1986—1991) ; Облыстық атқару комитетінің төрағасы # [[Хасен (Хасан) Қошанбаев|Хасен Қошанбаев]] (1932—1933) # Ыдырыс Көшкінов (1933—1934) # Константин Рафальский (1934—1935) # Иван Спиров (1935—1938) # Николай Андреев (1938) # Пётр Орехов (1938—1939) # Мадияр Қостамбаев # [[Хұсайын Сахубалиұлы Ишанов|Хұсайын Ишанов]] (1945—1948) # Сулейман Гафиатуллин (1948—1952) # Павел Волошко (1953—1963) # [[Ысмайыл Әбдірасулұлы Юсупов|Исмаил Юсупов]] (1965—1966) # Виктор Подъяблонский (1966—1984) # Михаил Усов (1984—1987) # Владимир Гартман (1989—1992) ; Облыстық кеңес төрағасы (облыс басшысы ретінде) # [[Нәжімеден Ықсанұлы Есқалиев|Нәжімеден Есқалиев]] (1990—1992) == Павлодар облысы == ; Облыстық партия комитетінің бірінші хатшысы # Александр Онишин (1938) # Сайдахмет Ысқақов (1938—1939) # Георгий Колмогоров (1939—1940) # Анатолий Мойсеев (1940—1941) # Михаил Арменков (1941—1943) # Джек Кулитов (1943—1944) # Иван Ивандаев (1944—1950) # Михаил Золотухин (1950—1954) # Иван Афонов (1954—1957) # Семён Елагин (1957—1961) # Василий Шишонков (1961—1962) # [[Иван Гаврилович Слажнев|Иван Слажнев]] (1962—1963; ауылдық обком, 1963—1964; обком, 1964—1965) # Иван Буров (1965—1975) # Борис Исаев (1975—1982) # Пётр Ерпилов (1982—1988) # Юрий Мещеряков (1988—1991) # Борис Исаев (1991) ; Облыстық атқару комитетінің төрағасы # Хамит Темірханов (1940—1941) # Фазыл Қобланов (1941—1942) # Танаш Қойшыбаев (1942—1944) # Кенжебай Макин (1944—1945) # [[Даниял Керімбаев]] (1945—1947) # [[Құрман Дияров]] (1946—1952) # Ахмет Мәмбетов (1953—1955) # [[Шашан Оразбайұлы|Шашан Оразбаев]] (1955—1959) # [[Жақыпбек Жанғозин]] (1960—1963; ауылдық атком, 1963—1964; обком, 1964—1968) # [[Әріпбай Әлібайұлы|Әріпбай Әлібаев]] (1968—1972) # [[Темеш Садуақасов]] (1972—1976) # [[Махмет Қайырбаев]] (1976—1982) # [[Рысбек Мырзашұлы Мырзашев|Рысбек Мырзашев]] (1982—1985) # Жақсылық Ысқақов (1985—1991) # Оралбек Қожанов (1991—1992) ; Облыстық кеңес төрағасы (облыс басшысы ретінде) # Юрий Мещеряков (1990—1991) # Борис Исаев (1991—1992) == Семей облысы == ; Облыстық партия комитетінің бірінші хатшысы # Николай Боголюбов (1939—1942) # Харитон Анастасьев (1942—1943) # [[Александр Дементьевич Гарагаш|Александр Гарагаш]] (1943—1951) # Григорий Мельник (1951—1953) # Танаш Қойшыбаев (1953—1955) # Семён Новиков (1955—1958) # Мұхамедғали Сужиков (1958—1960) # [[Сәлкен Дәуленұлы Дәуленов|Сәлкен Дәуленов]] (1960—1961) # Михаил Карпенко (1961—1970) # [[Николай Ефимович Морозов|Николай Морозов]] (1970—1978) # [[Аманолла Ғабдолхайұлы Рамазанов|Аманолла Рамазанов]] (1978—1982) # [[Сағидолла Құбашұлы Құбашев|Сағидолла Құбашев]] (1982—1987) # [[Кешірім Бозтаев]] (1987—1991) ; Облыстық атқару комитетінің төрағасы # Демьян Барышев (м.а., 1939—1940) # Әбжан Жүсіпов (1941—1945) # Хасен Байұзақов (1945—1949) # [[Сәлімгерей Тоқтамысұлы|Сәлімгерей Тоқтамысов]] (1949—1950) # Шамұхан Қалкенов (1950—1952) # [[Мұқаш Хасенов]] (1954—1960) # [[Мұзаппар Дайыров]] (1961—1968) # [[Екейбай Қашағанов]] (1968—1979) # Анатолий Ерёменко (1979—1992) ; Облыстық кеңес төрағасы (облыс басшысы ретінде) # [[Кешірім Бозтаев]] (1990—1992) == Солтүстік Қазақстан облысы == ; Облыстық партия комитетінің бірінші хатшысы # [[Максим Кирович Аммосов|Максим Аммосов]] (1936—1937) # Сұлтан Сегізбаев (1937) # Николай Кузнецов (м.а., 1937—1938) # Иван Шеренгин (1938—1940) # Василий Николаев (1940—1944) # [[Никита Александрович Нечаев|Никита Нечаев]] (1944—1945) # Григорий Мельник (1945—1948) # Николай Бобров (1948—1954) # Алексей Попадько (1954—1956) # Григорий Бойкачёв (1956—1958) # [[Николай Иванович Журин|Николай Журин]] (1958—1963) # Кузьма Подгорбунский (ауылдық обком, 1963—1964; обком, 1964—1965) # Василий Демиденко (1965—1981) # Владимир Степанов (1981—1988) # Святослав Медведев (1988—1991) ; Облыстық атқару комитетінің төрағасы # Айтмұхамед Мусин (1936) # Сергей Степанов (1936—1937) # Федот Целых (1937—1938) # Василий Грузинцев (1938—1944) # Иван Тюльков (1944) # Кәрім Мұстафин (1944—1946) # Иван Скворцов (1946—1948) # [[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов|Жұмабек Тәшенов]] (1948—1952) # [[Қабаш Распайұлы Оспанов|Қабаш Оспанов]] (1952—1955) # [[Даниял Керімбаев]] (1956—1961) # Кузьма Подгорбунский (1961—1963) # [[Ақпан Үкібаев]] (ауылдық атком, 1963) # [[Еркін Нұржанұлы Әуелбеков|Еркін Әуелбеков]] (ауылдық атком, 1963—1964; атком, 1964—1965) # [[Сахан Құсайынұлы Құсайынов|Сақан Құсайынов]] (1965—1970) # [[Нель Адғамұлы Болатбаев|Нель Болатбаев]] (1970—1986) # [[Балташ Молдабайұлы Тұрсымбаев|Балташ Тұрсымбаев]] (1986—1989) # [[Шалбай Құлмаханұлы Құлмаханов|Шалбай Құлмаханов]] (1989—1992) ; Облыстық кеңес төрағасы (облыс басшысы ретінде) # Святослав Медведев (1990—1992) == Талдықорған облысы == ; Облыстық партия комитетінің бірінші хатшысы # Александр Дубровский (1944) # Андрей Кондратенко (1944—1950) # [[Шолақ Артығалиев]] (1950—1951) # [[Шәкір Қарсыбайұлы|Шәкір Қарсыбаев]] (1951—1956) # [[Ғұбайдолла Отарұлы Ілиясов|Ғұбайдолла Ілиясов]] (1956—1959) — 1959 жылы облыс таратылып, 1967 жылы қайта құрылды # [[Бәйкен Әшімұлы Әшімов|Бәйкен Әшімов]] (1968—1970) # [[Бименде Садуақасов]] (1970—1972) # [[Әріпбай Әлібайұлы|Әріпбай Әлібаев]] (1972—1978) # [[Сахан Құсайынұлы Құсайынов|Сақан Құсайынов]] (1978—1981) # Әбубәкір Тыныбаев (1981—1986) # Владислав Ануфриев (1986—1988) # Анатолий Жигулин (1988—1990) # [[Сағынбек Тоқабайұлы Тұрсынов|Сағынбек Тұрсынов]] (1990—1991) ; Облыстық атқару комитетінің төрағасы # [[Жаролла Сағынтаев]] (1944—1947) # Сейтқали Жақыпов (1947—1949) # Бисен Серікбаев (1949—1952) # Нығмет Қамбаров (1952—1959) # Фёдор Завгородний (1968—1973) # Иван Евсенёв (1973—1978) # Тимофей Курганский (1978—1987) # [[Сәбит Мұқанұлы Байжанов|Сәбит Байжанов]] (1987) # [[Сейілбек Шаухаманұлы Шаухаманов|Сейілбек Шаухаманов]] (1987—1989) # [[Сағынбек Тоқабайұлы Тұрсынов|Сағынбек Тұрсынов]] (1989—1990) # Анатолий Горкопенко (1990—1992) ; Облыстық кеңес төрағасы (облыс басшысы ретінде) # Анатолий Жигулин (1990) # [[Сағынбек Тоқабайұлы Тұрсынов|Сағынбек Тұрсынов]] (1990—1992) == Торғай облысы == ; Облыстық партия комитетінің бірінші хатшысы # [[Сахан Құсайынұлы Құсайынов|Сақан Құсайынов]] (1971—1978) # [[Еркін Нұржанұлы Әуелбеков|Еркін Әуелбеков]] (1978—1985) # [[Оразбек Сұлтанұлы Қуанышев|Оразбек Қуанышев]] (1985—1988) — 1988 жылы облыс таратылып, 1990 жылы қайта құрылды # [[Кенжебек Үкіұлы Үкин|Кенжебек Үкин]] (1990—1991) ; Облыстық атқару комитетінің төрағасы # Юрий Трофимов (1970—1979) # Евгений Зарицкий (1979—1988) # [[Сергей Витальевич Кулагин|Сергей Кулагин]] (1990—1992) ; Облыстық кеңес төрағасы (облыс басшысы ретінде) # [[Кенжебек Үкіұлы Үкин|Кенжебек Үкин]] (1990—1992) == Целиноград (Ақмола) облысы == ; Облыстық партия комитетінің бірінші хатшысы # Григорий Алексинцев (1939—1941) # Алексей Купаев (1941—1944) # [[Сағалбай Жанбаев]] (1944—1945) # Михаил Луценко (1945—1950) # [[Елубай Бәзімұлы Тайбеков|Елубай Тайбеков]] (1950—1951) # [[Николай Иванович Журин|Николай Журин]] (1951—1956) # Андрей Бородин (1956—1957) # Григорий Мельник (1957—1958) # Семён Новиков (1958—1960) — 1960 жылы облыс таратылып, 1961 жылы қайта құрылды # [[Сабыр Біләлұлы Ниязбеков|Сабыр Ниязбеков]] (1961—1963) # Василий Демиденко (ауылдық обком, 1963—1964; обком, 1964—1965) # [[Николай Ефимович Кручина|Николай Кручина]] (1965—1978) # [[Николай Ефимович Морозов|Николай Морозов]] (1978—1986) # [[Андрей Георгиевич Браун|Андрей Браун]] (1986—1991) ; Облыстық атқару комитетінің төрағасы # Халел Раисов (1939—1946) # [[Мұқаш Хасенов]] (1946—1952) # Қазбек Тасбаев (1952—1954) # [[Мәжікен Есенұлы Бутин|Мәжікен Бутин]] (1954—1957) # [[Жақыпбек Жанғозин]] (1957—1960) # Василий Корнеев (1961—1963; ауылдық атком, 1963—1964; атком, 1964—1965) # [[Рақымжан Омарұлы Шаяхметов|Рақымжан Шаяхметов]] (1965—1971) # [[Абылайхан Қасымұлы Жолмұхамедов|Абылайхан Жолмұхамедов]] (1971—1983) # [[Зейнолла Мұхаметжанұлы Шайдаров|Зейнолла Шайдаров]] (1983) # [[Қасым Аппасұлы Тәукенов|Қасым Тәукенов]] (1985—1989) # Қайреден Карбаев (1989—1992) ; Облыстық кеңес төрағасы (облыс басшысы ретінде) # [[Андрей Георгиевич Браун|Андрей Браун]] (1990—1992) == Шығыс Қазақстан облысы == ; Облыстық партия комитетінің бірінші хатшысы # Михаил Стакун (1932—1934) # Саул Свердлов (1934—1938) # Фёдор Рванцев (1938—1944) # Николай Боголюбов (1944—1945) # [[Ілияс Омаров]] (1945—1948) # [[Хабир Мухорамович Пазиков|Хабир Пазиков]] (1948—1952) # [[Ғабдолла Шалқарұлы Қаржаубаев|Ғабдолла Қаржаубаев]] (1952—1955) # Андрей Устенко (1955—1958) # Георгий Козлов (1958—1959) # Алексей Неклюдов (1959—1953; ауылдық обком, 1963—1964) # [[Алексей Семенович Колебаев|Алексей Колебаев]] (өндірістік обком, 1963—1964; обком, 1964—1965) # Алексей Неклюдов (1965—1969) # Александр Протозанов (1969—1983) # Анатолий Милкин (1983—1989) # Игорь Тутеволь (1989—1991) ; Облыстық атқару комитетінің төрағасы # Шакир Юсупов (1937) # Қажығали Бектасов (1937) # Демьян Барышев (1940—1943) # Яков Чёрных (1943—1945) # Василий Рощупкин (1945—1946) # Сулейман Гафиатуллин (1946—1948) # Жомарт Адамов (1948—1952) # Сейтқали Жақыпов (1952—1954) # Әлішер Бейсенов (1954—1955) # [[Елубай Бәзімұлы Тайбеков|Елубай Тайбеков]] (1955—1958) # [[Хайдар Арыстанбекұлы Арыстанбеков|Хайдар Арыстанбеков]] (1958—1960) # [[Рақымжан Омарұлы Шаяхметов|Рақымжан Шаяхметов]] (1960—1962) # Бақижан Төртқарин (1962—1963) # Өтешқали Атамбаев (өндірістік атком, 1963—1964; обком, 1964—1966) # Бақижан Төртқарин (1966—1971) # Садық Қойшыбаев (1971—1982) # Нығмет Әбенов (1982—1985) # [[Кешірім Бозтаев]] (1985—1987) # Валерий Темірбаев (1987—1988) # Аманғали Сарин (1988—1991) # Әбдіманап Омаров (1991—1992) ; Облыстық кеңес төрағасы (облыс басшысы ретінде) # Игорь Тутеволь (1990—1992) == Шымкент (Оңтүстік Қазақстан) облысы == ; Облыстық партия комитетінің бірінші хатшысы # [[Рубен Айрапетович Восканов|Рубен Восканов]] (1932—1933) # [[Василий Никифорович Лазарев|Василий Лазарев]] (1933—1936) # [[Әбілқайыр Ысқақұлы Досов|Әбілқайыр Досов]] (1936—1937) # [[Біржан Манкин]] (м.а., 1937—1938) # [[Никита Александрович Нечаев|Никита Нечаев]] (1938—1944) # [[Хабир Мухорамович Пазиков|Хабир Пазиков]] (1944—1947) # [[Мұхамеджан Ноғайұлы Ерлепесов|Мұхамеджан Ерлепесов]] (1947—1952) # [[Мінайдар Сәлімұлы Салин|Мінайдар Салин]] (1952—1953) # [[Нұрдәулет Күзембайұлы Күзембаев|Нұрдәулет Күзембаев]] (1953—1954) # [[Жұмабай Шаяхметұлы Шаяхметов|Жұмабай Шаяхметов]] (1954—1955) # [[Ысмайыл Әбдірасулұлы Юсупов|Исмаил Юсупов]] (1955—1959) # Виктор Макаров (1959—1962) # [[Василий Андреевич Ливенцов|Василий Ливенцов]] (1962—1963; ауылдық обком, 1963—1964; обком, 1964—1972) # [[Аманолла Ғабдолхайұлы Рамазанов|Аманолла Рамазанов]] (1972—1978) # [[Асанбай Асқарұлы Асқаров|Асанбай Асқаров]] (1978—1985) # [[Рысбек Мырзашұлы Мырзашев|Рысбек Мырзашев]] (1985—1987) # [[Қасым Қажыбайұлы Төлебеков|Қасым Төлебеков]] (1987—1988) # Валерий Темірбаев (1988—1990) # [[Сергей Александрович Терещенко|Сергей Терещенко]] (1990—1991) ; Облыстық атқару комитетінің төрағасы # [[Сәуір Атырауов]] (1932—1933) # [[Қалап Құлсартов]] (1933) # [[Мұқаш Орынбаев]] (1933—1936) # Владимир Случак (1936—1937) # Сергей Степанов (1937—1938) # [[Жаролла Сағынтаев]] (1939—1942) # [[Мінайдар Сәлімұлы Салин|Мінайдар Салин]] (1942—1945) # [[Сәлкен Дәуленұлы Дәуленов|Сәлкен Дәуленов]] (1945—1950) # [[Нұрдәулет Күзембайұлы Күзембаев|Нұрдәулет Күзембаев]] (1950—1953) # [[Ирмет Омаров]] (1953—1954) # [[Даниял Керімбаев]] (1954—1955) # [[Қабаш Распайұлы Оспанов|Қабаш Оспанов]] (1956—1958) # Захан Ескендіров (1958—1962) # Айтбек Бердалин (1962—1963; ауылдық атком, 1963—1964) # [[Бименде Садуақасов]] (1964—1965) # [[Жамалбек Шәймерденұлы Шәймерденов|Жамалбек Шәймерденов]] (1965—1983) # Санжар Жандосов (1983—1986) # [[Сергей Александрович Терещенко|Сергей Терещенко]] (1986—1989) # [[Мұхамеджан Сейтешұлы Карбаев|Мұхаметжан Карбаев]] (1990—1991) # Сансызбай Бекбосынов (1991—1992) ; Облыстық кеңес төрағасы (облыс басшысы ретінде) # Валерий Темірбаев (1990) # [[Сергей Александрович Терещенко|Сергей Терещенко]] (1990—1991) # [[Мұхамеджан Сейтешұлы Карбаев|Мұхаметжан Карбаев]] (1991—1992) == Таратылған аймақтардың басшылары == === Батыс Қазақстан өлкесі (1962—1964) === ; Өлкелік партия комитетінің бірінші хатшысы # Фёдор Коломиец (1962—1963) # [[Николай Иванович Журин|Николай Журин]] (1963—1964) ; Өлкелік атқару комитетінің төрағасы # [[Хайдар Арыстанбекұлы Арыстанбеков|Хайдар Арыстанбеков]] (1962—1963) # [[Рақымжан Омарұлы Шаяхметов|Рақымжан Шаяхметов]] (1963—1964) === Оңтүстік Қазақстан өлкесі (1962—1964) === ; Өлкелік партия комитетінің бірінші хатшысы # [[Ысмайыл Әбдірасулұлы Юсупов|Исмаил Юсупов]] (1962) # [[Сабыр Біләлұлы Ниязбеков|Сабыр Ниязбеков]] (1963—1964) ; Өлкелік атқару комитетінің төрағасы # Андрей Морозов (1962—1963) # [[Афанасий Зиновьевич Питулов|Афанасий Питулов]] (1963—1964) === Тың өлкесі (1960—1965) === ; Өлкелік партия комитетінің бірінші хатшысы # Тихон Соколов (1960—1963) # Фёдор Коломиец (1963—1965) ; Өлкелік атқару комитетінің төрағасы # Владимир Мацкевич (1961—1965) # Иван Слажнев (1965) == Тағы қараңыз == * [[Қазақстан Компартиясының басшылары (1920-1991)]] * [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Қазақстан КП аймақтық, облыстық және өлкелік комитеттерінің бірінші хатшылары|*]] [[Санат:Қазақ КСР өлкелік, облыстық және округтік атқару комитеттерінің төрағалары|*]] gkqwwprpusrc8shnlw92op54v22u8kd Кибербуллинг 0 755875 3690430 3620454 2026-11-03T04:25:06Z Sewrax 187823 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|2|0 */ 3690430 wikitext text/x-wiki '''Кибербуллинг''' ('''киберқорқыту''' немесе '''онлайн қорқыту''') – электрондық құралдарды пайдаланып [[қорлау]] немесе қудалау түрі. 2000 жылдардан бастап жастардың әлеуметтік желілерді пайдалануының артуына байланысты, әсіресе жасөспірімдер арасында жиі кездеседі.<ref>Smith, Peter K.; Mahdavi, Jess; Carvalho, Manuel; Fisher, Sonja; Russell, Shanette; Tippett, Neil (2008). "[[doi:10.1111/j.1469-7610.2007.01846.x|Cyberbullying: its nature and impact in secondary school pupils"]]. ''The Journal of Child Psychology and Psychiatry''. '''49''' (4): 376–385.</ref> Бұған қатысты мәселелерге желідегі қудалау және троллинг жатады. 2015 жылы, i–Safe Foundation киберқорқыту статистикасына сәйкес, жасөспірімдердің жартысынан астамы желіде қорқытуға ұшыраған және шамамен осы үлесте киберқорқытумен айналысқан.<ref>"[http://www.bullyingstatistics.org/content/cyber-bullying-statistics.html Cyber Bullying Statistics]". Bullying Statistics. July 7, 2015.</ref> Бұл бұзақыға да, жәбірленушіге де теріс әсер етеді, ал қорлаудың қарқындылығы, ұзақтығы және жиілігі олардың екеуіне де жағымсыз әсерді арттыратын үш аспекті болып табылады.<ref>Peebles, E (2014). "[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4276384 Cyberbullying: Hiding behind the screen]". ''Paediatrics & Child Health''. '''19''' (10): 527–528.</ref> == Жалпы ақпарат == Кибербуллинг көп жағдайда бұрыннан бар, дәстүрлі қорлаудың жалғасы болып табылады.<ref name=":0">Burger, C.; Bachmann, L. (2021). "[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8508291 Perpetration and victimization in offline and cyber contexts: A variable– and person–oriented examination of associations and differences regarding domain–specific self–esteem and school adjustment]". ''Int J Environ Res Public Health''. '''18''' (19): 10429.</ref><ref>Waasdorp, T.E.; Bradshaw, C.P. (2015). "[https://www.jahonline.org/article/S1054-139X(14)00758-7/fulltext The overlap between cyberbullying and traditional bullying]". ''Journal of Adolescent Health''. '''56''' (5): 483–488.</ref> Интернет арқылы қорқытылатын студенттер, көп жағдайда, бұрын басқа дәстүрлі тәсілдермен де қорқытылған (мысалы, физикалық немесе ауызша). Тек интернет арқылы қорқытатын студенттер аз; кибербуллингке ұшырайтын оқушылар көбінесе физикалық тұрғыдан күштірек болады, сондықтан бұзақылар олармен мектепте бетпе-бет жанжалдан гөрі, онлайн қақтығыстарды таңдайды. <ref name=":0" /> Америка Құрама Штаттарында 2010 жылдары кибербуллинг туралы көп айтыла бастады, бұған белгілі бір деңгейдегі оқиғалар әсер етті.<ref>Hu, Winnie (October 1, 2010). "[https://www.nytimes.com/2010/10/02/nyregion/02suicide.html?_r=0 Legal Debate Swirls Over Charges in a Student's Suicide]". [[:en:The_New_York_Times|''The New York Times''.]]</ref> АҚШ-тың бірнеше штаттары мен басқа елдер киберқорқытумен күресу үшін заңдар қабылдады.<ref name=":1">Gregorie, Trudy. "[https://web.archive.org/web/20140328084720/http://www.victimsofcrime.org/docs/src/cyberstalking---dangers-on-the-information-superhighway.pdf?sfvrsn=2 Cyberstalking: dangers on the information superhighway]"(PDF).</ref> Кейбіреулер жасөспірімдерге киберқорқытуға арнайы бағытталған, ал басқалары физикалық қудалау шеңберінен шығады. Ересектерді киберқудалау жағдайларында бұл есептер әдетте жергілікті полицияға беріледі.<ref>[http://voices.yahoo.com/what-cyberbullies-adults-11081994.html What to Do About Cyberbullies: For Adults] [https://web.archive.org/web/20140729033508/http://voices.yahoo.com/what-cyberbullies-adults-11081994.html Archived] July 29, 2014, at the Wayback Machine, by Rena Sherwood; YAHOO Contributor network</ref> Заңдар аймаққа немесе штатқа байланысты ерекшеленеді. Зерттеулер киберқорқыту құрбандарының бірқатар ауыр зардаптарын көрсетті.<ref>Hinduja, S.; Patchin, J. W. (2008). "Cyberbullying: An Exploratory Analysis of Factors Related to Offending and Victimization". ''Deviant Behavior''. '''29''' (2): 129–156. [[doi]]:[[doi:10.1007/s10639-014-9349-1|10.1080/01639620701457816]]. [[:en:S2CID_(identifier)|S2CID]] [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:144024729 144024729].</ref> Кибербуллингтің жағымсыз әсерлері туралы нақты статистика елдер мен басқа демографиялық көрсеткіштер бойынша ерекшеленеді. Кейбір зерттеушілер киберқорқытуды анықтау және тоқтату үшін заманауи компьютерлік әдістерді қолданудың қандай да бір жолы болуы мүмкін екенін айтады.<ref>Kumar, Akshi; Sachdeva, Nitin (September 2019). "Cyberbullying detection on social multimedia using soft computing techniques: a meta-analysis". ''Multimedia Tools and Applications''. '''78''' (17): 23973–24010. [[:en:Doi_(identifier)|doi]]:[[doi:10.1080/01639620701457816|10.1007/s11042-019-7234-z]]. [[:en:S2CID_(identifier)|S2CID]] [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:59159655 59159655].</ref> Басқа зерттеулер [[COVID-19 пандемиясы]] кезінде көптеген жастар мен ересектер үйде карантинге жатқызылған және соның салдарынан пандемияға дейінгіге қарағанда жиі онлайн режимінде кибербуллингтің өршуін болжады. Мысалы, Journal of Social Psychology журналында жарияланған ересектердің зерттеуі киберқорқытуға қарсы көзқарастардың, сондай-ақ киберқорқытуды бұзатын мінез-құлықтың статистикалық өсуін анықтады. Алайда, 4-12 сыныптардағы 6500-ден астам канадалық жастардың қатысуымен жүргізілген тағы бір зерттеу кибербуллингке қатысудың жоғары көрсеткіштерін анықтаған жоқ. Авторлар бұл ата-аналардың балалары үйде болған кездегі онлайн әрекеттерін мұқият бақылаудың және қатысуының нәтижесі болуы мүмкін деп болжады.<ref>Vaillancourt, Tracy; Brittain, Heather; Krygsman, Amanda; Farrell, Ann H.; Landon, Sally; Pepler, Debra (July 7, 2021), "[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ab.21986 School bullying before and during COVID-19: Results from a population-based randomized design]", ''Aggressive Behavior'', '''47''' (5): 557–569</ref> Интернет-троллинг - бұл желідегі қауымдастықта (мысалы, [[Онлайн ойындар|онлайн ойын]] немесе әлеуметтік медиа) реакция немесе кедергі жасау мақсатында немесе жай ғана біреудің жеке ойын-сауық үшін орын алатын қорлаудың кең таралған түрі.<ref>Diaz, Fernando L. (2016). "Trolling & the First Amendment: Protecting Internet Speech in the Era of Cyberbullies & Internet Defamation". ''University of Illinois Journal of Law, Technology & Policy'': 135–160.</ref><ref>Duggan, Maeve (October 30, 2014). "[https://www.pewresearch.org/fact-tank/2014/10/30/5-facts-about-online-harassment/ 5 facts about online harassmen]t". Pew Research Center.</ref> Киберсталкинг – жәбірленушіні аңду үшін электрондық құралдарды пайдаланатын қорлаудың немесе қудалаудың тағы бір түрі; бұл жәбірленушіге айтарлықтай қауіп төндіруі мүмкін.<ref>Smith, Alison M. (September 5, 2008). [https://www.hsdl.org/?abstract&did=735549 Protection of Children Online: Federal and State Laws Addressing Cyberstalking, Cyberharassment, and Cyberbullying](Report).</ref> Интернеттегі немесе әлеуметтік желілердегі барлық жағымсыз әрекеттерді кибербуллингке жатқызуға болмайды. Зерттеулер сондай-ақ құрдастарының қысымына әкелетін желіде өзара әрекеттесулер бар екенін көрсетеді, бұл тартылғандарға теріс, оң немесе бейтарап әсер етуі мүмкін.<ref>O'Keeffe, G. S.; Clarke-Pearson, K.; Council on Communications and Media (April 1, 2011). "[[doi:10.1542/peds.2011-0054|The Impact of Social Media on Children, Adolescents, and Families]]". ''Pediatrics''. '''127''' (4): 800–804.</ref><ref>Ramasubbu, Suren (May 26, 2015). "[https://www.huffingtonpost.com/suren-ramasubbu/influence-of-social-media-on-teenagers_b_7427740.html Influence of Social Media on Teenagers]". ''Huffington Post''</ref> == Құқық қорғау == Мемлекеттердің көпшілігінде аңду немесе қудалау заңдары аясында электронды байланыс нысандарын айқын қамтитын заңдар бар.<ref name=":1" /><ref>[http://apps.leg.wa.gov/rcw/default.aspx?cite=9.61.260 Cyberstalking] Washington State Legislature</ref> Құқық қорғау органдарының көпшілігінде киберқылмыспен күресу бөлімшелері бар және Интернетті аңдуға физикалық аңду туралы есептерге қарағанда жиі қаралады.<ref>"[https://web.archive.org/web/20141227054307/http://www.cla.purdue.edu/people/engl/blackmon/101cresources/cyberstalking.htm What Is Cyberstalking?]". Archived from [http://www.cla.purdue.edu/people/engl/blackmon/101cresources/cyberstalking.htm the original] on December 27, 2014.</ref> Анықтама мен ресурстарды штат немесе аймақ бойынша іздеуге болады. === Мектептер === Мектептердегі онлайн құпиялылық мәселелерінің қауіпсіздігі барған сайын штаттың заңнамалық іс-әрекетінің назарына айналуда. 2006 және 2010 жылдар аралығында кибербуллингке қарсы қабылданған заңнаманың өсуі байқалды.<ref>[http://www.ncsl.org/issues-research/educ/cyberbullying.aspx Cyberbullying Enacted Legislation: 2006–2010] [https://web.archive.org/web/20130609000529/http://www.ncsl.org/issues-research/educ/cyberbullying.aspx Archived] June 9, 2013, at the Wayback Machine Legislation by State, NCSL</ref> Бастамалар мен оқу бағдарламасына қойылатын талаптар Ұлыбританияда (Ofsted eSafety нұсқаулығы) және Австралияда (Overarching Learning Outcome 13) бар. 2012 жылы Коннектикут штатындағы Нью-Хейвендегі дизайн сыныбында бір топ жасөспірімдер қорқытумен күресуге көмектесетін "Back Off Buly" (BOB) қосымшасын әзірледі. Бұл компьютерге, смартфонға немесе iPad-қа арналған анонимді ресурс, біреу қорқытудың куәгері немесе құрбаны болған кезде оқиға туралы дереу хабарлай алатындай етіп жасалған. Қолданба уақыт, орын және қорлаудың қалай болып жатқаны туралы сұрақтар қояды, сондай-ақ оқиғаға қатысты оң әрекет пен өкілеттік береді. Есептелген ақпарат дерекқорға жіберіледі, оны әкімшілер зерттей алады. Басқалар араласып, бұзақы үлгісін бұзуы үшін ортақ жіптер байқалады.<ref>[http://www1.whdh.com/news/articles/local/south/12007792580056/ct-teens-develop-bullying-app-to-protect-peers/ CT teens develop bullying app to protect peers] 7 News; June 2012 [https://web.archive.org/web/20120622100810/http://www1.whdh.com/news/articles/local/south/12007792580056/ct-teens-develop-bullying-app-to-protect-peers/ Archived]June 22, 2012, at the Wayback Machine</ref> «Back Off Buly» Коннектикут штатындағы мектептерде стандартты операциялық процедура ретінде қарастырылады, ал 66 орта мектеп мұғалімдері арасында жүргізілген соңғы зерттеулер алдын алу бағдарламалары бүгінгі күнге дейін тиімсіз деген қорытындыға келді.<ref>Stauffer, Sterling; Allen Heath, Melissa; Marie Coyne, Sarah; Ferrin, Scott (2012). "[https://scholarsarchive.byu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=3777&context=etd High school teachers' perceptions of cyberbullying prevention and intervention strategies]". ''Psychology in the Schools''. '''49''' (4): 352–367.</ref> Мұғалімдерді оқушылар,<ref>"[https://web.archive.org/web/20151126033550/http://www.durangoherald.com/article/20151029/NEWS01/151029500/-1/news01%26source%3DRSS 9-R students create teacher-bashing tweets]". ''The Durango Herald''. October 29, 2015</ref> сонымен қатар ата-аналар мен басқа мектеп қызметкерлері киберқорлауы мүмкін.<ref>"[https://www.rte.ie/news/ireland/2018/1108/1009482-cyberbullying-teachers/ Teachers report high levels of anxiety and stress due to cyberbullying by pupils]". RTÉ News. November 8, 2018</ref> === Қорғау === Интернеттегі балаларды қудалауды қарастыратын немесе балалар жыртқыштарына бағытталған заңдар, сондай-ақ ересектердің киберталдау құрбандарын немесе кез келген жастағы құрбандарды қорғайтын заңдар бар. Қазіргі уақытта кітаптарда 45 киберталкинг (және соған байланысты) заң бар. Кейбір сайттар 18 жастағы және одан кіші жәбірленушілерді қорғайтын заңдарға маманданғанымен, Интернетте қиянат жасауды тоқтату үшін жұмыс істеу — Америка Құрама Штаттарының федералдық және штаттық заңдарының ағымдағы және күтілуде жатқан кибер аңдумен байланысты тізімі бар анықтамалық ресурс.<ref>[http://www.haltabuse.org/resources/laws/index.shtml Current and pending cyberstalking-related United States federal and state laws][https://web.archive.org/web/20180912164944/http://www.haltabuse.org/resources/laws/index.shtml Archived] September 12, 2018, at the Wayback Machine WHOA</ref> Ол сондай-ақ әлі заңдары жоқ мемлекеттерді және басқа елдердің тиісті заңдарын көрсетеді. Жаһандық киберқұқық дерекқоры (GCLD) барлық елдер үшін киберзаңдардың ең толық және беделді көзі болуға бағытталған.<ref>[http://www.cyberlawdb.com/main/ The Global Cyber Law Database] [https://web.archive.org/web/20120620182226/http://www.cyberlawdb.com/main/ Archived] June 20, 2012, at the Wayback Machine GCLD</ref> Бірнеше штаттар, соның ішінде Флорида, [[Калифорния]],<ref>"[https://web.archive.org/web/20190905235216/https://www.sandiegounified.org/know-your-student-rights Know Your Student Rights]". ''San Diego Unified School District''. </ref> және Миссури киберқорқытуға қарсы заңдар қабылдады. Калифорния біреудің өміріне қауіп төндіретін электрондық құрылғыны пайдалануға тыйым салады.<ref>"[https://leginfo.legislature.ca.gov/faces/codes_displaySection.xhtml?lawCode=PEN&sectionNum=653.2 Penal Code, Sec. 653.2]". ''California Legislative Information''. California State Legislature.</ref> Флоридада «Джеффри Джонсон барлық студенттерді қорғайды» заңы қорқытудың кез келген түріне, соның ішінде кибербуллингке тыйым салады. Миссури штатында әлеуметтік желі арқылы біреуді зорлық-зомбылықпен қорқытқан кез келген адам А класындағы теріс қылықпен сотталуы мүмкін, бірақ егер жәбірленуші он жеті жаста немесе одан кіші болса, олар D класындағы ауыр қылмыспен сотталуы мүмкін.<ref>"[https://www.stopbullying.gov/resources/laws/missouri Missouri Anti-Bullying Laws & Policies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250308205855/https://www.stopbullying.gov/resources/laws/missouri |date=2025-03-08 }}". ''stopbullying.gov''. September 26, 2017.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Интернет]] [[Санат:Қауіпсіздік]] [[Санат:Психологиялық зорлау]] [[Санат:Троллинг]] 2prloieaa8couors7gtzknd6r91m5ki 3690553 3690430 2026-11-03T06:42:40Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Sewrax|Sewrax]] ([[User talk:Sewrax|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды 3620454 wikitext text/x-wiki '''Кибербуллинг''' ('''киберқорқыту''' немесе '''онлайн қорқыту''') – электрондық құралдарды пайдаланып [[қорлау]] немесе қудалау түрі. 2000 жылдардан бастап жастардың әлеуметтік желілерді пайдалануының артуына байланысты, әсіресе жасөспірімдер арасында жиі кездеседі.<ref>Smith, Peter K.; Mahdavi, Jess; Carvalho, Manuel; Fisher, Sonja; Russell, Shanette; Tippett, Neil (2008). "[[doi:10.1111/j.1469-7610.2007.01846.x|Cyberbullying: its nature and impact in secondary school pupils"]]. ''The Journal of Child Psychology and Psychiatry''. '''49''' (4): 376–385.</ref> Бұған қатысты мәселелерге желідегі қудалау және троллинг жатады. 2015 жылы, i–Safe Foundation киберқорқыту статистикасына сәйкес, жасөспірімдердің жартысынан астамы желіде қорқытуға ұшыраған және шамамен осы үлесте киберқорқытумен айналысқан.<ref>"[http://www.bullyingstatistics.org/content/cyber-bullying-statistics.html Cyber Bullying Statistics]". Bullying Statistics. July 7, 2015.</ref> Бұл бұзақыға да, жәбірленушіге де теріс әсер етеді, ал қорлаудың қарқындылығы, ұзақтығы және жиілігі олардың екеуіне де жағымсыз әсерді арттыратын үш аспекті болып табылады.<ref>Peebles, E (2014). "[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4276384 Cyberbullying: Hiding behind the screen]". ''Paediatrics & Child Health''. '''19''' (10): 527–528.</ref> == Жалпы ақпарат == Кибербуллинг көп жағдайда бұрыннан бар, дәстүрлі қорлаудың жалғасы болып табылады.<ref name=":0">Burger, C.; Bachmann, L. (2021). "[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8508291 Perpetration and victimization in offline and cyber contexts: A variable– and person–oriented examination of associations and differences regarding domain–specific self–esteem and school adjustment]". ''Int J Environ Res Public Health''. '''18''' (19): 10429.</ref><ref>Waasdorp, T.E.; Bradshaw, C.P. (2015). "[https://www.jahonline.org/article/S1054-139X(14)00758-7/fulltext The overlap between cyberbullying and traditional bullying]". ''Journal of Adolescent Health''. '''56''' (5): 483–488.</ref> Интернет арқылы қорқытылатын студенттер, көп жағдайда, бұрын басқа дәстүрлі тәсілдермен де қорқытылған (мысалы, физикалық немесе ауызша). Тек интернет арқылы қорқытатын студенттер аз; кибербуллингке ұшырайтын оқушылар көбінесе физикалық тұрғыдан күштірек болады, сондықтан бұзақылар олармен мектепте бетпе-бет жанжалдан гөрі, онлайн қақтығыстарды таңдайды. <ref name=":0" /> Америка Құрама Штаттарында 2010 жылдары кибербуллинг туралы көп айтыла бастады, бұған белгілі бір деңгейдегі оқиғалар әсер етті.<ref>Hu, Winnie (October 1, 2010). "[https://www.nytimes.com/2010/10/02/nyregion/02suicide.html?_r=0 Legal Debate Swirls Over Charges in a Student's Suicide]". [[:en:The_New_York_Times|''The New York Times''.]]</ref> АҚШ-тың бірнеше штаттары мен басқа елдер киберқорқытумен күресу үшін заңдар қабылдады.<ref name=":1">Gregorie, Trudy. "[https://web.archive.org/web/20140328084720/http://www.victimsofcrime.org/docs/src/cyberstalking---dangers-on-the-information-superhighway.pdf?sfvrsn=2 Cyberstalking: dangers on the information superhighway]"(PDF).</ref> Кейбіреулер жасөспірімдерге киберқорқытуға арнайы бағытталған, ал басқалары физикалық қудалау шеңберінен шығады. Ересектерді киберқудалау жағдайларында бұл есептер әдетте жергілікті полицияға беріледі.<ref>[http://voices.yahoo.com/what-cyberbullies-adults-11081994.html What to Do About Cyberbullies: For Adults] [https://web.archive.org/web/20140729033508/http://voices.yahoo.com/what-cyberbullies-adults-11081994.html Archived] July 29, 2014, at the Wayback Machine, by Rena Sherwood; YAHOO Contributor network</ref> Заңдар аймаққа немесе штатқа байланысты ерекшеленеді. Зерттеулер киберқорқыту құрбандарының бірқатар ауыр зардаптарын көрсетті.<ref>Hinduja, S.; Patchin, J. W. (2008). "Cyberbullying: An Exploratory Analysis of Factors Related to Offending and Victimization". ''Deviant Behavior''. '''29''' (2): 129–156. [[doi]]:[[doi:10.1007/s10639-014-9349-1|10.1080/01639620701457816]]. [[:en:S2CID_(identifier)|S2CID]] [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:144024729 144024729].</ref> Кибербуллингтің жағымсыз әсерлері туралы нақты статистика елдер мен басқа демографиялық көрсеткіштер бойынша ерекшеленеді. Кейбір зерттеушілер киберқорқытуды анықтау және тоқтату үшін заманауи компьютерлік әдістерді қолданудың қандай да бір жолы болуы мүмкін екенін айтады.<ref>Kumar, Akshi; Sachdeva, Nitin (September 2019). "Cyberbullying detection on social multimedia using soft computing techniques: a meta-analysis". ''Multimedia Tools and Applications''. '''78''' (17): 23973–24010. [[:en:Doi_(identifier)|doi]]:[[doi:10.1080/01639620701457816|10.1007/s11042-019-7234-z]]. [[:en:S2CID_(identifier)|S2CID]] [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:59159655 59159655].</ref> Басқа зерттеулер [[COVID-19 пандемиясы]] кезінде көптеген жастар мен ересектер үйде карантинге жатқызылған және соның салдарынан пандемияға дейінгіге қарағанда жиі онлайн режимінде кибербуллингтің өршуін болжады. Мысалы, Journal of Social Psychology журналында жарияланған ересектердің зерттеуі киберқорқытуға қарсы көзқарастардың, сондай-ақ киберқорқытуды бұзатын мінез-құлықтың статистикалық өсуін анықтады. Алайда, 4-12 сыныптардағы 6500-ден астам канадалық жастардың қатысуымен жүргізілген тағы бір зерттеу кибербуллингке қатысудың жоғары көрсеткіштерін анықтаған жоқ. Авторлар бұл ата-аналардың балалары үйде болған кездегі онлайн әрекеттерін мұқият бақылаудың және қатысуының нәтижесі болуы мүмкін деп болжады.<ref>Vaillancourt, Tracy; Brittain, Heather; Krygsman, Amanda; Farrell, Ann H.; Landon, Sally; Pepler, Debra (July 7, 2021), "[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ab.21986 School bullying before and during COVID-19: Results from a population-based randomized design]", ''Aggressive Behavior'', '''47''' (5): 557–569</ref> Интернет-троллинг - бұл желідегі қауымдастықта (мысалы, [[Онлайн ойындар|онлайн ойын]] немесе әлеуметтік медиа) реакция немесе кедергі жасау мақсатында немесе жай ғана біреудің жеке ойын-сауық үшін орын алатын қорлаудың кең таралған түрі.<ref>Diaz, Fernando L. (2016). "Trolling & the First Amendment: Protecting Internet Speech in the Era of Cyberbullies & Internet Defamation". ''University of Illinois Journal of Law, Technology & Policy'': 135–160.</ref><ref>Duggan, Maeve (October 30, 2014). "[https://www.pewresearch.org/fact-tank/2014/10/30/5-facts-about-online-harassment/ 5 facts about online harassmen]t". Pew Research Center.</ref> Киберсталкинг – жәбірленушіні аңду үшін электрондық құралдарды пайдаланатын қорлаудың немесе қудалаудың тағы бір түрі; бұл жәбірленушіге айтарлықтай қауіп төндіруі мүмкін.<ref>Smith, Alison M. (September 5, 2008). [https://www.hsdl.org/?abstract&did=735549 Protection of Children Online: Federal and State Laws Addressing Cyberstalking, Cyberharassment, and Cyberbullying](Report).</ref> Интернеттегі немесе әлеуметтік желілердегі барлық жағымсыз әрекеттерді кибербуллингке жатқызуға болмайды. Зерттеулер сондай-ақ құрдастарының қысымына әкелетін желіде өзара әрекеттесулер бар екенін көрсетеді, бұл тартылғандарға теріс, оң немесе бейтарап әсер етуі мүмкін.<ref>O'Keeffe, G. S.; Clarke-Pearson, K.; Council on Communications and Media (April 1, 2011). "[[doi:10.1542/peds.2011-0054|The Impact of Social Media on Children, Adolescents, and Families]]". ''Pediatrics''. '''127''' (4): 800–804.</ref><ref>Ramasubbu, Suren (May 26, 2015). "[https://www.huffingtonpost.com/suren-ramasubbu/influence-of-social-media-on-teenagers_b_7427740.html Influence of Social Media on Teenagers]". ''Huffington Post''</ref> == Құқық қорғау == Мемлекеттердің көпшілігінде аңду немесе қудалау заңдары аясында электронды байланыс нысандарын айқын қамтитын заңдар бар.<ref name=":1" /><ref>[http://apps.leg.wa.gov/rcw/default.aspx?cite=9.61.260 Cyberstalking] Washington State Legislature</ref> Құқық қорғау органдарының көпшілігінде киберқылмыспен күресу бөлімшелері бар және Интернетті аңдуға физикалық аңду туралы есептерге қарағанда жиі қаралады.<ref>"[https://web.archive.org/web/20141227054307/http://www.cla.purdue.edu/people/engl/blackmon/101cresources/cyberstalking.htm What Is Cyberstalking?]". Archived from [http://www.cla.purdue.edu/people/engl/blackmon/101cresources/cyberstalking.htm the original] on December 27, 2014.</ref> Анықтама мен ресурстарды штат немесе аймақ бойынша іздеуге болады. === Мектептер === Мектептердегі онлайн құпиялылық мәселелерінің қауіпсіздігі барған сайын штаттың заңнамалық іс-әрекетінің назарына айналуда. 2006 және 2010 жылдар аралығында кибербуллингке қарсы қабылданған заңнаманың өсуі байқалды.<ref>[http://www.ncsl.org/issues-research/educ/cyberbullying.aspx Cyberbullying Enacted Legislation: 2006–2010] [https://web.archive.org/web/20130609000529/http://www.ncsl.org/issues-research/educ/cyberbullying.aspx Archived] June 9, 2013, at the Wayback Machine Legislation by State, NCSL</ref> Бастамалар мен оқу бағдарламасына қойылатын талаптар Ұлыбританияда (Ofsted eSafety нұсқаулығы) және Австралияда (Overarching Learning Outcome 13) бар. 2012 жылы Коннектикут штатындағы Нью-Хейвендегі дизайн сыныбында бір топ жасөспірімдер қорқытумен күресуге көмектесетін "Back Off Buly" (BOB) қосымшасын әзірледі. Бұл компьютерге, смартфонға немесе iPad-қа арналған анонимді ресурс, біреу қорқытудың куәгері немесе құрбаны болған кезде оқиға туралы дереу хабарлай алатындай етіп жасалған. Қолданба уақыт, орын және қорлаудың қалай болып жатқаны туралы сұрақтар қояды, сондай-ақ оқиғаға қатысты оң әрекет пен өкілеттік береді. Есептелген ақпарат дерекқорға жіберіледі, оны әкімшілер зерттей алады. Басқалар араласып, бұзақы үлгісін бұзуы үшін ортақ жіптер байқалады.<ref>[http://www1.whdh.com/news/articles/local/south/12007792580056/ct-teens-develop-bullying-app-to-protect-peers/ CT teens develop bullying app to protect peers] 7 News; June 2012 [https://web.archive.org/web/20120622100810/http://www1.whdh.com/news/articles/local/south/12007792580056/ct-teens-develop-bullying-app-to-protect-peers/ Archived]June 22, 2012, at the Wayback Machine</ref> «Back Off Buly» Коннектикут штатындағы мектептерде стандартты операциялық процедура ретінде қарастырылады, ал 66 орта мектеп мұғалімдері арасында жүргізілген соңғы зерттеулер алдын алу бағдарламалары бүгінгі күнге дейін тиімсіз деген қорытындыға келді.<ref>Stauffer, Sterling; Allen Heath, Melissa; Marie Coyne, Sarah; Ferrin, Scott (2012). "[https://scholarsarchive.byu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=3777&context=etd High school teachers' perceptions of cyberbullying prevention and intervention strategies]". ''Psychology in the Schools''. '''49''' (4): 352–367.</ref> Мұғалімдерді оқушылар,<ref>"[https://web.archive.org/web/20151126033550/http://www.durangoherald.com/article/20151029/NEWS01/151029500/-1/news01%26source%3DRSS 9-R students create teacher-bashing tweets]". ''The Durango Herald''. October 29, 2015</ref> сонымен қатар ата-аналар мен басқа мектеп қызметкерлері киберқорлауы мүмкін.<ref>"[https://www.rte.ie/news/ireland/2018/1108/1009482-cyberbullying-teachers/ Teachers report high levels of anxiety and stress due to cyberbullying by pupils]". RTÉ News. November 8, 2018</ref> === Қорғау === Интернеттегі балаларды қудалауды қарастыратын немесе балалар жыртқыштарына бағытталған заңдар, сондай-ақ ересектердің киберталдау құрбандарын немесе кез келген жастағы құрбандарды қорғайтын заңдар бар. Қазіргі уақытта кітаптарда 45 киберталкинг (және соған байланысты) заң бар. Кейбір сайттар 18 жастағы және одан кіші жәбірленушілерді қорғайтын заңдарға маманданғанымен, Интернетте қиянат жасауды тоқтату үшін жұмыс істеу — Америка Құрама Штаттарының федералдық және штаттық заңдарының ағымдағы және күтілуде жатқан кибер аңдумен байланысты тізімі бар анықтамалық ресурс.<ref>[http://www.haltabuse.org/resources/laws/index.shtml Current and pending cyberstalking-related United States federal and state laws][https://web.archive.org/web/20180912164944/http://www.haltabuse.org/resources/laws/index.shtml Archived] September 12, 2018, at the Wayback Machine WHOA</ref> Ол сондай-ақ әлі заңдары жоқ мемлекеттерді және басқа елдердің тиісті заңдарын көрсетеді. Жаһандық киберқұқық дерекқоры (GCLD) барлық елдер үшін киберзаңдардың ең толық және беделді көзі болуға бағытталған.<ref>[http://www.cyberlawdb.com/main/ The Global Cyber Law Database] [https://web.archive.org/web/20120620182226/http://www.cyberlawdb.com/main/ Archived] June 20, 2012, at the Wayback Machine GCLD</ref> Бірнеше штаттар, соның ішінде Флорида, Калифорния,<ref>"[https://web.archive.org/web/20190905235216/https://www.sandiegounified.org/know-your-student-rights Know Your Student Rights]". ''San Diego Unified School District''. </ref> және Миссури киберқорқытуға қарсы заңдар қабылдады. Калифорния біреудің өміріне қауіп төндіретін электрондық құрылғыны пайдалануға тыйым салады.<ref>"[https://leginfo.legislature.ca.gov/faces/codes_displaySection.xhtml?lawCode=PEN&sectionNum=653.2 Penal Code, Sec. 653.2]". ''California Legislative Information''. California State Legislature.</ref> Флоридада «Джеффри Джонсон барлық студенттерді қорғайды» заңы қорқытудың кез келген түріне, соның ішінде кибербуллингке тыйым салады. Миссури штатында әлеуметтік желі арқылы біреуді зорлық-зомбылықпен қорқытқан кез келген адам А класындағы теріс қылықпен сотталуы мүмкін, бірақ егер жәбірленуші он жеті жаста немесе одан кіші болса, олар D класындағы ауыр қылмыспен сотталуы мүмкін.<ref>"[https://www.stopbullying.gov/resources/laws/missouri Missouri Anti-Bullying Laws & Policies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250308205855/https://www.stopbullying.gov/resources/laws/missouri |date=2025-03-08 }}". ''stopbullying.gov''. September 26, 2017.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Интернет]] [[Санат:Қауіпсіздік]] [[Санат:Психологиялық зорлау]] [[Санат:Троллинг]] 93skdv1s6ae6noydwgabjfkt9jmm8wv Ақмола 0 756180 3690429 3603248 2026-11-03T04:24:56Z ~2026-58545-33 187928 /* Целиноград → Ақмола → Астана */ 3690429 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Ақмола қаласы жоспарының көшірмесі. ХІХ ғасырдың аяғы.jpg|thumb|right|250px|Ақмола қаласы жоспарының көшірмесі. ХІХ ғасырдың аяғы.]] '''Ақмола''' — [[Қазақстан]] елордасы [[Астана]]ның [[1868 жыл|1868]]-[[1998 жыл|1998]] жылдар аралығындағы атауы. == Ақмоланың қалыптасуы мен тарихи деректер == [[Сурет:Ақмола бекінісінің мұнарасы. 1921 ж. қиратылған. ХХ ғ. басындағы фотосурет.jpg|thumb|right|250px|Ақмола бекінісінің мұнарасы. 1921 жылы қиратылған. ХХ ғасыр басындағы фотосурет.]] Қазақ елі [[Ресей империясы]]ның бодандығын қабылдағаннан кейін патша әкімшілігі қазақ жерін басқару мәселесі бойынша бірқатар шараларды жүзеге асырды. [[1822 жыл|1822]] жылы 22 шілдеде І Александр қол қойған "Сібір қырғыздарын басқару"туралы жарғыға" сәйкес [[Орта жүз]] жері [[Батыс Сібір генерал-губернаторлығы]]на, енді ғана ұйымдастырылып жатқан [[Омбы облысы]]ның құрамына енгізіліп, сыртқы округтерге бөлінді.<br>Округтерді басқаруға аға сұлтандар тағайындалды. Округ орталығының әскери-әкімшілік қызметі жаңа бекіністер салумен шұғылданып, кейіннен Сібір полктарының казактарымен ауыстырылған орыс әскерінің тұрақты бөлімінен құрылған гарнизондармен жабдықтауға кірісті.<br>[[1824 жыл|1824]] жылы [[Қарқаралы сыртқы округі|Қарқаралы]] және [[Көкшетау сыртқы округі|Көкшетау]] сыртқы округтері ашылды. Сұлтан [[Қоңырқұлжа Құдаймендеұлы|Қоңырқұлжа Құдайменді]] қанша сұраса да қаражат жетіспеуіне байланысты [[Ақмола округі]]нің ашылуы кейінге қала берді. Ақыры, [[1830 жыл|1830]] жылы мамырда Ақмола шатқалындағы Құдаймендінің ауылына Петропавл бекінісінен подполковник [[Федор Шубин|Ф. К. Шубиннің]] басшылығымен [[Ақмола бекінісі]]н ұйымдастыру үшін әскери жасақ жіберіледі. Көктемгі су тасқыны жасақты [[Есіл]]дің оң жақ биіктеу жағасындағы керуенді Қараөткел өткелінде тоқтатады, Шубин сол жерден бірнеше казакты жағдайды біліп келуге жібереді. Жер таңдауда бұйрықта қате кеткенін ұққан [[Федор Кузьмич Шубин|Ф. Шубин]] оны Қараөткелде орындауға шешім қабылдайды. Ресми қағазда түсінбестік болмас үшін бұйрықтың атауы сол күйінде қалады.<br>1830 жылы 18 маусымда келген Қараөткелде құрылыс жұмыстары басталды. Құрылыс ағаштарынан казарма, дүкен, монша және астық қоймасы салынды. Тақтайлардан ат қора салынды. [[1832 жыл|1832]] жылы 22 тамызда [[Ақмола сыртқы округі]] ресми түрде ашылды. [[Сәмеке хан|Семеке хан]]ның шөбересі Қоңырқұлжа Құдайменді аға сұлтан болып сайланды. === Шағын гарнизондық елді мекен === Ақмола алғашқы жылдары казармалардан, атқоралардан және қосымша құрылыстардан тұратын шағын гарнизондық елді мекен болды.<br> [[1838 жыл|1838]] жылы мамырда бұл әскери қоныс [[Кенесары хан|Кенесары Қасымұлы]] бастаған ұлт-азаттық күрес жасақтары қоршауға алып, өртеп жіберді. Кенесары сұлтан одан кейін Торғай даласына кетті. Осы оқиғадан кейін гарнизонды нығайту үшін Петропавлдан 2-ші сібірлік батальон жіберілді және Горький линиясынан жүз казак отбасы әкелініп, фортификациялық жұмыстар басталды.<br> [[1839 жыл|1839]] жылы бұл елді мекен ор қазылған дуалдармен және бес бұрышты әскери бекініспен қоршалды. Орталық солтүстік әскери бекіністің үстіне екі қабатты мұнара тұрғызылды. Оның жоғары жағына қарағайдан атыс ойығы бар шеген, төменгі жағынан зеңбірекке арналған ойық жасалды. Мұнара қазіргі Орталық стадионның орнында болды. Бекіністің оң жағы өзенге қарады.<br> Кенесары Қасымұлы қаза болып, ұлт-азаттық қозғалыстың күшпен басылуына байланысты Ақмола бекінісі [[1876 жыл|1876]] жылы әскери маңызы жойылды. [[1891 жыл|1891]] жылы орлар толтырылып, бекініс қабырғалары алынды. [[1921 жыл|1921]] жылы мұнара қиратылды.<br> === Қала мәртебесін алуы === [[Сурет:Ақмола қаласының орталығы. ХХ ғ. басындағы фотосурет.jpg|thumb|right|250px|Ақмола қаласының орталығы. ХХ ғасыр басындағы фотосурет.]] [[1845 жыл|1845]] жылы "Горькая линиядан" көшіп келген казак отбасыларынан құралған казак станицалары пайда болды. [[1851 жыл|1851]] жылы бекіністің іші мен әскери слободаларда 26 саман, 15 ағаш және 17 тоқылған қазыналық құрылыстар мен 292 жеке ағаш үйлер болды.<br> Ақмола транзиттік сауданы қамтамасыз ететін басты рөлді атқара бастады. Осыған байланысты Ресей мен шетелдік саудагерлер осында өз дүкендерін ашады. Қоныстанушылардың көпшілігі, әсіресе, көп бөлігі татар слободасы деп аталатын [[Орта Азия]]дан шыққандар. [[1852 жыл|1852]] жылы Ақмолада екі маусымдық жәрмеңке – Константинов және Дмитриев жәрмеңкелері ұйымдастырылған болатын. Шағын әскери бекініс біртіндеп қалаға айнала бастады. Ауқатты адамдар берік те сәнді үйлер, мекемелер аша бастады.<br> [[1862 жыл|1862]] жылы Ақмола бекінісі мен казак станицасы округтік қала мәртебесін алды. Ақмола "Семей облысы қалаларының құқығы мен жеңілдіктері туралы ережеге" сәйкестендірілді. Ресей бодандығына кірген барлық адамдар қалада тұруға мүмкіндік алды, саудагерлер, ұсақ үй иесі, қолөнершілер қатарына жазыла алатын болды. Оларға қалада үй тұрғызып, бақша егу және әртүрлі мекемелер салу үшін жер берілді. Қалаға тіркелген тұрғын кез келген жылжымайтын мүлік алуға құқылы болды.<br> [[1868 жыл|1868]] жылы 21 қазанда "Далалық облыстарды басқару туралы уақытша ережеге" сәйкес орталығы Омбы болған Ақмола облысы құрылды. Уақыт өте келе облыс орталығын Омбыдан Ақмолаға көшіреміз деп ойлаған үкімет қаланы Ақмола деп атап кетті. === Тұрғындарының саны === Ақмоланың алғашқы 30 жылының соңына қарай тұрғындарының саны 2000-нан асты, ал келесі 30 жылда үш есеге өсті. 6428 адам тұрғыны бар Ақмола уездік қалаға айналды. Қалада 3 шіркеу, 5 мектеп, 3 зауыт болды. XIX ғасырдың 90-жылдарының басында қалалық басқару мекемесі, қонақ үй мен өрт мұнарасы және Александр Невский шіркеуі салынған кезде халық саны айтарлықтай өсті. Саудагерлер сарайлары пайда болды. XX ғасыр басында Ақмола 18 мың халқы бар (1915 жыл) сауда қаласына айналды. === Қаланың көркі === [[Сурет:Сібір сауда банкінің бұрынғы бөлімшесі. ХХ ғ. басындағы фотосурет.jpg|thumb|right|250px|Сібір сауда банкінің бұрынғы бөлімшесі. ХХ ғасыр басындағы фотосурет.]] [[Сурет:Ақмола. Қыздар гимназиясының ғимараты.ХХ ғ.басындағы фотосурет.jpg|thumb|right|250px|Қыздар гимназиясының ғимараты.ХХ ғасыр басындағы фотосурет.]] Қаланың көркі [[1892 жыл|1892]] жылы салынған сәулет ғимараты Александр Невский шіркеуі болды. Ғибадатхананың қабырғасы В. М. Васнецовтың шәкірті М. И. Тимофеевтің суреттерімен безендірілді. Қазан төңкерісінен кейін онда драма театр, содан кейін кинотеатр жұмыс істеп, [[1939 жыл|1939]]-[[1940 жыл|1940]] жылдары ғибадатхана бұзылды.<br> XIX ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басында қала қарқынды өсті. Осы кезеңде Ақмоладағы ғимараттардың кейбірі жоғары көркемдік талғаммен салынғандықтан тарихи-мәдени бағасы бар сақтауға лайық ескерткіштер қатарына жатқызылды. Бастапқыда қаланың бірнеше бас жоспары әзірленді, [[1910 жыл|1910]] жылы қаланың бас сәулетшісі тағайындалды. Бұл қызметті сәулетші Адольф Дионисович Павлович атқарды. Қала көшелері бірнеше бөлікке (бекініс, солдат слободасы, казактар станицасы) бөлінді.<br> Ақмоланың сол кездегі бейнесін көзге елестету үшін П. Головачевтің қаланы көргеннен кейін [[1903 жыл|1903]] жылы Мәскеудің "Азиатская Россия" деген суреті бар жинағында жарияланған "Дала өлкесінде" деген мақаласына көңіл аудару керек. Онда былай делінген: "Ақмолада жергілікті бай саудагерлердің сәулеті тартымсыз бірнеше тас үйлер бар... Көзге көрінер жерлерде собормен, қонақ ауласымен қатар абақты (острог) тұр, жан-жағы 20 шаршы көшет, 3 биіктіктегі көшеттер үшкір бөренелермен қоршалған. Абақтының алдында жалғыз күзетші тұр... Ақмоланың көшелерінде, әрине, жарық жоқ. Үлкен дүкендердің алдында бірнеше шам (фонарь) жағулы. Жай уақыттарда ұзын да кең көшелер сыпырылмайды, бірақ орталық губерниядағы шаруалардың егістігінен жақсы; оларды шаң мен тезектен жел тазалайды... Астық базарында ондаған "қымызхана" бар".<br> Ақмоланың төңкеріске дейін сәулеті мен құрылыс сапасы бойынша салынған бірқатар жақсы үйлері қазіргі уақытта [[Астана қаласының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]]не енген сәулет өнері ескерткіштері қатарына жатқызылып, қорғауға алынған. === Өнеркәсібі === Өнеркәсіп қолөнер сипатында болды. [[1913 жыл|1913]] жылы статистика бойынша Ақмолада май қайнататын, ішек-қарын тазалайтын, жүн жуатын, 9 кірпіш және 2 қой терісі зауыттары, 21 ұста, 70-тей жел диірменде 208 адам жұмыс жасады. Төңкеріске дейін бұған 3 механикалық диірмен, механикалық шеберхана және тағы да басқа қолмен, жартылай қолмен істейтін кәсіпорындар қосылды. == Ақмоланың ақпан төңкерісінен кейінгі және Кеңес дәуірі кезіндегі сипаты == Ақпан төңкерісінен кейін қала басшылығы Ақмолада уездік атқару комитетін ұйымдастырды. Большевиктік топ [[1917 жыл|1917]] жылы 27 желтоқсанда Ақмола қалалық депутаттар кеңесін құрды, ал [[1918 жыл|1918]] жылы 2 наурызда Ақмола уездік депутаттар кеңесі сайланып, уезде Кеңес өкіметін құру туралы шешім қабылданды. Колчактың келгеннен кейін бұрынғы басшылық жұмысын жалғастырды. Соңғы "қалабасы" қызметін саудагер С. А. Кубрин атқарды.<br> 1918 жылы 25 қарашада басшылық "қызылдардың" 59-шы ақыштар дивизия штабы "қызыл" атқыштар дивизиясына көшті.<br> [[1929 жыл|1929]] жылы Ақмола – Бурабай теміржол құрылысы басталды. 1929 жылы 8 қарашада Ақмолаға алғашқы пойыз келді. Теміржол оны Қазақстанның және бүкіл КСРО-ның өнеркәсіптік және мәдени орталықтарымен байланыстырды.<br> Қала өсіп, көркейіп, ауыл шаруашылығының орталығы және теміржолдың ірі торабы болды.<br> [[1939 жыл|1939]] жылы қазанда [[Қарағанды облысы]]ның құрамынан [[Ақмола облысы]] бөлініп, орталығы Ақмола қаласы болды, бұл кезде 32 мың тұрғыны және бірнеше өнеркәсіптік кәсіпорындары бар еді.<br> [[Ұлы Отан соғысы]] қаланың экономикалық әлеуеті мен қала бейнесінің дамуына кері әсерін тигізді. Ірі зауыттардың әскери жағдайға көшірілуі өндіріс орындарының санын көбейтті. Одақтың маңызы бар "Қазақсельмаш" зауыты пайда болды. [[1944 жыл|1944]] жылы 16 кәсіпорында 2800 адам еңбек етті.<br> Қалада сырттан күшпен қоныс аударылып келгендер көбейді, олардың көбі Солтүстік Кавказдан келді. Күшпен көшіру басталған жылдың өзінде Ақмола облысына 30 мыңдай адам келді, оларды үймен қамтамасыз ету, дәрігерлік көмек көрсету қажет болды. Осының бәрі қала тұрмысы мен мәдениетіне ықпал етті. == Ақмоладағы оқиғалар == * 1959 жылғы 14 маусым күнгі [[Есіл өзені]]нің үстіндегі [[Ақмола апаты (1959)|көпірдің құлауынан]] 143 адам қайтыс болуы. * 1979 жылғы «[[Целиноград оқиғасы]]<nowiki/>» * 1995 жылғы 23 желтоқсан күнгі Ақмола маңындағы [[Ақмола апаты (1995)|бораннан]] 100 шақты адамның қайтыс болуы. == Қала атауларының өзгеруі == Тың және тыңайған жерлерді игеру – Ақмола облысы өмірінің аса маңызды кезеңі болды. [[1954 жыл|1954]] жылы 2 наурызда еріктілер [[Алматы]]дан, 5 наурызда [[Мәскеу]]ден келді.<br> [[1953 жыл|1953]]-[[1958 жыл|1958]] жылдары облысқа 270 мыңдай адам келді. Қала елдің басты қамбасына, ауыл шаруашылығы машиналарын жасау орталығына айналды. 1953-[[1956 жыл|1956]] жылдары облыста 3,5 миллион гектар тың жерлер игерілді. Тың игеру науқаны қала дамуында шешуші фактор болды. === Ақмола → Целиноград === [[1960 жыл|1960]] жылы желтоқсанда қала тың өлкесінің орталығы болды, ал [[1961 жыл|1961]] жылы қаланың аты Целиноград болып өзгертілді.<br> Тұрғындарының саны тез өсті. 1961 жылы қаланың тұрғын үй қоры 115 мың адамға шаққанда 600 мың шаршы м-ге жетті. Жарты жыл ішінде құрылысшылар 650 пәтер мен 4 бесқабатты мектеп үйін пайдалануға берді. Бір жылда тұрғын үй қоры 115 000 шаршы м-ге өсті.<br> Целиноград құрылысына Мәскеудің 29 құрылыс зауыты қатысты. Ленинград жобалау институтының бас жоспары бойынша (сәулетші Г. Я. Гладштейн) "Хрущев кезеңінің" типтік қалаларын салды. Целиноград кеңестік қала мектебінің принциптерін бейнелейтін үлгі болды.<br> [[1963 жыл|1963]] жылы 1 маусымда жаңа ықшам ауданның алғашқы іргетасы қаланды. 6 қарашада телеорталық жұмыс істей бастады. 2355 орындық Тың игерушілер сарайы ашылды, екі көпір іске қосылды. Біреуі көлік өтуге арналған, екіншісі қаланы демалыс бағымен, жағажаймен және балалар теміржолымен байланыстырды. Кеңес дәуіріндегі құрылыстардың аса мәнділері; бекет пен бекет жанындағы алаң (1954 жыл); бекет ғимараты [[1961 жыл|1961]]-[[1964 жыл|1964]] жылдары салынды. Бекет толығымен қайта жабдықталды, эскалатормен, жолаушылар өтетін жолдармен, аса жайлы күту залдарымен, дүкендермен, кафелермен, қонақ үймен қамтамасыз етілді; Теміржолшылар сарайы (1954 жылы салынды, қазіргі [[Күләш Байсейітова атындағы ұлттық опера және балет театры]]). Ғимарат кіре берісінің бағандары және интерьерлері мәнерлі жапсырмалары бар классикалық жүйе негізінде салынды. 1998–2000 жылдары қайта жөндеуден кейін көрермендердің орын саны 800-ден 360-қа қысқартылды; "Есіл" қонақ үйі (1960 жылы салынды). Ғимарат классикалық бағыттағы кеңестік сәулет өнерінің сипатын сақтаған. === Целиноград → Ақмола → Астана → Нұр-Сұлтан → Астана === [[1992 жыл|1992]] жылы Целиноград қайтадан Ақмола деп аталды. [[1997 жыл|1997]] жылы Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың жарлығымен Ақмола қаласы Қазақстанның астанасы болды.<br> Қаланың дамуы үшін елдің орталығындағы тиімді геосаяси және ірі көлік жолдарының түйіскен жерінде болуы, қажетті көлік және телеорталық инфрақұрылымының, бос жерлердің болуы осы шешімді қабылдауға әкелді. [[1998 жыл|1998]] жылы 6 мамырда Қазақстан Республикасының Президентінің Жарлығына сәйкес Ақмоланың атауы Астана болып өзгертілді.<ref>АЛТАЙДАН КАСПИЙГЕ ДЕЙІН. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ТАБИҒИ,ТАРИХИ ЖӘНЕ МӘДЕНИ ЕСКЕРТКІШТЕРІ МЕН КӨРНЕКТІ ОРЫНДАРЫНЫҢ АТЛАСЫ. 3 томдық. Алматы. 2011. 1 т.–584 б., карталар, суреттер. ISBN 978-601-280-215-3, ISBN 978-601-280-216-0</ref> Астана қаласы 2019 жылы 23 наурыз күні Нұр-Сұлтан деп өзгертілді. [https://www.azattyq.org/amp/kazakhstan-astana-to-nursultan/29837773.html] Кейін 2022 жылдың қыркүйегінде қалаға қайтадан «Астана» атауы қайтарылды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Астана]] [[Санат:Республикалық маңызы бар қалалар]] [[Санат:Қазақстан қалалары]] [[Санат:Қазақстан тарихы]] 597v7yirasud8eyvdn91a5xzm6zjhsg 3690555 3690429 2026-11-03T06:44:36Z 1nter pares 146705 Толық жазылып, дереккөздері дұрыс рәсімделсін. [[Арнайы:Үлесі/~2026-58545-33|~2026-58545-33]] ([[Қатысушы талқылауы:~2026-58545-33|талқылауы]]) істеген нөмір 3690429 нұсқасын [[Уикипедия:Жоққа шығару|жоққа шығарды]] 3690555 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Ақмола қаласы жоспарының көшірмесі. ХІХ ғасырдың аяғы.jpg|thumb|right|250px|Ақмола қаласы жоспарының көшірмесі. ХІХ ғасырдың аяғы.]] '''Ақмола''' — [[Қазақстан]] елордасы [[Астана]]ның [[1868 жыл|1868]]-[[1998 жыл|1998]] жылдар аралығындағы атауы. == Ақмоланың қалыптасуы мен тарихи деректер == [[Сурет:Ақмола бекінісінің мұнарасы. 1921 ж. қиратылған. ХХ ғ. басындағы фотосурет.jpg|thumb|right|250px|Ақмола бекінісінің мұнарасы. 1921 жылы қиратылған. ХХ ғасыр басындағы фотосурет.]] Қазақ елі [[Ресей империясы]]ның бодандығын қабылдағаннан кейін патша әкімшілігі қазақ жерін басқару мәселесі бойынша бірқатар шараларды жүзеге асырды. [[1822 жыл|1822]] жылы 22 шілдеде І Александр қол қойған "Сібір қырғыздарын басқару"туралы жарғыға" сәйкес [[Орта жүз]] жері [[Батыс Сібір генерал-губернаторлығы]]на, енді ғана ұйымдастырылып жатқан [[Омбы облысы]]ның құрамына енгізіліп, сыртқы округтерге бөлінді.<br>Округтерді басқаруға аға сұлтандар тағайындалды. Округ орталығының әскери-әкімшілік қызметі жаңа бекіністер салумен шұғылданып, кейіннен Сібір полктарының казактарымен ауыстырылған орыс әскерінің тұрақты бөлімінен құрылған гарнизондармен жабдықтауға кірісті.<br>[[1824 жыл|1824]] жылы [[Қарқаралы сыртқы округі|Қарқаралы]] және [[Көкшетау сыртқы округі|Көкшетау]] сыртқы округтері ашылды. Сұлтан [[Қоңырқұлжа Құдаймендеұлы|Қоңырқұлжа Құдайменді]] қанша сұраса да қаражат жетіспеуіне байланысты [[Ақмола округі]]нің ашылуы кейінге қала берді. Ақыры, [[1830 жыл|1830]] жылы мамырда Ақмола шатқалындағы Құдаймендінің ауылына Петропавл бекінісінен подполковник [[Федор Шубин|Ф. К. Шубиннің]] басшылығымен [[Ақмола бекінісі]]н ұйымдастыру үшін әскери жасақ жіберіледі. Көктемгі су тасқыны жасақты [[Есіл]]дің оң жақ биіктеу жағасындағы керуенді Қараөткел өткелінде тоқтатады, Шубин сол жерден бірнеше казакты жағдайды біліп келуге жібереді. Жер таңдауда бұйрықта қате кеткенін ұққан [[Федор Кузьмич Шубин|Ф. Шубин]] оны Қараөткелде орындауға шешім қабылдайды. Ресми қағазда түсінбестік болмас үшін бұйрықтың атауы сол күйінде қалады.<br>1830 жылы 18 маусымда келген Қараөткелде құрылыс жұмыстары басталды. Құрылыс ағаштарынан казарма, дүкен, монша және астық қоймасы салынды. Тақтайлардан ат қора салынды. [[1832 жыл|1832]] жылы 22 тамызда [[Ақмола сыртқы округі]] ресми түрде ашылды. [[Сәмеке хан|Семеке хан]]ның шөбересі Қоңырқұлжа Құдайменді аға сұлтан болып сайланды. === Шағын гарнизондық елді мекен === Ақмола алғашқы жылдары казармалардан, атқоралардан және қосымша құрылыстардан тұратын шағын гарнизондық елді мекен болды.<br> [[1838 жыл|1838]] жылы мамырда бұл әскери қоныс [[Кенесары хан|Кенесары Қасымұлы]] бастаған ұлт-азаттық күрес жасақтары қоршауға алып, өртеп жіберді. Кенесары сұлтан одан кейін Торғай даласына кетті. Осы оқиғадан кейін гарнизонды нығайту үшін Петропавлдан 2-ші сібірлік батальон жіберілді және Горький линиясынан жүз казак отбасы әкелініп, фортификациялық жұмыстар басталды.<br> [[1839 жыл|1839]] жылы бұл елді мекен ор қазылған дуалдармен және бес бұрышты әскери бекініспен қоршалды. Орталық солтүстік әскери бекіністің үстіне екі қабатты мұнара тұрғызылды. Оның жоғары жағына қарағайдан атыс ойығы бар шеген, төменгі жағынан зеңбірекке арналған ойық жасалды. Мұнара қазіргі Орталық стадионның орнында болды. Бекіністің оң жағы өзенге қарады.<br> Кенесары Қасымұлы қаза болып, ұлт-азаттық қозғалыстың күшпен басылуына байланысты Ақмола бекінісі [[1876 жыл|1876]] жылы әскери маңызы жойылды. [[1891 жыл|1891]] жылы орлар толтырылып, бекініс қабырғалары алынды. [[1921 жыл|1921]] жылы мұнара қиратылды.<br> === Қала мәртебесін алуы === [[Сурет:Ақмола қаласының орталығы. ХХ ғ. басындағы фотосурет.jpg|thumb|right|250px|Ақмола қаласының орталығы. ХХ ғасыр басындағы фотосурет.]] [[1845 жыл|1845]] жылы "Горькая линиядан" көшіп келген казак отбасыларынан құралған казак станицалары пайда болды. [[1851 жыл|1851]] жылы бекіністің іші мен әскери слободаларда 26 саман, 15 ағаш және 17 тоқылған қазыналық құрылыстар мен 292 жеке ағаш үйлер болды.<br> Ақмола транзиттік сауданы қамтамасыз ететін басты рөлді атқара бастады. Осыған байланысты Ресей мен шетелдік саудагерлер осында өз дүкендерін ашады. Қоныстанушылардың көпшілігі, әсіресе, көп бөлігі татар слободасы деп аталатын [[Орта Азия]]дан шыққандар. [[1852 жыл|1852]] жылы Ақмолада екі маусымдық жәрмеңке – Константинов және Дмитриев жәрмеңкелері ұйымдастырылған болатын. Шағын әскери бекініс біртіндеп қалаға айнала бастады. Ауқатты адамдар берік те сәнді үйлер, мекемелер аша бастады.<br> [[1862 жыл|1862]] жылы Ақмола бекінісі мен казак станицасы округтік қала мәртебесін алды. Ақмола "Семей облысы қалаларының құқығы мен жеңілдіктері туралы ережеге" сәйкестендірілді. Ресей бодандығына кірген барлық адамдар қалада тұруға мүмкіндік алды, саудагерлер, ұсақ үй иесі, қолөнершілер қатарына жазыла алатын болды. Оларға қалада үй тұрғызып, бақша егу және әртүрлі мекемелер салу үшін жер берілді. Қалаға тіркелген тұрғын кез келген жылжымайтын мүлік алуға құқылы болды.<br> [[1868 жыл|1868]] жылы 21 қазанда "Далалық облыстарды басқару туралы уақытша ережеге" сәйкес орталығы Омбы болған Ақмола облысы құрылды. Уақыт өте келе облыс орталығын Омбыдан Ақмолаға көшіреміз деп ойлаған үкімет қаланы Ақмола деп атап кетті. === Тұрғындарының саны === Ақмоланың алғашқы 30 жылының соңына қарай тұрғындарының саны 2000-нан асты, ал келесі 30 жылда үш есеге өсті. 6428 адам тұрғыны бар Ақмола уездік қалаға айналды. Қалада 3 шіркеу, 5 мектеп, 3 зауыт болды. XIX ғасырдың 90-жылдарының басында қалалық басқару мекемесі, қонақ үй мен өрт мұнарасы және Александр Невский шіркеуі салынған кезде халық саны айтарлықтай өсті. Саудагерлер сарайлары пайда болды. XX ғасыр басында Ақмола 18 мың халқы бар (1915 жыл) сауда қаласына айналды. === Қаланың көркі === [[Сурет:Сібір сауда банкінің бұрынғы бөлімшесі. ХХ ғ. басындағы фотосурет.jpg|thumb|right|250px|Сібір сауда банкінің бұрынғы бөлімшесі. ХХ ғасыр басындағы фотосурет.]] [[Сурет:Ақмола. Қыздар гимназиясының ғимараты.ХХ ғ.басындағы фотосурет.jpg|thumb|right|250px|Қыздар гимназиясының ғимараты.ХХ ғасыр басындағы фотосурет.]] Қаланың көркі [[1892 жыл|1892]] жылы салынған сәулет ғимараты Александр Невский шіркеуі болды. Ғибадатхананың қабырғасы В. М. Васнецовтың шәкірті М. И. Тимофеевтің суреттерімен безендірілді. Қазан төңкерісінен кейін онда драма театр, содан кейін кинотеатр жұмыс істеп, [[1939 жыл|1939]]-[[1940 жыл|1940]] жылдары ғибадатхана бұзылды.<br> XIX ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басында қала қарқынды өсті. Осы кезеңде Ақмоладағы ғимараттардың кейбірі жоғары көркемдік талғаммен салынғандықтан тарихи-мәдени бағасы бар сақтауға лайық ескерткіштер қатарына жатқызылды. Бастапқыда қаланың бірнеше бас жоспары әзірленді, [[1910 жыл|1910]] жылы қаланың бас сәулетшісі тағайындалды. Бұл қызметті сәулетші Адольф Дионисович Павлович атқарды. Қала көшелері бірнеше бөлікке (бекініс, солдат слободасы, казактар станицасы) бөлінді.<br> Ақмоланың сол кездегі бейнесін көзге елестету үшін П. Головачевтің қаланы көргеннен кейін [[1903 жыл|1903]] жылы Мәскеудің "Азиатская Россия" деген суреті бар жинағында жарияланған "Дала өлкесінде" деген мақаласына көңіл аудару керек. Онда былай делінген: "Ақмолада жергілікті бай саудагерлердің сәулеті тартымсыз бірнеше тас үйлер бар... Көзге көрінер жерлерде собормен, қонақ ауласымен қатар абақты (острог) тұр, жан-жағы 20 шаршы көшет, 3 биіктіктегі көшеттер үшкір бөренелермен қоршалған. Абақтының алдында жалғыз күзетші тұр... Ақмоланың көшелерінде, әрине, жарық жоқ. Үлкен дүкендердің алдында бірнеше шам (фонарь) жағулы. Жай уақыттарда ұзын да кең көшелер сыпырылмайды, бірақ орталық губерниядағы шаруалардың егістігінен жақсы; оларды шаң мен тезектен жел тазалайды... Астық базарында ондаған "қымызхана" бар".<br> Ақмоланың төңкеріске дейін сәулеті мен құрылыс сапасы бойынша салынған бірқатар жақсы үйлері қазіргі уақытта [[Астана қаласының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]]не енген сәулет өнері ескерткіштері қатарына жатқызылып, қорғауға алынған. === Өнеркәсібі === Өнеркәсіп қолөнер сипатында болды. [[1913 жыл|1913]] жылы статистика бойынша Ақмолада май қайнататын, ішек-қарын тазалайтын, жүн жуатын, 9 кірпіш және 2 қой терісі зауыттары, 21 ұста, 70-тей жел диірменде 208 адам жұмыс жасады. Төңкеріске дейін бұған 3 механикалық диірмен, механикалық шеберхана және тағы да басқа қолмен, жартылай қолмен істейтін кәсіпорындар қосылды. == Ақмоланың ақпан төңкерісінен кейінгі және Кеңес дәуірі кезіндегі сипаты == Ақпан төңкерісінен кейін қала басшылығы Ақмолада уездік атқару комитетін ұйымдастырды. Большевиктік топ [[1917 жыл|1917]] жылы 27 желтоқсанда Ақмола қалалық депутаттар кеңесін құрды, ал [[1918 жыл|1918]] жылы 2 наурызда Ақмола уездік депутаттар кеңесі сайланып, уезде Кеңес өкіметін құру туралы шешім қабылданды. Колчактың келгеннен кейін бұрынғы басшылық жұмысын жалғастырды. Соңғы "қалабасы" қызметін саудагер С. А. Кубрин атқарды.<br> 1918 жылы 25 қарашада басшылық "қызылдардың" 59-шы ақыштар дивизия штабы "қызыл" атқыштар дивизиясына көшті.<br> [[1929 жыл|1929]] жылы Ақмола – Бурабай теміржол құрылысы басталды. 1929 жылы 8 қарашада Ақмолаға алғашқы пойыз келді. Теміржол оны Қазақстанның және бүкіл КСРО-ның өнеркәсіптік және мәдени орталықтарымен байланыстырды.<br> Қала өсіп, көркейіп, ауыл шаруашылығының орталығы және теміржолдың ірі торабы болды.<br> [[1939 жыл|1939]] жылы қазанда [[Қарағанды облысы]]ның құрамынан [[Ақмола облысы]] бөлініп, орталығы Ақмола қаласы болды, бұл кезде 32 мың тұрғыны және бірнеше өнеркәсіптік кәсіпорындары бар еді.<br> [[Ұлы Отан соғысы]] қаланың экономикалық әлеуеті мен қала бейнесінің дамуына кері әсерін тигізді. Ірі зауыттардың әскери жағдайға көшірілуі өндіріс орындарының санын көбейтті. Одақтың маңызы бар "Қазақсельмаш" зауыты пайда болды. [[1944 жыл|1944]] жылы 16 кәсіпорында 2800 адам еңбек етті.<br> Қалада сырттан күшпен қоныс аударылып келгендер көбейді, олардың көбі Солтүстік Кавказдан келді. Күшпен көшіру басталған жылдың өзінде Ақмола облысына 30 мыңдай адам келді, оларды үймен қамтамасыз ету, дәрігерлік көмек көрсету қажет болды. Осының бәрі қала тұрмысы мен мәдениетіне ықпал етті. == Ақмоладағы оқиғалар == * 1959 жылғы 14 маусым күнгі [[Есіл өзені]]нің үстіндегі [[Ақмола апаты (1959)|көпірдің құлауынан]] 143 адам қайтыс болуы. * 1979 жылғы «[[Целиноград оқиғасы]]<nowiki/>» * 1995 жылғы 23 желтоқсан күнгі Ақмола маңындағы [[Ақмола апаты (1995)|бораннан]] 100 шақты адамның қайтыс болуы. == Қала атауларының өзгеруі == Тың және тыңайған жерлерді игеру – Ақмола облысы өмірінің аса маңызды кезеңі болды. [[1954 жыл|1954]] жылы 2 наурызда еріктілер [[Алматы]]дан, 5 наурызда [[Мәскеу]]ден келді.<br> [[1953 жыл|1953]]-[[1958 жыл|1958]] жылдары облысқа 270 мыңдай адам келді. Қала елдің басты қамбасына, ауыл шаруашылығы машиналарын жасау орталығына айналды. 1953-[[1956 жыл|1956]] жылдары облыста 3,5 миллион гектар тың жерлер игерілді. Тың игеру науқаны қала дамуында шешуші фактор болды. === Ақмола → Целиноград === [[1960 жыл|1960]] жылы желтоқсанда қала тың өлкесінің орталығы болды, ал [[1961 жыл|1961]] жылы қаланың аты Целиноград болып өзгертілді.<br> Тұрғындарының саны тез өсті. 1961 жылы қаланың тұрғын үй қоры 115 мың адамға шаққанда 600 мың шаршы м-ге жетті. Жарты жыл ішінде құрылысшылар 650 пәтер мен 4 бесқабатты мектеп үйін пайдалануға берді. Бір жылда тұрғын үй қоры 115 000 шаршы м-ге өсті.<br> Целиноград құрылысына Мәскеудің 29 құрылыс зауыты қатысты. Ленинград жобалау институтының бас жоспары бойынша (сәулетші Г. Я. Гладштейн) "Хрущев кезеңінің" типтік қалаларын салды. Целиноград кеңестік қала мектебінің принциптерін бейнелейтін үлгі болды.<br> [[1963 жыл|1963]] жылы 1 маусымда жаңа ықшам ауданның алғашқы іргетасы қаланды. 6 қарашада телеорталық жұмыс істей бастады. 2355 орындық Тың игерушілер сарайы ашылды, екі көпір іске қосылды. Біреуі көлік өтуге арналған, екіншісі қаланы демалыс бағымен, жағажаймен және балалар теміржолымен байланыстырды. Кеңес дәуіріндегі құрылыстардың аса мәнділері; бекет пен бекет жанындағы алаң (1954 жыл); бекет ғимараты [[1961 жыл|1961]]-[[1964 жыл|1964]] жылдары салынды. Бекет толығымен қайта жабдықталды, эскалатормен, жолаушылар өтетін жолдармен, аса жайлы күту залдарымен, дүкендермен, кафелермен, қонақ үймен қамтамасыз етілді; Теміржолшылар сарайы (1954 жылы салынды, қазіргі [[Күләш Байсейітова атындағы ұлттық опера және балет театры]]). Ғимарат кіре берісінің бағандары және интерьерлері мәнерлі жапсырмалары бар классикалық жүйе негізінде салынды. 1998–2000 жылдары қайта жөндеуден кейін көрермендердің орын саны 800-ден 360-қа қысқартылды; "Есіл" қонақ үйі (1960 жылы салынды). Ғимарат классикалық бағыттағы кеңестік сәулет өнерінің сипатын сақтаған. === Целиноград → Ақмола → Астана === [[1992 жыл|1992]] жылы Целиноград қайтадан Ақмола деп аталды. [[1997 жыл|1997]] жылы Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың жарлығымен Ақмола қаласы Қазақстанның астанасы болды.<br> Қаланың дамуы үшін елдің орталығындағы тиімді геосаяси және ірі көлік жолдарының түйіскен жерінде болуы, қажетті көлік және телеорталық инфрақұрылымының, бос жерлердің болуы осы шешімді қабылдауға әкелді. [[1998 жыл|1998]] жылы 6 мамырда Қазақстан Республикасының Президентінің Жарлығына сәйкес Ақмоланың атауы Астана болып өзгертілді.<ref>АЛТАЙДАН КАСПИЙГЕ ДЕЙІН. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ТАБИҒИ,ТАРИХИ ЖӘНЕ МӘДЕНИ ЕСКЕРТКІШТЕРІ МЕН КӨРНЕКТІ ОРЫНДАРЫНЫҢ АТЛАСЫ. 3 томдық. Алматы. 2011. 1 т.–584 б., карталар, суреттер. ISBN 978-601-280-215-3, ISBN 978-601-280-216-0</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Астана]] [[Санат:Республикалық маңызы бар қалалар]] [[Санат:Қазақстан қалалары]] [[Санат:Қазақстан тарихы]] iecqlkskb5prjskxo0owphutnehs5sl Үлгі:Қазақша Уикипедия статистикасы/Кеше.json 10 764845 3690366 3689998 2026-11-02T19:01:10Z ArystanbekBot 33174 Bot: Кешегі деректерді жаңарту 3690366 json application/json { "articles": 245895, "pages": 673886, "edits": 3686649, "users": 183910, "activeusers": 478, "admins": 15, "files": 8808 } ntm76s58k3k3thcei9uphxb52cdn5tk Америка Құрама Штаттарының 250 жылдығы 0 774483 3690272 3689284 2026-11-02T12:59:27Z 1nter pares 146705 /* */ 3690272 wikitext text/x-wiki '''Америка Құрама Штаттарының 250 жылдығы''' ({{lang-en|United States Semiquincentennial}}; сонымен қатар '''Bisesquicentennial''', '''Sestercentennial''', '''America250''' немесе '''Quarter Millennium''' деп те аталады) — АҚШ [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясының]] қабылданғанына 250 жыл толуына арналған мерейтойлық іс-шаралар жиынтығы. Мерекелік бағдарлама Декларацияның мерейтойына дейінгі түрлі тарихи оқиғаларды қамтиды; басты салтанатты шара — [[2026 жыл]]ғы [[4 шілде]]де, яғни Тәуелсіздік күнінің 250 жылдығында өтеді. [[Сурет:America250 logo.svg|thumb|250px]] Мерейтойды ресми жоспарлау 2016 жылғы Конгресс қаулысымен құрылған партияаралық АҚШ-тың 250 жылдық мерейтойы жөніндегі комиссиясы арқылы басталды. 2025 жылғы қаңтарда Президент [[Дональд Трамп]] мерейтойлық іс-шараларды насихаттау және үйлестіру мақсатында [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың 250 жылдығын атап өту жөніндегі [[Ақ Үй]]дің жұмыс тобын құрды. Мерекелік шаралардың бейресми кезеңі 2025 жылғы 14 маусымда АҚШ армиясының 250 жылдығына арналған шеруден бастау алды; бұл оқиға ел көлеміндегі наразылық акцияларымен тұспа-тұс келді.<ref name="Daher 2025"/><ref name="Ewing 06142025">{{Cite news|last=Ewing|first=Giselle Ruhiyyih|date=14 маусым 2025|title=The Resistance 2.0 arrives with nationwide 'No Kings' protests|work=Politico|url=https://www.politico.com/news/2025/06/14/no-kings-protest-trump-00406243|access-date=15 маусым 2025|quote=As President Donald Trump's military parade rolled through the nation's capital on Saturday, millions of Americans across the country took part in the largest coordinated protests against the president since the start of his second administration.|archive-date=14 шілде 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250614181650/https://www.politico.com/news/2025/06/14/no-kings-protest-trump-00406243|url-status=live}}</ref> America250 аясындағы іс-шаралар ресми түрде 2025 жылғы 4 шілде қарсаңында басталды.<ref name="Daher 2025"/><ref name="Superville 07032025"/> == Алғышарттар == [[Сурет:Independence Hall.jpg|thumb|upright=1.1|Тәуелсіздік декларациясына 1776 жылы Филадельфия қаласындағы Тәуелсіздік залында қол қойылды.]] Филадельфияда жиналған [[Екінші Құрлықтық конгресс]] 1776 жылғы 2 шілдеде [[Ли резолюциясы]]н қабылдау арқылы Біріккен колониялардың тәуелсіздігін қолдап дауыс берді.<ref>{{cite web |date=June 1, 2005 |title=Did You Know... Independence Day Should Actually Be July 2? |url=https://www.archives.gov/press/press-releases/2005/nr05-83.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205014734/https://www.archives.gov/press/press-releases/2005/nr05-83.html |archive-date=February 5, 2020 |access-date=May 21, 2020 |website=archives.gov |publisher=[[National Archives and Records Administration]]}}</ref> Негізінен «Бестік комитетінің» мүшесі [[Томас Джефферсон]] әзірлеген [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|Тәуелсіздік декларациясы]] 4 шілдеде мақұлданды; дәл осы күн тәуелсіздіктің жыл сайынғы ресми мерекесі ретінде атап өтіледі.<ref>{{cite web |title=The Declaration of Independence, 1776 |url=https://history.state.gov/milestones/1776-1783/declaration |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115041028/https://history.state.gov/milestones/1776-1783/declaration |archive-date=November 15, 2017 |access-date=May 20, 2018 |website=[[Office of the Historian]] |publisher=[[United States Department of State]]}}</ref> [[1826 жыл]]ғы 4 шілдеде, яғни Тәуелсіздік декларациясының 50 жылдығында, мемлекет тарапынан ұйымдастырылған ірі ресми мерекелік іс-шаралар өткізілген жоқ; дәл осы күні мемлекеттің негізін қалаушылардың (Құрылтайшы әкелер) қатарындағы бұрынғы президенттер [[Джон Адамс]] пен [[Томас Джефферсон]] қайтыс болды. [[1876 жыл]]ғы Америка Құрама Штаттарының 100 жылдық мерейтойы аясында Филадельфияда Жүз жылдық көрме (Centennial Exposition) ұйымдастырылып, мереке бүкіл ел көлемінде атап өтілді.<ref name="stu">{{cite news |last1=Bykofsky |first1=Stu |date=April 28, 2017 |title=Can Philly handle the Semiquincentennial? |work=[[Philadelphia Inquirer]] |publisher=The Lenfest Institute |url=http://www.philly.com/philly/columnists/stu_bykofsky/Can-Philly-handle-the-Semiquincentennial.html |access-date=May 20, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180511075123/http://www.philly.com/philly/columnists/stu_bykofsky/Can-Philly-handle-the-Semiquincentennial.html |archive-date=May 11, 2018 |issn=0885-6613}}</ref> [[1926 жыл]]ғы Филадельфияда 150 жылдық көрме (Sesquicentennial Exposition) өтті, ал [[1976 жыл]]ғы 200 жылдық мерейтой кезінде бүкіл ел аумағында ауқымды іс-шаралар ұйымдастырылды.<ref name="stu"/> == Ұйымдастырылуы == [[Сурет:America250 flag.svg|thumb|225px|Америка Құрама Штаттарының 250 жылдығына арналған ту]] America250 мерейтойына арналған іс-шаралар федералды деңгейде екі негізгі құрылым арқылы ұйымдастырылады. Біріншісі — 2016 жылғы Конгресс шешімімен құрылған, партияаралық сипаттағы [[America250 комиссиясы]]; ол коммерциялық емес ұйымның қолдауымен жұмыс істейді. Екіншісі — 2025 жылғы атқарушы жарлық арқылы құрылған, төрағасы [[Дональд Трамп]] болып табылатын Ақ Үйдің «Американың 250 жылдығын атап өту» жөніндегі жұмыс тобы.<ref name="Daher 2025">{{Cite news|last=Daher|first=Natalie|date=July 4, 2025|title=America's nonstop birthday party|work=Axios|url=https://www.axios.com/2025/07/04/americas-250-birthday-festivities-trump|url-access=subscription|access-date=July 4, 2025}}</ref> Сонымен қатар America250 азаматтық білім беру коалициясы ([[America250 Civics Education Coalition]]) мерейтой аясында азаматтық білім беру бағдарламаларын әзірлеумен айналысады. Бұл коалицияға 40-тан астам консервативті ұйым кіреді, ал оған жетекшілікті коммерциялық емес «Америка бірінші кезекте» саясат институты ([[America First Policy Institute]]) жүзеге асырады. Коалицияның қызметі [[АҚШ Білім департаменті]]нің қадағалауында болады.<ref>{{cite news |last= Carrillo|first= Sequoia|date= September 17, 2025|title= U.S. Education Dept. Unites Conservative Groups to Create 'Patriotic' Civics Content|url= https://www.npr.org/2025/09/17/nx-s1-5544582/u-s-education-dept-unites-conservative-groups-to-create-patriotic-civics-content|work= NPR|location= |publisher= |access-date=September 21, 2025}}</ref> == Жоспарлау == [[Сурет:Semiquincentennial Commission Report Delivery 1.jpg|thumb|upright=1.1|Америка Құрама Штаттарының 250 жылдығы жөніндегі комиссия мүшелері 2020 жылғы 15 қаңтарда Вашингтондағы Эйзенхауэр атқарушы кеңсе ғимаратындағы Вице-президенттің салтанатты кеңсесінде Конгресс талап еткен есептің көшірмесін вице-президент [[Майк Пенс]]ке табыстады. Солдан оңға қарай: [[Дэвид Л. Коэн]], сенатор [[Пэт Туми]], [[Роса Гуматаотао Риос]], комиссияның атқарушы директоры Фрэнк Джордано, вице-президент Майк Пенс, төраға Дэниел ДиЛелла, [[Линн Форни Янг]], Кэти Гиллеспи, конгрессмен [[Роберт Адерхолт]] және [[Джеймс Л. Свонсон]].<ref>{{Cite news |date=January 17, 2020 |title=Vice President Pence Meets With Federal Commission to Advance Plans for Nationwide America 250 Celebration In 2026 |url=https://apnews.com/press-release/business-wire/united-states-congress-86d65ef2f6fc4e44a03f075569a0002e |archive-url=https://web.archive.org/web/20220410192721/https://apnews.com/press-release/business-wire/united-states-congress-86d65ef2f6fc4e44a03f075569a0002e |archive-date=April 10, 2022 |access-date=April 10, 2022 |work=[[Associated Press]]}}</ref>]] 2011 жылы Филадельфияда USA250 атты коммерциялық емес ұйым құрылып, ол Америка Құрама Штаттарының 250 жылдығына федералдық үкімет тарапынан қолдау көрсетуге ықпал ету және мерейтойлық іс-шараларды өткізуге Филадельфияны негізгі қала ретінде бекіту мақсатында лоббистік қызмет атқарды. 2014 жылы [[Филадельфия қалалық кеңесі]] Саябақтар, демалыс және мәдениет істері жөніндегі комитетке 2026 жылы өтетін Америка Құрама Штаттарының 250 жылдығын және өзге де іс-шараларды Филадельфияда өткізу мүмкіндігі мен оның ықпалын зерделеу үшін қоғамдық тыңдау ұйымдастыруды тапсырды.<ref>{{cite web |date=March 13, 2014 |title=File 140197 |url=https://phila.legistar.com/LegislationDetail.aspx?ID=1682434&GUID=62C4CB03-B656-4344-AE35-E6B47B2102AC&Options=ID%7CText%7C&Search=&FullText=1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180522041347/https://phila.legistar.com/LegislationDetail.aspx?ID=1682434&GUID=62C4CB03-B656-4344-AE35-E6B47B2102AC&Options=ID%7CText%7C&Search=&FullText=1 |archive-date=May 22, 2018 |access-date=May 20, 2018 |website=Philadelphia City Council |publisher=[[City of Philadelphia]]}}</ref><ref>{{cite news |last1=Gelb |first1=Matt |date=January 17, 2016 |title=Planning the nation's birthday party . . . for 2026 |work=[[The Philadelphia Inquirer]] |publisher=The Lenfest Institute |url=http://www.philly.com/philly/news/20160117_Planning_the_nation_s_birthday_party_______for_2026.html |access-date=May 20, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180521191746/http://www.philly.com/philly/news/20160117_Planning_the_nation_s_birthday_party_______for_2026.html |archive-date=May 21, 2018 |issn=0885-6613}}</ref> 2017 жылғы 15 қарашада [[АҚШ Ішкі істер министрлігі]] комиссияның хатшылығы қызметін атқаратын және бүкіл ел көлеміндегі мерейтойлық іс-шараларды үйлестіретін коммерциялық емес корпорацияны анықтау мақсатында ұсыныстар қабылдау туралы хабарландыру жариялады.<ref>{{cite web |date=November 15, 2017 |title=Nonprofit Sought to Coordinate U.S.A.'s 250th Anniversary Commemoration |url=https://www.nps.gov/orgs/1207/11-15-2017-semiquincentennial-commission.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180522042903/https://www.nps.gov/orgs/1207/11-15-2017-semiquincentennial-commission.htm |archive-date=May 22, 2018 |access-date=May 20, 2018 |website=[[National Park Service]] |publisher=[[United States Department of the Interior]]}}</ref> [[American Battlefield Trust]] комиссияның коммерциялық емес серіктесі ретінде таңдалып, Әкімшілік хатшылық қызметін атқаруға тағайындалды; оған Конгреске есептер әзірлеу және 250 жылдық мерейтойлық іс-шараларға қаржы тартуға жәрдемдесу міндеті жүктелді. Сол кездегі ішкі істер министрі [[Райан Зинке]] ұйымның қаражат жинау мен жоғары деңгейдегі естелік іс-шараларды ұйымдастыруда өзін айрықша танытқанын атап өтіп, бұл тәжірибе АҚШ-тың 250 жылдығын атап өтуге дайындық жұмыстары үшін аса құнды болатынын мәлімдеді.<ref>{{cite web |date=May 4, 2018 |title=Civil War Trust Selected as Nonprofit Partner for the commemoration of the 250th anniversary of the founding of the United States |url=https://www.doi.gov/pressreleases/civil-war-trust-selected-nonprofit-partner-commemoration-250th-anniversary-founding |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180521191748/https://www.doi.gov/pressreleases/civil-war-trust-selected-nonprofit-partner-commemoration-250th-anniversary-founding |archive-date=May 21, 2018 |access-date=October 31, 2018 |website=doi.gov |publisher=[[United States Department of the Interior]]}}</ref> Equus атты жетекші жеке меншік үлестік жылжымайтын мүлік қорының бас атқарушы директоры әрі президенті Дэниел ДиЛелла 2018 жылғы сәуірде АҚШ-тың 250 жылдығын мерекелеу жөніндегі комиссияның төрағасы болып тағайындалды; ол Конгресс мүшелерінен, жеке азаматтардан және федералдық лауазымды тұлғалардан құралған 32 мүшелі органға жетекшілік етті.<ref>{{cite web |last=Devine |first=Rebecca |date=April 4, 2018 |title=Equus CEO Daniel DiLella Appointed Chairperson of the Seminquincentennial Commission for the United States of America |url=https://www.businesswire.com/news/home/20180404005408/en/Equus-CEO-Daniel-DiLella-Appointed-Chairperson-Semiquincentennial |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181101015327/https://www.businesswire.com/news/home/20180404005408/en/Equus-CEO-Daniel-DiLella-Appointed-Chairperson-Semiquincentennial |archive-date=November 1, 2018 |access-date=October 31, 2018 |website=[[BusinessWire]] |publisher=[[Berkshire Hathaway]]}}</ref> Комиссияға жұмыс басталғаннан кейінгі алғашқы екі жыл ішінде Президент пен Конгресске арналған ұсынымдардан тұратын есеп дайындау тапсырылды. Комиссия тек Революцияны ғана емес, сонымен қатар АҚШ-тың 250 жылдығына дейінгі бүкіл тарихын зерделеп, атап өтетін болады. Ресми отырыстар Филадельфиядағы Тәуелсіздік залында ({{lang-en|Independence Hall}}) өтеді. 2018 жылғы мамыр айында ДиЛелла комиссияның атқарушы директоры лауазымына Фрэнк Джорданоны тағайындады. Филадельфиядағы Atlantic Trailer Leasing компаниясын басқаратын Джордано бұған дейін дағдарысқа ұшыраған [[Philly Pops]] оркестрінің жұмысын жандандыруға жетекшілік еткен және Филадельфияның беделді Одақ лигасының ([[Union League of Philadelphia]]) қайта түлеуіне үлес қосқан.<ref>{{cite web |last=Distefano |first=Joseph N. |date=May 28, 2018 |title=Philly folks are taking a big role in planning America's 250th birthday. Will the city rise to the occasion? |url=http://www2.philly.com/philly/blogs/inq-phillydeals/philly-host-250th-america-birthday-20180528.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180815212628/http://www2.philly.com/philly/blogs/inq-phillydeals/philly-host-250th-america-birthday-20180528.html |archive-date=August 15, 2018 |access-date=October 31, 2018 |website=[[The Philadelphia Inquirer]] |publisher=The Lenfest Institute |issn=0885-6613}}</ref> 2018 жылғы маусымда [[Пенсильвания]] штатында 250 жылдық мерейтой жөніндегі комиссия құрылып, бұл штат мерейтойды жоспарлауды ресми түрде бастаған алғашқы аймақ болды. Төрт айдан кейін, 17 қазанда, Пенсильвания губернаторы [[Том Вульф]] штаттық комиссияның төрағасы етіп Fresh Grocer супермаркеттер желісінің иесі әрі филантроп Патрик Бернсті тағайындады.<ref>{{cite web |date=October 17, 2018 |title=Governor Wolf Names Pat Burns Chair of Semiquincentennial Commission. |url=https://www.governor.pa.gov/governor-wolf-names-pat-burns-chair-semiquincentennial-commission/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181101020925/https://www.governor.pa.gov/governor-wolf-names-pat-burns-chair-semiquincentennial-commission/ |archive-date=November 1, 2018 |access-date=October 31, 2018 |website=governor.pa.gov |publisher=[[Governor of Pennsylvania]]}}</ref> 2018 жылғы тамызда [[Нью-Джерси]] губернаторы [[Фил Мерфи]] [[Нью-Джерси тарихи комиссиясы]]на АҚШ тәуелсіздігінің 250 жылдық мерейтойына, сондай-ақ штаттың алғашқы конституциясының құрылуына арналған бағдарлама әзірлеуді жүктейтін шараға қол қойды. Осылайша, Нью-Джерси штаты мерейтойға дайындықты бастап кетті. Заң бойынша тарихи комиссияның 250 жылдық мерейтойлық іс-шараларды жоспарлауын қаржыландыру үшін 500 000 доллар бөлінді.<ref>{{Cite news |last=Matthau |first=David |date=August 22, 2018 |title=New Jersey Getting Ready to Celebrate the Nation's 250th Anniversary |work=[[WKXW]] (New Jersey 101.5) |url=http://nj1015.com/new-jersey-getting-ready-to-celebrate-nations-250th-anniversary/ |access-date=October 31, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181030005422/http://nj1015.com/new-jersey-getting-ready-to-celebrate-nations-250th-anniversary/ |archive-date=October 30, 2018}}</ref> 2018 жылғы 16 қарашада АҚШ-тың 250 жылдық мерейтой жөніндегі комиссиясының 33 мүшесі Филадельфиядағы Тәуелсіздік залында ант беріп, мемлекеттің 250 жылдық туған күнін тойлауға арналған сегіз жылдық жоспарлау жұмыстарын бастау үшін алғашқы ұйымдастыру отырысына жиналды. ДиЛелланың есебі бойынша, топ жылына үш немесе төрт рет бас қосады.<ref name=":0">{{Cite news |last=American Battlefield Trust |author-link=American Battlefield Trust |date=November 19, 2018 |title=Inaugural Meeting of U.S. Semiquincentennial Commission Held in Philadelphia |work=[[PR Newswire]] |publisher=[[Cision]] |url=https://www.prnewswire.com/news-releases/inaugural-meeting-of-us-semiquincentennial-commission-held-in-philadelphia-300753145.html |access-date=April 10, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181119230016/https://www.prnewswire.com/news-releases/inaugural-meeting-of-us-semiquincentennial-commission-held-in-philadelphia-300753145.html |archive-date=November 19, 2018}}</ref> Жаңа комиссия құрамына 16 жеке тұлға (оның ішінде төраға ДиЛелла да бар), Конгрестің сегіз мүшесі және тоғыз федералды лауазымды тұлға кірді.<ref>{{Cite news |last=DiStefano |first=Joseph N. |date=November 21, 2018 |title=Semiquincentennial planners get their Philly start |work=[[The Philadelphia Inquirer]] |publisher=The Lenfest Institute |url=http://www2.philly.com/philly/blogs/inq-phillydeals/semiquincentennial-dilella-giordano-cohen-20181121.html |access-date=November 26, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181126221403/http://www2.philly.com/philly/blogs/inq-phillydeals/semiquincentennial-dilella-giordano-cohen-20181121.html |archive-date=November 26, 2018 |issn=0885-6613}}</ref> Отырыстан бір күн бұрын «[[Америка революциясының қыздары]]<nowiki/>» ұйымы комиссиямен серіктесе отырып, Скулкилл өзенінің соқпағында ({{lang-en|Schuylkill River Trail}}) «Патриоттар жолы» ({{lang-en|Pathway of the Patriots}}) жобасын таныстыру мақсатында ағаш отырғызу рәсімін өткізді. Жоба ұйымдастырушылары қаладан Вэлли-Форджға дейінгі соқпақ бойына 250 жаңа ағаш отырғызуды жоспарлап отыр.<ref name=":0" /> 2021 жылғы шілдеде America250 қоры өзінің веб-сайтын және маркетингтік науқанын көпшілікке таныстырды. Науқан бастапқы кезеңде төрт «жетекші қаланың» 4 559-дан астам нүктесінде орналастырылған жарнамалардан, сондай-ақ сол жазда [[Comcast NBCUniversal]] желілерінде көрсетілген әлеуметтік роликтерден тұрды. Жарнамалар «Нью-Йорктегі [[Таймс-сквер]] мен [[Линкольн тоннелі]]нен бастап, Филадельфиядағы [[Уолт Уитмен көпірі]]не дейінгі аралықта» орналастырылды; сонымен қатар науқанның әлеуметтік желілердегі аккаунттарында авторлық контент жарияланды.<ref>{{Cite news |date=July 6, 2021 |title=America250 Semiquincentennial Campaign Rolling Out |work=New York Almanack |url=https://www.newyorkalmanack.com/2021/07/america250-semiquincentennial-campaign-rolling-out/ |access-date=April 10, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210707080639/https://www.newyorkalmanack.com/2021/07/america250-semiquincentennial-campaign-rolling-out/ |archive-date=July 7, 2021}}</ref> 2021 жылғы 2 тамызда, [[АҚШ тәуелсіздік декларациясы|АҚШ Тәуелсіздік декларациясына]] қол қою басталғанының 245 жылдығында, 250 жылдық мерейтой жөніндегі комиссия мүшелері мен басқа да федералды агенттік өкілдері [[Конгресс кітапханасы]]ның [[Томас Джефферсон ғимараты]]ндағы Үлкен залда бас қосты. Кездесу барысында мерейтойлық іс-шараларды бірлесіп үйлестіру және ынтымақтастықты нығайту туралы өзара түсіністік меморандумына қол қойылды.<ref>{{Cite web |date=August 2, 2021 |title=America 250 Interagency Memorandum of Understanding Signing Ceremony |url=https://www.loc.gov/item/webcast-9918 |website=[[Library of Congress]]}}</ref><ref>{{Cite web |date=August 3, 2021 |title=Federal Agencies Sign MOU Supporting America250 |url=https://www.america250.org/story/federal-agencies-sign-mou-supporting-america250/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220612141450/https://www.america250.org/story/federal-agencies-sign-mou-supporting-america250/ |archive-date=June 12, 2022 |access-date=June 12, 2022 |website=America250}}</ref> == Реакция == Bisesquicentennial мерекелерінің басталуы елдегі патриотизм деңгейінің рекордтық төмен көрсеткіштерімен тұспа-тұс келді.<ref name="Daher 2025"/> Бұл жағдай, негізінен, Дональд Трамптың екінші президенттік кезеңі кезінде демократтар мен тәуелсіз сайлаушылар арасында ұлттық мақтаныш сезімінің күрт төмендеуімен байланысты болды.<ref name="Lotz 07012025">{{Cite news|last=Lotz|first=Avery|date=July 1, 2025|title=American pride plummets to new low|work=Axios|url=https://www.axios.com/2025/07/01/american-pride-record-low-gallup|access-date=July 4, 2025}}</ref> Аталған мерекелер АҚШ тарихын түсіндіруге қатысты бір-біріне қарсы келетін көзқарастардың қатар жүруімен сипатталды,<ref name="Schuessler 07042025"/><ref>{{Cite journal |last=Lepore |first=Jill |date=November 17, 2025 |title=Revolutionary Whiplash. Commemorating a Nation's Founding in a Time of Fear and Foreboding |url=https://www.newyorker.com/magazine/2025/11/17/what-was-the-american-revolution-for |journal=The New Yorker |language=en-US |volume=101 |issue=36 |pages=14-18 |issn=0028-792X |url-access=subscription}}</ref> соның ішінде [[Конфедерация ескерткіштері мен мемориалдары]]н алып тастау төңірегіндегі даулар да бар.<ref name="Smith 07042025">{{Cite news|last=Smith|first=David|date=July 4, 2025|title=Trump kicks off 4 July celebrating tax-and-spending bill and promising UFC fight at White House|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/jul/04/trump-4-july-des-moines-iowa-rally|access-date=July 4, 2025}}</ref> The Economist басылымы бұл жағдайды «АҚШ-тың ішкі жіктелуін жай метафора емес, тікелей көрініс ретінде айқын көрсететін үдеріс» деп сипаттады.<ref name="Bennett 11102025">{{Cite news|last=Bennet|first=James|date=November 10, 2025|title=A divided America celebrates its 250th birthday|work=The Economist|url=https://www.economist.com/the-world-ahead/2025/11/10/a-divided-america-celebrates-its-250th-birthday|access-date=January 1, 2026}}</ref> Трамп әкімшілігінің федералдық үкімет көлемінде жүргізген шығындарды қысқарту саясаты мерекелік іс-шараларды ұйымдастыруды қиындатқаны атап өтілді. Атап айтқанда, [[Ұлттық гуманитарлық қор]]дың (National Endowment for the Humanities) қаржыландыруы қысқартылып, бұл 250 жылдық мерекеге арналған бағдарламалармен айналысып жатқан бірнеше штаттық гуманитарлық кеңестерге берілген гранттардың тоқтатылуына алып келді.<ref name="Superville 07032025">{{Cite news|last1=Superville|first1=Darlene|last2=Fingerhut|first2=Hannah|date=July 3, 2025|title=Trump kicks off a yearlong celebration of America's 250th anniversary in Iowa|work=The Associated Press|url=https://apnews.com/article/trump-america-250th-birthday-iowa-e6fb5df832cdba107ae4e9c62f2577e9|access-date=July 4, 2025}}</ref> [[CNN]] хабарлауынша, штаттық және жергілікті деңгейдегі ұйымдастырушылар президенттің саяси бағыты мен қаржыландырудың қысқаруына байланысты алаңдаушылық білдірген. Басылым олардың «өз іс-шараларын өткізу үшін жеткілікті ресурстардың болмауынан қауіптенетінін әрі мерекелердің біріктіруші сипаттан гөрі партиялық реңкке ие болып кетуінен, соның салдарынан елдің өткені туралы терең ой елегінен өткізуге мүмкіндік азаятындығынан қорқатынын» жазды.<ref name="Blackburn 1062025"/> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Америка революциясына қатысты мерекелер]] [[Санат:Америка Құрама Штаттарының 250 жылдығы]] [[Санат:Америка Құрама Штаттарының Тәуелсіздік декларациясының мерейтойлары]] [[Санат:Дональд Трамптың екінші президенттігі]] [[Санат:2026 жылдағы АҚШ]] ore5aarp68cuzvq9dp3b1ihuoxhgtrj Реніш 0 775216 3690719 3640191 2026-11-03T11:47:17Z Галиева Бахытгуль 187772 нақты тақырып 3690719 wikitext text/x-wiki '''Реніш''' — адамның эмоциялық реакциясы ретінде басқа адамның сөзіне, әрекетіне немесе оқиғаға байланысты туындайтын ашу, қайғы немесе ренжу [[Сезім|сезімі]]. Қазақ әдебиетінде бұл ұғым [[Мұқағали Мақатаев|Мұқағали Мақатаевтың]] «Реніш» атты өлеңінде әкенің баласына мінез-құлқы туралы өсиеті арқылы айқын көрсетіледі.<ref>Қазақстан: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор – Ә. Нысанбай. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2004. – 250-б.</ref> {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2026}} == Дереккөздер == <references /> {{Wikify}}{{Суретсіз мақала}} [[Санат:Мінез-құлық]] [[Санат:Біріктіруі ұсынылған мақалалар]] 08pgrlup744pvjwzxjpc6eczt7iiu35 Уикипедия:Ең көп қаралған 1000 бет 4 775564 3690400 3690014 2026-11-03T03:02:52Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту. 3690400 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !N !Бет !Қаралу саны (соңғы 30 күнде) !Қаралу саны (соңғы 90 күнде) !Қаралу саны (бір жылда) |- |1 |[[Арнайы:Іздеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 91449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 432279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 687912] |- |2 |[[Басты бет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 32761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 130790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 432028] |- |3 |[[Республика күні (Қазақстан)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 9426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 10150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 12439] |- |4 |[[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 8142] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 27899] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 118404] |- |5 |[[Абай Құнанбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 33987] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 199809] |- |6 |[[Ыбырай Алтынсарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 5502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 12867] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 101036] |- |7 |[[Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4924] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 71410] |- |8 |[[Ахмет Байтұрсынұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3627] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 22233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 99223] |- |9 |[[Әлемнің жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 3585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 6586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 50179] |- |10 |[[Абылай хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 47281] |- |11 |[[Қазақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 3175] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 8687] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 67188] |- |12 |[[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 1696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 5125] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 16848] |- |13 |[[Әбу Насыр Әл-Фараби]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 2652] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 10828] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 47250] |- |14 |[[Алматы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 2846] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 6885] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 27088] |- |15 |[[Жиембет жырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 2582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 3445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 8780] |- |16 |[[Сырым Датұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 23356] |- |17 |[[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 50952] |- |18 |[[Бауыржан Момышұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 106833] |- |19 |[[Шалкиіз Тіленшіұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8747] |- |20 |[[Мемлекет астаналары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 49859] |- |21 |[[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8064] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 84843] |- |22 |[[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5094] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 71465] |- |23 |[[Ақтамберді Сарыұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1920] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14473] |- |24 |[[Бұқар жырау Қалқаманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16437] |- |25 |[[Шыңғыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 54403] |- |26 |[[Қазтуған Сүйінішұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8723] |- |27 |[[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 103009] |- |28 |[[Міржақып Дулатұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2160] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 69535] |- |29 |[[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2026] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 46509] |- |30 |[[Сақтандыру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 2217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 2285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 3237] |- |31 |[[Асан қайғы Сәбитұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2154] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15050] |- |32 |[[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2063] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 45363] |- |33 |[[Қазақша жыл санау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 2147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 5997] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 65993] |- |34 |[[Өзбекәлі Жәнібеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5174] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 32902] |- |35 |[[Медғат Кәрімұлы Құлжанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7916] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8077] |- |36 |[[Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 8132] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 37343] |- |37 |[[Жасанды интеллект]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 1798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 8865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 30837] |- |38 |[[Доспамбет жырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1920] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 2412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 5801] |- |39 |[[Алтын Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 1689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 4367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 29229] |- |40 |[[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 40060] |- |41 |[[Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 5389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 28638] |- |42 |[[Қасым Аманжолов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1821] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2910] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 13624] |- |43 |[[Алаш партиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3925] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 29882] |- |44 |[[Махамбет Өтемісұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 47842] |- |45 |[[Қасым хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 31142] |- |46 |[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 1563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 6267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 57262] |- |47 |[[Біржан мен Сара айтысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 1619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 2166] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 7403] |- |48 |[[Есім хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15872] |- |49 |[[Уикипедия:Форум]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 1431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 5119] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 23644] |- |50 |[[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 2483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 16519] |- |51 |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 24768] |- |52 |[[Жүсіпбек Аймауытов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 1505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 3803] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 25897] |- |53 |[[Қазыбек би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 1258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 4253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 18802] |- |54 |[[Лашын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BD 1554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BD 1841] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BD 3610] |- |55 |[[Сәкен Сейфуллин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 4970] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 29503] |- |56 |[[Есептеуіш техника тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%83%D1%96%D1%88_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%83%D1%96%D1%88_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 2961] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%83%D1%96%D1%88_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 3750] |- |57 |[[Сақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 6712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 49451] |- |58 |[[Қимақ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 3202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 14575] |- |59 |[[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4034] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 42912] |- |60 |[[Ақбілек (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 24610] |- |61 |[[Қожа Ахмет Ясауи]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 1379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 7458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 34521] |- |62 |[[Қазақ хандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4055] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 31634] |- |63 |[[Сайын Мұратбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 13604] |- |64 |[[Кенесары хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 33241] |- |65 |[[Көне түркі жазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7762] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 18578] |- |66 |[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 54119] |- |67 |[[Қобыланды Тоқтарбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12056] |- |68 |[[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 1366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 4416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 43170] |- |69 |[[Абай жолы (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3786] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 34353] |- |70 |[[Ұлы Жібек жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 4472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 34012] |- |71 |[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3734] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 28087] |- |72 |[[Ақ Орда (мемлекет)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 1167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 2954] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 27798] |- |73 |[[Әйтеке би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1054] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 3683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 15942] |- |74 |[[Шәмші Қалдаяқов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 1328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 4774] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 27455] |- |75 |[[Жеті ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 3146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 14163] |- |76 |[[Жасуша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 1240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 5231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 18729] |- |77 |[[Қазақша Уикипедия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 1262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 3063] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 10397] |- |78 |[[Қазақстанның жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1834] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 23247] |- |79 |[[Қазақ хандығының құрылуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 1192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 2355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 20112] |- |80 |[[Қазақ әліпбиі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 1246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 4712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 24045] |- |81 |[[Жеті жарғы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 1208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 3480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 24640] |- |82 |[[Қазақстан мерекелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9441] |- |83 |[[Ескендір (поэма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 1221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 2226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 8149] |- |84 |[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 1215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 2954] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 23012] |- |85 |[[Тәуке хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 18381] |- |86 |[[Хақназар хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17778] |- |87 |[[Құрманғазы Сағырбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 28446] |- |88 |[[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 4065] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 42941] |- |89 |[[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 1170] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 3878] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 49920] |- |90 |[[Қазақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4111] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 32791] |- |91 |[[Мұхтар Шаханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1126] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 71374] |- |92 |[[Қоңырат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 1149] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 3682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 21533] |- |93 |[[Қорқыт ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1120] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 11524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 24535] |- |94 |[[Қазақстан тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 4336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 24905] |- |95 |[[Әбіш Кекілбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1114] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 24396] |- |96 |[[Семей полигоны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 1046] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 4592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 23482] |- |97 |[[Құралай Заманбекқызы Нұрқаділова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3213] |- |98 |[[Арғын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 1087] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 3385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 20971] |- |99 |[[Ұлпан (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1075] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 38642] |- |100 |[[Мұстафа Шоқай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 1073] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 2574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 23390] |- |101 |[[Қазақстан қорықтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1010] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5038] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29888] |- |102 |[[Көксерек (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1096] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 3027] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 24542] |- |103 |[[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1040] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26496] |- |104 |[[Санжар Керімбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1058] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 2430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 12642] |- |105 |[[Уикипедия:Уикипедия туралы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 999] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 5258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 21419] |- |106 |[[Төле би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 904] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 4319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 22609] |- |107 |[[Ас қорыту жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 992] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1991] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 10094] |- |108 |[[Медеу Сәрсеке]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B5 1102] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B5 1506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B5 13213] |- |109 |[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1111] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2142] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11896] |- |110 |[[Әлемнің жаңа жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1035] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 10544] |- |111 |[[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 992] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 3247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 15988] |- |112 |[[Оғыз мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 815] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 3576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 15116] |- |113 |[[Ботай мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 861] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 4254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 17598] |- |114 |[[Астана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 972] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 3747] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 32150] |- |115 |[[Қайрат Нұртас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 1019] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 2169] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 11717] |- |116 |[[Қола дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 919] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 4333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 18230] |- |117 |[[Қазақстан қазақтарының туған жылдар бойынша есімдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4707] |- |118 |[[Дулат Исабеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 968] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1987] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 15558] |- |119 |[[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1003] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2671] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 37471] |- |120 |[[Семирамида аспалы бағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 941] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 1427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 6631] |- |121 |[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 967] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 2053] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 19255] |- |122 |[[Қабдеш Жұмаділов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 959] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16683] |- |123 |[[Компьютер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 885] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 2796] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 15069] |- |124 |[[Жылқы малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 989] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3143] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 29514] |- |125 |[[Алаш партиясының бағдарламасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 933] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 11749] |- |126 |[[Андроново мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 898] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 11518] |- |127 |[[Мәңгілік бала бейне]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 949] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 1787] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 16179] |- |128 |[[Масғұт (дастан)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D2%93%D2%B1%D1%82_%28%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 943] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D2%93%D2%B1%D1%82_%28%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 1311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D2%93%D2%B1%D1%82_%28%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 3970] |- |129 |[[Біржан Қожағұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 918] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1975] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9149] |- |130 |[[Қазақ батырлар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 889] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 22499] |- |131 |[[Жарасқан Әбдірашев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2 898] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2 1240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2 4167] |- |132 |[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 941] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 27538] |- |133 |[[Қазақстан қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 968] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2725] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 20537] |- |134 |[[Әмір Темір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 874] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 2612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 25310] |- |135 |[[Мұхаммед]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 927] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 3482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 24212] |- |136 |[[Мысыр пирамидалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 940] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7568] |- |137 |[[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 922] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 2215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 24561] |- |138 |[[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 887] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 2756] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 9322] |- |139 |[[Ілияс Жансүгіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 913] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 2476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 39864] |- |140 |[[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 903] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 13371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 18689] |- |141 |[[Ұшқан ұя]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 934] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 2348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 26834] |- |142 |[[Ғұндар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 845] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 3899] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 30407] |- |143 |[[Дана Өмірбайқызы Нұржігітова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 959] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4258] |- |144 |[[Оралхан Бөкей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 5527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 23063] |- |145 |[[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 864] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 19484] |- |146 |[[Қарахан мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 796] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 2908] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 26199] |- |147 |[[Ұлытау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 890] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11578] |- |148 |[[Наймандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 894] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 3013] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 22383] |- |149 |[[Көшпенділер (трилогия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 866] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 2312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 12627] |- |150 |[[Тас дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 820] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 6368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 20296] |- |151 |[[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 894] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 2665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 22602] |- |152 |[[Түркістан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 839] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15293] |- |153 |[[Ақтабан шұбырынды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 848] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 2392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 13118] |- |154 |[[Қабанбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 840] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 3398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 17829] |- |155 |[[Асқар Сүлейменов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 837] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7204] |- |156 |[[Жүсіп Баласағұни]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 840] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 8210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 18160] |- |157 |[[Ерболат Беделхан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 896] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 2463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 4821] |- |158 |[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 816] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10586] |- |159 |[[Салқам Жәңгір хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 12939] |- |160 |[[Құтадғу білік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 817] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 3882] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 9573] |- |161 |[[Батыс Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 789] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 3467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 20431] |- |162 |[[Моғолстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1923] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 16140] |- |163 |[[Аңырақай шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 14460] |- |164 |[[Жошы хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 816] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 14021] |- |165 |[[Нұртас Дәндібайұлы Оңдасынов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 835] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3852] |- |166 |[[Жусан иісі (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 2100] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 18096] |- |167 |[[Шығыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 812] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15076] |- |168 |[[Тәуекел хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 818] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 14263] |- |169 |[[Қызыл кітап]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 2266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 22520] |- |170 |[[Қазақ тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 810] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 14050] |- |171 |[[Баланы қырқынан шығару]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 809] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 2912] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 22112] |- |172 |[[Адай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 814] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 2560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 14225] |- |173 |[[Қаңлылар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 3320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 24956] |- |174 |[[Химиялық элементтер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 785] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12347] |- |175 |[[Беғазы-Дәндібай мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2091] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 8607] |- |176 |[[Оба індеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B1%D0%B0_%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%96 835] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B1%D0%B0_%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%96 900] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B1%D0%B0_%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%96 2467] |- |177 |[[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 820] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 6068] |- |178 |[[Менің атым Қожа (хикаят)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 1990] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 17565] |- |179 |[[Қыпшақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 21560] |- |180 |[[BilimLand]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=BilimLand 855] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BilimLand 1134] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=BilimLand 3443] |- |181 |[[АҚШ штаттарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16550] |- |182 |[[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 27543] |- |183 |[[Махаббат, қызық мол жылдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 3670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 19673] |- |184 |[[Еркебұлан Ролланұлы Мырзабек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 894] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2126] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 6789] |- |185 |[[Исатай-Махамбет көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 16469] |- |186 |[[Жыныстық қатынас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 786] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 2283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 9416] |- |187 |[[Үйсін мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 3607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 26495] |- |188 |[[Кіші жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2143] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 14100] |- |189 |[[Әпке (драма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 773] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 1431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 16327] |- |190 |[[Сырым Датұлы бастаған қазақтардың ұлт-азаттық қозғалысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 16482] |- |191 |[[Ілияс Есенберлин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 756] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1925] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 10765] |- |192 |[[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 1980] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 22747] |- |193 |[[Ерен еңбегі үшін медалі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 1152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 3628] |- |194 |[[Қазақ газеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 1822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 12955] |- |195 |[[Жаныс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 762] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 2253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 10887] |- |196 |[[Сөйлем мүшелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1820] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 18691] |- |197 |[[Қазақстан туы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 1699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 13711] |- |198 |[[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 16608] |- |199 |[[Мұхаметжан Тынышбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2066] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10215] |- |200 |[[Ресей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 739] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 2279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 16428] |- |201 |[[Керей хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 735] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1937] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15657] |- |202 |[[Алматы облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14296] |- |203 |[[Бұрындық хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 9431] |- |204 |[[Қытай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 2426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 19374] |- |205 |[[Домендік атау жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2153] |- |206 |[[Қазақстан аудандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3016] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 19655] |- |207 |[[Жамбыл Жабайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 704] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 44784] |- |208 |[[Еуропа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 726] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 2195] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 18397] |- |209 |[[Орбұлақ шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 13061] |- |210 |[[Сара Тастанбекқызы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 709] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 959] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 3333] |- |211 |[[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 752] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8674] |- |212 |[[Күнделік.кз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 742] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 1869] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 65227] |- |213 |[[Махмұд Қашқари]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 2181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 10099] |- |214 |[[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 1965] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 22364] |- |215 |[[Албан руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 742] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 2094] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 12506] |- |216 |[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 2079] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 15911] |- |217 |[[Жүйелік блок]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA 587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA 1559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA 5510] |- |218 |[[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 1280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 19099] |- |219 |[[Жәнібек хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1906] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 14257] |- |220 |[[Қарлұқ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 3009] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 14750] |- |221 |[[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12799] |- |222 |[[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 2770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 18885] |- |223 |[[Қазақстан Құрылтайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 668] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 4041] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 10325] |- |224 |[[:Сурет:Female and male anus.jpg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 1728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 1803] |- |225 |[[Түргеш қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 3002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 15118] |- |226 |[[Жетіқарақшы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 626] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 2511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 16344] |- |227 |[[Диуани лұғат ат-түрк]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BB%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%82-%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA 658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BB%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%82-%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA 1340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BB%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%82-%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA 4497] |- |228 |[[Есік Алтын адамы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 2410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 30251] |- |229 |[[Сұңғыла]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 2191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 10025] |- |230 |[[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1999] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 18285] |- |231 |[[Есет Көтібарұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14204] |- |232 |[[Әлімұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2144] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12803] |- |233 |[[Диуани хикмет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 3052] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 7634] |- |234 |[[Табылды Досымов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 2374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 10997] |- |235 |[[Моңғол империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1935] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 17491] |- |236 |[[Жеті қазына]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 2183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 17942] |- |237 |[[Қарғын (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1821] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 10191] |- |238 |[[Дулат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 1984] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 13763] |- |239 |[[Қадыр Мырза Әлі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 1970] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 22336] |- |240 |[[Күлтегін ескерткіші]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 3136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 7533] |- |241 |[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2099] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 11691] |- |242 |[[Алланың есімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 17134] |- |243 |[[Тыныс алу жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 654] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 12135] |- |244 |[[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 1981] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 27000] |- |245 |[[Тың игеру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 1028] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 8787] |- |246 |[[Киіз үй]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 1568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 19488] |- |247 |[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 25881] |- |248 |[[Қазақстан халық кеңесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 3451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 5275] |- |249 |[[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 1968] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 7512] |- |250 |[[:Сурет:Қазақстан картасы.png]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B.png 633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B.png 1473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B.png 4829] |- |251 |[[Табын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 2190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 12324] |- |252 |[[Мүшел жас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 2449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 20185] |- |253 |[[Тұрар Рысқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1835] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16327] |- |254 |[[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3726] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14238] |- |255 |[[КешYOU]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 3736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 24352] |- |256 |[[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 10070] |- |257 |[[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1964] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 22556] |- |258 |[[Америка Құрама Штаттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1946] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 16303] |- |259 |[[Бәйтерек (монумент)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 1904] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 22953] |- |260 |[[Абай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1793] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8810] |- |261 |[[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11741] |- |262 |[[Қарағанды облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2000] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11029] |- |263 |[[Арыстанбаб]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 1885] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 11444] |- |264 |[[Шежіре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 3224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 15308] |- |265 |[[Фариза Оңғарсынова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18773] |- |266 |[[Ғабиден Мұстафин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 1659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 7663] |- |267 |[[Қазақ шежірелерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15488] |- |268 |[[Жетісу облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1818] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9162] |- |269 |[[Сартай батыр Байжанұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 988] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3629] |- |270 |[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 14281] |- |271 |[[Каспий теңізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 2687] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 17601] |- |272 |[[Дархан Еркінұлы Қызайбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3719] |- |273 |[[Қобыланды батыр (жыр)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 1565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 6115] |- |274 |[[Жамбыл облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10912] |- |275 |[[Қазақстан жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 16727] |- |276 |[[Қаһар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 2801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 10656] |- |277 |[[Қазақ-жоңғар соғыстары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 7396] |- |278 |[[Қызылорда облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1812] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9624] |- |279 |[[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 8338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 16200] |- |280 |[[Қорықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2688] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 21960] |- |281 |[[Ноғай Ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 2973] |- |282 |[[Қарлығаштар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80 577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80 919] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80 5218] |- |283 |[[Қожа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 1800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 12103] |- |284 |[[Алғашқы ұстаз (кітап)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 1321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 1897] |- |285 |[[Зат есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1887] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 20044] |- |286 |[[Күлтегін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 2490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 6865] |- |287 |[[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 3146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 13045] |- |288 |[[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1906] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 7530] |- |289 |[[Төлен Әбдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 1467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 7779] |- |290 |[[Абайдың қара сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12028] |- |291 |[[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 18519] |- |292 |[[Әбілқайыр хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 1384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 1976] |- |293 |[[Ұлы жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 1821] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 12829] |- |294 |[[Арман Оразбайұлы Қырықбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5502] |- |295 |[[Бақытсыз Жамал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 1779] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 22917] |- |296 |[[Дауыссыз дыбыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 2244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 8787] |- |297 |[[Метафора]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 1298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 9296] |- |298 |[[Әділет (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 5651] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 14272] |- |299 |[[Санау жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 4055] |- |300 |[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 25057] |- |301 |[[Батыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1899] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13067] |- |302 |[[Оңтүстік Америка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 10078] |- |303 |[[Қазақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1774] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 15891] |- |304 |[[Уикипедия:Қауым порталы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1856] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 7257] |- |305 |[[Қыз Жібек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 5283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 19895] |- |306 |[[Қазақ жүздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9636] |- |307 |[[Байқоңыр (ғарыш айлағы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 2589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 15075] |- |308 |[[Операциялық жүйелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 1303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 5550] |- |309 |[[Африка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 10704] |- |310 |[[Желтоқсан көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 56325] |- |311 |[[Домбыра]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 1529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 19322] |- |312 |[[Қырғызстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1845] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 9560] |- |313 |[[Жиде]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5 571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5 1054] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5 2934] |- |314 |[[Уикипедия:Анықтама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 2105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 8734] |- |315 |[[Халықаралық қазақ-түрік университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 6862] |- |316 |[[Исатай Тайманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13398] |- |317 |[[Әлем елдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10867] |- |318 |[[Ақан сері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 1508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 15553] |- |319 |[[Абак]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%BA 517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%BA 685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%BA 1032] |- |320 |[[Қазақстан өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1923] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 17314] |- |321 |[[Ақсу-Жабағылы қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 2338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 19269] |- |322 |[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 1649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 18835] |- |323 |[[Орта жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 1732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 11121] |- |324 |[[Қазақ ұлттық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 14172] |- |325 |[[Мұхит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 1399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 11145] |- |326 |[[Өзбекстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1934] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11308] |- |327 |[[Қазақ ұлттық киімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 14849] |- |328 |[[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14888] |- |329 |[[Құран]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 1377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 10047] |- |330 |[[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14193] |- |331 |[[Елтаңба]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 1064] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 7961] |- |332 |[[Еңсегей Бойлы Ер Есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D2%A3%D1%81%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%91%D0%BE%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D1%81%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%91%D0%BE%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC 689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D2%A3%D1%81%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%91%D0%BE%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC 1841] |- |333 |[[Көңіл шай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 1632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 10051] |- |334 |[[Қазіргі қызметтегі мемлекет және үкімет басшылары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1616] |- |335 |[[Бесікке салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 19448] |- |336 |[[Сұлтан Бейбарыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 1265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 10231] |- |337 |[[Ысты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 2235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 11170] |- |338 |[[Асхат Сергеевич Ниязов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 1472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 5288] |- |339 |[[Қорғансыздың күні (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 11745] |- |340 |[[Жер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 1886] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 10431] |- |341 |[[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 2650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 11066] |- |342 |[[Айтыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 954] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 9315] |- |343 |[[Шығыс Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 12048] |- |344 |[[ChatGPT]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ChatGPT 521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ChatGPT 1546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ChatGPT 8410] |- |345 |[[ДНҚ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 1593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 10421] |- |346 |[[Арал теңізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 3134] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 17413] |- |347 |[[Қазақстан географиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 11897] |- |348 |[[Ақбөкен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 2045] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 36161] |- |349 |[[Қазақстан Республикасының заңдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1854] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 9118] |- |350 |[[Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 12843] |- |351 |[[Жоңғар шапқыншылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 1563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 9572] |- |352 |[[Алаш қозғалысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 7128] |- |353 |[[Компьютерлік желі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 1675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 5933] |- |354 |[[Атырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 6314] |- |355 |[[Рахымжан Қасымғалиұлы Отарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1922] |- |356 |[[Шөмекей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 1781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 9405] |- |357 |[[Жаһандану]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 1028] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 6446] |- |358 |[[Жоңғар хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 1219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 6720] |- |359 |[[Сіргелі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 1663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 10713] |- |360 |[[Тоғыз-құмалақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 1403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 15562] |- |361 |[[Ұстаз (цифрлық платформа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1874] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 4923] |- |362 |[[Тәттімбет Қазанғапұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF%D2%B1%D0%BB%D1%8B 497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF%D2%B1%D0%BB%D1%8B 824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5047] |- |363 |[[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 1295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 7094] |- |364 |[[Дыбыс үндестігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 1772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 6823] |- |365 |[[Соңғы көш (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%A3%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%A3%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 929] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%A3%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2980] |- |366 |[[Шымкент]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 1992] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 11300] |- |367 |[[Абдолла Қарсақбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 954] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2595] |- |368 |[[Қазақтың боғауыз сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 11820] |- |369 |[[Сын есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 14833] |- |370 |[[Ерке сылқым (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1085] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 6175] |- |371 |[[Түркістан (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 2209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 14715] |- |372 |[[Ақтөбе облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9944] |- |373 |[[Әл-Фатиха сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1718] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 20327] |- |374 |[[Түркия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 1380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 9396] |- |375 |[[Мөңке би Тілеуұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6619] |- |376 |[[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1815] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 10421] |- |377 |[[Ақмола облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8604] |- |378 |[[Салауат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 2145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 17662] |- |379 |[[Қан мен тер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 1247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 11570] |- |380 |[[Кенен Әзірбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4834] |- |381 |[[Sadraddin]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Sadraddin 421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sadraddin 1766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Sadraddin 8981] |- |382 |[[Дулат Бабатайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18111] |- |383 |[[Құрмет ордені]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 1148] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 5291] |- |384 |[[Алтай таулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7419] |- |385 |[[Әміре Қашаубаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 898] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13733] |- |386 |[[Қасым ханның қасқа жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 9982] |- |387 |[[Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 9656] |- |388 |[[Шығай хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 949] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6099] |- |389 |[[Бұланты шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1053] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 7193] |- |390 |[[Кіші жүздің Ресейге қосылуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 752] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 7051] |- |391 |[[Дауысты дыбыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 2130] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 9083] |- |392 |[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 1529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 18337] |- |393 |[[Алаш Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 1229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 12784] |- |394 |[[Мемлекет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 1533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 7417] |- |395 |[[Бәкір Яхиянұлы Баяхунов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%AF%D1%85%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D1%85%D1%83%D0%BD%D0%BE%D0%B2 481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%AF%D1%85%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D1%85%D1%83%D0%BD%D0%BE%D0%B2 497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%AF%D1%85%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D1%85%D1%83%D0%BD%D0%BE%D0%B2 559] |- |396 |[[:Санат:Алфавит бойынша өзендер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 1082] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 8223] |- |397 |[[Менің атым Қожа (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 1298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 10184] |- |398 |[[Эпитет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 998] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 6974] |- |399 |[[Айша бибі кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 13904] |- |400 |[[Қазақтың ұлттық ою-өрнегі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 1101] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 14379] |- |401 |[[Мемлекеттік Егемендік Туралы Декларация]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%95%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%95%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%95%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 3234] |- |402 |[[Мақала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1101] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 7240] |- |403 |[[Спандияр Көбеев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80_%D0%9A%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D0%B5%D0%B2 442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80_%D0%9A%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D0%B5%D0%B2 739] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80_%D0%9A%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D0%B5%D0%B2 4147] |- |404 |[[Конституция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 2439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 6854] |- |405 |[[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1060] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12176] |- |406 |[[Екпін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D0%BF%D1%96%D0%BD 446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D0%BF%D1%96%D0%BD 1346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D0%BF%D1%96%D0%BD 4537] |- |407 |[[Ислам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 1276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 10993] |- |408 |[[Жалайыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 1451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 10210] |- |409 |[[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 1477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 39626] |- |410 |[[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1817] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 6646] |- |411 |[[Марат Мәдетұлы Оралғазин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 1151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 3235] |- |412 |[[Тұсаукесер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 1354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 13663] |- |413 |[[Шәкен Кенжетайұлы Айманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 936] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5825] |- |414 |[[Туыстық атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1848] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 20094] |- |415 |[[ALEM (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 2442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 11808] |- |416 |[[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 13989] |- |417 |[[Үндістан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11881] |- |418 |[[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2795] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11721] |- |419 |[[Сырдария]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 1513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 10734] |- |420 |[[Балқаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 2184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 14977] |- |421 |[[Қ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A 434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A 1380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A 9550] |- |422 |[[Кек алушылар: Финал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%3A_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB 442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%3A_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB 1237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%3A_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB 2624] |- |423 |[[Философия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 2672] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 9061] |- |424 |[[Жансая Мұратбекқызы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%8F_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%8F_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%8F_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 1772] |- |425 |[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 1201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 6143] |- |426 |[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 10772] |- |427 |[[Алтын Қыран ордені]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 2360] |- |428 |[[Мәдениет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 1744] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 8026] |- |429 |[[Жабайы алма (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 1004] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 6791] |- |430 |[[Қазақ билері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9998] |- |431 |[[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 20423] |- |432 |[[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7744] |- |433 |[[Маңғыстау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10839] |- |434 |[[Жанқожа Нұрмұхамедұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 965] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12300] |- |435 |[[Созақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 2813] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 3936] |- |436 |[[Байбақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 7360] |- |437 |[[Қызылорда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 1458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 9556] |- |438 |[[Мұхаммед Хайдар Дулати]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 8790] |- |439 |[[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1848] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 8817] |- |440 |[[Отырар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 1313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 13993] |- |441 |[[Қаракесек (Арғын)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 1707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 10982] |- |442 |[[Қарағанды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 1320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 7557] |- |443 |[[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1025] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 9366] |- |444 |[[Олжас Омарұлы Сүлейменов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15716] |- |445 |[[Тұран ойпаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 1127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 4472] |- |446 |[[Керей (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 8891] |- |447 |[[Үркер (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%80_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%80_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%80_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3106] |- |448 |[[Құдайберген Қуанұлы Жұбанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7637] |- |449 |[[Жаппас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 1320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 6505] |- |450 |[[Әбділда Тәжібаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 803] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6074] |- |451 |[[Мұрат Мөңкеұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1038] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16911] |- |452 |[[Досқан Қалиұлы Жолжақсынов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4017] |- |453 |[[Қыпшақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 1334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 14512] |- |454 |[[Раушангүлділер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 3202] |- |455 |[[Жігіттер тобы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 1167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 6123] |- |456 |[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 1524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 16352] |- |457 |[[Қазақстандағы саяси партиялар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 2361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 9804] |- |458 |[[Жапония]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 13099] |- |459 |[[Гүлнұр Манатқызы Оразымбетова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 955] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7130] |- |460 |[[Осман империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1037] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 10697] |- |461 |[[Ұстаз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7 389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7 946] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7 3873] |- |462 |[[Есімдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 1191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 14915] |- |463 |[[Зейнеп Ахметова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 871] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5884] |- |464 |[[Жүсіп Ақшораев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1752] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6675] |- |465 |[[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1730] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 5264] |- |466 |[[Алаш автономиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1064] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 11184] |- |467 |[[Қайым Мұқамедханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1028] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7428] |- |468 |[[Ескендір Зұлқарнайын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 1116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 8818] |- |469 |[[Қасым Қайсенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 944] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16072] |- |470 |[[Қазақстан елтаңбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1001] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 8669] |- |471 |[[:Санат:Қазақстан әншілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11611] |- |472 |[[Майқы би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 3305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 7681] |- |473 |[[Тоқтамыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 981] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6271] |- |474 |[[Райымбек батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 10418] |- |475 |[[Сөз таптары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 12824] |- |476 |[[Өскемен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 7654] |- |477 |[[Өмірзая (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 31649] |- |478 |[[Солтүстік Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 7278] |- |479 |[[Беріш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 1315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 7582] |- |480 |[[Қазақстан темір жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1117] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 7219] |- |481 |[[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1073] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7237] |- |482 |[[Шанышқылы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 1460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 7544] |- |483 |[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 10030] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 10877] |- |484 |[[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10415] |- |485 |[[Айдос Сәкенұлы Мырзахметов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1335] |- |486 |[[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 15354] |- |487 |[[Ми]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8 1091] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8 9114] |- |488 |[[Процессор]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%80 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%80 1307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%80 3777] |- |489 |[[Тараз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 1216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 8519] |- |490 |[[Руслан Тай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 1567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 5651] |- |491 |[[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 16249] |- |492 |[[Тоқтар Серіков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1043] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8529] |- |493 |[[Логикалық элементтер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 979] |- |494 |[[Тынық мұхит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 1034] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 8122] |- |495 |[[Жақайым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 1233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 5851] |- |496 |[[Мемлекеттік ту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83 438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83 981] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83 6522] |- |497 |[[Сиқым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 1407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 7477] |- |498 |[[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1140] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8914] |- |499 |[[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 20401] |- |500 |[[Аристотель]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 1985] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 6828] |- |501 |[[Аңыздың ақыры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 16904] |- |502 |[[Қызғалдақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 1133] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 17917] |- |503 |[[Бесін намазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1789] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 14528] |- |504 |[[Жануарлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 9733] |- |505 |[[YouTube]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=YouTube 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=YouTube 843] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=YouTube 4126] |- |506 |[[Бөгенбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 9155] |- |507 |[[Ақтөбе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 1419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 10096] |- |508 |[[Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріндегі әскери атақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 6341] |- |509 |[[Менің Қазақстаным (ән)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%28%D3%99%D0%BD%29 405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%28%D3%99%D0%BD%29 912] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%28%D3%99%D0%BD%29 4263] |- |510 |[[Ұлы Отан соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 20883] |- |511 |[[Халел Досмұхамедов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 1076] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 6826] |- |512 |[[Дарын республикалық ғылыми-практикалық орталығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 975] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 3243] |- |513 |[[Алшын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 1161] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 6614] |- |514 |[[Дермене (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B5_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B5_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B5_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 2034] |- |515 |[[Сегізаяқ (өлең)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 3316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 9100] |- |516 |[[Көзімнің қарасы...]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 1359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 11233] |- |517 |[[Бөкей Ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 991] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 9062] |- |518 |[[Шахмұрат Мүтәліп]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 1277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 5838] |- |519 |[[Өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 8721] |- |520 |[[Шеркеш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 1467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 9315] |- |521 |[[Солтүстік Америка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 8221] |- |522 |[[Құрмалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 750] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 8851] |- |523 |[[Қазақстанның Қызыл кітабы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 1091] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 7733] |- |524 |[[Бұлшық ет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 1252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 9751] |- |525 |[[Келінжан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 1369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 6861] |- |526 |[[Адай күйі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 4713] |- |527 |[[Қан топтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 9832] |- |528 |[[Фонетика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1778] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 6087] |- |529 |[[Уәлибек Әбдірайымов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1011] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 3814] |- |530 |[[Орталық Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 2271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 13396] |- |531 |[[Вагиналды секс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 1010] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 3854] |- |532 |[[Домалақ ана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 7756] |- |533 |[[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7486] |- |534 |[[Лай суға май бітпес қой өткенге...]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83%D2%93%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D1%96%D1%82%D0%BF%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D0%B9_%D3%A9%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5... 324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83%D2%93%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D1%96%D1%82%D0%BF%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D0%B9_%D3%A9%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5... 1279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83%D2%93%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D1%96%D1%82%D0%BF%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D0%B9_%D3%A9%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5... 2026] |- |535 |[[Махмұд Айдарханұлы Сабырхан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 2043] |- |536 |[[Орал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 1281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 7443] |- |537 |[[Публицистикалық стиль]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 1071] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 7673] |- |538 |[[Ғани Мұратбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1012] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4853] |- |539 |[[Қайталау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 5340] |- |540 |[[Мәтін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 1577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 8532] |- |541 |[[Литосфера]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 3527] |- |542 |[[Қарауыл руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 1149] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 5672] |- |543 |[[Шыңғыс Сайранұлы Әрінов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2 384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6668] |- |544 |[[Программалық жасақтама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 1301] |- |545 |[[Қантамырлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 4891] |- |546 |[[Аналды секс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 1012] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 4748] |- |547 |[[Қадырғали Жалайыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 901] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 4949] |- |548 |[[Франция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 1180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 8248] |- |549 |[[Таз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 7369] |- |550 |[[Ертіс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 1277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 9676] |- |551 |[[Қазақстан ұлттық парктерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7946] |- |552 |[[Жыраулық поэзия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%B7%D0%B8%D1%8F 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%B7%D0%B8%D1%8F 752] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%B7%D0%B8%D1%8F 2396] |- |553 |[[Байұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6847] |- |554 |[[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 1197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 8454] |- |555 |[[Мұғалжар тауы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 943] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 4303] |- |556 |[[Ұлы Қытай қорғаны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 954] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 6346] |- |557 |[[Смағұл Сәдуақасов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 816] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 6506] |- |558 |[[Шымыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 1084] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 6298] |- |559 |[[Ферменттер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 4307] |- |560 |[[Ежелгі Мысыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 1410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 5301] |- |561 |[[Артемида ғибадатханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%93%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%93%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%93%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 2713] |- |562 |[[Қаракерей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 1127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 7010] |- |563 |[[Етістік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 1105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 13096] |- |564 |[[Темірбек Қараұлы Жүргенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 916] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7380] |- |565 |[[Шұғаның белгісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 848] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 12937] |- |566 |[[Байлар-Жандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5792] |- |567 |[[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13321] |- |568 |[[Алтын Орда хандарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 910] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8459] |- |569 |[[Кәмшат Жолдыбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 5721] |- |570 |[[Il’han Ihsan]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Il%E2%80%99han_Ihsan 339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Il%E2%80%99han_Ihsan 776] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Il%E2%80%99han_Ihsan 2634] |- |571 |[[Қарагөз (трагедия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 840] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 4395] |- |572 |[[Нұрғали Нүсіпжанұлы Нүсіпжанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 997] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6031] |- |573 |[[Уикипедия:Видео сабақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 5862] |- |574 |[[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7524] |- |575 |[[Азаматтық құқық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 1335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 5774] |- |576 |[[Әбілхан Қастеев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 1322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 18468] |- |577 |[[Ұлыбритания]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 8023] |- |578 |[[Жәңгір-Керей хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 860] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6495] |- |579 |[[Қазақстанның биік тау шыңдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4697] |- |580 |[[Жақсылық Әмірәліұлы Үшкемпіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 910] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 8568] |- |581 |[[Теңеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%83 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%83 781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%83 5258] |- |582 |[[Жақып Ақбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4928] |- |583 |[[Түркілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 8705] |- |584 |[[Ұрыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6883] |- |585 |[[Сөз тіркесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 1094] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 13049] |- |586 |[[Персептрон]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 1669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 1731] |- |587 |[[Жайдарман]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 7003] |- |588 |[[Сүйінбай Аронұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1143] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15566] |- |589 |[[Гауһартас (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 839] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 5345] |- |590 |[[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1134] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8916] |- |591 |[[Франция қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7469] |- |592 |[[IP мекенжайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=IP_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=IP_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1893] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=IP_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 2764] |- |593 |[[Оғыздар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 1288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 5691] |- |594 |[[Шылау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 1037] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 13368] |- |595 |[[Моңғол шапқыншылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 999] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 10361] |- |596 |[[Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 821] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4515] |- |597 |[[Қазақстанның мемлекеттік наградалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 846] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4833] |- |598 |[[Крест жорықтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 11814] |- |599 |[[Төре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 1054] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 6842] |- |600 |[[Асқар Серқұлұлы Жұмаділдаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 863] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7190] |- |601 |[[Ежелгі Грекия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 907] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 6965] |- |602 |[[Талас шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2156] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 9204] |- |603 |[[Энеолит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 1566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 5747] |- |604 |[[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 1148] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 3356] |- |605 |[[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 1256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 8262] |- |606 |[[Qazaqstan (телеарна)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 957] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 5401] |- |607 |[[Көңіл толқыны (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1153] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 6299] |- |608 |[[Аустралия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 1083] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 7653] |- |609 |[[Асқазан аурулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12894] |- |610 |[[Төртқара]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 1076] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 5897] |- |611 |[[1860 жылдарындағы әкімшілік реформалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 11428] |- |612 |[[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9994] |- |613 |[[Жазғы Азия ойындары 2026]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D2%93%D1%8B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_2026 185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D2%93%D1%8B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_2026 2967] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D2%93%D1%8B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_2026 3496] |- |614 |[[Қаратпа сөз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BF%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7 359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BF%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7 489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BF%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7 2779] |- |615 |[[Тәж Махал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D0%B6_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BB 354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D0%B6_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BB 699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D0%B6_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BB 3967] |- |616 |[[Септік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 12902] |- |617 |[[Үстеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 1151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 16995] |- |618 |[[Жұбан Молдағалиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 793] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 5010] |- |619 |[[Ахмед Иүгінеки]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%98%D2%AF%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B8 355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%98%D2%AF%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B8 673] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%98%D2%AF%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B8 3188] |- |620 |[[Матай (ру бірлестігі)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 1216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 7186] |- |621 |[[Еуразия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 7318] |- |622 |[[Сақтандыру полисі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%96 362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%96 380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%96 602] |- |623 |[[Қазақстан телеарналары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3287] |- |624 |[[Саңырауқұлақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 8022] |- |625 |[[Жанар Асылбекқызы Дұғалова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4563] |- |626 |[[Дүние жүзінің саяси картасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 1039] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 5003] |- |627 |[[Атырау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 7228] |- |628 |[[Ұйқы безі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 968] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 6843] |- |629 |[[Мекемтас Мырзахметұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1020] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4513] |- |630 |[[Арқайым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 1369] |- |631 |[[Тама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 1061] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 5342] |- |632 |[[Түйе малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1153] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9683] |- |633 |[[Футбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 949] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 11007] |- |634 |[[Ғибрат Азубаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%B7%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%B7%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%B7%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1396] |- |635 |[[Бәйдібек Қарашаұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1030] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7223] |- |636 |[[Фотосинтез]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7 335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7 874] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7 7289] |- |637 |[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1019] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 9808] |- |638 |[[Қорқай дұғасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 949] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 4654] |- |639 |[[Түркістан автономиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 11931] |- |640 |[[Шортанбай Қанайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 906] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15064] |- |641 |[[Моңғолия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 1058] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 6759] |- |642 |[[Батыс Сібір жазығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B 303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B 793] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B 2701] |- |643 |[[Жайық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 1076] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 8329] |- |644 |[[Шешендік өнер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80 324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80 1182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80 4743] |- |645 |[[Жетісу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 1103] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 7718] |- |646 |[[Қырғыз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 6472] |- |647 |[[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 1137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 8916] |- |648 |[[Тұрсын Құдакелдіұлы Жұртбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1122] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 4629] |- |649 |[[Түрікменстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 948] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 5223] |- |650 |[[Мата атаулары мен түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 8683] |- |651 |[[Олжас Абайұлы Бектенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1756] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4703] |- |652 |[[Логикалық заңдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80 385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80 612] |- |653 |[[Қатысушы:Aldogarov]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AAldogarov 310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AAldogarov 614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AAldogarov 992] |- |654 |[[Қарақытай мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1155] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 9753] |- |655 |[[Волейбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 774] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 8019] |- |656 |[[Рақымжан Қошқарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 886] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9476] |- |657 |[[Мақал-мәтелдер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 910] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 9062] |- |658 |[[Көшпелілер рухани мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2537] |- |659 |[[Нұралы хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5118] |- |660 |[[:Санат:Қазақ батырлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1967] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6884] |- |661 |[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1169] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 6529] |- |662 |[[Шапырашты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 1227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 7498] |- |663 |[[Тайыр Жарықұлы Жароков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%B2 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%B2 513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%B2 3356] |- |664 |[[Адам эволюциясының негізгі кезеңдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%8D%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%8D%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2028] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%8D%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 8623] |- |665 |[[Қазақтың балаға ат қою рәсімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 866] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 5959] |- |666 |[[Ботбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1102] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 7162] |- |667 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9379] |- |668 |[[Мұзафар Әлімбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4514] |- |669 |[[Сүтқоректілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 809] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 8044] |- |670 |[[Сәкен Қордабайұлы Майғазиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3252] |- |671 |[[Ақ кеме (кітап)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 1236] |- |672 |[[Алпамыс батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1108] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 8673] |- |673 |[[Теміреткі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 1145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 9780] |- |674 |[[Неолит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 1588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 6851] |- |675 |[[Нұрлан Бегалыұлы Еспанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1053] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5519] |- |676 |[[Батыс Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10090] |- |677 |[[Роза Мұқанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 671] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4562] |- |678 |[[Германия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 8492] |- |679 |[[Жүрек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 947] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 8135] |- |680 |[[18 ғасырдың бірінші ширегіндегі қазақ хандығының ішкі және сыртқы жағдайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 4044] |- |681 |[[Халықаралық студенттер күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1161] |- |682 |[[Дәрумен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 5316] |- |683 |[[Сан есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1010] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 12311] |- |684 |[[Хиуаз Қайырқызы Доспанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1679] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 16094] |- |685 |[[Жетісу Алатауы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 4736] |- |686 |[[Күн жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 874] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 7123] |- |687 |[[Педагогика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 5798] |- |688 |[[Семей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 1123] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 6506] |- |689 |[[Надежда Давыдовна Тоқаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 817] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 3204] |- |690 |[[Асқорыту мүшелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 5062] |- |691 |[[Зарина Кармен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 7063] |- |692 |[[Зу-Зу Күлпаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 6140] |- |693 |[[Серік Ибрагимов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1847] |- |694 |[[Сібір хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 5302] |- |695 |[[Суан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 1143] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 7560] |- |696 |[[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 1223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 7465] |- |697 |[[Макаров тапаншасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 956] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 5027] |- |698 |[[Ғылым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 1583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 6139] |- |699 |[[Ғылыми стиль]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 856] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 4516] |- |700 |[[Хамит Ерғалиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%82_%D0%95%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%82_%D0%95%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%82_%D0%95%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2219] |- |701 |[[Әбілмәмбет хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D3%99%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D1%85%D0%B0%D0%BD 317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D3%99%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D1%85%D0%B0%D0%BD 710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D3%99%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3880] |- |702 |[[Жұлдыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 1258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 7315] |- |703 |[[Одағай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 9044] |- |704 |[[16-17 ғасырлардағы Қазақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=16-17_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=16-17_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=16-17_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 4491] |- |705 |[[Омыртқасыздар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 2218] |- |706 |[[Бақытжан Бейсәліұлы Қаратаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3373] |- |707 |[[Ұлбике Жанкелдіқызы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 2474] |- |708 |[[Сыбайлас жемқорлық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 912] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 7296] |- |709 |[[Бүркіт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 2238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 7632] |- |710 |[[Петр Моисеевич Поспелов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2 325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2 777] |- |711 |[[Арыстан баб кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1007] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 11592] |- |712 |[[Бақытжан Момышұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3172] |- |713 |[[Жаужүрек мың бала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 965] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 7432] |- |714 |[[Ақуыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%83%D1%8B%D0%B7 299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%83%D1%8B%D0%B7 1379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%83%D1%8B%D0%B7 6421] |- |715 |[[Зар Заман ақындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 14996] |- |716 |[[Қаңлы (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 7239] |- |717 |[[Қазақ халқының қалыптасуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 4293] |- |718 |[[Қазақстан банктерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 941] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4752] |- |719 |[[Түрксіб]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%B1 324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%B1 759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%B1 6709] |- |720 |[[Солтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1048] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 7986] |- |721 |[[Қайып хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BF_%D1%85%D0%B0%D0%BD 321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BF_%D1%85%D0%B0%D0%BD 862] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BF_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4593] |- |722 |[[География]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 1643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 6610] |- |723 |[[Атмосфера]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 859] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 6694] |- |724 |[[Павлодар облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1155] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 6366] |- |725 |[[Мұстафа Өзтүрiк]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 9023] |- |726 |[[Кете (ру)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 948] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 4528] |- |727 |[[Қазақстандағы хандық биліктің жойылуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 5121] |- |728 |[[Уикипедия:Telegram]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 1148] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 5568] |- |729 |[[Соқырішек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 1044] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 7509] |- |730 |[[Тарақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1034] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 5451] |- |731 |[[Кемел Тоқаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 931] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3432] |- |732 |[[Жедел жады]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B 277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B 805] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B 1922] |- |733 |[[Есекжем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 1008] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 4873] |- |734 |[[Шарын шатқалы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 9146] |- |735 |[[Барақ хан (Орта жүз)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 2711] |- |736 |[[Еңлік-Кебек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 988] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 14750] |- |737 |[[Бірінші Мемлекеттік Дума]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 10306] |- |738 |[[Бауыр (орган)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%29 309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%29 812] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%29 5614] |- |739 |[[Логика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1613] |- |740 |[[Жетіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 886] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 4891] |- |741 |[[Жау тылындағы бала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 19994] |- |742 |[[Ақпан төңкерісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 829] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 6154] |- |743 |[[Жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 971] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 8999] |- |744 |[[Айқын Төлепберген]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 1011] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 6189] |- |745 |[[Қазақстан Республикасының Тіл туралы Заңы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 1198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 5594] |- |746 |[[Ақпарат-коммуникация технологиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5667] |- |747 |[[Бата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0 301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0 890] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0 4378] |- |748 |[[Тұмау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%83 292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%83 659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%83 3824] |- |749 |[[Қазақстан теңгесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 1012] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 18952] |- |750 |[[Қаракесек (Әлімұлы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 892] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 5140] |- |751 |[[Сұр келес]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81 717] |- |752 |[[Құнанбай Өскенбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9436] |- |753 |[[Тәуелдік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 10067] |- |754 |[[Қазақ халық аңыздары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 8838] |- |755 |[[Ақтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1138] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 7382] |- |756 |[[Соғыс психологиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%BF%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%BF%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%BF%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 938] |- |757 |[[Биология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 6546] |- |758 |[[Қан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 6999] |- |759 |[[Қазақ энциклопедиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 799] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3969] |- |760 |[[АҚШ президенттерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 789] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9256] |- |761 |[[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7823] |- |762 |[[Бесеудің хаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 26873] |- |763 |[[Морфология (лингвистика)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 985] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 5955] |- |764 |[[Ресей империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 812] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5248] |- |765 |[[Тайқазан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 916] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 8548] |- |766 |[[Қазақ шежіресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1085] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6066] |- |767 |[[Қорғалжын қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 8823] |- |768 |[[Қырғи қабақ соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 9313] |- |769 |[[Қостанай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1124] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 6549] |- |770 |[[Қарақалпақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 886] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5743] |- |771 |[[Бекет Мырзағұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 836] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3962] |- |772 |[[Сақиналар әміршісі (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 875] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1740] |- |773 |[[Сығанақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B 289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B 847] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B 4880] |- |774 |[[Рүстембек Бейсенұлы Омаров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 757] |- |775 |[[МедиаУики:Bad image list]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3ABad_image_list 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3ABad_image_list 732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3ABad_image_list 1729] |- |776 |[[Мұхаммед Шайбани]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B8 284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B8 606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B8 4040] |- |777 |[[Уикипедия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 1062] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 4644] |- |778 |[[Оңтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 8491] |- |779 |[[Ресей империясының құрамындағы Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 5036] |- |780 |[[Дос-Мұқасан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 815] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 4237] |- |781 |[[Пысықтауыш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 8211] |- |782 |[[Құндылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 5070] |- |783 |[[Көкпар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 1169] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 6980] |- |784 |[[Есентемір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 3701] |- |785 |[[Әзербайжан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 819] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 4665] |- |786 |[[Хан Тәңірі шыңы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 1260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 4779] |- |787 |[[Тобықты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 870] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 4715] |- |788 |[[Әл-Кәһф сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 780] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4564] |- |789 |[[Бату хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 829] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5785] |- |790 |[[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 993] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 30855] |- |791 |[[Сөз табы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 1087] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 10977] |- |792 |[[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 1176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 10839] |- |793 |[[Меруерт Қаратайқызы Өтекешeва]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 7885] |- |794 |[[Шоқжұлдыздар бойынша жұлдыздар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 785] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3715] |- |795 |[[Әзілхан Нұршайықов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 5300] |- |796 |[[Оба]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B1%D0%B0 286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B1%D0%B0 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B1%D0%B0 2377] |- |797 |[[Барыс (жануар)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 1287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 7716] |- |798 |[[Қосмекенділер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 3921] |- |799 |[[Жұмабай Шаяхметұлы Шаяхметов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1844] |- |800 |[[Бактериялар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 1035] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 7345] |- |801 |[[Ерзат Дулат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 862] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 2062] |- |802 |[[Ясин сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1081] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8805] |- |803 |[[Тұрсын хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BD 286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BD 638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3372] |- |804 |[[Көз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 809] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 6673] |- |805 |[[Гүлжауһар Сейітжан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD 230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD 480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD 1020] |- |806 |[[Аңыз әңгімелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 2912] |- |807 |[[Ақпараттық қауіпсіздік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 1074] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 5966] |- |808 |[[Дін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 874] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 5865] |- |809 |[[Қазақстан көлдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20277] |- |810 |[[Сиыр малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 848] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7543] |- |811 |[[Арнайы:UrlShortener]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3AUrlShortener 267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3AUrlShortener 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3AUrlShortener 380] |- |812 |[[Рәбиға Сәтіғалиқызы Сыздық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%96%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%96%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B 1095] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%96%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B 3056] |- |813 |[[Интернет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 1023] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 5880] |- |814 |[[Географиялық карта]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0 864] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0 3195] |- |815 |[[Шахмат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 871] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 6415] |- |816 |[[Шешендік сөздер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 1002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 4779] |- |817 |[[Латын тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 977] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3781] |- |818 |[[Корея Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 892] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 7129] |- |819 |[[Экология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 6769] |- |820 |[[Жасұлан ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 3520] |- |821 |[[Жүрсін Молдашұлы Ерманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7011] |- |822 |[[Жұрнақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B 703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B 7461] |- |823 |[[Ауызекі сөйлеу тілінің стилі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%96 272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%96 840] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%96 4572] |- |824 |[[Айгүл Жолдасбайқызы Кемелбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B3%D2%AF%D0%BB_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B3%D2%AF%D0%BB_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B3%D2%AF%D0%BB_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 8189] |- |825 |[[Ер Қосай Құдайкеұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 922] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5131] |- |826 |[[Қазақ (этноним)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 746] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 4359] |- |827 |[[Метонимия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 4366] |- |828 |[[Қазақстан Республикасының Үкіметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1102] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 5831] |- |829 |[[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 3073] |- |830 |[[Хәрри Поттер мен пәлсапа тас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D3%99%D1%80%D1%80%D0%B8_%D0%9F%D0%BE%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BF%D3%99%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%BF%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%81 290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D3%99%D1%80%D1%80%D0%B8_%D0%9F%D0%BE%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BF%D3%99%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%BF%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%81 672] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D3%99%D1%80%D1%80%D0%B8_%D0%9F%D0%BE%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BF%D3%99%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%BF%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%81 1934] |- |831 |[[Ақпарат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 1244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 4318] |- |832 |[[Шілдехана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 5271] |- |833 |[[Құқық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 1303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 6371] |- |834 |[[Қорқыт ата кітабы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 2045] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 4305] |- |835 |[[Таңбалы археологиялық ландшафтының петроглифтері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%88%D0%B0%D1%84%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D1%84%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%88%D0%B0%D1%84%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D1%84%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%88%D0%B0%D1%84%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D1%84%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3906] |- |836 |[[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6541] |- |837 |[[Бала құқықтары туралы конвенция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 5243] |- |838 |[[Сәрсен Аманжолұлы Аманжолов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2287] |- |839 |[[Еділ қаған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 787] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 6285] |- |840 |[[Аңыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7 280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7 528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7 2795] |- |841 |[[Тұманбай Молдағалиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 830] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 7129] |- |842 |[[Жасанды нейронды желі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 1530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 3161] |- |843 |[[Рамазан Өмірәліұлы Стамғазиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3475] |- |844 |[[Есім ханның ескі жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 4408] |- |845 |[[Алатау Тамшыбұлақ Аткинсон]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D1%88%D1%8B%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D1%82%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BD 290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D1%88%D1%8B%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D1%82%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BD 433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D1%88%D1%8B%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D1%82%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BD 433] |- |846 |[[Қазақстан Құрылтайы төрағасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 938] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 979] |- |847 |[[Алаша (ру)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 903] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 4888] |- |848 |[[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 7227] |- |849 |[[Экономика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 4143] |- |850 |[[Нәзір Төреқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D3%99%D0%B7%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D3%99%D0%B7%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 688] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D3%99%D0%B7%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 3535] |- |851 |[[Төреғали Төреəліұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 891] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5041] |- |852 |[[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 13986] |- |853 |[[Наурызым қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 8240] |- |854 |[[Александрия шамшырағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D1%88%D0%B0%D0%BC%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%93%D1%8B 262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D1%88%D0%B0%D0%BC%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%93%D1%8B 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D1%88%D0%B0%D0%BC%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%93%D1%8B 2755] |- |855 |[[Өт айдайтын дәрілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 8126] |- |856 |[[Көмірсулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 1504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 6333] |- |857 |[[Ибн Сина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%B1%D0%BD_%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D0%B0 260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B1%D0%BD_%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D0%B0 693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%B1%D0%BD_%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D0%B0 3024] |- |858 |[[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 838] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5093] |- |859 |[[Қазақ халқының әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 773] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12552] |- |860 |[[Шекті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 929] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 4841] |- |861 |[[Митохондрия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%85%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F 270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%85%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F 748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%85%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F 5145] |- |862 |[[Ләйлә Сұлтанқызы Сеңгірбекова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 894] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3398] |- |863 |[[Мұхит Мерәліұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1978] |- |864 |[[Отбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1075] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 4925] |- |865 |[[Республика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0 276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0 404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1543] |- |866 |[[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2905] |- |867 |[[Еуропа өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 5321] |- |868 |[[Батырлар жыры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 1053] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 6385] |- |869 |[[Сүлеймен Бақырғани]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B8 219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B8 419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B8 2201] |- |870 |[[Ақиқат пен аңыз (роман-диалог)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3%29 270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3%29 538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3%29 4385] |- |871 |[[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8941] |- |872 |[[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7306] |- |873 |[[Еркектің жыныстық мүшесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 851] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 5019] |- |874 |[[Каспий маңы ойпаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 1825] |- |875 |[[Ұзындығы бойынша өзендер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 672] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5230] |- |876 |[[Туберкулез]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 4985] |- |877 |[[Жүйке жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 7646] |- |878 |[[Палеолит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 1636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 5492] |- |879 |[[Тимур Анатольевич Козырев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B8%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D1%80%D0%B5%D0%B2 285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B8%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D1%80%D0%B5%D0%B2 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B8%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D1%80%D0%B5%D0%B2 3078] |- |880 |[[Шақ (етістік)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 8144] |- |881 |[[Қазақстанның пайдалы қазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9596] |- |882 |[[Күй]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 4911] |- |883 |[[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 913] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6917] |- |884 |[[Шиқан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 829] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 4297] |- |885 |[[Әдебиет теориясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 931] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3284] |- |886 |[[Асхат Ғалымұлы Хасенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1775] |- |887 |[[Уикипедия:Мақала шеберханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 924] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4208] |- |888 |[[Шағатай ұлысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1091] |- |889 |[[Қазақ есімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 970] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 7674] |- |890 |[[Ою-өрнек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA 268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA 714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA 5565] |- |891 |[[Зевстің алтын мүсіні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B2%D1%81%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%BC%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96 261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B2%D1%81%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%BC%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B2%D1%81%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%BC%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96 2497] |- |892 |[[Оман]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D0%BD 267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D0%BD 409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1719] |- |893 |[[Өркениет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 1926] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 5159] |- |894 |[[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 4912] |- |895 |[[Ұлт-азаттық көтерілістер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 6456] |- |896 |[[Ғұндар мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 12613] |- |897 |[[Мысыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 4766] |- |898 |[[Айқап]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 6087] |- |899 |[[Жоламан Тіленшіұлы бастаған көтеріліс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 4221] |- |900 |[[Үмбетей Тілеуұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5868] |- |901 |[[Қазақстанды Ресейдің Отарлауы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 4468] |- |902 |[[Марғасқа жырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 2840] |- |903 |[[Нобель сыйлығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D1%81%D1%8B%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D1%81%D1%8B%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D1%81%D1%8B%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 2985] |- |904 |[[Жанр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%80 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%80 568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%80 4266] |- |905 |[[Қарақалпақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 903] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 5368] |- |906 |[[Компьютер жадысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%81%D1%8B 187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%81%D1%8B 1193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%81%D1%8B 1935] |- |907 |[[Жағалбайлы (ру)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 842] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 4367] |- |908 |[[Смағұл Абатұлы Елубай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 5107] |- |909 |[[Балуан Шолақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 5159] |- |910 |[[Өзін-өзі өлтіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 1185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 7461] |- |911 |[[Жетімдер руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 3986] |- |912 |[[Психология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1786] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 7415] |- |913 |[[Баба түкті Шашты Әзіз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0_%D1%82%D2%AF%D0%BA%D1%82%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B_%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%B7 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0_%D1%82%D2%AF%D0%BA%D1%82%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B_%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%B7 709] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0_%D1%82%D2%AF%D0%BA%D1%82%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B_%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%B7 2953] |- |914 |[[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 956] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 4934] |- |915 |[[Қазақ хандарының шежіресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5548] |- |916 |[[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 805] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 13237] |- |917 |[[Жаһанша Досмұхамедов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 3555] |- |918 |[[Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5538] |- |919 |[[Қарақұйрық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B 268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B 720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B 3863] |- |920 |[[Сарматтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 1185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 10120] |- |921 |[[Ньютон заңдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1035] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6168] |- |922 |[[Жаяу Мұса Байжанұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7790] |- |923 |[[Төрегелді Шарманұлы Шарманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2019] |- |924 |[[Түйелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 819] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 8143] |- |925 |[[Шиелі ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3322] |- |926 |[[Қазақстан демографиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 821] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13209] |- |927 |[[Наполеон Бонапарт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BD_%D0%91%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82 250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BD_%D0%91%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82 529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BD_%D0%91%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82 6982] |- |928 |[[Дәулеткерей Шығайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6181] |- |929 |[[Мамаш хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%88_%D1%85%D0%B0%D0%BD 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%88_%D1%85%D0%B0%D0%BD 575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%88_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3324] |- |930 |[[Асылы Әлиқызы Осман]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 975] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 2515] |- |931 |[[Миллионер қалалар саны бойынша елдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4644] |- |932 |[[Омар Жәлелұлы Темірбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 752] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5083] |- |933 |[[Қазақстан астанасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 6892] |- |934 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 8528] |- |935 |[[Тұрмағамбет Ізтілеуұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%86%D0%B7%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%86%D0%B7%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%86%D0%B7%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2372] |- |936 |[[Криштиану Роналду]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 7498] |- |937 |[[Қошмұхамбет Дүйсебайұлы Кемеңгеров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 3193] |- |938 |[[Жер сілкіну]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%83 213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%83 744] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%83 4530] |- |939 |[[Талдықорған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 805] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 4717] |- |940 |[[Төремұрат Тайлыбекұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1207] |- |941 |[[Еліктеу сөз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 8117] |- |942 |[[Синтаксис]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81 739] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81 6029] |- |943 |[[Гормондар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 4453] |- |944 |[[Ауғанстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4680] |- |945 |[[Тұрақты сөз тіркесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D1%81%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D1%81%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D1%81%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 7081] |- |946 |[[Нұх пайғамбар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 4775] |- |947 |[[Мәди Айымбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B8_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B8_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B8_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 938] |- |948 |[[Көшпенділер (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 2748] |- |949 |[[Майра Мұхамедқызы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 2580] |- |950 |[[Gmail]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Gmail 241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Gmail 439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Gmail 3795] |- |951 |[[Барақ хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5358] |- |952 |[[Қант диабеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 746] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 6717] |- |953 |[[Су]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83 237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83 1281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83 8405] |- |954 |[[Сағатхан Әшімбайұлы Әшімбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2140] |- |955 |[[Бауыржан Сабзалұлы Ибрагимов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 3923] |- |956 |[[Жиренше шешен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%88%D0%B5_%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD 240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%88%D0%B5_%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD 588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%88%D0%B5_%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD 3244] |- |957 |[[Халық қаһарманы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7099] |- |958 |[[Бозжыра шатқалы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 959] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 4472] |- |959 |[[Эссе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 734] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 5558] |- |960 |[[Қалқаман Айымғазыұлы Сарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1000] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 6398] |- |961 |[[Ошақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 821] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 4796] |- |962 |[[Ом заңы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BC_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BC_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 5750] |- |963 |[[Жеңіл атлетика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 3206] |- |964 |[[Орда (музыкалық топ)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 864] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 3816] |- |965 |[[Темір дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 1315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 7780] |- |966 |[[Дана Теміртайқызы Медеуова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83%D0%BE%D0%B2%D0%B0 242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83%D0%BE%D0%B2%D0%B0 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83%D0%BE%D0%B2%D0%B0 372] |- |967 |[[Қызға қырық үйден тыйым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 913] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 5382] |- |968 |[[Жай сөйлем және оның түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 8602] |- |969 |[[Баскетбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 793] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 7231] |- |970 |[[Орталық Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 856] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 6467] |- |971 |[[Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 1076] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 4210] |- |972 |[[Христиандық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 5675] |- |973 |[[Пирамида (сәулет)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%28%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%29 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%28%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%29 371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%28%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%29 2891] |- |974 |[[Қуандық Қыстықбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1227] |- |975 |[[Жезқазған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 922] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 5303] |- |976 |[[Жошы хан кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 4522] |- |977 |[[Талғат Аманкелдіұлы Мұсабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21254] |- |978 |[[Жырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 2329] |- |979 |[[Кенжебек Тұрсынбайұлы Жанәбілов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 861] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 6798] |- |980 |[[Рибонуклеин қышқылы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 2836] |- |981 |[[Испания]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 718] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 5538] |- |982 |[[Уақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 755] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 4904] |- |983 |[[Еділ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB 247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB 683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB 4251] |- |984 |[[Жаңабай (Дулат)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 3998] |- |985 |[[Серікзат Мақсұтұлы Дүйсенғазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 2163] |- |986 |[[Жіктік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 875] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 7946] |- |987 |[[Фарер аралдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1366] |- |988 |[[Болыс болдым, мінеки...]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%BC%2C_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B8... 211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%BC%2C_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B8... 852] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%BC%2C_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B8... 2323] |- |989 |[[Родос Колосы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%8B 243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%8B 320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%8B 1468] |- |990 |[[Үндестік заңы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 942] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 3902] |- |991 |[[Маслоудың қажетсіну пирамидасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%83_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%83_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 844] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%83_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 3328] |- |992 |[[Девианттық мінез-құлық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D2%9B 240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D2%9B 388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D2%9B 2794] |- |993 |[[Еуразия ұлттық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 944] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5452] |- |994 |[[Серікжан Сейітжанұлы Сейітжанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 984] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3624] |- |995 |[[Ұлықбек Оразбайұлы Есдәулет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 6847] |- |996 |[[Қазақ халқының жоңғар басқыншыларына қарсы азаттық күресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6012] |- |997 |[[Жапония қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5198] |- |998 |[[Раушан Жаңабергенқызы Қажыбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 2023] |- |999 |[[Сауд Арабиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4773] |- |1000 |[[Қыстырма сөз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7 3025] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} 7yb6b7izzirkfgyb86e1re6xmls3qjl Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері музейі 0 776833 3690570 3646268 2026-11-03T07:09:37Z Lauragaka 183149 3690570 wikitext text/x-wiki {{Мұражай |атауы = Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері музейі |sort = |шынайы атауы = |логотипі = |логотип ені = |сурет = Nevzorovs Museum.jpg |сурет ені = 300px |сурет атауы = |lat_dir = N|lat_deg = 50|lat_min = 24|lat_sec = 07 |lon_dir = E|lon_deg = 80|lon_min = 15|lon_sec = 10 |region = |CoordScale = |құрылған уақыты = 1985 жыл |орналасқан жері = [[Семей]], Пушкин көшесі, 108 |түрі = Өнер туындылары |келушілер саны = |директоры = Татьяна Александровна Стромская |аялдама = |ашылу уақыты = |сайты = https://nevzorovcollection.kz/ |Commons = }} '''Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері музейі''' ({{lang-ru|Музей изобразительных искусств имени семьи Невзоровых}}) — [[Семей]] қаласының әйгілі [[музей]]і. Қазақстандағы [[бейнелеу өнері]]нің ең қомақты жинақтарына кіретін осы нысанның негізі 1985 жылы қаланған. Музей ғимараттары 1870 жылдары салынған және қаланың жергілікті маңызына кіретін ескерткіші болып саналады. Атауы Невзоровтар жанұясының коллекциясына байланысты. 1988 жылы Юлий Владимирович Невзоров және оның жұбайы Антонина Михайловна мен қызы Юлия Юльевна мұражайға 500-ден астам өнер туындысын сыйға тартты. Арасында кеңестік, орыс және шетел суреттері мен гравюралары болды. 1990 жылы Мәскеудегі [[А.С. Пушкин атындағы бейнелеу өнерінің мемлекеттік мұражайы]] Батыс Еуропадан келген бірнеше туындыны сыйлады. 1991 жылы музей Невзоровтардың есімімен аталды. Бүгінгі таңда мұнда 5500-ден астам өнер туындысы сақталады. Авторлардың ішінде [[Салихитдин Әбдісадықұлы Айтбаев|Салихитдин Айтбаев]], [[Айша Ғарифқызы Ғалымбаева|Айша Ғалымбаева]], [[Гүлфайрус Мәнсүрқызы Ысмайылова|Гүлфайрус Исмаилова]], [[Сергей Иванович Калмыков|Сергей Калмыков]], [[Әбілхан Қастеев]], [[Леонид Павлович Леонтьев|Леонид Леонтьев]], [[Евгений Матвеевич Сидоркин|Евгений Сидоркин]], [[Абрам Маркович Черкасский|Абрам Черкасский]] т. б.<ref>{{кітап|тақырыбы=Восточно-Казахстанский областной музей изобразительных искусств имени семьи Невзоровых в городе Семипалатинске. Путеводитель|авторы=Киляоглова С. Р., Стромская Т. А., Ксенофонтова И. Б. и др.|жыл=2003|беттер=204|орын=Семипалатинск|баспа=Тенгри|isbn=9965-9382-0-2}}</ref> == Музей ғимаратының сәулеттік-құрылымдық ерекшеліктері == Ғимарат – колонналы, екі қабатты кірпіш құрылыс. Іргетасы шойтастан қаланған, қабырғалары күйдірілген кірпіштен тұрғызылған. Төбесі ағаш конструкциялардан жасалып, шатыр жабыны қаңылтырмен жабылған. Ғимараттың жалпы ауданы – 481,2 шаршы метр. Көлемдік-жоспарлық құрылымы бойынша ғимаратты үш бөлікке бөлуге болады: орталық бөлік және оған жалғасқан сол және оң қанаттар. Орталық бөліктің қасбеті күмбез тәрізді шатырлық элементпен ерекшеленеді. Бірінші қабаттың терезелері дәстүрлі тікбұрышты пішінде орындалған. Орталық бөлікте жеті терезе орналасқан, сол және оң қанаттардағы терезелер де осы пішінді қайталайды. Екінші қабаттағы терезелердің жоғарғы бөлігі жартылай шеңбер тәрізді болып келеді. Орталық бөліктің әр қабатында үш-төрттен терезе орналасқан. Ғимараттың сол қанаты орталық бөлікке тікелей жалғасады. Ал оң қанаты орталық бөлікке қатысты шамамен 35° бұрышпен орналасып, кейін қарай ығысқан. Оң қанаттың әр қабатында алты терезеден бар. Терезелердің аралықтарында колонналардың пішінін қайталайтын рельефті жапсырма сәндік элементтер орнатылған. Ғимараттың сыртқы қабырғалары сыланып, әктелген. Негізгі кіреберіс есік оң қанатта орналасқан және ғимараттың барлық бөліктеріне ортақ кіреберіс қызметін атқарады.<ref>{{citeweb|url=https://ruhaniatalemi.kz/monuments/2-qala-qurylysy-zhane-saulet/1202-nevzorovtar-otbasy-atyndagy-muzei-gimaraty-kopes-stepanovtyn-buryngy-uii|title=Невзоровтар отбасы атындағы музей ғимараты (көпес Степановтың бұрынғы үйі)|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Абай облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]] [[Санат:Қазақстан мұражайлары]] 10nxpf9accactel0n0sydipl17tv4mq 3690571 3690570 2026-11-03T07:12:19Z Lauragaka 183149 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3690571 wikitext text/x-wiki {{Музей |атауы = Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері музейі |sort = |шынайы атауы = |логотипі = |логотип ені = |сурет = Nevzorovs Museum.jpg |сурет ені = 300px |сурет атауы = |lat_dir = N|lat_deg = 50|lat_min = 24|lat_sec = 07 |lon_dir = E|lon_deg = 80|lon_min = 15|lon_sec = 10 |region = |CoordScale = |құрылған уақыты = 1985 жыл |орналасқан жері = [[Семей]], Пушкин көшесі, 108 |түрі = Өнер туындылары |келушілер саны = |директоры = Татьяна Александровна Стромская |аялдама = |ашылу уақыты = |сайты = https://nevzorovcollection.kz/ |Commons = }} '''Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері музейі''' ({{lang-ru|Музей изобразительных искусств имени семьи Невзоровых}}) — [[Семей]] қаласының әйгілі [[музей]]і. Қазақстандағы [[бейнелеу өнері]]нің ең қомақты жинақтарына кіретін осы нысанның негізі 1985 жылы қаланған. Музей ғимараттары 1870 жылдары салынған және қаланың жергілікті маңызына кіретін ескерткіші болып саналады. Атауы Невзоровтар жанұясының коллекциясына байланысты. 1988 жылы Юлий Владимирович Невзоров және оның жұбайы Антонина Михайловна мен қызы Юлия Юльевна мұражайға 500-ден астам өнер туындысын сыйға тартты. Арасында кеңестік, орыс және шетел суреттері мен гравюралары болды. 1990 жылы Мәскеудегі [[А.С. Пушкин атындағы бейнелеу өнерінің мемлекеттік мұражайы]] Батыс Еуропадан келген бірнеше туындыны сыйлады. 1991 жылы музей Невзоровтардың есімімен аталды. Бүгінгі таңда мұнда 5500-ден астам өнер туындысы сақталады. Авторлардың ішінде [[Салихитдин Әбдісадықұлы Айтбаев|Салихитдин Айтбаев]], [[Айша Ғарифқызы Ғалымбаева|Айша Ғалымбаева]], [[Гүлфайрус Мәнсүрқызы Ысмайылова|Гүлфайрус Исмаилова]], [[Сергей Иванович Калмыков|Сергей Калмыков]], [[Әбілхан Қастеев]], [[Леонид Павлович Леонтьев|Леонид Леонтьев]], [[Евгений Матвеевич Сидоркин|Евгений Сидоркин]], [[Абрам Маркович Черкасский|Абрам Черкасский]] т. б.<ref>{{кітап|тақырыбы=Восточно-Казахстанский областной музей изобразительных искусств имени семьи Невзоровых в городе Семипалатинске. Путеводитель|авторы=Киляоглова С. Р., Стромская Т. А., Ксенофонтова И. Б. и др.|жыл=2003|беттер=204|орын=Семипалатинск|баспа=Тенгри|isbn=9965-9382-0-2}}</ref> == Музей ғимаратының сәулеттік-құрылымдық ерекшеліктері == Ғимарат – колонналы, екі қабатты кірпіш құрылыс. Іргетасы шойтастан қаланған, қабырғалары күйдірілген кірпіштен тұрғызылған. Төбесі ағаш конструкциялардан жасалып, шатыр жабыны қаңылтырмен жабылған. Ғимараттың жалпы ауданы – 481,2 шаршы метр. Көлемдік-жоспарлық құрылымы бойынша ғимаратты үш бөлікке бөлуге болады: орталық бөлік және оған жалғасқан сол және оң қанаттар. Орталық бөліктің қасбеті күмбез тәрізді шатырлық элементпен ерекшеленеді. Бірінші қабаттың терезелері дәстүрлі тікбұрышты пішінде орындалған. Орталық бөлікте жеті терезе орналасқан, сол және оң қанаттардағы терезелер де осы пішінді қайталайды. Екінші қабаттағы терезелердің жоғарғы бөлігі жартылай шеңбер тәрізді болып келеді. Орталық бөліктің әр қабатында үш-төрттен терезе орналасқан. Ғимараттың сол қанаты орталық бөлікке тікелей жалғасады. Ал оң қанаты орталық бөлікке қатысты шамамен 35° бұрышпен орналасып, кейін қарай ығысқан. Оң қанаттың әр қабатында алты терезеден бар. Терезелердің аралықтарында колонналардың пішінін қайталайтын рельефті жапсырма сәндік элементтер орнатылған. Ғимараттың сыртқы қабырғалары сыланып, әктелген. Негізгі кіреберіс есік оң қанатта орналасқан және ғимараттың барлық бөліктеріне ортақ кіреберіс қызметін атқарады.<ref>{{citeweb|url=https://ruhaniatalemi.kz/monuments/2-qala-qurylysy-zhane-saulet/1202-nevzorovtar-otbasy-atyndagy-muzei-gimaraty-kopes-stepanovtyn-buryngy-uii|title=Невзоровтар отбасы атындағы музей ғимараты (көпес Степановтың бұрынғы үйі)|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Абай облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]] [[Санат:Қазақстан мұражайлары]] rws19jhtpby6qv6pqx2uoi167jlp3au 3690572 3690571 2026-11-03T07:13:14Z Lauragaka 183149 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3690572 wikitext text/x-wiki {{Мұражай |атауы = Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері музейі |sort = |шынайы атауы = |логотипі = |логотип ені = |сурет = Nevzorovs Museum.jpg |сурет ені = 300px |сурет атауы = |lat_dir = N|lat_deg = 50|lat_min = 24|lat_sec = 07 |lon_dir = E|lon_deg = 80|lon_min = 15|lon_sec = 10 |region = |CoordScale = |құрылған уақыты = 1985 жыл |орналасқан жері = [[Семей]], Пушкин көшесі, 108 |түрі = Өнер туындылары |келушілер саны = |директоры = Татьяна Александровна Стромская |аялдама = |ашылу уақыты = |сайты = https://nevzorovcollection.kz/ |Commons = }} '''Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері музейі''' ({{lang-ru|Музей изобразительных искусств имени семьи Невзоровых}}) — [[Семей]] қаласының әйгілі [[музей]]і. Қазақстандағы [[бейнелеу өнері]]нің ең қомақты жинақтарына кіретін осы нысанның негізі 1985 жылы қаланған. Музей ғимараттары 1870 жылдары салынған және қаланың жергілікті маңызына кіретін ескерткіші болып саналады. Атауы Невзоровтар жанұясының коллекциясына байланысты. 1988 жылы Юлий Владимирович Невзоров және оның жұбайы Антонина Михайловна мен қызы Юлия Юльевна мұражайға 500-ден астам өнер туындысын сыйға тартты. Арасында кеңестік, орыс және шетел суреттері мен гравюралары болды. 1990 жылы Мәскеудегі [[А.С. Пушкин атындағы бейнелеу өнерінің мемлекеттік мұражайы]] Батыс Еуропадан келген бірнеше туындыны сыйлады. 1991 жылы музей Невзоровтардың есімімен аталды. Бүгінгі таңда мұнда 5500-ден астам өнер туындысы сақталады. Авторлардың ішінде [[Салихитдин Әбдісадықұлы Айтбаев|Салихитдин Айтбаев]], [[Айша Ғарифқызы Ғалымбаева|Айша Ғалымбаева]], [[Гүлфайрус Мәнсүрқызы Ысмайылова|Гүлфайрус Исмаилова]], [[Сергей Иванович Калмыков|Сергей Калмыков]], [[Әбілхан Қастеев]], [[Леонид Павлович Леонтьев|Леонид Леонтьев]], [[Евгений Матвеевич Сидоркин|Евгений Сидоркин]], [[Абрам Маркович Черкасский|Абрам Черкасский]] т. б.<ref>{{кітап|тақырыбы=Восточно-Казахстанский областной музей изобразительных искусств имени семьи Невзоровых в городе Семипалатинске. Путеводитель|авторы=Киляоглова С. Р., Стромская Т. А., Ксенофонтова И. Б. и др.|жыл=2003|беттер=204|орын=Семипалатинск|баспа=Тенгри|isbn=9965-9382-0-2}}</ref> == Музей ғимаратының сәулеттік-құрылымдық ерекшеліктері == Ғимарат – колонналы, екі қабатты кірпіш құрылыс. Іргетасы шойтастан қаланған, қабырғалары күйдірілген кірпіштен тұрғызылған. Төбесі ағаш конструкциялардан жасалып, шатыр жабыны қаңылтырмен жабылған. Ғимараттың жалпы ауданы – 481,2 шаршы метр. Көлемдік-жоспарлық құрылымы бойынша ғимаратты үш бөлікке бөлуге болады: орталық бөлік және оған жалғасқан сол және оң қанаттар. Орталық бөліктің қасбеті күмбез тәрізді шатырлық элементпен ерекшеленеді. Бірінші қабаттың терезелері дәстүрлі тікбұрышты пішінде орындалған. Орталық бөлікте жеті терезе орналасқан, сол және оң қанаттардағы терезелер де осы пішінді қайталайды. Екінші қабаттағы терезелердің жоғарғы бөлігі жартылай шеңбер тәрізді болып келеді. Орталық бөліктің әр қабатында үш-төрттен терезе орналасқан. Ғимараттың сол қанаты орталық бөлікке тікелей жалғасады. Ал оң қанаты орталық бөлікке қатысты шамамен 35° бұрышпен орналасып, кейін қарай ығысқан. Оң қанаттың әр қабатында алты терезеден бар. Терезелердің аралықтарында колонналардың пішінін қайталайтын рельефті жапсырма сәндік элементтер орнатылған. Ғимараттың сыртқы қабырғалары сыланып, әктелген. Негізгі кіреберіс есік оң қанатта орналасқан және ғимараттың барлық бөліктеріне ортақ кіреберіс қызметін атқарады.<ref>{{citeweb|url=https://ruhaniatalemi.kz/monuments/2-qala-qurylysy-zhane-saulet/1202-nevzorovtar-otbasy-atyndagy-muzei-gimaraty-kopes-stepanovtyn-buryngy-uii|title=Невзоровтар отбасы атындағы музей ғимараты (көпес Степановтың бұрынғы үйі)|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Абай облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]] [[Санат:Қазақстан мұражайлары]] 10nxpf9accactel0n0sydipl17tv4mq 3690575 3690572 2026-11-03T07:17:40Z Lauragaka 183149 Lauragaka [[Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері мұражайы]] бетін [[Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері музейі]] бетіне жылжытты 3690572 wikitext text/x-wiki {{Мұражай |атауы = Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері музейі |sort = |шынайы атауы = |логотипі = |логотип ені = |сурет = Nevzorovs Museum.jpg |сурет ені = 300px |сурет атауы = |lat_dir = N|lat_deg = 50|lat_min = 24|lat_sec = 07 |lon_dir = E|lon_deg = 80|lon_min = 15|lon_sec = 10 |region = |CoordScale = |құрылған уақыты = 1985 жыл |орналасқан жері = [[Семей]], Пушкин көшесі, 108 |түрі = Өнер туындылары |келушілер саны = |директоры = Татьяна Александровна Стромская |аялдама = |ашылу уақыты = |сайты = https://nevzorovcollection.kz/ |Commons = }} '''Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері музейі''' ({{lang-ru|Музей изобразительных искусств имени семьи Невзоровых}}) — [[Семей]] қаласының әйгілі [[музей]]і. Қазақстандағы [[бейнелеу өнері]]нің ең қомақты жинақтарына кіретін осы нысанның негізі 1985 жылы қаланған. Музей ғимараттары 1870 жылдары салынған және қаланың жергілікті маңызына кіретін ескерткіші болып саналады. Атауы Невзоровтар жанұясының коллекциясына байланысты. 1988 жылы Юлий Владимирович Невзоров және оның жұбайы Антонина Михайловна мен қызы Юлия Юльевна мұражайға 500-ден астам өнер туындысын сыйға тартты. Арасында кеңестік, орыс және шетел суреттері мен гравюралары болды. 1990 жылы Мәскеудегі [[А.С. Пушкин атындағы бейнелеу өнерінің мемлекеттік мұражайы]] Батыс Еуропадан келген бірнеше туындыны сыйлады. 1991 жылы музей Невзоровтардың есімімен аталды. Бүгінгі таңда мұнда 5500-ден астам өнер туындысы сақталады. Авторлардың ішінде [[Салихитдин Әбдісадықұлы Айтбаев|Салихитдин Айтбаев]], [[Айша Ғарифқызы Ғалымбаева|Айша Ғалымбаева]], [[Гүлфайрус Мәнсүрқызы Ысмайылова|Гүлфайрус Исмаилова]], [[Сергей Иванович Калмыков|Сергей Калмыков]], [[Әбілхан Қастеев]], [[Леонид Павлович Леонтьев|Леонид Леонтьев]], [[Евгений Матвеевич Сидоркин|Евгений Сидоркин]], [[Абрам Маркович Черкасский|Абрам Черкасский]] т. б.<ref>{{кітап|тақырыбы=Восточно-Казахстанский областной музей изобразительных искусств имени семьи Невзоровых в городе Семипалатинске. Путеводитель|авторы=Киляоглова С. Р., Стромская Т. А., Ксенофонтова И. Б. и др.|жыл=2003|беттер=204|орын=Семипалатинск|баспа=Тенгри|isbn=9965-9382-0-2}}</ref> == Музей ғимаратының сәулеттік-құрылымдық ерекшеліктері == Ғимарат – колонналы, екі қабатты кірпіш құрылыс. Іргетасы шойтастан қаланған, қабырғалары күйдірілген кірпіштен тұрғызылған. Төбесі ағаш конструкциялардан жасалып, шатыр жабыны қаңылтырмен жабылған. Ғимараттың жалпы ауданы – 481,2 шаршы метр. Көлемдік-жоспарлық құрылымы бойынша ғимаратты үш бөлікке бөлуге болады: орталық бөлік және оған жалғасқан сол және оң қанаттар. Орталық бөліктің қасбеті күмбез тәрізді шатырлық элементпен ерекшеленеді. Бірінші қабаттың терезелері дәстүрлі тікбұрышты пішінде орындалған. Орталық бөлікте жеті терезе орналасқан, сол және оң қанаттардағы терезелер де осы пішінді қайталайды. Екінші қабаттағы терезелердің жоғарғы бөлігі жартылай шеңбер тәрізді болып келеді. Орталық бөліктің әр қабатында үш-төрттен терезе орналасқан. Ғимараттың сол қанаты орталық бөлікке тікелей жалғасады. Ал оң қанаты орталық бөлікке қатысты шамамен 35° бұрышпен орналасып, кейін қарай ығысқан. Оң қанаттың әр қабатында алты терезеден бар. Терезелердің аралықтарында колонналардың пішінін қайталайтын рельефті жапсырма сәндік элементтер орнатылған. Ғимараттың сыртқы қабырғалары сыланып, әктелген. Негізгі кіреберіс есік оң қанатта орналасқан және ғимараттың барлық бөліктеріне ортақ кіреберіс қызметін атқарады.<ref>{{citeweb|url=https://ruhaniatalemi.kz/monuments/2-qala-qurylysy-zhane-saulet/1202-nevzorovtar-otbasy-atyndagy-muzei-gimaraty-kopes-stepanovtyn-buryngy-uii|title=Невзоровтар отбасы атындағы музей ғимараты (көпес Степановтың бұрынғы үйі)|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Абай облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]] [[Санат:Қазақстан мұражайлары]] 10nxpf9accactel0n0sydipl17tv4mq 3690588 3690575 2026-11-03T07:39:07Z Lauragaka 183149 Невзоровтар мұражайының атауы деген сөзді музейге ауыстыру заң бойынша қабылданған 3690588 wikitext text/x-wiki {{Мұражай |атауы = Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері музейі |sort = |шынайы атауы = |логотипі = |логотип ені = |сурет = Nevzorovs Museum.jpg |сурет ені = 300px |сурет атауы = |lat_dir = N|lat_deg = 50|lat_min = 24|lat_sec = 07 |lon_dir = E|lon_deg = 80|lon_min = 15|lon_sec = 10 |region = |CoordScale = |құрылған уақыты = 1985 жыл |орналасқан жері = [[Семей]], Пушкин көшесі, 108 |түрі = Өнер туындылары |келушілер саны = |директоры = Татьяна Александровна Стромская |аялдама = |ашылу уақыты = |сайты = https://nevzorovcollection.kz/ |Commons = }} '''Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері музейі''' ({{lang-ru|Музей изобразительных искусств имени семьи Невзоровых}}) — [[Семей]] қаласының әйгілі [[музей]]і. Қазақстандағы [[бейнелеу өнері]]нің ең қомақты жинақтарына кіретін осы нысанның негізі 1985 жылы қаланған. Музей ғимараттары 1870 жылдары салынған және қаланың жергілікті маңызына кіретін ескерткіші болып саналады. Атауы Невзоровтар жанұясының коллекциясына байланысты. 1988 жылы Юлий Владимирович Невзоров және оның жұбайы Антонина Михайловна мен қызы Юлия Юльевна музейге 500-ден астам өнер туындысын сыйға тартты. Арасында кеңестік, орыс және шетел суреттері мен гравюралары болды. 1990 жылы Мәскеудегі [[А.С. Пушкин атындағы бейнелеу өнерінің мемлекеттік мұражайы|А.С. Пушкин атындағы бейнелеу өнерінің мемлекеттік]] музейі Батыс Еуропадан келген бірнеше туындыны сыйлады. 1991 жылы музей Невзоровтардың есімімен аталды. Бүгінгі таңда мұнда 5500-ден астам өнер туындысы сақталады. Авторлардың ішінде [[Салихитдин Әбдісадықұлы Айтбаев|Салихитдин Айтбаев]], [[Айша Ғарифқызы Ғалымбаева|Айша Ғалымбаева]], [[Гүлфайрус Мәнсүрқызы Ысмайылова|Гүлфайрус Исмаилова]], [[Сергей Иванович Калмыков|Сергей Калмыков]], [[Әбілхан Қастеев]], [[Леонид Павлович Леонтьев|Леонид Леонтьев]], [[Евгений Матвеевич Сидоркин|Евгений Сидоркин]], [[Абрам Маркович Черкасский|Абрам Черкасский]] т. б.<ref>{{кітап|тақырыбы=Восточно-Казахстанский областной музей изобразительных искусств имени семьи Невзоровых в городе Семипалатинске. Путеводитель|авторы=Киляоглова С. Р., Стромская Т. А., Ксенофонтова И. Б. и др.|жыл=2003|беттер=204|орын=Семипалатинск|баспа=Тенгри|isbn=9965-9382-0-2}}</ref> == Музей ғимаратының сәулеттік-құрылымдық ерекшеліктері == Ғимарат – колонналы, екі қабатты кірпіш құрылыс. Іргетасы шойтастан қаланған, қабырғалары күйдірілген кірпіштен тұрғызылған. Төбесі ағаш конструкциялардан жасалып, шатыр жабыны қаңылтырмен жабылған. Ғимараттың жалпы ауданы – 481,2 шаршы метр. Көлемдік-жоспарлық құрылымы бойынша ғимаратты үш бөлікке бөлуге болады: орталық бөлік және оған жалғасқан сол және оң қанаттар. Орталық бөліктің қасбеті күмбез тәрізді шатырлық элементпен ерекшеленеді. Бірінші қабаттың терезелері дәстүрлі тікбұрышты пішінде орындалған. Орталық бөлікте жеті терезе орналасқан, сол және оң қанаттардағы терезелер де осы пішінді қайталайды. Екінші қабаттағы терезелердің жоғарғы бөлігі жартылай шеңбер тәрізді болып келеді. Орталық бөліктің әр қабатында үш-төрттен терезе орналасқан. Ғимараттың сол қанаты орталық бөлікке тікелей жалғасады. Ал оң қанаты орталық бөлікке қатысты шамамен 35° бұрышпен орналасып, кейін қарай ығысқан. Оң қанаттың әр қабатында алты терезеден бар. Терезелердің аралықтарында колонналардың пішінін қайталайтын рельефті жапсырма сәндік элементтер орнатылған. Ғимараттың сыртқы қабырғалары сыланып, әктелген. Негізгі кіреберіс есік оң қанатта орналасқан және ғимараттың барлық бөліктеріне ортақ кіреберіс қызметін атқарады.<ref>{{citeweb|url=https://ruhaniatalemi.kz/monuments/2-qala-qurylysy-zhane-saulet/1202-nevzorovtar-otbasy-atyndagy-muzei-gimaraty-kopes-stepanovtyn-buryngy-uii|title=Невзоровтар отбасы атындағы музей ғимараты (көпес Степановтың бұрынғы үйі)|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Абай облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]] [[Санат:Қазақстан мұражайлары]] bxujphefs5b6k6sa99d7tn6ro36z8ri Әйел дирижёрлер (тізім) 0 777758 3690521 3684068 2026-11-03T06:04:10Z Мухаметқали 187935 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 3690521 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} [[Сурет:Aeolian Ladies' Orchestra.jpg|нобай|Розабель Уотсон басқаратын Эолиялық әйелдер оркестрі,1912 жыл]] '''Әйел дирижёрлер''' — дирижëрлік тарихындағы кәсіби өнер өкілдері. Дирижёрлік өнердің алғашқы белгілері орта ғасырлардағы шіркеулік хор жетекшілері мен регенттердің қызметінен байқалады. Кейбір әйел музыканттар діни хорларды басқарумен, орындаушыларды оқытумен, музыкалық интерпретациямен және ансамбль үйлесімділігін қамтамасыз етумен айналысты. Кейінгі ғасырларда әйел дирижёрлер [[Опера (музыка)|опералық]], [[Балет|балет труппалары]], [[Симфониялық оркестр|симфониялық]], [[камералық]], [[хор]], [[әскери]], [[Үрмелі музыкалық аспаптар оркестрі|үрмелі]], [[Эстрада оркестрі|эстрадалық]] және [[халық аспаптар]] оркестрлерінде қызмет атқарды. Тарихтың әртүрлі кезеңдерінде көптеген әйел дирижёрлер кәсіби шектеулерге, қоғамдық сынға және оркестрлердегі гендерлік теңсіздікке тап болды. Соған қарамастан, олар халықаралық музыка мәдениетінің дамуына елеулі үлес қосты. Олардың қатарында Қазақстандағы кәсіби әйел дирижёрлер буынының көрнекті өкілі [[Раиса Құдайбергенқызы Садықова|Раиса Садықова]] (1944–2020); америкалық дирижёр [[Марин Олсоп]] (1956); ресейлік дирижёр [[Вероника Дударова]] (1916–2009) және қазіргі буынның халықаралық деңгейде танылған дирижёрлердің ішінде [[Элим Чан]] (1986); [[Йоана Мальвиц]] (1986); [[Алондра де ла Парра]] (1980); [[Мирга Гражините-Тила]] (1986) бар. Тізімге [[Еуропа]], [[Солтүстік Америка|Солтүстік]] және [[Оңтүстік Америка]], [[Азия]] және [[Таяу Шығыс]] елдерінің дирижёрлері енгізілген. Мұнда [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Ұлыбритания]], [[Германия]], [[Франция]], [[Италия]], [[Ресей]], [[Қазақстан]], [[Қытай]], [[Жапония]], [[Оңтүстік Кореяның екінші Республикасы|Оңтүстік]] және [[Солтүстік Корея]], [[Аустралия]], [[Түркия]], [[Украина]] және басқа да мемлекеттердің өкілдерімен қатар [[Ауғанстан]], [[Үндістан]], [[Палестина]], [[Иран]], [[Мысыр]], [[Оңтүстік Африка Республикасы]], [[Колумбия]] және өзге де елдерден шыққан дирижёрлер туралы мәліметтер қамтылған. Бұл тізімдегі тұлғалар есімдерінің ресми жазылуына сәйкес алфавиттік тәртіп бойынша орналастырылған және әртүрлі дәуірлерде қызмет атқарған әйел дирижёрлер туралы қысқаша мәліметтерді қамтиды. 2026 жылғы мәлімет бойынша мақалада 250 әйел дирижёр қамтылған және тізім жаңа деректерге байланысты тұрақты түрде толықтырылып отырады. == 2026 жыл бойынша тізім == <div style="position: sticky; top: 0; background: white; padding: 10px; border-bottom: 1px solid #aaa; z-index: 100;"> [[#А|А]] | [[#Ә|Ә]] | [[#Б|Б]] | [[#В|В]] | [[#Г|Г]] | [[#Д|Д]] | [[#Е|Е]] | [[#Ë|Ë]] | [[#Ж|Ж]] | [[#З|З]] | [[#И|И]] | [[#Й|Й]] | [[#К|К]] | [[#Л|Л]] | [[#М|М]] | [[#Н|Н]] | [[#О|О]] | [[#П|П]] | [[#Р|Р]] | [[#С|С]] | [[#Т|Т]] | [[#У|У]] | [[#Ф|Ф]] | [[#Х|Х]] | [[#Ц|Ц]] | [[#Ч|Ч]] | [[#Ш|Ш]] | [[#Ы|Ы]] | [[#Э|Э]] |</div> <span id="А"></span> '''А''' * '''Антония Луиза Брико''' (1902–1989; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – нидерланд текті америкалық [[Дирижер|дирижёр]]. Немістің дирижëрлік мектебінің өкілі әрі философия ғылымдарының докторы [[Карл Мук]] дирижëрлік мектебінің бірегей шәкірті әрі мұрагері. Оның кәсіби дирижëр ретінде халықаралық танылуы 1930 жылы Берлин филармониялық оркестрімен [[Георг Гендель|Г. Гендельдің]] ре минор кончерто гроссосын, [[Роберт Шуманн|Р. Шуманның]] фортепиано мен оркестрге арналған ля минор концертін және [[Антонин Дворжак|А. Дворжактың]] №7 ре минор [[Симфония|симфониясын]] дирижëрлік еткеннен кейін басталды. 1934 жылы [[Нью-Йорк|Нью-Йоркте]] әйел музыканттардан құралған симфониялық оркестр ұйымдастырып, оның концерттерінің біріне АҚШ-тың бірінші ханымы [[Элеонора Рузвельт]] қатысып, дирижëрдің шығармашылығына қолдау білдірген.<ref name=":0">{{Cite web|title=Antonia Brico <nowiki>|</nowiki> American Female Conductor & Musician <nowiki>|</nowiki> Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Antonia-Brico|accessdate=01.05.2026}}</ref> * '''Алевтина Николаевна Иоффе''' (1978; [[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. 2025 жылдан бастап [[Швейцария|Швейцариядағы]] Берн опералық театрының бас дирижëрі және «Staatskapelle Weimar» неміс оркестрінің шақырылған бас дирижëрі. 2011–2023 жылдары Н.И. Сац атындағы балалар музыкалық театрының бас дирижëрі лауазымын атқарған. 2018 жылы «Deutsche Oper Berlin» неміс опералық театрында [[Пётр Ильич Чайковский|Пëтр Ильич Чайковскийдің]] «<nowiki/>[[Аққу көлі]]<nowiki/>» балетімен дебют өткізді.<ref name=":1">{{Cite web|title=Алевтина Иоффе - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича|url=https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/47585/|accessdate=02.05.2026}}</ref> * '''[[Ану Тали]]''' (1972; [[Эстония]]) – эстониялық дирижëр. 1997 жылы Кадри Тали егізімен бірге Солтүстік симфониялық оркестрінің негізін қалаушысы және бас дирижëрі. 2003 жылы оның «Swan Flight» атты дебюттік альбомы Вельо Тормис шығармалары негізінде ECHO Klassik неміс сыйлығында «Young Artist of the Year» аталымын жеңіп алды. 2013–2019 жылдар аралығында АҚШ-тағы «Sarasota Orchestra» симфониялық оркестрінің музыкалық директоры қызметін атқарды.<ref>{{Cite web|title=Anu Tali - Dallas Symphony Orchestra|url=https://www.dallassymphony.org/people/anu-tali/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алондра де ла Парра''' (1980; [[Мексика]]) – мексикалық дирижëр және Мексиканың ресми елшісі. 2004 жылы Philarmonic Orchestra of the Americas (POA) оркестрінің негізін қалаушысы. Оркестрдің «Mi Alma Mexicana» атты альбомы Billboard Classical Charts рейтингінің алғашқы ондығына кіріп, небәрі екі ай ішінде күйтабақ Мексикада платиналы мәртебе алған алғашқы классикалық музыкалық альбомдардың бірі болды. 2024 жылдан бастап Испанияда Orquestra y Coro de la Comunidad de Madrid (ORCAM) оркестрдің бас дирижëрі және көркемдік жетекшісі лауазымын атқарады.<ref>{{Cite web|title=Alondra de la Parra - Mexican Conductor|url=https://alondradelaparra.com/en/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Анастасия Вельт''' (1995; [[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. Липецк қаласының мемлекеттік филармониясының симфониялық оркестрінде екінші дирижëр қызметін атқарады. Мәскеуде «Жаңа Опера» театры, «Musica Viva» мәскеулік камералық оркестрі, Жаңасібірдің опера және балет театры, «Симфония плюс» камералық оркестрі, Соллертинский атындағы симфониялық оркестрі сынды ұжымдарда дирижëрлік еткен. 2022 жылы Луганск мемлекеттік симфониялық оркестрімен Д. Шостаковичтің «Фашизм мен соғыс құрбандарын еске алу» симфониясын орындап, концерт көрермендер тарапынан эмоционалды қабылданып, филармония тарихындағы есте қалған концерттердің бірі ретінде аталды. <ref>{{Cite web|title=МУЗЫКА ВЕЛИКОЙ ПОБЕДЫ <nowiki>|</nowiki> Липецкая государственная филармония (Унион) Анастасия Вельт|url=https://unionzal.ru/node/952|accessdate=26.04.2026}}{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Анна Скрылëва''' (1975; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]], [[Германия]]) – Орыс текті неміс дирижëр. 2019–2025 жылдар аралығында Магдебург театрының бас музыкалық директоры қызметін атқарып, опера және балет қойылымдарына жетекшілік етті. 2024 жылы Юджин Энгельдің «Grete Minde» атты ұмыт қалған операсын қайта жаңғыртып, Магдебург филармониялық оркестрімен жазылған жоба үшін «Opus Klassik Award» немістің классикалық сыйлығына ие болды. Әлемнің жетекші симфониялық оркестрлерімен: Deutsches Symphonie-Orchester Berlin, Gewandhausorchester Leipzig, Copenhagen Phil, Royal Swedish Opera, Dallas Opera, La Scala, Sydney Opera House деген музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. <ref>{{Cite web|title=Anna Skryleva - Conductor/Composer - Home|url=https://www.annaskryleva.com/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Анна Семëновна Закирова-Гулишамбарова''' (1976; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Татарстан]]) – ресейлік дирижëр. Дирижëр, ҚазКСР-інің, ТатарАКСР-інің және РФ-ның халық әртісі [[Фуат Шәкірұлы Мансұров|Фуат Шәкірұлы Мансұровтың]] шәкірті болған. 2021 жылы музыка өнерінің дамуына қосқан елеулі үлесі үшін «Татарстан Республикасының Халық әртісі» атағына ие болды. Композитор [[София Губайдулина|София Губайдулинаның]] заманауи музыка орталығының камералық оркестрінде бас дирижëр және көркемдік жетекші қызметтерін атқарған. 2023 жылдан бастап «Жаңа Музыка» атты Жастар симфониялық оркестрдің дирижëрі және көркемдік жетекшісі. <ref>{{Cite web|title=Художественному руководителю и дирижеру оркестра Анне Гулишамбаровой присвоили звание "Народный артист Республики Татарстан"|url=https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2028795.htm|accessdate=26.04.2026}}</ref> * [[Анна Ракитина|'''Анна Леонидовна Ракитина''']] (1989; [[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. 2017 жылы Кёльн қаласында өткен «Deutscher Dirigentenpreis» халықаралық дирижёрлер байқауының III орын иегері, ал 2018 жылы Копенгагендегі Николай Малько атындағы халықаралық дирижёрлер байқауында II орын алды. 2019–2023 жылдары АҚШ-тағы Бостон симфониялық оркестрінде (BSO) бас дирижёр [[Андрис Нельсонс]] жетекшілігімен ассистенттік қызмет атқарып, оркестр тарихындағы осы лауазымға тағайындалған екінші әйел дирижёр атанды. 2025 жылы классикалық музыка өнеріне қосқан үлесі үшін «European Culture Prize» еуропалық мәдениет сыйлығымен марапатталды. <ref>{{Cite web|title=Anna Rakitina <nowiki>|</nowiki> conductor|url=https://www.annarakitina.com/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Анна-Мария Хельсинг''' (1971; [[Швеция]], [[Финляндия]]) – шведтік-финдік дирижëр. 2010–2013 жылдары Финляндиядағы Oulu Symphony Orchestra оркестрінің бас дирижëрі қызметінде тағайындалған алғашқы әйел дирижëрі болды. 2023 жылдан бастап Ұлыбританиядағы BBC Concert Orchestra оркестрдің алғашқы әйел бас дирижëрі қызметін атқарды. 2025 жылдан бері Финляндияда Vaasa City Orchestra-ның бас дирижëрі. Finnish Radio Symphony, Helsinki Philharmonic, Royal Stockholm Philharmonic, Iceland Symphony, BBC Philharmonic, Barcelona Symphony, Vancouver Symphony сияқты жетекші ұжымдармен жұмыс істеген. <ref>{{Cite web|title=Conductor Anna-Maria Helsing|url=https://www.annamariahelsing.com/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алла Анатольевна Кульбаба''' (1968; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Украина]]) – украиналық дирижëр. 1994 жылы С. Турчак атындағы Бірінші дирижëрлер байқауының III орын иегері атанды. 1999 жылдан бастап Киевтегі Тарас Шевченко атындағы Украинаның Ұлттық опера театрының дирижëрі қызметін атқарады. Театр сахнасында «Евгений Онегин», «Пиковая дама», «Иоланта», «Аида», «Травиата», «Макбет», «Набукко», «Тоска», «Манон Леско», «Мадам Баттерфляй», «Кармен», «Тайный брак», «Фауст», «Кіт у чоботях», «Ромео мен Джульетта», «Севиль шаштаразы», «Щелкунчик», «Махаббат сусыны», «Запорожец за Дунаем» және басқа да көптеген қойылымдарды өткізген. 2019 жылы «Украинаның Халық әртісі» атағына ие болды.<ref>{{Cite web|title=Кульбаба Алла Анатоліївна — Енциклопедія Сучасної України|url=https://esu.com.ua/article-51417|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алëна Грон''' (1993; [[Чехия]]) – чехиялық дирижëр. 2024 жылдан бастап Jihočeská fiharmonie, (Ческе-Будеëвице филармониялық оркестрі) ұжымының бас дирижëрі қызметіне тағайындалған алғашқы кәсіби әйел дирижëр атанды. 2024 жылдан бері АҚШ-та дирижëр Марин Олсоп жетекшілік еткен «TAKI Alsop Conducting Fellowship» халықаралық әйел дирижëрлер бағдарламасының мүшесі болып, Чикаго симфониялық оркестрімен дирижëрлік етті. Чехиялық композитор әрі дирижëр Витезслава Капралованың шығармашылығын насихаттаумен белсенді айналысып, оның оркестрге арналған туындыларын толықтай Janáček Philarmonic Orchestra оркестрімен жазып шықты.<ref>{{Cite web|title=Alena Hron <nowiki>|</nowiki> Taki Alsop Conducting Fellowship|url=https://takialsop.org/fellows/alena-hron/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Агнешка Дучмаль''' (1946; [[Польша]]) – поляк дирижëр. 1968 жылы [[Познань]] қаласында студент кезінде Orkiestra Kameralna Polskiego Radia Amadeus поляк радиосының ресми камералық оркестрдің негізін қалаушысы. 2024 жылы оркестрдің бас дирижëр лауазымын туған дирижëр қызына – Анна Дучмаль Мрожға табыстады. 2021 жылы дирижëрлік өнердегі жетістіктері және поляк музыкасын шетелде танытқаны үшін «Diamentowa Batuta» поляк радиосының сыйлығына ие болды. 2026 жылы «Dama Orderu Orła Białego» атты Польшаның дәрежесі биік сыйлығына марапатталды. <ref>{{Cite web|title=Agnieszka Duczmal (Conductor) - Short Biography|url=https://bach-cantatas.com/Bio/Duczmal-Agnieszka.htm|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Амандин Бейер''' (1974; [[Франция]]) – француз дирижëр, скрипкашы. 2006 жылы «Gil Incogniti» камералық оркестрдің негізін қалаушысы және көркемдік жетекшісі. Барокко оркестрлерінде: Tafelmusic (Торонто), Freiburger Barockorchester, Akademie für Alte Musik Berlin, European Union Baroque Orchestra, Orchestre Français des Jeunes деген ұжымдармен шақырылған дирижëр ретінде қызмет еткен. 2012 жылы И.С. Бахтың жеке скрипкаға арналған сонаталар мен партиталардың үздік жазбалары үшін Diapason d'Or de l'année, Choc de Classica de l'année, Gramophone Editor's Choise премиялардың иегері болды. <ref>{{Cite web|title=Biography / Amandine Beyer|url=https://amandinebeyer.com/en/bio.html|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алиса Фарнем''' (1970; [[Ұлыбритания]]) – британиялық дирижëр. 1997–2000 жылдар арылығында Н. Римский-Корсаков атындағы Санкт-Петербург мемлекеттік консерваториясында дирижëрлеу кафедрасын профессор [[Илья Александрович Мусин|Илья Александрович Мусинның]] сыныбында оқыған. The Royal Ballet, English National Ballet, Birmingham Royal Ballet, BBC Concert Orchestra, Royal Scottish National Orchestra, Longborough Festival Opera сынды музыкалық ұжымдармен концерттер өткізген. 2013 жылдан бері «Women Conductors» Ұлыбританиядағы әйел дирижëрлерді қолдау жобасының көркемдік жетекшісі. 2023 жылы «''In Good Hands: The Making of a Modern Conductor''» деген дирижëрлерге арналған кітапты жазып шығарған. <ref>{{Cite web|title=About - Alice Farnham|url=https://alicefarnham.com/pages/about|accessdate=27.04.2026}}</ref> * '''Аида Кеңесбаевна Абдуллаева''' (1962; [[Қарақалпақстан]]) – қарақалпақтық дирижëр. 1998 жылдан бастап [[Ташкент|Ташкенттегі]] [[Әлішер Науаи атындағы Үлкен театр|Әлішер Науаи атындағы мемлекеттік академиялық Үлкен театрдың]] дирижëрі. 1999 жылы «Қарақалпақстанның Халық әртісі» атағын алды. 2006 жылдары Санкт-Петербургтегі Мариин театрында тағылымдамадан өткен. Дирижëр репертуарында «Иоланта», «Щелкунчик», «Золушка», «Травиата», «Аида», «Бал-маскарад», «Свадьба Фигаро», «Мадам Баттерфляй» сияқты тағы да басқа көптеген опера және балет қойылымдары бар. <ref>{{Cite web|title=Абдуллаева Аида Кенгесбаевна » Бердақ атындағы Қарақалпақ мəмлекетлик академиялық музыкалы театры|url=https://berdax-teatr.uz/522-abdullaeva-aida-kengesbaevna.html|accessdate=27.04.2026}}</ref> * '''Анюта Николаевна Иванова''' ([[Саха Республикасы]], [[Саха Республикасы|Якутия]]) – якутиялық дирижëр. 2008 жылдан бері Сахадағы С.А. Зверев-Кыыл Уола атындағы Ұлттық би театрының халық аспаптар оркестрінің дирижëрі. Ресей, Италия, Швейцария, Франция, Испания мемлекеттердің халықаралық фестивальдеріне қатысқан. Саха Республикасының ұлттық музыкасын Якутияда және шет елдерде насихаттағаны үшін «Саха Республикасының Мәдениет саласының үздігі» лауазымына ие болған. <ref>{{Cite web|title=«Покажу себя с новых сторон»: дирижер Анюта Иванова Театра танца Якутии — о профессии и юбилейном концерте|url=https://sakhatime.ru/culture/65889/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Ася Георгиевна Фурта''' ([[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. 1991 жылдан бастап [[Хабаровск|Хабаровсктағы]] өнер колледжінің (ХККИ) студенттік орыс халық аспаптар оркестрінің дирижëрі және дирижëрлеу, арнайы аспап, оркестрлік сынып пәндерінің оқытушысы. 2010–2019 жылдары аралығында Хабаровск өлкесінің филармониясының орыс халық аспаптар оркестрінің бас дирижëрі және оркестрдің көркемдік жетекшісі лауазымдарын атқарған. 2023 жылы наурызда «Хабаровск өлкесінің еңбек сіңірген мәдениет қайраткері» атағын алды.<ref>{{Cite web|title=Без фальши <nowiki>|</nowiki> Словесница Искусств Ася Фурта|url=https://www.slovoart.ru/node/2857|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Ализе Леон''' ([[Франция]]) – француз дирижëр. 2024 жылы Копенгагенде Николай Малько атындағы Халықаралық жас дирижëрлерге арналған байқауда кезеңнен өтіп, [[Дания|Данияның]] ұлттық симфониялық оркестрімен өнер көрсеткен. [[Гштаадт|Гштаадта]] өткен дирижëр [[Неэме Ярви]] академиясының екінші сыйлықтың иегері. 2026 жылы [[Франция|Францияда]] өткен Халықаралық әйел дирижëрлерге арналған «La Maestra» байқауының III орын иегері және «Prix Generation Opera» арнайы сыйлығының жеңімпазы. Orchestre National de Bordeaux, Orchestre National de Montpellier, Orchestre Colonne, Opera de Tours сынды ұжымдармен дирижëрлік еткен. Францияның «Revelation Chef d'Ochestre» номинациясының дирижëр ретінде лауреаты. <ref>{{Cite web|title=Bio — ALIZE LÉHON|url=https://alizelehon.com/about|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Айгуль Юсуповна Джумашева''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижëр. Дирижëр, ҚР халық әртісі, Герберт фон Караян атындағы дирижëрлер байқауының дипломанты [[Төлепберген Әбдірәшев|Төлепберген Әбдірәшевтің]] шәкірті болған. А. Джумашева [[Орал]] қаласындағы Жастар Мәдениет үйінің орыс халық аспаптар оркестрінің бас дирижëрі және көркемдік жетекшісі. 2018 жылы оркестр ұжымымен бірге Түркияда өткен оркестрлер байқауында I орын және Қазан қаласында өткен Халықаралық байқауда Гран-при жүлдесіне ие болды. 2024 жылы Ресейдің Санкт-Петербург қаласында өткен «Русское чудо» Халықаралық фестиваліне қатысып, Қазақстандағы орыс халық аспаптары оркестрінің кәсіби деңгейін танытты. <ref>{{Cite web|title=«Русское чудо» по-казахски: Айгуль Джумашева о балалайке, традициях и будущем оркестра - FRESH CITY - городской журнал|url=https://freshcity.info/russkoe-chudo-po-kazahski-ajgul-dzhumasheva-o-balalajke-tradicijah-i-budushhem-orkestra/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алия Нурланкызы Сали''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижëр. Елордадағы Н.Ә. Назарбаев атындағы университеттің «NU Orchestra» студенттік оркестрінің бас дирижёрі және көркемдік жетекшісі. [[Алматы|Алматыдағы]] Нұрғиса Тілендиев атындағы, [[Атырау|Атыраудағы]] Рыспай Ғабдиев атындағы және [[Талдықорған|Талдықорғандағы]] Мұқан Төлебаев атындағы Республикалық дирижёрлер байқауларының жүлдегері әрі қатысушысы. 2026 жылы [[Бейбітшілік және келісім сарайы|Бейбітшілік және келісім сарайында]] өткен «Around the World» (қаз. «Дүниежүзілік саяхат») атты концерттік жоба аясында халық, классикалық және заманауи музыкалық аспаптар бір сахнада үйлесімді тоғысып, 13 мемлекеттің мәдениетін насихаттайтын 24 шығарма орындалды. Концертке 1500 көрермен жиналып, жоба үлкен аншлагпен өтті. <ref>{{Cite web|title=Юбилейная симфония студенческого духа: NU Оркестр отмечает десятилетие <nowiki>|</nowiki> Yestate|url=https://yestate.kz/news/yubilejnaya-simfoniya-studencheskogo-duha-nu-orkestr-otmechaet-desyatiletie|accessdate=10.05.2026}}</ref> * '''Ария Каррильо Сильесар''' ([[Коста-Рика]]) – коста-рикалық дирижëр, скрипкашы. АҚШ-тың [[Миннесота]] штатында Golden Valley Orchestra және Buffalo Community Orchestra ұжымдарының көркемдік жетекшісі және дирижëрі қызметтерін атқарады. Сонымен қатар, [[Оңтүстік Дакота|Оңтүстік Дакотадағы]] симфониялық оркестрінің бірінші скрипкалар тобының тұрақты мүшесі. Қазіргі уақытта Миннесота университетінде оркестрлік дирижëрлеу мамандығы бойынша докторантурада білім алып, дирижëр [[Марк Рассел Смит|Марк Рассел Смиттің]] сыныбында оқуын жалғастыруда. <ref>{{Cite web|title=Aria Carrillo Siliezar’s - Golden Valley Orchestra|url=https://gvomusic.org/about-us/aria-carrillo-siliezar/|accessdate=20.05.2026}}</ref> * '''Ана Эрчулий''' ([[Словения]]) – словениялық дирижëр. 2022 жылы [[Любляна]] қаласындағы Музыкалық академияда оркестрлік дирижëрлеу курсын тәмамдап, шеберлігі үшін академияның Прешерн сыйлығына ие болды. Сонымен қатар, Словенияның Радио және телехабар тарату симфониялық оркестрімен «Imago Sloveniae» фестивалінде әрі композитор және дирижëр Владимир Ловецтің 100-жылдығына арналған Копер театрындағы концерттерде дирижëрлік өткен. 2023 жылы [[Венеция|Венецияда]] [[Падуя]] және Венецияның оркестрлерімен, сондай-ақ [[Дубровник|Дубровниктегі]] симфониялық оркестрмен қызметтестік орнатқан. <ref>{{Cite web|title=Ana Erčulj » SNG Opera in balet Ljubljana|url=https://www.opera.si/sl/kdo-smo/opera/ana-erculj|accessdate=20.05.2026}}</ref> * '''Амина Азатқызы Ибраева''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижëр, қобызшы. 2025 жылы Алматыдағы Жамбыл Жабаев атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық филармониясында өткен [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Нұрғиса Тілендиев]] атындағы Республикалық дирижëрлер байқауының қатысушысы. Байқауда Н. Тілендиев атындағы «[[Отырар сазы|Отыра]]<nowiki/>[[Отырар сазы|р сазы]]<nowiki/>» академиялық фольклорлық-этнографиялық Қазақ халық аспаптар оркестрімен Н. Тілендиевтің [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев|Мұқағали Мақатаевтың]] өлеңіне жазылғ<nowiki/>ан «[[Кел еркем, Алатауыңа|Ке]]<nowiki/>[[Кел еркем, Алатауыңа|л ерке]]<nowiki/>[[Кел еркем, Алатауыңа|м, Ала]][[Кел еркем, Алатауыңа|тауыңа]]<nowiki/>» және [[Құрманғазы Сағырбайұлы|Құрманғазының]] шығармасын өңд<nowiki/>еген «<nowiki/>[[Қызыл қайың-серпер|Қызыл]] <nowiki/>[[Қызыл қайың-серпер|қайың-]][[Қызыл қайың-серпер|серпер]]<nowiki/>» туындыларына дирижëрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=Итоги VІІ республиканского конкурса «Акберен» среди творческих школьников - Новости - Cmrito SKO-Bilim Agartu|url=https://cmrito.sko-bilim.kz/news?lang=ru&pkid=1608046190711750|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="Ә"></span> '''Ә''' * '''Әлия Жанәбілқызы Темірбекова''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық хор дирижëр. Алматыдағы Абай атындағы ұлттық мемлекеттік академиялық опера және балет театрының (ГАТОБ) бас хормейстері. 2024 жылы 21 маусымда ҚР Мәдениет және өнер қызметкерлерінің мерекесі күнінде мемлекет басшысы [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] «[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]<nowiki/>» құрметті атағын табыс етті. Ә. Темірбекова бас хормейстер болып жұмыс істеген жылдары хорды әлемнің және қазақ репертуарынан бірқатар ірі шығармаларды, соның ішінде Дж. Вердидің «Риголетто» және «Травиата», Дж. Пуччинидің «Тоска», П. Чайковскийдің «Евгений Онегин» операсы, «Щелкунчик» балеті, Дж. Россинидің «Золушка», қазақ операларынан [[Евгений Григорьевич Брусиловский|Е. Брусиловскийдің]] «Қыз Жібек», [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов|А. Ж]]<nowiki/>[[Ахмет Қуанұлы Жұбанов|ұбановтың]], [[Латиф Абдулхайұлы Хамиди|Л. Хамидидың]] «Абай», [[Мұқан Төлебаев|М. Төлебаевтың]] «[[Біржан - Сара (опера)|Біржан-Сара]]<nowiki/>», [[Сыдық Мұхамеджанов|С. Мұхамеджановтың]] «[[Жұмбақ қыз]]<nowiki/>» және басқа да көптеген спектакльдерді орындауға дайындады. <ref>{{Cite web|title=Aliya Temirbekova, Хормейстер <nowiki>|</nowiki> Архив, выступления, билеты и видео <nowiki>|</nowiki> Operabase|url=https://www.operabase.com/aliya-temirbekova-a37714/ru|accessdate=26.04.2026}}{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <span id="Б"></span> '''Б''' * '''Барбара Ханниган''' (1971; [[Канада]]) – канадалық дирижëр, сопрано әнші. 2019 жылдан бастап Швециядағы Göteborgs Symfoniker оркестрдің шақырылған бас дирижëрі. 2025 жылы «Polar Music Prize 2025» музыкалық сыйлығының лауреаты атанды. Б. Ханниган сахнада бір уақытта ән айтып әрі дирижëрлік етуімен танымал. Оның репертуарында «Mysteries of the Macabre», «La Voix humaine», «The Rake's Progress», «Knoxvillie: Summer of 1915» деген шығармалары бар. 2026 жылдан бастап Исландияның симфониялық оркестрдің бас дирижëрі лауазымын атқарады. <ref>{{Cite web|title=Barbara Hannigan|url=https://www.barbarahannigan.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Барбара Поплавска''' ([[Қазақстан]]) – поляк текті қазақстандық дирижëр. Құрманғазы атындағы қазақ ұлттық консерваториясының құрметті профессоры, хор дирижëрі [[Бақыт Тұяқбаева|Бақыт Тұяқбаеваның]] шәкірті. Польшада Вроцлавтағы Кароль Липинский атындағы музыка академиясында (AMKL) опера және симфониялық дирижëрлеу мамандығын [[Марëк Пияровский]] сыныбын тәмамдаған. Үндістанның [[Мумбаи]] қаласындағы білікті кәсіби Symphony Orchestra of India (SOI) оркестрімен дирижëр ретінде қызметтес болған. 2025 жылдан бастап Құрманғазы атындағы ұлттық консерваторияның студенттік симфониялық оркестрдің бас дирижëрі қызметін атқарады. <ref>{{Cite web|title=Classical music has survived war, the pandemic and a lot more: Barbara Poplawska - The Hindu|url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/classical-music-has-survived-war-the-pandemic-and-a-lot-more/article69015931.ece|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Барбара Скоукрофт''' ([[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық дирижëр. 1996 жылдан бастап Utah Youth Symphony ұжымының музыкалық директоры және бас дирижëрі қызметтерін атқарады. Оның жетекшілігімен оркестр 2002 жылы Солт-Лейк-Ситиде өткен Қысқы Олимпиада ойындарының мәдени олимпиадасына қатысты. 2006 жылдың сәуірінде Солт-Лейк симфониялық оркестрінің тарихындағы алғашқы әйел дирижëрі болды. 2008 жылы Юта жастар филармониясының негізін қалап, бұл оның жетекшілігімен екінші толық кәсіби оркестрге айналды. <ref>{{Cite web|title=Barbara Scowcroft – Salt Lake Symphony|url=https://saltlakesymphony.org/barbara-scowcroft/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * '''Бар Авни-Палентин''' (1989; [[Израиль]]) – израильдік дирижëр. 2021–2024 жылы Германиядағы Bayer Philarmoniker оркестрінің алғашқы әйел бас дирижëрі. 2024 жылы Парижде өткен La Maestra әйел дирижëрлерге арналған Халықаралық байқаудың I орын жүлдегері және қосымша арнайы сыйлықтардың Echo Prize, Arte Prize, Prize of the Pariz Mozart Orchestra әрі Prize of French concert hall and orchestras иегері. 2026 жылдың ақпанында Orchestre National Bordeaux Aquitaine оркестрімен «Symphonies in 3 Movements» сирек орындалатын шығармалардан тұратын дебюттік альбомын жазып шығарды. <ref>{{Cite web|title=Bar Avni–Pallentin <nowiki>|</nowiki> Malko Competition|url=https://www.malkocompetition.dk/conductor/2021/bar-avni-pallentin|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Бақыт Жұмағалиқызы Тұяқбаева''' (?–2026; [[Қазақстан]]) – қазақстандық хор дирижëр. ҚР Білім беру ісінің үздігі, еңбек ардагері, Әулие София және оның қыздары Вера, Надежда және Любовь орденінің кавалері, қазақстандық сазгерлердің хор жинақтарының құрастырушысы болып табылады, сондай-ақ «Краткий курс лекций по казахской хоровой литературе» оқулығының авторы. 2015 жылы 7 маусымда [[Пётр Ильич Чайковский|Пётр Чайковскийдің]] 175 жылдық мерейтойына арналған іс-шаралар аясында Б. Тұяқбаеваның жетекшілігіндегі П. И. Чайковский атындағы Алматы музыкалық колледжінің «Алатау» жастар хоры Ресейдің Воткинск қаласында өнер көрсетті. Ұжым Благовещенск соборында, Преображенский храмында және Воткинск музыкалық мектебінде концерттер берген. <ref>{{Cite web|title=Митрополичий хор принял участие в концерте известных музыкальных коллективов Алма-Аты - PRS|url=https://prs.kz/press/9816/Mitropolichij-hor-prinyal-uchastie-v-koncerte-izvestnih-muzikalnih-kollektivov-Alma-Ati|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Беверли Эверетт''' ([[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық дирижëр, музыка ғылымдарының докторы. 2008 жылдан бастап [[Солтүстік Дакота|Солтүстік Дакотадағы]] Bismarck-Mandan Symphony Orchestra және 20 жылдан астам уақыт бойы Bemidji Symphony Orchestra-ның музыкалық директоры және дирижëрі лауазымдарын атқарады. 2010 жылы The American Prize-тан «Excellence in Music Education» сыйлығымен марапатталды. 2011 жылы дирижëр ДжоАнн Фалеттамен кәсіби дайындықтан өтуге арналған Region 2 Arts / McKnight Career advancement Fellowship стипендиясының алғашқы екі иегерінің бірі атанды. Сонымен қатар, туған қаласы [[Техас]] штатындағы Ваксахачи қаласының Бейнелеу өнері даңқ залына алғашқылардың бірі болып енгізілген. <ref>{{Cite web|title=Beverly Everett - Home page of the official Web Site of Beverly Everett|url=https://www.beverlyeverett.org/#:~:text=Beverly%20Everett%3A%20Music%20Director%20and,Creative%20Pear%20Graphic%20Design%2C%20LLC|accessdate=11.05.2026}}</ref> <span id="В"></span> '''В''' * '''Вероника Борисовна Дударова''' (1916–2009; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]]) – кеңестік және ресейлік дирижëр. [[Гиннесс рекордтар кітабы|Гиннестің рекордтар кітабына]] енген әлемдегі ірі симфониялық оркестрлерді 50 жылдан астам уақыт бойы үзіліссіз басқарған жалғыз әйел дирижёр. 1960—1989 жылдары аралығында Мәскеудің мемлекеттік симфониялық оркестрінде бас дирижёр әрі көркемдік жетекші лауазымдарын атқарған және 1991—2009 жылға дейін Ресейдің симфониялық оркестрдің негізін қалап, өмірдің соңына дейін жетекші қызметін атқарды. 1986 жылы В. Дударованың құрметіне [[астероид]] (9737) «Dudarova» есімі және Бүкілресейлік оркестрлік дирижёрлер байқауы ұйымдастырылып В. Дударованың есімі берілді. <ref>{{Cite web|title=Вероника Дударова из Баку - первая в СССР женщина-дирижер <nowiki>|</nowiki> Вестник Кавказа|url=https://vestikavkaza.ru/articles/veronika-dudarova-iz-baku-pervaa-v-sssr-zensina-dirizer.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Виктория Леонидовна Добровольская''' (1986; [[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. 2024 жылы ресейлік-бахрейндік симфониялық оркестрмен бірге [[Бахрейн]] Ұлттық театрында концерт беріп, Бахрейн Корольдігі тарихындағы концерт басқарған алғашқы әйел дирижёр атанды. 2022 жылдан бастап қытайлық дирижёр Тунжо Чжэнмен бірге (РКСО) Ресейлік-қытайлық симфониялық оркестр мен академиялық хордың көркемдік жетекшісі және бас дирижёрі қызметтерін атқарады. Бұл ұжым әлемдегі әртүрлі мемлекеттерден шыққан екі бас дирижёр бірлесіп басқаратын санаулы оркестрлердің бірі болып табылады. 2024 жылы [[Эрмитаж]] театрында «Щелкунчик», «Ромео мен Джульетта» балеттерін дирижёрлеген. <ref>{{Cite web|title=Виктория Добровольская - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича|url=https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/72691/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Валентина Викторовна Голубева''' ([[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. 1987 жылы студенттік камералық оркестр негізінде құрылған Вологодск облысындағы жалғыз Череповец симфониялық оркестрінің негізін қалаушысы, көркемдік жетекшісі және бас дирижёры. Оның кәсіби қалыптасуына профессорлар [[Израиль Гусман]] мен [[Маргарита Саморукова]] ықпал етті. 2001 жылдан бастап оркестрдің қатысуымен «Үміт көктемі» атты ашық қалалық балалар музыкалық фестивалі тұрақты түрде өткізіліп келеді. Фестивальге музыкалық мектептердің үздік оқушылары, Череповец өнер колледжінің және Ресей консерваторияларының студенттері қатысады. <ref>{{Cite web|title=Симфонический оркестр<nowiki>|</nowiki>Концертный центр "Череповец"|url=https://concert-cherepovets.ru/simforkestr|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Валерия Александровна Рыбинская''' ([[Беларусь]]) – белорустық дирижёр. 2021 жылдан бастап Беларусь Республикасының мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрінің дирижёрі қызметін атқарады. Бұған дейін, 2018 жылы аталған оркестрдің ұрмалы аспаптар тобында солист болған. Беларусьтің Үлкен театрында А. Бородиннің «Князь Игорь» операсы және Э. Григтің «Пер Гюнт» балетінің қойылымдарына қатысқан. Сонымен қатар, ұстазы, дирижëр, Беларусьтің Халық әртісі [[Александр Михайлович Анисимов|Александр Михайлович Анисимовтың]] қасында қоюшы ассистент-дирижёрі ретінде қызмет атқарған. <ref>{{Cite web|title=Рыбинская Валерия (дирижёр) <nowiki>|</nowiki> Белорусская государственная филармония|url=https://philharmonic.by/ru/artists/rybinskaya-valeriya-dirizhyor|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Витезслава Капралова''' (1915–1940; [[Чехия]]) – чехиялық дирижёр, сазгер. 1937 жылы авторлық туынды «Military Sinfonietta» симфониеттасымен Чехия филармониясының оркестріне дирижёрлік етіп, аталған ұжыммен өнер көрсеткен алғашқы әйел дирижёр болды. 1938 жылы Лондонда өткен ISCM халықаралық заманауи музыка фестивалінде BBC Orchestra оркестрімен дирижёрлік етті. В. Капралова 25 жасында [[Туберкулез|туберкулёз]] ауруынан қайтыс болды. Соған қарамастан, қысқа ғұмырында шамамен 50 музыкалық шығарма жазып қалдырды. 1946 жылы чех музыкасына қосқан ерекше үлесі үшін Чехия ғылым және өнер академиясының мүшесі болып сайланды. 1998 жылы оның құрметіне [[Торонто|Торонтода]] «Капралова Қоғамы» құрылды. Ұйым әйелдердің музыка өнеріне қосқан үлесін насихаттаумен айналысады және әйел музыканттар туралы ауқымды дерекқорлар жүргізеді. Қоғамның арнайы дерекқорында 600-ден астам әйел дирижёрлер туралы мәліметтер жинақталған. <ref>{{Cite web|title=Витезслава Капралова <nowiki>|</nowiki> Radio Prague International|url=https://ruski.radio.cz/vitezslava-kapralova-8685711|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Виттория (Раффаэлла) Алеотти''' (1575–*1646; [[Италия]]) – италиялық дирижëр, сазгер және ерте кезеңдегі әйел дирижёрлердің бірі. Ол [[Сан-Вито]] монастырындағы әйелдер музыкалық ансамблін басқарған және өмірінің соңына дейін монастырьдың музыкалық жетекшісі қызметін атқарған. Замандастары оның [[орган]], [[клавесин]] және үрмелі аспаптардағы шеберлігін жоғары бағалаған. 1593 жылы Сан-Вито монастырының хорына арналған «Sacrae cantiones: quinque, septem, octo & decem vocibus decantande» мотеттер жинағын жариялады. Бұл әйел автор жазған әрі баспадан жарық көрген алғашқы діни музыка шығармаларының бірі саналады. Итальяндық музыкант және ғалым Эрколе Боттригари өз еңбектерінде Алеоттидің музыкалық ансамбльді басқару қабілетін ерекше атап өткен. <ref>{{Cite web|title=Биография Виттории Алеотти <nowiki>|</nowiki> Музыка эпохи Барокко|url=https://baroquemusic.ru/encyclopedia/composers/aleotti-vittoria|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Вирджиния Аллен''' (1953; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық әскери дирижëр, музыка ғылымының докторы. Вест-Пойнттағы Әскери академиясы оркестрінің (U.S. Military Academy Band at West Point), сондай-ақ Cadet Glee Club пен Cadet Band ұжымдарының алғашқы әйел дирижёры болды. Ол Army Bands бағдарламасында 20 жыл қызмет атқарып, лейтенант-полковник әскери шеніне дейін көтерілді. Кейін [[Вашингтон|Вашингтондағы]] АҚШ армиясының оркестрлік қызметі бойынша жауапты офицері ретінде әлемнің әртүрлі елдеріндегі 100-ден астам әскери оркестрдің жұмысын үйлестірді. Сонымен қатар, The Curtis Institute of Music және Columbia University жанындағы Teachers College оқу орындарында дирижёрлік өнер мен музыка тарихынан дәріс берген. 2005 жылы «Woman of Achievement» атағымен марапатталған. <ref>{{Cite web|title=Virginia Allen <nowiki>|</nowiki> composer / arranger - concert band Noten & Partituren - HeBu Musikverlag GmbH|url=https://www.hebu-music.com/en/musician/virginia-allen.31527/|accessdate=05,05,2026}}</ref> * '''Вирджиния Марьяни Кампольетти''' (1869–1941; [[Италия]]) – италиялық дирижëр, сазгер. 1892 жылы Дж. Россини атындағы мемлекеттік консерваторияны тәмамдады. 1899 жылы 6 маусымда туған қаласында [[Генуя|Генуяда]] Politeama Genovese театрында «Dal sogno alla vita» (''Түстен өмірге'') атты үш актілі авторлық операсының тұсаукесеріне дирижëрлік етті. Либреттосын жазған ақын [[Фульвио Фульгонио]]. 1900 жылы сәуірде Моден қаласында Storchi театрында операның қойылымын қайта басқарды. 1976 жылы оның ұлы, дирижëр әрі сазгер [[Луиджи Кампольетти]] анасының құрметіне және естелігіне Дж. Россини атындағы консерваториясының кітапханасына шамамен 5000 том кітаптар, партитуралар, музыкалық басылымдарды сыйға тартып, консерватория тарихындағы ірі қайырымдылықтардың бірі саналады. <ref>{{Cite web|title=Virginia Mariani Campolieti Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Virginia_Mariani_Campolieti|accessdate=10.05.2026}}</ref> * '''Вера Францевна Родэ-Чиджавадзе''' (1907–1975; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) – француз текті кеңестік әскери дирижëр. Ресей әскери музыкасы тарихындағы алғашқы әйел әскери дирижëрлердің бірі ретінде белгілі. Мәскеу консерваториясында дирижëрлікте білім алып жүрген кезінде 1941 жылы майданға аттанып, Мәскеу халықтық жасақтарының 4-дивизиясы құрамына қосылды. Соғыс жылдарында оның әскери ұжымы Мәскеуден Шығыс Пруссия мен Кëнигсбергке дейінгі жорықтарға қатысты. Кейін музыкалық взводтың командирі болып тағайындалып, аға лейтенант әскери шенін алды. 1944 жылы «[[Қызыл жұлдыз ордені|Қызыл жұлдыз]]<nowiki/>» орденімен марапатталды. Соғыстан кейін консерваторияны аяқтап, Мәскеу облыстық филармониясының оркестрімен П. Чайковский 5-симфониясының финалын, «Щелкунчиктен» үзінділер, «Половецкие пляски», Евгений Онегин операсынан үзінділерді дирижëрледі. <ref>{{Cite web|title=Родэ Вера Францевна <nowiki>|</nowiki> Официальный портал программы Памяти Московского Народного Ополчения|url=https://mosopolchenie.ru/militiaman/rode-vera-francevna-3941|accessdate=05.05.2026}}{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Вэнь Чин Лю-Янг''' ([[Малайзия]]) – қытай текті малайзиялық хор дирижëр. 2005 жылдан бастап Young Choral Academy ұйымында хормейстер, пианист және вокалдық оқытушы болып жұмыс істейді. 2022–2023 жылдары [[Иллинойс]] штатында Heritage Chorale хорының көркемдік жетекші әрі бас дирижëрі қызметтерін атқарды. Ол малайзиялық және Оңтүстік-Шығыс Азия хор музыкасын АҚШ-та белсенді насихаттап, музыкалық жобаларға қатысады. 2025 жылдың мамыр айында Нью-Йорктегі «Carnegie Hall» сахнасында Heritage Chorale және басқа хор ұжымдарымен бірге дебют жасады. Сонымен қатар, Малайзиядағы хор байқауларында қазылар алқасының мүшесі ретінде қызмет атқарып, шеберлік сыныптар өткізеді. <ref>{{Cite web|title=Malaysian-born Artistic director for Heritage Chorale chose music over medicine  - Wednesday Journal|url=https://www.oakpark.com/2024/11/12/wen-chin-liu-young-heritage-chorale/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Ванесса Бенелли Мозелл''' (1987; [[Италия]]) – италиялық дирижëр. 2018 жылы дирижёр ретінде дебют жасап, француз композитор Жерар Гризенің шығармаларын орындады. 2019 жылы әйел дирижёрлерге арналған алғашқы MAWOMA (Music and Women Maestra) байқауының финалисті болды. Өз мансабында Берлин Концертхаус оркестрі, Бонн филармониясы, Брюссель камералық оркестрі, Милан дивертисменттер ансамблі, Фучжоу оркестрі және Вена оркестрі сияқты көптеген музыкалық ұжымдармен жұмыс істеді. Сонымен қатар Германиядағы Веймар ұлттық театрында Дж. Вердидің «Травиата» және Кобург жер театрында Дж. Россинидің «Севиль шаштаразы» операларының қойылымдарында ассистент-дирижёр қызметін атқарды. <ref>{{Cite web|title=home – Vanessa Benelli Mosell|url=https://www.vanessabenellimosell.com/|accessdate=10.05.2026}}</ref> <span id="Г"></span> '''Г''' * '''[[Гауһар Құрманбекқызы Мырзабекова]]''' (1956; [[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижёр, скрипкашы, профессор, Қазақстанның халық әртісі. 2010 жылы «Құрмет», ал 2016 жылы «Парасат» ордендерімен марапатталған. 1997 жылдан бастап «Қазақстан Камератасы» мемлекеттік классикалық музыка ансамблінің ұйымдастырушысы, директоры және көркемдік жетекшісі қызметтерін атқарады. Камералық оркестр Ұлыбритания, АҚШ, Франция, Үндістан, Германия, Жапония, Түркия, Италия, Қытай, Чехия және басқа да мемлекеттерде гастрольдік сапарлармен өнер көрсеткен. 2004 жылы «EurаAsia» халықаралық скрипкашылар байқауының директоры әрі қазылар алқасының мүшесі болды. Сонымен қатар Францияда дирижёр Михаил (Миша) Леонидович Кац ұйымдастырған шеберлік сыныптарына қатысқан. <ref>{{Cite web|title=Мырзабекова Гаухар Құрманбекқызы - www.conservatoire.kz|url=https://conservatoire.edu.kz/kz/structure/faculties/Gauhar-M/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Галина Михайловна Кривошапко''' (1916–2013; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]]) – кеңестік және ресейлік дирижёр. 1957 жылы Якут АКСР-інің халық әртісі, 1958 жылы РКФСР-дің еңбек сіңірген әртісі, ал 1972 жылы өнер қайраткері атағына ие болды. 1959 жылдан бастап П. А. Ойунский атындағы Якут мемлекеттік музыкалық-драма театрының бас дирижёрі қызметін атқарды. Оның жетекшілігімен 1961 жылы Якутияда алғаш рет П. И. Чайковскийдің «Аққу көлі» балеті сахналанды. Дирижёр Мәскеу, Ленинград, Үлкен театр және басқа да музыкалық ұжымдармен бірлесіп Бүкілодақтық радионың «Алтын қорына» арналған жазбалар жасаған. Сонымен қатар «Музыкальная культура якутского народа» еңбегінің авторы болып табылады. 2013 жылы Саха (Якутия) Республикасының Президенті Якутия мемлекеттік филармониясына Галина Кривошапко есімін беру туралы жарлыққа қол қойды. <ref>{{Cite web|title=Омское музыкальное училище им. В.Я.Шебалина|url=https://shebalina.ru/pages/krivoshapko-galina-mihajlovna|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Галина Викторовна Крутикова (Галь Раше);''' (1960; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Ресей]]) – орыс текті аустриялық дирижёр. «Санкт-Петербург Камерата» камералық оркестрінің және Балтық елдері музыка консерваториялары студенттерінен құралған «Балтийская Академия» жастар симфониялық оркестрінің негізін қалаушылардың бірі әрі директоры. «Санкт-Петербург Камерата» оркестрі 1989 жылы Санкт-Петербург консерваториясы студенттерінен құрылды. Дирижёр ретінде Viennarmonica және Vienna Metropolitan Chamber Orchestra оркестрлерімен өнер көрсетіп, Wiener Konzerthaus пен Musikverein Үлкен залында концерттер өткізді. П. И. Чайковскийдің Анатолий Иванов жасаған соқпалы аспаптар ансамбліне арналған транскрипциясы негізінде жазылған «Балалар альбомы» балетінің сценарийі (либреттосы) авторы. В 1996 жылы бұл музыкаға балалар балеті қойылып, қойылым 1999 жылы Югославияда өткен халықаралық фестиваль лауреаты атанды. <ref>{{Cite web|title=Dirigentin Gal Rasche|url=https://www.galrasche.com/v3/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * '''Гвендолен Эйврил Кольридж-Тейлор''' (1903–1998; [[Англия]]) – ағылшын дирижёр, сазгер. Алғашқы «Қош бол, көбелек» атты шығармасын 12 жасында жазған. Өмірінде 90-нан астам музыкалық шығарманың авторы болды. 1933 жылы Royal Albert Hall оркестрінде дирижёрлік дебютін жасап, H. M. Royal Marines Band (''Корольдік су пехотасының ұжымы'') әскери оркестріне дирижёрлік еткен алғашқы әйел ретінде танылды. Сонымен қатар BBC Symphony Orchestra және London Symphony Orchestra ұжымдарының шақырылған дирижёрі болды. 1941 жылы Coleridge-Taylor Symphony Orchestra оркестрінің және оған қарасты музыкалық қоғамның негізін қалады. Бұл ұйым Ұлы депрессия кезеңінде музыканттарды жұмыспен қамтамасыз ету мақсатында құрылды. Өзінің ең жоғары кезеңінде оркестр құрамында 100-ден астам музыкант болды, олардың 70-і кәсіби орындаушылар, 30-ы арнайы іріктелген ішекті аспаптар әуесқойлары, сондай-ақ 70 дауыстан тұратын хор жұмыс істеді.<ref>{{Cite web|title=Composer Spotlight: Avril Coleridge-Taylor – Classics for Kids|url=https://www.classicsforkids.com/composer-spotlight-avril-coleridge-taylor/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Глория Исабель Рамос Триано''' (1964; [[Испания]]) – венесуэлалық текті испан дирижёр. 2001–2004 жылдары Кордова оркестрінің бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі қызметін атқарып, концерттік абонемент иелерінің санын 241-ден 519-ға дейін арттыруға ықпал етті. 1995 жылы Безансондағы Халықаралық жас дирижёрлер байқауында «Опера және оратория» аталымы бойынша сыйлықтың лауреаты атанды. Дирижёр ретінде Тенерифе оркестрімен, Галисия симфониялық оркестрімен, Албания ұлттық опера және балет театрының оркестрімен, Лейпциг радиооркестрімен, Вена камералық оркестрімен, Санкт-Петербург оркестрімен, Люцерн оркестрімен, Испания ұлттық оркестрімен, Мадрид оркестрімен және [[Севилья]] корольдік симфониялық оркестрімен өнер көрсетті. <ref>{{Cite web|title=DIRIGENTIN <nowiki>|</nowiki> ramostriano.com|url=https://www.ramostriano.com/?lang=en|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Голнуш Халеги''' (1941–2021; [[Иран]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық-ирандық дирижёр. Иранның алғашқы әйел дирижёрі ретінде саналады. 1975–1979 жылдары Тегеранда Иран ұлттық радио және теледидарының «Hamavazan» хорына жетекшілік етті. 1985 жылы АҚШ-тың Вашингтон қаласында әкесі, сазгер Рухолла Халегидің құрметіне оркестр құрып, ұжым парсы классикалық музыкасын диаспора арасында сақтап, насихаттауға үлес қосты. Дирижёрлік білімін Тегерандағы Ұлттық музыка консерваториясында, кейін Аустриядағы Зальцбург қаласындағы Моцартеум академиясында Курт Престель мен Герхард Вимбергерден алды. Сондай-ақ АҚШ-тағы Висконсин университеті мен Оберлин колледжінде дирижёрлік бойынша білім алып, ғылыми дәрежелер иеленді. <ref>{{Cite web|title=WEBSITE OF WORKS BY GOLNOUSH KHALEGHI تارنمای آثار گلنوش خالقی - Home|url=https://golnava.com/index.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Гүлдана Жеңісқызы Баритова''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижёр. 2016–2021 жылдары Астанадағы К. Байсейітова атындағы ҚазҰӨУ, Қазақ Ұлттық өнер университетінде «Оркестр дирижёрі» мамандығы бойынша Ерлан Бейсембаев сыныбы бойынша оқыған. Г. Баритова Қазақстанның Н. Тілендиев, М. Төлебаев, А. Жайымов атындағы Республикалық дирижёрлер байқауларында өнер көрсеткен. Қазіргі уақытта Павлодар музыкалық колледжінде «Дирижёрлеу»,«Оркестрлік партитураларды оқу» пәндері бойынша оқытушы және колледждің студенттік симфониялық оркестрдің дирижёрі ретінде қызметтер атқарады. <ref>{{Cite web|title=Руководство и педагоги отделения|url=https://college.muscomplexpavl.edu.kz/index.php/ru/otdeleniya/otdelenie-muzykalnoe-iskusstvo-estrady/rukovodstvo-i-pedagogi-otdeleniya-emi|accessdate=10.05.2026}}</ref> * '''Грете Педерсен''' (1960; [[Норвегия]]) – норвегиялық дирижёр. 1990–2025 жылдары Norwegian Soloists' Choir хорының көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі болды. Оның жетекшілігімен хор «Gramophone Record of the Year» және «Spellemannprisen» сияқты беделді марапаттарға ие болды. 2022 жылдан бастап АҚШ-тағы Carmel Bach Festival ұжымының бас дирижёрі. 2026 жылдан бастап Yale Schola Cantorum ұжымының бас дирижёрі әрі дирижёрлік практика профессоры. 2019 жылы өнер саласындағы қызметі үшін «Норвегия корольдік Әулие Олав орденінің І дәрежелі рыцары» атағына ие болды. Сондай-ақ Норвегияның музыка өнерінің дамуына қосқан үлесі үшін «Lindemanprisen» сыйлығымен марапатталған. <ref>{{Cite web|title=Artist-Portrait <nowiki>|</nowiki> Konzertdirektion Hörtnagel Berlin|url=https://hoertnagel.com/en/artists/artist-portrait/grete-pedersen|accessdate=11.05.2026}}</ref> <span id="Д"></span> '''Д''' * '''Даяна Айдаровна Гофман''' (1991; [[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. 2016 жылдан бастап «Новая Москва» жастар камералық оркестрінің негізін қалаушысы, көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі. Дирижёр ретінде Белград радио және телебайланыс оркестрімен, Ресей Федерациясы Президенттік оркестрімен, «Пазарджик» симфониялық оркестрімен, Мәскеу консерваториясының оркестрімен және басқа да ұжымдармен өнер көрсетті. 2025 жылы АҚШ-та өткен Muffled Voices Festival маусымының бас дирижёрі болып тағайындалды. Сонымен қатар Ливан ұлттық консерваториясы мен филармониясының (LNPO) шақырылған дирижёрі ретінде де қызмет атқарған. <ref>{{Cite web|title=Московская консерватория - персоналии - Гофман Даяна Айдаровна|url=https://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=148423|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Дильбар Гулямовна Абдурахманова''' (1936-2018; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Өзбекстан]]) – өзбек дирижёр. Өзбекстандағы алғашқы кәсіби әйел дирижёр ретінде белгілі. 1977 жылы КСРО Халық әртісі атағына ие болды. 1960 жылы Әлішер Науаи атындағы мемлекеттік опера және балет театрының дирижёрі болып тағайындалып, 1974–1990 жылдары театрдың көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі қызметін атқарды. Кейін осы театрда қоюшы дирижёр ретінде шығармашылық қызметін жалғастырды. 1959 жылдан бастап Өзбекстан өнері мен мәдениетінің онкүндіктеріне қатысып, КСРО қалаларында, сондай-ақ Мысыр, Германия, Румыния, Таиланд және Сингапурда гастрольдік сапарларда болды. Шығармашылық жолында 60-тан астам опера және балет қойылымын сахналады. Олардың қатарында «Аида», «Кармен», «Травиата», «Паяцы», «Аққу көлі», «Бақшасарай бұрқағы» және басқа да спектакльдер бар. <ref>{{Cite web|title=Поэтесса дирижерской палочки|url=https://uza.uz/ru/posts/poetessa-dirizherskoy-palochki-05-05-2020|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''ДжоАнн Фаллетта''' (1954; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық дирижёр. 1999 жылдан бастап Buffalo Philharmonic Orchestra (BPO) ұжымының музыкалық директоры әрі бас дирижёрі қызметін атқарады. Төрт мәрте «Грэмми» сыйлығының лауреаты. Атап айтқанда, 2009 жылы Джон Корильяноның Mr. Tambourine Man шығармасының жазбасы үшін, 2019 жылы Лондон оркестрімен бірге Best Classical Compendium, ал 2021 жылы BPO ұжымымен Best Choral Performance аталымдары бойынша марапатталған. Сонымен қатар Naxos дыбыс жазу компаниясына 135-тен астам жазба жасаған. Virginia Symphony Orchestra ұжымымен атқарған жемісті қызметі үшін Norfolk Legends of Music Walk of Fame даңқ аллеясында жұлдызы қойылған. Сондай-ақ Буффало музыкалық даңқ залында есімі мәңгілікке жазылған. <ref>{{Cite web|title=JoAnn Falletta - Biography|url=https://joannfalletta.com/biography.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Джулия Джонс''' (1961; [[Ұлыбритания]]) – британиялық дирижёр. 1998–2002 жылдары Базель опера театрының бас дирижёрі болды. 2008–2011 жылдары Лиссабондағы Teatro Nacional de São Carlos театрының бас дирижёрі қызметін атқарды. Кейін Германиядағы Вупперталь операсы мен симфониялық оркестрінің бас музыкалық жетекшісі (Generalmusikdirektor) болып тағайындалып, бұл қызметті атқарған алғашқы әйел дирижёрлердің бірі атанды. Дирижёр Royal Opera House Covent Garden, Oper Frankfurt, Берлин мемлекеттік операсы, Прага ұлттық театры және Дания корольдік операсы сияқты театрлармен қызметтес болды. Сонымен қатар Лондонда «Rigoletto», «Così fan tutte», «Carmen», ал Франкфуртта «Falstaff», «Die Entführung aus dem Serail» және «Alcina» операларына дирижёрлік етті. <ref>{{Cite web|title=Macao Youth Symphony Orchestra Association|url=http://macauyso.org.mo/en/Julia_Jones.php|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Дениола Кураджа''' ([[Албания]]) – албаниялық дирижёр. Тирандағы Албания ұлттық опера және балет театрының бас музыкалық жетекшісі әрі көркемдік жетекшісі. Сонымен қатар Staatstheater Kassel, Hildesheim Municipal Theatre және Klassische Philharmonie Bonn ұжымдарымен дирижёрлік еткен. Д. Кураджаның репертуарында 70-тен астам опера, сондай-ақ симфониялық, балет және камералық концерттер бар. Сонымен қатар пианист-солист ретінде де концерттік бағдарламалармен өнер көрсеткен. <ref>{{Cite web|title=deniolakuraja.com <nowiki>|</nowiki> Deniola Kuraja Conductor,pianist, vocal coach|url=https://deniolakuraja.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * [[Динара Нұрғисақызы Тілендиева|'''Дінзуһра (Динара) Нұрғисақызы Тілендиева''']] (1985; [[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижёр. 2009 жылдан бастап Қазақ мемлекеттік академиялық фольклорлық-этнографиялық Н. Тілендиев атындағы «[[Отырар сазы]]<nowiki/>» оркестрінің бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі. 2011 жылы «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» атағына ие болды. 2018 және 2024 жылдары «Құрмет» және «Парасат» ордендерімен марапатталған. 2008 жылы Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясында «Опера және симфониялық дирижёрлеу» кафедрасында Төлепберген Әбдірәшевтің сыныбын тәмамдап, доцент Нұрлан Жарасовтан сабақтар алған. Д. Нұрғисақызы әкесі [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Нұрғиса Атабайұлы Тілендиевтің]] музыкалық-отбасылық дәстүрін жалғастырып келеді. [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Нұрғиса Тілендиев]] «[[Отырар сазы]]<nowiki/>» оркестрінің негізін қалаушы әрі алғашқы бас дирижёрі болған. Д. Нұрғисақызы оркестрдің шығармашылық қызметін дамытып, әкесінің музыкалық мұрасын сақтауға және қазақтың халық музыкасы мен қазақстандық заманауи композиторлардың шығармаларын Отанда және шетелдерде насихаттауға үлесін қосып келеді. <ref>{{Cite web|title=Қайталанбас тұлғаның тұяғы <nowiki>|</nowiki> Otbasym|url=https://kz.otbasym.kz/news/bud-zdorov/2016-10-25/aytalanbas-t-l-any-t-ya-y|accessdate=05.05.2026}}{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Далия Атлас''' (1933; [[Израиль]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – израильдік дирижёр. Израильде соғысқа байланысты кешкі концерттер өткізу мүмкін болмай қалған кезде Д. Атлас Ресейден көшіп келген музыканттардан «Atlas Camerata» оркестрін құрып, онымен гастрольдік сапарларға шығып, музыкалық жазбалар жасаған. Сонымен қатар «Pro Musica Orchestra, Israel» ұжымының негізін қалаған. Халықаралық дирижёрлер байқауларында жеті жүлде жеңіп алып, мұндай жетістікке жеткен Израиль тарихындағы алғашқы әйел дирижёр атанды. Туған қаласы Хайфаның мэрі оған «Хайфаның құрметті азаматы» атағын берген. Дирижёрдің репертуарында 750-ге жуық шығарма бар. Сонымен қатар әлемнің 29-дан астам елінде концерттерде, фестивальдерде, радио мен теледидар бағдарламаларында 82 оркестрге дирижёрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=Dalia Atlas|url=https://www.dalia-atlas.com/Biography.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Далия Андреевна Стасевская''' (1984; [[Украина]], [[Финляндия]]) – украин-финдік дирижёр. 2014–2016 жылдары Париж оркестрінде дирижёр Пааво Ярвидің көмекшісі болды. 2015 жылы Лахти симфониялық оркестріне алғаш рет шақырылған дирижёр ретінде өнер көрсетті. 2018 жылы Нобель сыйлығын тапсыру рәсімінде Корольдік Стокгольм филармониялық оркестріне дирижёрлік етіп, бұл салтанатты рәсімде оркестрге дирижёрлік еткен тарихтағы екінші әйел дирижёр атанды. 2019 жылы BBC симфониялық оркестрінің алғашқы шақырылған әйел бас дирижёрі болып тағайындалды. 2020 жылы Лахти симфониялық оркестрінің алғашқы әйел бас дирижёрі атанды. 2021 жылы Украина президенті халықаралық ынтымақтастықты дамытуға және украин мәдениетін насихаттауға қосқан үлесі үшін «ІІІ дәрежелі Княгиня Ольга» орденімен марапаттады. <ref>{{Cite web|title=Conductor Dalia Stasevska <nowiki>|</nowiki> Official Website|url=https://www.daliastasevska.com/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * '''Джухи Бансал''' (1984; [[Үндістан]], [[Гонконг]]) – үнді-америкалық дирижёр, сазгер. Шығармаларының қатарына «Қанаттар» (2007), «Көлеңке жарықты қуған жерде» (2014), «Біз жұлдыздарға қараймыз», сондай-ақ Ада Лавлейс туралы «Сандар сиқыршысы» операсы кіреді. Сазгер ретінде Los Angeles Philharmonic Association, Beth Morrison Projects, New York Virtuoso Singers, Heidi Duckler Dance Theatre, Oakland East Bay Symphony және басқа да ұйымдармен әріптестік орнатқан. «Five Colleges Art Song Competition», Metro Opera және Бостон операсының халықаралық әншілер әрі сазгерлер байқауларында жүлделі орындарға ие болған. Дирижёр ретінде Douglas Moore Fund for American Opera стипендиясының иегері. 2012 жылы Вашингтондағы Seasons Music Festival фестивалінде өзінің «Brush Dark Feathers» (''Қылқаламмен қара қауырсындарға'') атты оркестрлік шығармасының тұсаукесеріне дирижёрлік етті. Сонымен қатар көптеген опералық және концерттік қойылымдарға дирижёрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=Juhi Bansal – Composer, Conductor, Teacher|url=https://juhibansal.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Дана Муриева''' (2000; [[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. Сегіз жасында симфониялық оркестрге дирижёрлік етіп, БАҚ-та ең жас қыз дирижёр ретінде танылды. Дирижёр Солтүстік Осетия симфониялық оркестрімен, Мәскеу консерваториясында өткен ұлы дирижёр Вероника Дударованың 100 жылдығына арналған концертте Мариин театрының симфониялық оркестрімен дирижëрлеген. Сонымен қатар Галина Вишневскаяның опера және ән айту орталығының оркестрі сияқты ұжымдармен дирижёрлік еткен. Дирижёр Валентин Урюпиннің ассистенті болған кезінде Дж. Пуччинидің «Мадам Баттерфляй» және Н. А. Римский-Корсаковтың «Патша қалыңдығы» (''Царская невеста'') опералық қойылымдарына дирижёрлік еткен. 2024–2025 жылдары Тольятти мемлекеттік филармониясының дирижёрі болды. 2017 жылы 16 жасында «Минута славы» телебағдарламасына қатысып, Г. Вишневская оркестрімен В. А. Моцарттың «Фигароның үйленуі» операсының увертюрасына дирижёрлеп өнер көрсеткен.<ref>{{Cite web|title=Дана Муриева <nowiki>|</nowiki> Тольяттинская филармония|url=https://filarman.ru/murievad/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Джессика Коттис''' (1979; [[Аустралия]], [[Ұлыбритания]]) – аустралиялық-британиялық дирижёр. 2021 жылы Канберра симфониялық оркестрінің алғашқы әйел бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі болып тағайындалды. 2023 жылы Швециядағы Вестерос оркестрінің көркемдік серіктесі атанды. 2024 жылы оркестрдің шығармашылық дамуына елеулі өзгерістер енгізген көркемдік көшбасшылығы үшін Art Music Luminary Award сыйлығына ие болды. Дж. Коттис Корольдік филармониялық қоғамы мен Корольдік опера театрында әйел дирижёрлерге арналған курстар өткізді. Сонымен қатар Tait Memorial Trust қорының төрағасы қызметін атқарады. Дирижёр ретінде «La traviata», «The Handmaid’s Tale», «The Death of Klinghoffer», «The Blue Woman» сияқты опералық және музыкалық қойылымдарға дирижёрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=HOME <nowiki>|</nowiki> jessicacottis|url=https://www.jessicacottis.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Джипсс Рут''' (1921–1999; [[Ұлыбритания]]) – британиялық дирижёр, сазгер. 1955 жылы London Repertoire Orchestra, ал 1961 жылы Chanticleer Orchestra ұжымдарының негізін қалап, олардың дирижёрі болды. 1981 жылы музыка өнерін дамытуға қосқан үлесі үшін Ұлыбритания патшайымының туған күніне орай берілетін марапат аясында Британ империясы орденінің мүшесі (MBE) атағына ие болды. Сазгер ретінде 100-ден астам шығарманың авторы. Оның ішінде бес симфония, жеті концерт, сондай-ақ камералық және хорға арналған туындылар бар. 1947 жылы 26 жасында музыка саласы бойынша докторлық дәрежесін алған ең жас әйелдердің бірі болды. Сондай-ақ London Symphony Orchestra, Бирмингем қалалық хорымен және басқа да ұжымдармен дирижёрлік еткен.<ref>{{Cite web|title=Gipps, Ruth - Classical Music|url=https://www.classical-music.com/features/composers/gipps-ruth|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Джаннат Музаффаровна Хусейнзода''' (*2006; [[Тәжікстан]]) – тәжік дирижёр, сазгер. Сегіз жасында дирижёрлік тұғырға шығып, Тәжікстандағы ең жас дирижёр ретінде танылды. 2021 жылы 15 жасында Тәжікстан Композиторлар одағының ең жас мүшесі атанды. 17 жасында 200-ден астам музыкалық шығарманың авторы болды. Президенттік стипендияның екі дүркін лауреаты. Душанбе, Кувейт, Бейжің, Мәскеу, Ташкент және басқа да қалаларда концерттер берді. 2016 жылдан бастап Тәжікстан Президенті симфониялық оркестрімен музыкант әрі дирижёр ретінде қызметтес болды. 2022 жылдан бері Брюссель корольдік консерваториясында білім алып келеді. <ref>{{Cite web|title=Первый сольный концерт Джаннат Хусейнзода - Anhor.uz|url=https://anhor.uz/culture/perviy-solyniy-koncert-dzhannat-huseynzoda/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Дебра Чеверино''' (1976; [[Италия]]) – италиялық және оңтүстік африкалық текті америкалық дирижёр. Алғаш рет он бес жасында Калифорнияда өзінің шығармасына дирижёрлік етіп, сахнаға шыққан. 1998 жылы Hartford Civic Orchestra оркестрінің негізін қалап, 1998–2000 жылдары ұжымның концерттері National Public Radio (NPR) радиосында көрсетілді. 2001 жылы Флоренциядағы Халықаралық дирижёрлер байқауында І сыйлықты жеңіп алған алғашқы әйел дирижёр атанды. 2005–2007 жылдары Фулбрайт грантының иегері ретінде Флоренциядағы Maggio Musicale Fiorentino фестивалінде Зубин Метаның көмекшісі болды. Кейін Клаудио Аббадо оның дирижёрлік қабілетін байқап, өзінің Orchestra Mozart жастар оркестрінде бір жыл жұмыс істеуге шақырды. 2018 жылы Фулбрайт бағдарламасының 70 жылдығына орай музыкант ретіндегі жетістіктері үшін АҚШ-тың Италиядағы елшісі Льюис Эйзенбергтің арнайы марапатына ие болды. <ref>{{Cite web|title=Divine Fulbright – Debra Cheverino – Italy 2004 – Fulbright.org|url=https://fulbright.org/2021/05/26/divine-fulbright-debra-cheverino-italy-2004/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Деляна Лазарова''' ([[Болгария]]) – болгариялық дирижёр. 2025–2026 жылдары BBC Шотландия симфониялық оркестрінің және Юта симфониялық оркестрінің шақырылған бас дирижёрі. Siemens Hallé халықаралық дирижёрлер байқауының жеңімпазы атанып, 2020–2023 жылдары сэр Марк Элдердің көмекші дирижёрі ретінде Hallé Orchestra құрамында қызмет атқарды. 2019 жылы NRTA дирижёрлер байқауының жеңімпазы болды және Hallé жастар оркестрінің көркемдік жетекшісі қызметін атқарады. Сонымен қатар Корольдік филармониялық оркестрмен, Берлиндегі Deutsches Symphonie-Orchester Berlin, Нидерланд филармониялық оркестрімен, [[Мюнхен]] камералық оркестрімен, Гётеборг симфониялық оркестрімен, Базель симфониялық оркестрімен, Бирмингем симфониялық оркестрі сияқты ұжымдармен дирижёрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=Delyana Lazarova|url=https://www.delyanalazarova.com/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * '''Дора Христова''' (1947; [[Болгария]]) – болгариялық хор дирижёр. Аты аңызға айналған «Le Mystère des Voix Bulgares» әйелдерден құралған вокалдық ансамблінің бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі. Ансамбль әлем бойынша 1250-ден астам концерт беріп, болгар халық музыкасына тән бірегей көпдауысты орындау дәстүрін сақтап, халықаралық деңгейде танытты. 1995 жылы ұжым дәстүрлі халық музыкасы санатында «Grammy» сыйлығына ие болды. Д. Христова «Стара Планина», «Әулие Кирилл мен Мефодий», «Алтын лира», «Хрусталь лира», «Хрусталь алқа» ордендері мен марапаттарының иегері. 1985 жылы музыкатану және музыкалық өнер саласында докторлық ғылыми дәрежесін алды. Сондай-ақ «Искусство фольклорных камерных ансамблей» атты кітаптың авторы. <ref>{{Cite web|title=Дора Христова: Фольклор - это всегда национальная идея - Российская газета|url=https://rg.ru/2006/05/03/hor.html?utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.kz%2F|accessdate=11.05.2026}}</ref> * '''Дина Ардақ''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижёр. Астанадағы К. Байсейітова атындағы Қазақ ұлттық өнер университетінің «Оркестрлік дирижёрлеу» кафедрасының студенті. 2024 жылы Р. Ғабдиев атындағы III Республикалық дирижёрлер байқауында «Дипломант» атағына ие болды, ал 2025 жылы Н. Тілендиев атындағы Республикалық дирижёрлер байқауында «Н. Тілендиев шығармаларын үздік орындағаны үшін» арнайы номинациясының иегері атанды. Дирижёр ретінде Астанадағы Еркеғали Рахмадиев атындағы мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрмен, ҚазҰӨУ жанындағы Еуразия ұлттық симфониялық оркестрімен, Үкілі Ыбырай атындағы Ақмола облыстық филармониясының симфониялық оркестрімен, Алматыдағы Нұрғиса Тілендиев атындағы «Отырар сазы» фольклорлы-этнографиялық оркестрімен, Талдықорғандағы М. Төлебаев атындағы және Атыраудағы Д. Нұрпейісова атындағы қазақ халық аспаптары оркестрлерімен жұмыс істеді. Д. Ардақ – Қазақстанның халық әртісі [[Абзал Мұхитдинов|Абзал Мирасбекұлы Мұхитдиновтың]] шәкірті. Сонымен қатар Ренат Салаватов пен Роберто Готтипаверо дирижёрлерінің шеберлік сыныптарына қатысты. <ref>{{Cite web|title=19 қараша күні Үкілі Ыбырай атындағы Ақмола облыстық филармониясының сахна төрінде симфониялық оркестрдің концерті өтті.|url=https://fil-akmol.kz/2015-02-19-07-41-59/arkhiv-novostej/47-top-stories/zha-aly-tar/965-19-arasha-k-ni-kili-ybyraj-atynda-y-a-mola-oblysty-filarmoniyasyny-sakhna-t-rinde-simfoniyaly-orkestrdi-kontserti-tti.html|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="Е"></span> '''Е''' * '''Елизавета Петровна Кудрявцева-Мурина''' (1914–2004; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]]) – кеңестік және ресейлік дирижёр. КСРО тарихындағы кәсіби хор ұжымын басқарған алғашқы әйел дирижёрлердің бірі ретінде белгілі. 1977 жылы РСФСР Халық әртісі атағына ие болды. 1931–1961 жылдары Ленинград академиялық капелласының дирижёрі, кейін бас дирижёрі қызметін атқарды. 1958 жылы Ленинград қаласындағы Хор қоғамы жанынан әуесқой академиялық хор құрып, оны өмірінің соңына дейін шамамен 45 жыл басқарды. 1931–1954 жылдары М. И. Глинка атындағы хор училищесінде және Н. А. Римский-Корсаков атындағы Санкт-Петербург консерваториясында педагогикалық қызмет атқарып, доцент және профессор ғылыми атақтарына ие болды. Оның педагогикалық қызметінің нәтижесінде 1950 жылдардан бастап кеңінен «Кудрявцева» дирижёрлік-хормейстерлік мектеп танылады. Оның шәкірттері арасында музыка мәдениетінің қайраткерлері, дирижёрлер мен хормейстерлер бар. Е. Кудрявцева Ленинград, Мәскеу, Киев, Сібір, Орта Азия, КСРО республикалары мен шетелдерде капелла концерттеріне дирижёрлік етті. Ұлы Отан соғысы жылдарында эвакуация кезінде оның жетекшілігімен капелла әскери бөлімдер мен госпитальдарда 545 концерт өткізді. Сонымен қатар «Мой музыкальный век» атты естелік кітабының авторы. <ref>{{Cite web|title=КУДРЯВЦЕВА, Елизавета Петровна (1914–2004) <nowiki>|</nowiki> Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова|url=https://www.conservatory.ru/esweb/kudryavceva-elizaveta-petrovna-1914-2004|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Елизавета Сергеевна Корнеева''' ([[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. Мәскеудегі «Euphoria Orchestra» симфониялық оркестрінің негізін қалаушысы, көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі. 2022 жылы оркестр Дягилев фестивалінің білім беру бағдарламасына қатысты. Мәскеу консерваториясының симфониялық оркестрімен, Мәскеудің заманауи музыка ансамблімен, «Студия новой музыки» ұжымымен ынтымақтастық орнатқан, сондай-ақ ГЭС-2 мәдени орталығының тұрақты шақырылған дирижёрлерінің бірі. [[Теодор Курентзис]], [[Сабрие Бекирова]], [[Фёдор Леднёв|Фёдор Леднёвтің]] шеберлік сыныптарына қатысып, musicAeterna ұжымымен жұмыс істеді. 2019 жылы Германияда Лейпцигте [[Георг Зандманн]] және Берлинде [[Кристиан Эвальдтан|Кристиан Эвальд]] дирижёрлерінің шеберлік сыныптарына қатысқан. Оркестр репертуарында симфониялық классика мен қазіргі заман композиторларының шығармалары бар. Олардың ішінде Лидия-Мария Кошева, Ригель Винская, Константин Комольцев, Самира Тимаджи және басқа да қазіргі заман сазгерлерінің туындылары орындалады. Ұжым тарихындағы маңызды жобалардың бірі – Дмитрий Мазуровтың «Поэма горы» open-air операсы, ол Дягилев фестивалінде ұсынылып, 2023 жылы «Золотая маска» театрлық сыйлығының лонг-парағына енді. Е. Корнеева бүгінгі күнге дейін 50-ден астам әлемдік және ресейлік тұсаукесерлерге дирижёрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=Special Guest. Дирижер Елизавета Корнеева  «Любовь, Смерть, и..|url=https://aggrego.ru/2024/03/16/special-guest-dirizher-elizaveta-korneeva-lyubov-smert-i/#acceptLicense|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Еп Вин Си''' (1960; [[Қытай]]) – қытайлық дирижёр. 1985 жылы Францияның Безансон қаласында өткен XXXV Халықаралық жас дирижёрлер байқауында І сыйлық пен «Алтын лира» жүлдесін жеңіп алды. 1988 жылы Токиода өткен VIII Халықаралық дирижёрлер байқауының лауреаты атанды. 2002–2020 жылға дейін Гонконг симфониеттасының музыкалық директоры және Гуанчжоу симфониялық оркестрінің бас дирижëрі әрі музыкалық директоры деген біліктілерді атқарып, кейін Гонконг филармониялық оркестрінің тұрақты дирижëрі болған. Дирижёрлік еткен операларының қатарында Го Вэньцзиннің «Ли Бэй ақын», сондай-ақ «Алиса ғажайыптар елінде» және «Суретші» опералары бар. 2013 жылы Гонконг үкіметінің «Bronze Bauhinia Star» мемлекеттік сыйлығымен марапатталды. Сондай-ақ «Hong Kong Women of Excellence in the Six Arts Award», «Chevalier de l'Ordre national du Mérite» және басқа да марапаттардың иегері. <ref>{{Cite web|title=Yip Wing-sie (Chinese conductor) - sin80|url=https://sin80.com/en/artist/yip-wing-sie|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Елена Ивановна Евстратенко''' (1965; [[Қазақстан]]) – қазақстандық әскери дирижёр. Әскери атағы – майор. Қазақстандағы әскери үрмелі оркестрге жетекшілік еткен алғашқы әйел дирижёрлердің бірі ретінде танылады. 1987 жылы Құрманғазы атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық халық аспаптар оркестрінде әнші болып қызмет атқарды, ал 1989–1993 жылдары Абай атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық опера және балет театрының опера және симфониялық оркестрінде (ГАТОБ) музыкант әрі әнші болды. 1996 жылдан бастап №7552 әскери бөлім оркестрінде гобойшы әрі оркестр старшинасы қызметін атқарды. 2000 жылдан бері Алматыдағы №5571 әскери бөлім оркестрінің әскери дирижёрі. 2013 жылы Астанада өткен ІІ «Әскери керней» әскери оркестрлер байқауында оның жетекшілігіндегі ұжым Гран-при иеленді. Сондай-ақ «Генерал» ансамблінің негізін қалап, ұжыммен бірге бірнеше мерекелік концерттерге қатысты. Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің мерейтойлық медальдарымен, «Ішкі істер органдарындағы мінсіз қызметі үшін» II және III дәрежелі медальдарымен, «Қайсар» II дәрежелі төсбелгісімен және басқа да марапаттармен марапатталған. Сондай-ақ Қазақстанның рекордтар кітабына алғашқы әрі жалғыз әйел әскери дирижёр ретінде енгені туралы ақпараттар бар.<ref>{{Cite web|title=Единственная в СНГ женщина-дирижер руководит популярным военным оркестром в Казахстане|url=https://almaty.tv/ru/news/obschestvo/1622-kazakstandagy-dgalgyz-askeri-diridger-ayel-30-dgyl-boyy-osy-kyzmettemin|accessdate=05.05.2026}}</ref> <span id="Ë"></span> '''Ë''' * '''Ëко Мацуо''' (1953; [[Жапония]]) – жапониялық дирижёр. 1982 жылы Францияның Безансон қаласында өткен Халықаралық дирижёрлер байқауында жеңіске жеткен алғашқы жапон әйел дирижёр атанды. Кейін Aichi Central Symphony Orchestra оркестрінің бас дирижёрі болып тағайындалып, 1999 жылғы салтанатты дебюттік концертін басқарды. NHK Symphony Orchestra, Tokyo Symphony Orchestra, Yomiuri Nippon Symphony Orchestra, Japan Philharmonic Orchestra, Kyoto Symphony Orchestra, Nagoya Philharmonic Orchestra, Osaka Philharmonic Orchestra және басқа да жетекші жапон оркестрлерімен өнер көрсетті. Сонымен қатар «Кармен», «Травиата», «Дон Жуан», «Сиқырлы сыбызғы», «Трубадур», «Аида», «Көңілді жесір» опералары мен оперетталарына дирижёрлік етіп, кейбір қойылымдарда жапонның дәстүрлі Но театрының элементтерін қолданды. Шетелдік ұжымдардың қатарында Monte-Carlo Philharmonic Orchestra және Nordwestdeutsche Philharmonie оркестрімен Concertgebouw залында өнер көрсетті. Сондай-ақ «Muse Smiled at the Conductor» және «Dreams Are Always Fantastic» кітаптарының авторы. <ref>{{Cite web|title=Yoko Matsuo - 松尾 葉子 - KAJIMOTO|url=https://www.kajimotomusic.com/artists-projects/yoko-matsuo/|accessdate=05.05.2026}}</ref> <span id="Ж"></span> '''Ж''' * '''Жанна (Стефани Шевалье) Эврар''' (1893–1984; [[Франция]]) – француз дирижёр. Франциядағы алғашқы кәсіби әйел дирижёрлердің бірі ретінде танылады. 1920 жылдары камералық музыка концерттерін ұйымдастырып, қайырымдылық шараларында шағын ансамбльдерге дирижёрлік етті. 1930 жылдары Парижде 25 әйел ішекті музыканттан құралған «Orchestre féminin de Paris» әйелдер оркестрінің негізін қалады. Ұжым көне музыкамен қатар өз дәуірінің заманауи шығармаларын орындауға маманданды. Оркестр Франция, Португалия, Испания және Нидерланд елдеріне гастрольдік сапарлар жасап, соңғы концертін 1942 жылы өткізді. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] салдарынан оркестр жұмысын тоқтатқаннан кейін Ж. Эврар педагогикалық және дирижёрлік қызметін штаттан тыс негізде жалғастырды. 1970 жылдары «Менің өткеніме көзқарас» атты естелігін жаза бастады. <ref>{{Cite web|title=Jane Evrard, une femme à la baguette <nowiki>|</nowiki> France Musique|url=https://www.radiofrance.fr/francemusique/podcasts/musicopolis/jane-evrard-une-femme-a-la-baguette-8096048|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Жизель Бен-Дор''' (1955; [[Уругвай]], [[Израиль]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – уругвайлық-америкалық-израильдік дирижёр. 1994–2006 жылдары Santa Barbara Symphony оркестрінің музыкалық жетекшісі болып, кейін оның құрметті дирижёрі атанды. 1992–2002 жылдары Нью-Йорк филармониялық оркестрінде Курт Мазурдың ассистенті қызметін атқарды. London Symphony Orchestra, Los Angeles Philharmonic, BBC National Orchestra of Wales, Helsinki Philharmonic Orchestra, Israel Philharmonic Orchestra және басқа да жетекші оркестрлермен өнер көрсетті. Латынамерикалық музыка репертуарын насихаттауға ерекше үлес қосып, 2000 жылы Revueltas Festival фестиваліне қатысты, сондай-ақ аргентиналық сазгер Астор Пьяццолланың 100-жылдығына арналған «Cien Años» альбомын жазды. 2021 жылы АҚШ-тағы Carnegie Corporation ұйымының «Great Immigrants» құрметті тізіміне енгізілді. 2022 жылы Мексикада Самуэль Зиман мен Самуэль Майнестің «Xitle and the Volcano (''Kitlahuatzin'')» операсының қойылымына дирижёрлік етті. <ref>{{Cite web|title=BIOGRAPHY – Gisele Ben-Dor Conductor|url=https://giseleben-dor.com/biography/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Жоанидия Нуньес Содре''' (1903–1975; [[Бразилия]]) – бразилиялық дирижёр, сазгер. 22 жасында Ұлттық музыка институтының гармония пәнінің профессоры атанып, кейін Берлиндегі мемлекеттік консерваторияда білім алу үшін шәкіртақы иеленді. Берлиндегі Неміс операсында дирижёрлік өнерді Игнац Вагхальтердің жетекшілігімен меңгерді. 1930 жылғы 27 наурызда Бонн филармониялық оркестрімен концертке дирижёрлік етіп, бағдарламада Л. ван Бетховен, К. М. фон Вебер, Ж. Бизе және Ж. Сибелиустың шығармалары орындалды. Сол жылдың сәуір айында Берлин филармониялық оркестрімен өнер көрсеткен Латын Америкасынан шыққан алғашқы әйел дирижёр атанды. 1946 жылы Рио-де-Жанейродағы Ұлттық музыка мектебінің алғашқы әйел дирижёрі болып тағайындалып, бұл қызметті 1967 жылға дейін атқарды. Жастар оркестрінің негізін қалап, Бразилия симфониялық концерттер қоғамы оркестрінің алғашқы әйел жетекшілерінің бірі болды. Композитор ретінде хор шығармаларының, ішекті квартеттердің және «Casa Forte» операсының авторы. 1922 жылы журналист әрі ақын Мария Эужения Селсудың сөзіне жазылған Бразилиядағы суфражистік қозғалыстың рәміздерінің бірі саналатын «Hino Feminino» (''Әйелдер'' ''әнұраны'') атты шығарманы жазды. <ref>{{Cite web|title=(PDF) Joanídia Sodré, A Maestra Sufragista - Andrea Huguenin Botelho|url=https://www.academia.edu/79291583/Joanídia_Sodré_A_Maestra_Sufragista_Andrea_Huguenin_Botelho|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Жюльетт Надя Буланже''' (1887–1979; [[Франция]]) – француз дирижёр, сазгер, педагог. 1908 жылы үш дауыс пен оркестрге арналған «Сирена» кантатасы үшін Римдегі Үлкен сыйлықтың (Grand Prix de Rome) екінші жүлдесін иеленді. 1912 жылы өзінің «Русалка» кантатасының үзінділерін және дауыс пен оркестрге арналған «Молитва», «Песня» шығармаларын өзі басқарды. Кейін Париждегі музыка мектебінде жеке концерттер мен музыкалық кештерде дирижёрлік етті. Оның халықаралық деңгейдегі маңызды дебюттерінің бірі 1936 жылы Нью-Йорк қаласындағы Карнеги-холлда Лондон филармониялық оркестрімен бірге өткен концерт болды. Сондай-ақ BBC симфониялық оркестрі, Нью-Йорк филармониялық оркестрі, Бостон симфониялық оркестрі, Филадельфия оркестрі және басқа да жетекші ұжымдарға дирижёрлік етті. И. Стравинский, Аарон Копленд және басқа композиторлардың шығармаларының алғашқы орындалуына жетекшілік жасады. ХХ ғасырдың ең беделді музыкалық педагогтерінің бірі ретінде танылып, 250-ден астам композитор, дирижёр және музыкант тәрбиеледі. Бірқатар халықаралық марапаттардың иегері, соның ішінде Британ империясы ордені (1977 ж), Бельгия Коронасы ордені (1977 ж), Франция институты Бейнелеу өнері академиясының Алтын медалі (1975 ж). 2012 жылы Америкалық классикалық музыка даңқы залына енгізілді. <ref>{{Cite web|title=О Наде Буланже|url=https://mus.academy/articles/o-nade-bulanzhe|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Жуана Карнейру''' (1976; [[Португалия]]) – португалиялық дирижёр. 2009–2018 жылдары АҚШ-тағы Berkeley Symphony оркестрінің музыкалық директоры болды. 2014–2022 жылдары Лиссабондағы Teatro Nacional de São Carlos театрындағы Orquestra Sinfónica Portuguesa оркестрінің бас дирижёрі қызметін атқарды. 2013–2024 жылдары Gulbenkian Youth Orchestra оркестрінің көркемдік жетекшісі болды. Сонымен қатар Real Filharmonía de Galicia оркестрінің шақырылған бас дирижёрі ретінде жұмыс істеді. 2002 жылы Карнеги-холлда өткен Maazel-Vilar дирижёрлер байқауының финалисі атанып, кейін Курт Мазур және Кристоф фон Донаньи сияқты дирижёрлермен жұмыс істеуге, сондай-ақ Лондон филармониялық оркестріне дирижёрлік етуге мүмкіндік алды. Опера саласында English National Opera, Scottish Opera, Danish Opera, Париждегі Opéra Garnier театрларымен ынтымақтастық жасады.<ref>{{Cite web|title=Joana Carneiro <nowiki>|</nowiki> Gulbenkian Orchestra <nowiki>|</nowiki> Gulbenkian Music|url=https://gulbenkian.pt/musica/en/biography/joana-carneiro/|accessdate=11.05.2026}}</ref> <span id="З"></span> '''З''' * '''Зои Зениоди''' (1976; [[Грекия]]) – грек дирижёр. БАҚ-та «Мисс Динамит» лақап атымен танымал. Opera Southwest опера театрында дирижёрлік еткен алғашқы әйел және 2024 жылы Sydney Opera House сахнасында Opera Australia театрымен өнер көрсеткен алғашқы грек әйел дирижёр болды. El Sistema Greece балалар мен жастарға арналған музыкалық білім беру бағдарламасының көркемдік жетекшісі. Сонымен қатар Аргентинаның Театро Колон театрындағы Буэнос-Айрес филармониялық оркестрінің музыкалық жетекшісі әрі бас дирижёрі. 2016 жылы Dallas Opera жанындағы Әйел дирижёрлер институтының бағдарламасына қатысу үшін таңдалып, кейін Taki Alsop Conducting Fellowship (TACF) бағдарламасының стипендиаты атанды. 2022 жылы Парижде өткен «La Maestra» халықаралық әйел дирижёрлер байқауының жартылай финалисі болды. Сондай-ақ 2023 жылы байқауға қатысқан әртүрлі елдерден шыққан бес әйел дирижёрлердің жеке өмірі мен кәсіби жолын баяндайтын «Maestra» деректі фильміне түсті. Бұл фильм дирижëрлікте әйелдер үшін тағы бір «Шыны төбені» бұзу үшін құрылған фильм ретінде түсірілген туынды.<ref>{{Cite web|title=Zoe Zeniodi - Opéra national de Paris|url=https://www.operadeparis.fr/en/artists/zoe-zeniodi|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Захия-Дихия Зиуани''' (1978; [[Франция]]) – француз-алжир дирижёр. Сегіз жасынан мектеп хорына жетекшілік еткен. Кейін Парижде румын дирижёры Серджиу Челибидакенің шәкірті болды. 1998 жылы 70 музыкант пен педагогтан құралған «Divertimento» симфониялық оркестрінің негізін қалады. 2007 жылы Алжир ұлттық симфониялық оркестрінің алғашқы шақырылған дирижёрі болып тағайындалды және сол жылы Алжир елінің музыкалық өміріне үлес қосқаны үшін «Premier Prix de Musique» сыйлығының иегері. 2019 жылы Францияның Ordre national du Mérite орденінің командор дәрежесімен марапатталды. 2023 жылы режиссёр Мари-Кастиль Менсьон-Шаар оның өмірі мен шығармашылығына арналған «Divertimento» көркем фильмін түсірді. 2024 жылғы 11 тамызда Париждегі жазғы Олимпиада ойындарының жабылу салтанатында Stade de France стадионында симфониялық оркестрге дирижёрлік етті. Сонымен қатар «La Chef d'Orchestre» және «Zahia Ziouani, d'une rive à l'autre» атты екі автобиографиялық кітаптың авторы. <ref>{{Cite web|title=Zahia Ziouani|url=https://www.music-cinema.com/en/?view=article&id=558:zahia-ziouani&catid=92|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Зарифа Ахмедпашаевна (Ахмедовна) Абдуллаева''' (1952; [[Дағыстан]]) – дағыстандық дирижёр. 2005 жылдан бастап Татам Мурадов атындағы Дағыстан мемлекеттік филармониясы камералық оркестрінің бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі қызметін атқарады. Оның жетекшілігімен оркестр Махачқалада және Дағыстаннан тыс жерлерде классикалық, заманауи және дағыстандық композиторлардың шығармаларынан тұратын концерттік бағдарламалармен өнер көрсетіп келеді. Ресейдің еңбек сіңірген әртісі және Дағыстан Республикасының халық әртісі атақтарының иегері. Сондай-ақ Дағыстанның кәсіби музыка мәдениетін дамытуға қосқан үлесі үшін бірқатар мемлекеттік және қоғамдық марапаттарға ие болған <ref>{{Cite web|title=Музыка – она во мне… <nowiki>|</nowiki> ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»|url=https://женщинадагестана.рф/node/3952|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Зарифа Адиба''' ([[Ауғанстан]]) – ауған дирижёр, сазгер, альтші. 2016 жылдан бастап Ауғанстан ұлттық музыка институты (ANIM) жанынан құрылған, тек әйел музыканттардан құралған «Зохра» оркестрінің әйел дирижёрлерінің бірі әрі жетекші альт аспабында орындаушысы болды. 2017 жылы оркестрмен бірге Швейцарияның Давос қаласында өткен Дүниежүзілік экономикалық форумда концертке дирижёрлік етті. Сонымен қатар Цюрих, Женева, Берлин, Веймар және басқа да қалаларда гастрольдік концерттер өткізді. 2018 жылы Қырғызстанның Бішкек қаласында «Spreading My Wings Through Music» тақырыбымен TEDx дәрісін оқыды. 2021 жылы тәліптер билікке келгеннен кейін ANIM оқушылары мен оқытушыларын Португалияға және басқа елдерге эвакуациялауға белсенді қатысып, шетелде ауған музыкалық мұрасын сақтауға үлес қосып келеді. Сонымен қатар Бродвейде Кристен Блоджетттің жетекшілігімен «The Phantom of the Opera» (''Призрак оперы'') мюзиклінің қойылымы бойынша тағылымдамадан өтіп, дирижёрлік өнерін жетілдірген. 2024 жылы «Playing for Freedom: The Journey of a Young Afghan Girl» атты алғашқы кітабын жариялады. Кейін кітап француз, венгр, итальян және басқа тілдерге аударылды. <ref>{{Cite web|title=Zarifa Adiba ⋆ MUSE|url=https://museonline.org/profile/zarifa-adiba/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Зиада Нагиевна Накибаева''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық хор дирижёр. 2008 жылдан бастап Алматыдағы П. И. Чайковский атындағы музыкалық колледждің «Алатау» жастар хорының көркемдік жетекшісі әрі дирижёрі. Ахмет Жұбанов атындағы Ақтөбе музыкалық колледжін тәмамдап, кейін Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясында доцент Жүніс Жұмабековтің дирижёрлік сыныбында білім алған. Оның жетекшілігімен «Алатау» жастар хоры 2021 жылы Санкт-Петербургте өткен VIII Халықаралық балалар мен жасөспірімдер хор чемпионатында алтын медаль (І орын) жеңіп алып, ТМД елдерінің ішінде 78 ұжымның арасынан үздік хор ретінде танылды, ал З. Накибаева «Чемпионаттың үздік хормейстері» дипломымен марапатталды. 2025 жылы Екатеринбургте өткен «Eurasia Cantat» халықаралық байқауында хор Гран-при мен үш алтын дипломға ие болды. Сол жылы З. Накибаева XXIX С. А. Казачков атындағы Қазақстандық хор ассамблеясында «Педагогикалық шеберлігі үшін» дипломымен марапатталды. 2026 жылы «Алатау» жастар хоры Санкт-Петербургте өткен XI Халықаралық балалар мен жасөспірімдер хор чемпионатында І дәрежелі лауреат атанды. <ref>{{Cite web|title=Интернет штурмуем с музыкой|url=https://kazpravda.kz/n/internet-shturmuem-s-muzykoy/|accessdate=05.05.2026}}</ref> <span id="И"></span> '''И''' * '''Ирис Маргарет Элси Лемар''' (1902–1997; [[Ұлыбритания]]) – британиялық дирижёр. Ұлыбританиядағы кәсіби қызмет атқарған алғашқы әйел дирижёрлердің бірі ретінде танылады. 1931 жылы скрипкашы Энн Макнагтен және композитор Элизабет Лютьенспен бірге британдық композиторлардың шығармаларын насихаттауға арналған концерттер циклінің негізін қалады. Концерттер барысында 40-тан астам жаңа шығарма орындалып, жас композиторлар мен музыканттардың шығармашылығын көпшілікке танытуға мүмкіндік берілді. 1935 жылы Поллард опера труппасының дирижёрі болып, 1935–1939 жылдары екі жыл сайын ұйымдастырылған опера фестивальдеріне қатысты. 1937 жылы BBC симфониялық оркестріне дирижёрлік еткен алғашқы әйел атанды. 1940 жылы Солтүстік филармониялық оркестрмен және Oxford Chamber Orchestra ұжымымен жұмыс істеді. 1945 жылы өзінің «Lemar Orchestra» оркестрін құрды. 1970–1984 жылдары Opera Nova опера компаниясында дирижёрлік етіп, жас орындаушыларды қолдауға және жастарды опера өнерімен таныстыруға ерекше көңіл бөлді. <ref>{{Cite web|title=Iris Lemare, Composer – HerStoryYork|url=https://www.herstoryyork.org.uk/iris-lemare-composer/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Инма Шара (Инмакулада Лусия Сарачага);''' (1972; [[Испания]]) – испаниялық дирижёр. 2008 жылдың желтоқсанында Ватиканда Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясының 60 жылдығына арналған салтанатты концертке дирижёрлік етіп, Рим Папасы Бенедикт XVI мен 7000 көрерменнің алдында өнер көрсеткен алғашқы әйел дирижёр ретінде тарихқа енді. Сонымен қатар Мадридте Испания патшайымы Софияның қатысуымен өткен салтанатты концертке дирижёрлік еткен. И. Шара «European Excellence» сыйлығының иегері әрі «Испания брендінің құрметті елшісі» атағына ие болған. Лондон филармониялық оркестрі, Израиль филармониялық оркестрі, Чехия ұлттық симфониялық оркестрі, Ресей ұлттық оркестрі, Рим симфониялық оркестрі, Корольдік филармониялық оркестрі, Милан симфониялық оркестрі, Украина ұлттық оркестрі, Литва ұлттық симфониялық оркестрі, Испания ұлттық симфониялық оркестрі және басқа да музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. <ref>{{Cite web|title=Inma Shara I Director and composer|url=https://inmashara.com/en/home/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Инджи Ëздиль''' ([[Түркия]]) – түркиялық дирижёр. Түркиядағы кәсіби симфониялық оркестрлерге жетекшілік еткен алғашқы әйел дирижёрлердің бірі ретінде белгілі. 1994 жылы Анталия камералық оркестрінің негізін қалап, кейін бұл ұжым Анталия мемлекеттік симфониялық оркестріне айналды. 1992–1994 жылдары Ыстанбұл мемлекеттік симфониялық оркестрінде дирижёрдің ассистенті қызметін атқарды. Сондай-ақ Анкара мемлекеттік полифониялық хорына және 2009–2013 жылдары Бурса өңірлік мемлекеттік симфониялық оркестріне дирижёрлік етіп, аталған оркестрдің алғашқы әйел бас дирижёрі болды. 2016 жылы Лондондағы Корольдік музыка академиясының (Royal Academy of Music) оркестрлік дирижёрлік өнеріне қосқан үлесі үшін берілетін ARAM құрметті сыйлығымен марапатталды. Дирижёрдің ұстаздарының қатарында сэр Колин Дэвис, Джордж Херст, Хорст Нойман, Колин Меттерс, Джон Кэрью, Карло Мария Джулини және Илья Мусин болды. <ref>{{Cite web|title=Turkish Culture Portal|url=https://turkishculture.org/whoiswho/music/conductor/inci-ozdil-1781.htm|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Ингрид Табита Боргхильд Берглунд''' (1989; [[Норвегия]]) – норвегиялық дирижёр. 2018 жылы Talent Norge ұйымының жас дирижёрлерге арналған екі жылдық «Opptakt» бағдарламасына қабылданып, сол жылы Gstaad Conducting Academy академиясында Неэме Ярви атындағы сыйлықтың иегері атанды. Дирижёр The Hallé Orchestra, Detroit Symphony Orchestra, Dresden Philharmonie, City of Birmingham Symphony Orchestra, Swedish Radio Symphony Orchestra, Gothenburg Symphony Orchestra, Kristiansand Symphony Orchestra, Oslo Philharmonic, Norwegian National Opera and Ballet, Dallas Symphony Orchestra, Houston Symphony, Tokyo Metropolitan Symphony Orchestra, Bamberger Symphoniker, Royal Stockholm Philharmonic Orchestra, Iceland Symphony Orchestra және басқа да жетекші музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. 2026 жылы Bergen Philharmonic Orchestra оркестрінің бас дирижёрі болып тағайындалып, аталған оркестр тарихындағы бұл қызметті атқарған алғашқы әйел болды. '''<ref>{{Cite web|title=Tabita Berglund steps in to conduct at the Festival Internacional de Música y Danza de Granada <nowiki>|</nowiki> HarrisonParrott|url=https://www.harrisonparrott.com/news/2024-06-14/tabita-berglund-steps-in-to-conduct-at-the-festival-internacional|accessdate=05.05.2026}}</ref>''' * '''Иман аль-Джунейди''' ([[Мысыр]]) – мысырлық дирижёр. Мысырдың Саид өңіріндегі алғашқы әйел дирижёр ретінде танылады. 2005–2011 жылдары Бени-Суэйф мәдениет сарайының Ұлттық араб музыкасы ансамблінің көркемдік жетекшісі әрі дирижёрі болып, Мысыр мен Таяу Шығыста бұл қызметті атқарған алғашқы әйел атанды. 2006 жылдан бастап Бени-Суэйф университетінің 25 музыканттан тұратын оркестріне дирижёрлік етеді. Кейін «Al Maestro» оркестрінің негізін қалап, сондай-ақ әйел музыканттар мен әншілерден құралған «Мысыр гүлдері» ансамблін ұйымдастырды. 2010 жылы Каир опера театрында өткен салтанатты рәсімде Мәдениет сарайлары ұйымы оны өнер саласының көрнекті қайраткер әйелдерінің бірі ретінде марапаттады. 2020 жылдың 6 маусымында Халықаралық Адам құқықтары академиясының құрметті докторы атағы берілді. 2021 жылы Каирдегі Құбба сарайында «Мысырдың бірінші ханымы» сыйлығына ие болды. 2025 жылы Гизадағы Ұлы Мысыр мұражайының ашылу салтанатында 120 музыканттан құралған халықаралық симфониялық оркестрге дирижёрлік еткен дирижёрлердің бірі болды.<ref>{{Cite web|title=Exclusive <nowiki>|</nowiki> Iman Al-Junaidi, Egypt’s First Female Maestro on Breaking Barriers, The Grand Egyptian Museum, and a Meeting with President El-Sisi <nowiki>|</nowiki> NileFM <nowiki>|</nowiki> EGYPT'S#1 FOR HIT MUSIC|url=https://nilefm.com/beats/article/13544/exclusive-iman-al-junaidi-egypt-s-first-female-maestro-on-breaking-barriers-the-grand-egyptian-museum-and-a-meeting-with-president-el-sisi|accessdate=05.05.2026}}</ref> <span id="Й"></span> '''Й''' * '''Йоана Мальвиц''' (1986; [[Германия]]) – неміс дирижёр. 2014 жылы Германиядағы Эрфурт театрының бас музыкалық директоры болып тағайындалып, бұл қызметке келген алғашқы әйел дирижёр әрі Германиядағы опера театрының ең жас бас музыкалық директорларының бірі атанды. 2017 жылы Нюрнберг мемлекеттік театрының бас дирижёрі қызметіне тағайындалып, аталған театр тарихындағы алғашқы әйел бас дирижёр болды. 2020 жылы Зальцбург фестивалінде В. А. Моцарттың «Così fan tutte» (''Так поступают все женщины'') операсымен дебют жасап, фестивальдің опералық қойылымына дирижёрлік еткен үшінші әйел атанды. Берлин филармониялық оркестрі, Вена филармониялық оркестрі, Royal Concertgebouw Orchestra, Бостон симфониялық оркестрі, Metropolitan Opera, Los Angeles Philharmonic және басқа да жетекші музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. Қазіргі уақытта Konzerthausorchester Berlin оркестрінің бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі қызметін атқарып, осы лауазымға тағайындалған алғашқы әйел болып табылады. 2019 жылы Opernwelt журналының нұсқасы бойынша «Жыл дирижёрі» атанды. 2023 жылы Германия Федеративтік Республикасының «Құрмет белгісі» орденімен марапатталды. Сонымен қатар «Deutsche Grammophone» дыбыс жазу компаниясының эксклюзивті әртісі. 2025 жылы «The Kurt Weill Album» альбомы Gramophone Classical Music Awards сыйлығының оркестрлік аталымы бойынша марапатқа ие болды. <ref>{{Cite web|title=Joana Mallwitz - Conductor <nowiki>|</nowiki> Home|url=https://www.joanamallwitz.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Йозефина Аманн Вайнлих''' (1848–1887; [[Аустрия]]) – аустриялық дирижёр, сазгер. 1867 жылы Вена қаласында фортепианода өзі, виолончельде және флейтада әпкелері Элиза және Каролина өнер көрсеткен камералық ансамбль ұйымдастырды. Алғашында ұжым жеке концерттер берген. 1868 жылы музыкант әйелдердің алғашқы көпшілік концерті Neuen Dreher сыраханасында өтті. Кейін ұжым «Жаңа Вена әйелдер оркестрі» (''Neues Wiener Damenorchester'') немесе «Йозефина Вайнлихтің әйелдер оркестрі» деген атаумен танылып, оған Й. Вайнлих дирижёрлік етті. Лейпцигтің «Illustrirte Zeitung» газеті оны «''әр қимылынан қуаты сезілетін туа біткен дирижёр''» деп сипаттаған. Уақыт өте келе оркестр құрамы кеңейіп, әйел музыканттармен қатар бірқатар жасөспірім ұлдар да қабылданды. 1873 жылы оркестр Венадағы Musikverein концерт залында өнер көрсетіп, сондай-ақ Вена дүниежүзілік көрмесінде де концерт берген. Ұжым Дрезден, Лейпциг, Берлин, Париж, Италия, Ұлыбритания, Нидерланд, Скандинавия, АҚШ елдері және Санкт-Петербург қалаларында гастрольдік концерттер өткізді. Репертуарында концерттік увертюралар, Штраустар әулетінің шығармалары және Й. Вайнлихтің авторлық туындылары орындалды. Кейін дирижëр Португалияның Лиссабон қаласындағы Teatro da Trindade қалалық оркестріне және Teatro Nacional de São Carlos театрында бір концерттік маусым бойы дирижёрлік етті. Сонымен қатар жұбайы Эбо Аманн қаржыландырған «Музыкалық газетінің» редакторы болып, басылымда өзінің бірқатар шығармаларын жариялаған. <ref>{{Cite web|title=First Woman Conductor: Josephine Amann-Weinlich Story|url=https://interlude.hk/josephine-weinlich-the-first-major-woman-conductor/|accessdate=05.05.2026}}</ref> <span id="К"></span> '''К''' * '''Камилла Александровна Кольчинская''' (1937–2016; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – кеңестік, америкалық дирижёр. Ленинградтағы (қазіргі Санкт-Петербург) Н.А. Римский-Корсаков атындағы консерваторияда Илья Мусиннің дирижёрлік сыныбында білім алған, сондай-ақ дирижëрлер Игорь Маркевич, Герберт фон Караян және Леонард Бернстайнның шеберлік сабақтарына қатысқан. 1960 жылдан бастап Ленинград консерваториясының студенттік симфониялық оркестріне және опера студиясының симфониялық оркестріне дирижёрлік етіп, «Фауст», «Русалка», «Кармен» және басқа да операларды қойған. 1964 жылы КСРО Үлкен театрының дирижёр ассистенті қызметіне арналған байқауда 32 үміткердің арасынан жеңімпаз атанған жалғыз әйел болды. Кейін Израильге қоныс аударып, дирижëр Зубин Метаның тыңдауынан өтіп, Израиль филармониялық оркестрімен жұмыс істеуге шақырылды. Сонымен қатар Иерусалим симфониялық оркестрімен, Осло филармониялық оркестрімен, Брюссель филармониялық оркестрімен, Солтүстік Германия радиосының симфониялық оркестрімен, Бельгия ұлттық оркестрімен, Лондон оркестрімен, Аустрияның әйелдер камералық оркестрімен және басқа да музыкалық ұжымдармен дирижёрлік еткен. 1970 жылы Ленинград деректі фильмдер студиясы дирижёр туралы «Женщина редкой профессии» атты деректі фильм түсірді. Ал 1987 жылы «Hagafilm» студиясы алты әйел дирижёрлер К. Кольчинская, Дж. Фаллетта, В. Бонд, К. Нерре, О. Манн және В. Дударова туралы «Dirigenterna» деген деректі фильмін шығарды. <ref>{{Cite web|title=simfoniya_sudby_1ch.pdf Камилла Кольчинская|url=https://www.oleg-yurganov.com/sites/default/files/statyi/simfoniya_sudby_1ch.pdf|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Камелия Хоанг (Фам Ча Ми);''' (1997; [[Вьетнам]], [[Ресей]]) – ресейлік-вьетнамдық дирижёр. 2020 жылы камералық симфониялық «Illuminae» солисттер оркестрінің негізін қалап, оның көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі болды. Сонымен қатар оркестрмен пианист ретінде де өнер көрсетеді. Шақырылған дирижёр ретінде Башқұртстан Республикасының мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрімен, Мәскеу консерваториясының камералық және концерттік симфониялық оркестрлерімен жұмыс істеген. 2022 жылы оркестр «Сияние музыки» концерттер циклін ұсынды, онда музыка түрлі-түсті жарықпен үйлестіріліп, жарық партитурасы И. Ньютон, А. Скрябин, У. Римингтон және басқа зерттеушілердің [[синестезия]] тұжырымдамалары негізінде жасалды. 2025 жылы «Озарение» атты концерттік бағдарламаны ұсынып, шығармашылық тұлғаның ішкі психологиялық әлеміне шолуын жүзеге асырды. К. Хоанг Вьетнамның «Жастар мәдениетінің келбеті» мемлекеттік сыйлығының иегері. 2023 жылы дирижёр Ольга Власовамен бірге Стерлитамак қаласында ГАСО Башқұртстан ұжымымен «Орыс симфониялық музыкасының жауһарлары» бағдарламасын дирижёрледі. <ref>{{Cite web|title=Камелия Хоанг|url=https://gasorb.ru/orchestra/artists/guest-artists/kameliya-khoang/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Катарина Морин''' (1994; [[Германия]]) – неміс дирижёр. 2024 жылы әйел дирижёрлерге арналған халықаралық «La Maestra» байқауының III орын лауреаты әрі арнайы «Generation Opera» сыйлығының иегері атанды. Сол жылы хормен дирижёрлік ету саласындағы «Deutscher Preis für Chordirigieren» неміс ұлттық байқауының I орын жеңімпазы болды. Дирижёр Берг симфониялық оркестрі, Мюнхен симфониялық оркестрі, Штутгарт филармониялық оркестрі, Нюрнберг симфониялық оркестрі, Аугсбург мемлекеттік театры, Берлиннің Неміс операсы, Дармштадт мемлекеттік театры және Париж филармониясы сияқты музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. Сонымен қатар Badisches Staatstheater Karlsruhe театрында дирижёр әрі бас музыкалық директордың ассистенті қызметін атқарып, көптеген опера және балет қойылымдарын сахналауға қатысады. <ref>{{Cite web|title=Katharina Morin|url=https://katharinamorin.de/biography/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Катарина Винкор''' (1995; [[Аустрия]]) — аустриялық дирижёр. 2017 жылы италиялық дирижёр Риккардо Мути оны өзінің Итальяндық опера академиясының 5 қатысушысының ішіндегі ең жас қатысушысы ретінде академияға шақырды. Ал 2018 жылы Донателла Флик атындағы LSO дирижёрлер байқауына ең жас қатысушы ретінде қатысты. 2019 жылы 24 жасында дирижёр Фабио Луизи жетекшілік ететін Даллас симфониялық оркестрінің ассистент-дирижёрі қызметіне тағайындалып, осы оркестрмен кәсіби қызметін бастады. 2020 жылы Бамбергтегі Густав Малер атындағы дирижёрлер байқауында III жүлдеге ие болып, дирижёр Иван Фишер жетекшілік ететін Корольдік Концертгебау оркестрімен бірге «Аммодо» шеберлік сыныбына шақырылды. Кейін Иван Фишер оны Будапешт фестивальдік оркестрімен бірнеше жобаға ассистент-дирижёр ретінде шақырды. 2017 жылы Гштаадтағы Menuhin фестивалінде дирижёр Неэме Ярви атындағы сыйлықтың лауреаты атанды. Дирижёр әр жылдары Бирмингем симфониялық оркестрі, Зальцбург Моцартеум оркестрі, BBC концерттік оркестрі, Берлин симфониялық оркестрі, Солтүстік Каролина симфониялық оркестрі, Вена симфониялық оркестрі секілді ұжымдармен ынтымақтастық орнатып, тағы да басқа жетекші музыкалық ұжымдармен жұмыс істеді. Сонымен қатар Мюнхендегі Бавария мемлекеттік операсында сазгер Ганс Вернердің «Die Englische Katze» операсының қойылымына дебют жасады. <ref>{{Cite web|title=Katharina Wincor <nowiki>|</nowiki> conductor|url=https://www.katharinawincor.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Ксения Геннадиевна Жарко''' ([[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. 2012 жылы құрылған Әйелдер симфониялық оркестрінің негізін қалаушысы әрі көркемдік жетекшісі. Ұжымның алғашқы өнер көрсетуі 2012 жылы 1 маусымда «Олимпийский» спорт кешенінде эстрадалық музыка саласындағы Х мерейтойлық марапаттау рәсімінде мыңдаған көрермен мен миллиондаған телевизиялық аудитория алдында өтті. 2018 жылы Ресейде және халықаралық деңгейде венгр классикалық музыкасы мен опереттасын насихаттаудағы елеулі қызметі үшін мемлекеттік марапат – Мажарстанның Күміс құрметті кресті орденінің кавалері атанды. 2002 жылы Харьков қаласында өткен Вахтанг Жордания атындағы халықаралық дирижёрлер байқауының III жүлдесінің лауреаты және 2007 жылы Будапештте өткен Имре Кальман атындағы халықаралық дирижёрлер байқауында дипломант атанып, көрермендер көзайымы жүлдесіне ие болды. 2003–2015 жылдары Мәскеу оперетта театрының жетекші дирижёрі болып, дирижёр ретінде «Цезарь мен Клеопатра», «Сильва», «Менің сұлу ханымым», «Үлкен канкан», «Жарқанат», «Көңілді жесір» және басқа да қойылымдарға дирижёрлік еткен<ref>{{Cite web|title=Ксения Жарко. Официальный сайт.|url=https://ksenia-zharko.ru/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Клер Жибо''' (1945; [[Франция]]) – француз дирижëр, саясаткер. 2011 жылы Париж Моцарт оркестрін құрды және қазіргі уақытта оркестрмен жылына шамамен 30 концерт өткізеді. 1995 жылы Фабио Ваккидің «La Station Thermale» операсының қойылымы кезінде «Ла Скала» оркестрін басқарған алғашқы әйел дирижёр болды. Сондай-ақ 1997 жылы Вольфганг Римнің «Якоб Ленц» операсын қойып, Берлин филармониясының музыканттарын басқарған алғашқы әйел дирижёр атанды. 2019 жылы Париж филармониясымен серіктестікте әйел дирижёрлерге арналған халықаралық «La Maestra» байқауы мен академиясының негізін қалаушылардың бірі әрі тең директоры болды. К. Жибо Лион операсында Джон Элиот Гардинердің ассистенті болып жұмыс істеді, сондай-ақ «Ла Скала», Вена операсы және Корольдік опера театрында Клаудио Аббадоның ассистенті болды. 2023 жылы «Forbes France» журналының нұсқасы бойынша жылдың ең ықпалды 40 әйелінің қатарына енді және «Chaunet Echo» мәдени сыйлығының бірінші жүлдесіне ие болды. Сонымен қатар Франция үкіметі оны Құрмет легионы орденімен марапаттап, ал елдің Мәдениет министрі оған Өнер және әдебиет орденінің командоры атағын берді. <ref>{{Cite web|title=Клэр Гибо|url=https://alphapedia.ru/w/Claire_Gibault|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Карина Канеллакис''' (1981; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – грек және орыс текті америкалық дирижёр. 2016 жылы сэр Георг Шолти атындағы халықаралық дирижёрлер байқауының жеңімпазы атанды. Осы жеңісінен кейін 2019 жылы Лондонда BBC симфониялық оркестрімен бірге BBC Proms фестивалінің алғашқы концертін басқарған алғашқы әйел дирижёр болды. Сондай-ақ 2018 жылы Корольдік Стокгольм филармониялық оркестрімен бірге Нобель сыйлығын табыстау рәсіміне арналған концертті басқарған алғашқы әйел дирижёр атанды. К. Канеллакис екі жыл бойы Берлин филармониялық оркестрінің Оркестрлік академиясының құрамында скрипкашы ретінде тұрақты өнер көрсетті. Кейін дирижёрлік мансабында дирижëр сэр Саймон Рэттлден қолдау алды. Ол сондай-ақ Нидерланд радио-филармониялық оркестрінің (RFO) алғашқы әйел дирижёрі және Нидерландтағы кез келген оркестрдің бас дирижёрі қызметіне тағайындалған алғашқы әйел дирижёр болды. 2023 жылы осы оркестрмен және «Pentatone» дыбыс жазу студиясымен бірлесіп бірнеше музыкалық альбом жазды. Олардың алғашқы релизі – сазгер Бела Бартоктың «Оркестрге арналған концерт» және «Төрт оркестрлік пьеса» шығармалары – «Грэмми» сыйлығына номинация алды.<ref>{{Cite web|title=Karina Canellakis|url=https://karinacanellakis.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Кристиина Поска''' (1978; [[Эстония]]) – эстониялық дирижëр. 2018 жылы Базель театры оны бас музыкалық директор қызметіне тағайындайтынын жариялады. Осылайша ол аталған қызметті атқарған алғашқы әйел дирижёрі болды. 2019 жылы «Symphonieorchester Vlaanderen» оркестрі оны бас дирижёр қызметіне тағайындады. Осы қызметке тағайындалған алғашқы әйел дирижёр атанды. 2021 жылы Латвияның Ұлттық симфониялық оркестрі оны келесі бас шақырылған дирижёрі ретінде тағайындап, оркестр тарихында бұл қызметке тағайындалған алғашқы әйел дирижёр болды. 2023 жылы Француз жастар оркестрі (OFJ) оркестрдің музыкалық жетекшісі қызметіне тағайындалған алғашқы әйел дирижёр атанды. 2007 жылғы мамырда Bergische Symphoniker Female Conductor's Competition V байқауында бірінші жүлдеге ие болды. 2012 жылы Копенгагенде өткен Николай Малько атындағы халықаралық дирижёрлер байқауында үшінші орын алып, көрермендер көзайымы жүлдесіне ие болды. 2013 жылы Германия Музыка кеңесі мен Берлин концерт залының бірлескен бастамасымен берілетін Германия дирижёрлік бойынша сыйлығын иеленді. Сыйлықтың ақшалай жүлдесі 35 000 еуроны құрады. 2015 жылы Bachtrack сайтының мәліметі бойынша, К. Поска әлемдегі ең көп сұранысқа ие әйел дирижёр болды. Сонымен қатар ол танымал «Vogue» журналымен де ынтымақтастық жасады.<ref>{{Cite web|title=Kristiina Poska <nowiki>|</nowiki> Conductor|url=https://www.kristiinaposka.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Каролин Мари (Лина) Коэн''' (1878–1952; [[Франция]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – нидерланд текті франко-америкалық дирижёр. Ол Жорж Бизенің «Кармен» операсын басты рөлде Марта Витковска (Кармен) өнер көрсеткен қойылымда дирижёрлік еткен алғашқы әйел дирижёр болып саналады. Қойылым 1917 жылғы 7 ақпанда Нью-Йорктің Манхэттен ауданындағы «Гарден» театрында Космополитен-опера труппасымен бірге өтті. 1921 жылы Леон М. Крамермен бірлесіп Нью-Йорктегі Лексингтон-авенюде орналасқан опера театрында Еврей-америкалық опера компаниясымен сазгер Фроманталь Галевидің «Жидовка» («''La Juive''») операсына дирижёрлік етті. Гранд-опера Нью-Йоркте алғаш рет идиш тілінде орындалды. 1944 жылы Майами университетінің Музыка мектебі ұсынған Энгельберт Гумпердинктің «Гензель мен Гретель» операсының музыкалық жетекшісі болды. Бұл оның музыкалық жетекші ретінде басқарған үшінші операсы еді.<ref>{{Cite web|title=WOMAN WIELDS THE BATON.; Lina Coen Conducts a Performance of "Carmen" in Garden Theatre. - The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1917/02/08/archives/woman-wields-the-baton-lina-coen-conducts-a-performance-of-carmen.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Катрине Виннес Тревино''' (1977; [[Норвегия]]) – норвегиялық дирижëр. 2013–2015 жылдары Ostgota Blasarsymfoniker оркестрінің бас дирижëрі әрі көркемдік жетекшісі қызметін атқарды. Сонымен қатар, әр жылдары Скандинавия елдерінің кәсіби оркестрлерімен жұмыс істеді. Атап айтқанда: Осло филармониялық оркестрі, Тронхейм симфониялық оркестрі, Норвегия радиохабар тарату оркестрі, Оденсе симфониялық оркестрі, Тампере филармониялық оркестрі, сондай-ақ Оңтүстік Африкадағы Йоханнесбург және Дурбан филармониялық оркестрлерін басқарды. Ол Норвегия операсы және балеті, Швеция корольдік операсы және басқа да театрларда опералық қойылымдарға дирижерлік етті. Дирижëрлік қызметінен бөлек, SVT телеарнасының «Ол ер адам сияқты музыка жазады» (2019) атты сериалының жүргізушісі әрі бағдарламасын әзірлеуші ретінде де танымал болды. Бағдарлама оркестрлік музыка тарихында назардан тыс қалған шығармаларға және оларды жазған әйел композиторларға арналды. Жоба аясында Швеция радиосының симфониялық оркестріне де дирижëрлік етті. 2019 жылы гендерлік теңдікті дамытуға қосқан үлесі үшін Норвегия Композиторлар қауымдастығының сыйлығымен марапатталды. <ref>{{Cite web|title=NMH <nowiki>|</nowiki> Cathrine Winnes|url=https://nmh.no/en/contact-us/employees/cathrine-winnes|accessdate=11.05.2026}}</ref> * '''Каталин Кишш''' (1955; [[Мажарстан]]) – венгриялық хор дирижёр, доктор. 1990 жылы ол «Ars Nova» вокалдық ансамблін құрды. Бірнеше мәрте түрлі марапаттарға ие болған бұл хор венгр хор өнерінің визиттік карточкаларының біріне айналды. Оның жетекшілігімен хор әлемнің көптеген елдерінде жүздеген концерт беріп, Еуропаның беделді байқауларында көптеген бірінші жүлделер мен Гран-при иеленді. К. Кишш көптеген хор шығармаларының тұсаукесерлеріне дирижёрлік етіп, 11 компакт-диск пен аудиожазба шығарды. 1993 жылы ол «Ars Nova Editio» баспасын құрды. Бұл баспа қазіргі венгр хор музыкасын шығаратын ірі баспалардың біріне айналды. Сондай-ақ бүкіл әлемдегі отандас әншілерін ірі ұлттық фестивальдерде біріктіретін Дүниежүзілік венгрлер хорын (World Choir of Hungarians) құрды. Мәдениетке және заманауимузыканы насихаттауға қосқан елеулі үлесі үшін 1996 жылы Йожеф Катона атындағы беделді сыйлықпен марапатталды, ал 2015 жылы Кодай атындағы құрметті сыйлыққа ие болды. К. Кишш сондай-ақ Дүниежүзілік хор кеңесінің құрметті мүшесі. <ref>{{Cite web|title=Katalin Kiss (Conductor) - Convivium Records|url=https://conviviumrecords.co.uk/artist-profile/katalin-kiss/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * '''Кэролайн Б. Никольс''' (1864–1939; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық дирижёр, скрипкашы. Ол АҚШ тарихында музыкалық ұжымдарға дирижёрлік етуде жетістікке жеткен алғашқы әйел дирижёрлердің бірі болып саналады. Б. Никольс Мэрион Осгуд атындағы әйелдер оркестрінің негізін қалаушылардың бірі болды. Төрт жылдан кейін, 1888 жылы, ол тағы бес әйел музыкантпен бірге Фадетт әйелдер оркестрін (''Ұжым Фадетта Бостондықтары деп те аталады'') құрды. Оркестрде алғашында концертмейстер қызметін атқарып жүрді. Кейін 1890 жылы ұжымның дирижёрі болып, 1920 жылға дейін, яғни оркестрді 30 жыл бойы басқарды. Оркестр құрамында ол АҚШ-тың көптеген өңірлерінде өнер көрсетіп, шамамен 6000 концерт берді. Бағдарламада сол ғасырда кең танымал болған музыкалық шығармалармен қатар, Л. Бетховен, Р. Вагнер және басқа да композиторлардың шығармаларын орындады. Б. Никольс музыкант болуға ұмтылған көптеген әйелдерге шабыт беріп, тәлім берді және сол кезеңдегі әйелдердің қаржылық тәуелсіздігін қамтамасыз ету ісіне елеулі үлесін қосты. <ref>{{Cite web|title=The Cambridge Companion to Conducting - Google Книги|url=https://books.google.kz/books?id=rVMiAwAAQBAJ&q=Caroline+B.+Nichols&pg=PT326&redir_esc=y#v=snippet&q=Caroline%20B.%20Nichols&f=false|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Красимира Александрова Костова''' (1948–2022; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Болгария]]) – кеңестік және болгариялық дирижёр. Көп жылдар бойы Болгариядағы Бургас мемлекеттік операсының бас дирижёрі әрі директоры қызметін атқарды. Оның репертуарында Дж. Пуччинидің «Тоска», П. Чайковскийдің «Евгений Онегин», Дж. Вердидің «Бал-маскарад», В. Моцарттың «Фигароның үйленуі», «Дон Жуан», Ж. Оффенбахтың «Прекрасная Елена» және басқа да қойылымдары болған. Н. А. Римский-Корсаков атындағы Санкт-Петербург мемлекеттік консерваториясының мұрағаттық деректеріне сәйкес, К. Костова 1970 жылы опералық-симфониялық дирижёрлік мамандығына оқуға түсіп, 1975 жылы толық оқу курсын аяқтады. И. А. Мусин профессордың сыныбында білім алды. Оның мінездемесінде консерваторияның опера студиясындағы қызметі туралы да мәліметтер келтірілген. Ол Дж. Вердидің «Травиата» операсына дирижёрлік етіп, опералық қойылымды басқару техникасын жақсы меңгергенін, орындаушылар арасында ансамбль мен үйлесімділікке қол жеткізе алатынын көрсетті. Сонымен қатар мінездемеде оның филармония немесе опера театрының кәсіби дирижёрі қызметіне толық дайын екені атап өтілген. Сондай-ақ оған белгілі бір уақыт бойы жоғары кәсіби деңгейдегі оркестрде дирижёр-стажёр ретінде жұмыс істеу арқылы жинақтаған дағдыларын бекітіп, одан әрі дамыту мүмкіндігін беру орынды әрі қажет екені көрсетілген. <ref>{{Cite web|title=Почина Красимира Костова : Черноморски фар - новини от Бургас и региона|url=https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Куми Нариман Вадиа''' (1933; [[Үндістан]]) – үндістандық хор дирижёр. Кейбір деректерде ол Үндістандағы алғашқы әйел дирижёр ретінде аталады. Алғашында К. Вадиа Мумбайдағы доктор Виктор Паранджоти негізін қалаған Паранджоти академиясының хорының (PAC) құрамына сопрано ретінде қосылды. Оның жетекшілігімен көптеген концерттерде ән айтып, 1967 жылы Паранджоти қайтыс болғанға дейін одан білім алады. Паранджоти қайтыс болғаннан кейін К. Вадиа хор дирижёрі қызметіне кірісті. Осы уақыт ішінде хор әлемнің 23 елінде гастрольдік сапармен өнер көрсетті. Ұжым Ватиканда Рим папасы Иоанн Павел II-ге арналған концертте өнер көрсетіп, Қасиетті Далай-ламаның шақыруымен Дүниежүзілік рухани музыка фестиваліне қатысты, сондай-ақ Раштрапати-Бхавандағы Рождестволық концерттерде өнер көрсетті. 2017 жылғы қарашада 84 жастағы К. Вадиа хордың бас дирижёрыі қызметіндегі 50 жылдығына арналған мерейтойлық концерт өткізді. Концерт Мумбайдағы NCPA өнер орталығында орналасқан әйгілі Tata Theatre орталығында өтті. К. Вадианың жетекшілігімен хор Үндістан камералық оркестрімен (SOI Chamber Orchestra) бірге В. Моцарттың екі әйгілі шығармасын – «Реквием» мен «Тәж кию месcасын» орындады. 2024 жылы Үндістан үкіметі өнер саласына қосқан үлесін мойындап, оған беделді азаматтық сыйақы – Падма Шри орденін берді.<ref>{{Cite web|title=Coomi Nariman Wadia – India’s First Female Conductor of Choral Music - My Words & Thoughts|url=https://mywordsnthoughts.com/coomi-nariman-wadia-indias-first-female-conductor-of-choral-music/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Кэй Джордж Робертс''' (1950; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – <ref>{{Cite web|title=Kay George Roberts Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Kay_George_Roberts|accessdate=11.05.2026}}</ref> * '''Коллин Пак''' (1967; [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]]) – <ref>{{Cite web|title=Kolleen Park (Kolleen Sue Park) - MyDramaList|url=https://mydramalist.com/people/115437-kolleen-park#:~:text=Kolleen%20Park%20is%20a%20South,Music%20from%20Seoul%20National%20University|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="Л"></span> '''Л''' * Ламар Элиас ([[Палестина]]) <ref>{{Cite web|title=Lamar Elias - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/lamar-elias/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Людмила Александровна, Павлова-Арбенина (1916–1996; КСРО, Ресей) <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996|url=https://www.conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Людмила Михайловна Калиновская (Беларусь) <ref>{{Cite web|title=Калиновская Людмила Михайловна - Белорусская государственная академия музыки|url=https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/orkestrovyj/kafedra-strunnyh-smychkovyh-instrumentov/kalinovskaya-lyudmila-mihajlovna/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Людмила Ивановна Ханжова (1956) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Ханжова Людмила Ивановна, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Ханжова,_Людмила_Ивановна|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Летиция Труве (Франция) <ref>{{Cite web|title=Laëtitia Trouvé – Chef d'orchestre|url=https://laetitiatrouve.fr/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лидия Янковская (1986) Ресей, АҚШ <ref>{{Cite web|title=Lidiya Yankovskaya|url=https://lidiyayankovskaya.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лидия Валерьяновна Аксëнова (1923-2019; КСРО, [[Молдова]]) <ref>{{Cite web|title=Аксенова Лидия Валерьяновна|url=https://mus.academy/authors/aksenova-lidiya|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лижия Амадио (1964) Бразилия <ref>{{Cite web|title=Ligia Amadio|url=https://www.ligiaamadio.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лижия О`Риордан (Ирландия, Росиия) <ref>{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/63022/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Любовь Носова (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Любовь Носова — Дирижер|url=https://liubov-nosova.com/ru|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лиса Ксантопулу (1968) Грекия <ref>{{Cite web|title=Biography <nowiki>|</nowiki> maestrox|url=https://lisaxanthopoulou.wixsite.com/maestrox/copy-of-biography-1|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лиана Александровна Исакадзе (1946–2024; КСРО, [[Грузия]], Германия) <ref>{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/38124/|accessdate=06.06.2026}}</ref> <span id="М"></span> '''М''' * Марин Олсоп (1956) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Marin Alsop|url=https://www.marinalsop.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарита Дварëнайте (1928–2008) [[Латвия]] <ref>{{Cite web|title=Дварёнайте Маргарита, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Дварёнайте,_Маргарита|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарита Львовна Хейфец (1921–1999; КСРО, Ресей) <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999|url=https://www.conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарита Александровна Саморукова (1925–2002) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Саморукова Маргарита Александровна, биография — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Саморукова,_Маргарита_Александровна|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Марина Николаевна Третьякова (1969) Беларусь <ref>{{Cite web|title=Третьякова Марина Николаевна - Белорусская государственная академия музыки|url=https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/vokalno-horovoj-fakultet/kafedra-opernoj-podgotovki-i-horeografii/tretyakova-marina-nikolaevna/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мирга Гражините-Тила (1986) [[Литва]] <ref>{{Cite web|title=Mirga Gražinytė-Tyla|url=https://mirgagrazinytetyla.com/index.htm|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мари-Жанна Сереро (Франция) <ref>{{Cite web|title=Marie-Jeanne Serero|url=https://www.mariejeanneserero.fr/Home/view/fr/Marie-Jeanne-Serero.html|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Мария Бадстуэ (1982) [[Дания]] <ref>{{Cite web|title=MARIA BADSTUE|url=https://www.mariabadstue.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Йозефина Агнес Вюрм (Мэри Вурм) (1860–1938) Британия, Германия <ref>{{Cite web|title=Mary Wurm Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Mary_Wurm|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Арманда Матильда де Полиньяк (1876–1962) Франция <ref>{{Cite web|title=Armande de Polignac Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Armande_de_Polignac|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Константиновна Курочкина (1989) Ресей <ref>{{Cite web|title=Московская консерватория - персоналии - Курочкина Мария Константиновна|url=https://www.mosconsv.ru/ru/person/148420|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Александровна Романова (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Романова Мария Александровна|url=https://www.unioncomposers.ru/composer/view/?id=978|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Макраки (Греция) <ref>{{Cite web|title=Maria Makraki - Conductor|url=https://www.mariamakraki.com/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Мария Эклунд (1973) Россия <ref>{{Cite web|title=Home Page|url=https://mariaeklund.net/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Марта Реммерт (1853–1941) Германия <ref>{{Cite web|title=Martha Remmert|url=https://www.fembio.org/biographie.php/frau/biographie/martha-remmert/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Марта Линц фон Кригнер (1898–1982) [[Австро-Венгрия|Аустро-Венгрия]] <ref>{{Cite web|title=Marta Linz: Birthday & Death (1898-1982), Age and Zodiac|url=https://happyhappybirthday.net/en/age/marta-linz-person_syxllyfq|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мадлен Тереза Бушери Ле-Фор (1879–1960) Франция <ref>{{Cite web|title=Magdeleine Boucherit Le Faure Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Magdeleine_Boucherit_Le_Faure|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Михаэла Сильвия Рошка (1957–2026) [[Румыния]]<ref>{{Cite web|title=Mihaela Silvia Rosca, Дирижер <nowiki>|</nowiki> Архив, выступления, билеты и видео <nowiki>|</nowiki> Operabase|url=https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/ru|accessdate=06.06.2026}}</ref> * [[Маралжан Мырзақұлова|Маралжан Қазыбекқызы Мырзақұлова]] (1974–2025) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Мырзақұлова Маралжан Қазбекқызы - KazTheatre|url=https://kaztheatre.kz/priests/мырзақұлова-маралжан-қазбекқызы/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарет Хилис (1921–1998) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Margaret Hillis: University Honors and Awards: Indiana University|url=https://honorsandawards.iu.edu/awards/honoree/94.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мун-ëн Хо (1964) КХДР ([[Солтүстік Корея|Корей Халық Демократиялық Республикасы]]) <ref>{{Cite web|title=Heo Moon-young (conductor) - NamuWiki|url=https://en.namu.wiki/w/허문영(지휘자)|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Муборак Бахруллаевна Лутфуллаева (1976) Өзбекстан <ref>{{Cite web|title=Браво, Муборак! - Kultura.uz|url=https://kultura.uz/view_6_r_13941.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мишель Рейкерс (майор) АҚШ <ref>{{Cite web|title=— The Cleveland Orchestra|url=https://www.clevelandorchestra.com/people/michelle-rakers|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мойца Лавренчич ([[Словения]]) <ref>{{Cite web|title=MOJCA LAVRENČIČ - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/mojca-lavrencic/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мадинат Магометовна Яндиева (1942) [[Ингушетия]] <ref>{{Cite web|title=Ингушская прима дирижерского искусства Мадинат Яндиева не представляет свою жизнь без музыки <nowiki>|</nowiki> Ингушетия/ГIалгIайче — интернет-газета|url=https://gazetaingush.ru/kultura/ingushskaya-prima-dirizherskogo-iskusstva-madinat-yandieva-ne-predstavlyaet-svoyu-zhizn-bez|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мадина Маратқызы Қабижанова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Достойный пример|url=https://avestnik.kz/dostojnyj-primer-2/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Маржена Дьякун (1981) [[Польша]] <ref>{{Cite web|title=Marzena Diakun|url=https://www.diakun.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Марлен Урбай (Куба) <ref>{{Cite web|title=Marlene Urbay|url=https://www.facecuba.org/post/marlene-urbay|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Мирует Талапқызы Мұқанова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Талант, дисциплина и абсолютный слух|url=https://kazpravda.kz/n/talant-distsiplina-i-absolyutnyy-sluh/|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="Н"></span> '''Н''' * Нил Вендитти (Түркия, Италия) <ref>{{Cite web|title=NILVENDITTI|url=https://www.nilvenditti.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Негин Хпалвак (1997) Ауғанстан <ref>{{Cite web|title=Negin Khpalwak: Afghanistan's Only Female Orchestra Conductor|url=https://www.rejectedprincesses.com/blog/modern-worthies/negin-khpalwak|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нина Дмитриевна Кравченко (1952) КСРО, Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Алматинский Музыкальный Колледж имени П.Чайковского|url=https://music-college.kz/news/46/single/82|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нина Ракич ([[Сербия]]) <ref>{{Cite web|title=Kad umetnost ima ime i prezime: Zašto je važno pomoći Nini Rakić - Ozon Media|url=https://www.ozon.rs/vesti/2025/kad-umetnost-ima-ime-i-prezime-zasto-je-vazno-pomoci-nini-rakic/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ниа Имани Франклин (1993) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Nia Imani Franklin <nowiki>|</nowiki> Winston-Salem Symphony|url=https://www.wssymphony.org/guest-artists/nia-imani-franklin/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Наталья Владимировна Базалева (1958) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Базалева Наталья Владимировна — Рувики: Интернет-энциклопедия|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Базалева,_Наталья_Владимировна|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наталья Сергеевна Вильянова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Вильянова Наталья Сергеевна|url=https://filarmonia.kz/?p=1476&lang=ru|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наталья Борисовна Пономарчук (Украина) <ref>{{Cite web|title=Natalia Ponomarchuk – Official website|url=https://ponomarchuk.org/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Натали Штуцман (1965) Франция <ref>{{Cite web|title=Nathalie Stutzmann, conductor and contralto|url=https://nathaliestutzmann.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нисан Ак (Түркия) <ref>{{Cite web|title=Nisan Ak <nowiki>|</nowiki> Conductor - Home|url=https://nisanak.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нежат Амири ([[Иран]]) <ref>{{Cite web|title=İran’da tabuları yıkan orkestra şefi: Nezhat Amiri - Umut Gazetesi|url=https://umutgazetesi45.org/arsivler/3080|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Назанин Агахани (1980) Аустрия <ref>{{Cite web|title=Nazanin AGHAKHANI Conductor*Composer|url=https://www.nazaninaghakhani.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Николетт Элла Фрайон (1960) Аустралия <ref>{{Cite web|title=Nicolette Fraillon|url=https://www.nicolettefraillon.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наргиза Курманова ([[Қырғызстан]]) <ref>{{Cite web|title=Наргиза Курманова » Союз Композиторов Кыргызской Республики|url=http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нурбана Эмин ([[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң ұйғыр автономиялық ауданы]]) <ref>{{Cite web|title=Happy Women's Day. This is Xinjiang's first female conductor, Nurbana Emin, a Uyghur lady. : r/MarxistCulture|url=https://www.reddit.com/r/MarxistCulture/comments/1j5ywtn/happy_womens_day_this_is_xinjiangs_first_female/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наоми Мунаката (1955–2020) Жапония, Бразилия <ref>{{Cite web|title=Мунаката Наоми, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Мунаката,_Наоми|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нварт Андреасян (Армения, Франция) <ref>{{Cite web|title=Нварт Андреасян: «В XXI веке дирижер – деловой человек…» :: Культура / ВЗГЛЯД|url=https://vz.ru/culture/2008/5/8/166305.html|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Нодока Окисава (Жапония) <ref>{{Cite web|title=Nodoka Okisawa — Gallery|url=https://www.nodokaokisawa.com/gallery|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="О"></span> '''О''' * Ольга Евгеньевна Вольф (1907–1992) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992|url=https://www.conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Максимилиановна Берг (1907–1991) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991|url=https://www.conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Власова (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Ольга Власова ▪ Новая Опера / Балет Москва|url=https://novayaopera.ru/theatre-people/dirizhery/olga-vlasova/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Николаевна Полякова ([[Бурятия]]) <ref>{{Cite web|title=Заслуженный работник культуры Российской Федерации - Новости -|url=https://minkultrb.ru/news/news/5111-zasluzhennyy-rabotnik-kultury-rossiyskoy-federatsii/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Матильда Агнес фон Радецки (1858–1933) Латвия, КСРО <ref>{{Cite web|title=Radecki, Olga von - Sophie Drinker Institut|url=https://www.sophie-drinker-institut.de/radecki-olga-von|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Ольга Владимировна Сердюкова (Калмыкия) <ref>{{Cite web|title=Ольга Владимировна Сердюкова — Яндекс: нашлось 190 тыс. результатов|url=https://kalmfil.ru/index.php/kollektivy/khudozhestvennye-rukovoditeli/150-serdyukova-olga-vladimirovna|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Оксана Ярославовна Лынив (1978) [[Украина]] <ref>{{Cite web|title=Oksana Lyniv|url=https://oksanalyniv.com/en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Оксана Кротик (Украина) <ref>{{Cite web|title=Oksana Krotyk - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/oksana-krotyk/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Офенце Дикеледи Кеорапетсе Пице (1992) [[Оңтүстік Африка Республикасы]] <ref>{{Cite web|title=Ofentse Pitse is first black woman to own an all-black orchestra|url=https://iol.co.za/pretoria-news/news/2023-06-05-ofentse-pitse-is-first-black-woman-to-own-an-all-black-orchestra/|accessdate=06.06.2026}}</ref> <span id="П"></span> '''П''' * '''Полина Андреевна Лебедева''' (2001; [[Украина]]) – украиналық дирижёр. 2022 жылғы желтоқсанда Риккардо Мути атындағы әйгілі Италиялық опера академиясының ең жас қатысушысы атанды. 2023 жылғы шілдеде Германияда өткен Г. Малер атындағы беделді дирижёрлер байқауының бес жартылай финалисінің қатарына енді, ал 2024 жылғы маусымда Нидерландтың Роттердам қаласында өткен Халықаралық дирижёрлер байқауының жартылай финалына шықты. 2026 жылы Швейцарияның Цюрих қаласындағы Tonhalle дирижёрлер академиясының Пааво Ярвидің тәлімгерлігімен қатысушысы болды. П. Лебедева сондай-ақ 2026–2028 жылдарға әйел дирижëрлерге арналған Taki Alsop Conducting Fellowship (TACF) бағдарламасының стипендия иегері атанды. 2026 жылы Парижде өткен «La Maestra» халықаралық әйел дирижёрлер байқауына қатысып, ширек финалға шықты. 2026 жылдан бастап Париж ұлттық операсының дирижёр-резиденті қызметін атқарады. <ref>{{Cite web|title=Polina Lebedieva - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/polina-lebedieva/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * '''Паниз Фарьюсефи''' ([[Иран]]) – ирандық дирижёр, скрипкашы. 2025 жылы қарашада Тегеран симфониялық оркестріне дирижёрлік еткен екінші әйел болды және осы оркестрге көпшілікке арналған ашық концерттерде ресми түрде дирижёрлік етуге рұқсат алған алғашқы әйел атанды. Бұл оқиға халықаралық деңгейде тарихи маңызға ие болды. Тегеран филармониялық оркестрінің концертмейстері бола отырып, ол Вахдат залында «Симург жері» атты екі күндік концерттік бағдарламаны басқарды. Бағдарламаға ирандық әйел композиторлар Афтаб Дарвиши мен Гольфам Хайямның шығармаларымен қатар, Ф. Шуберттің №8 «Аяқталмаған симфониясы», Ян Сибелиустың «Ішекті оркестрге арналған экспромты» және А. Хачатурянның «Гаянэ» балетінен «Қылыштармен би» енді. П. Фарьюсефи өзінің жеке тәуелсіз ұжымын – Vivo Orchestra-ны құрды және онымен алғашқы ірі концертін 2024 жылы тамызда өткізді. Сонымен қатар ол «Novak String Quartet» ішекті квартетінің негізін қалаушы әрі жетекшісі. П. Фарьюсефи дирижёрліктен Арам Гарабекян және Станислав Кочановский сияқты шеберлерден білім алды'''.''' <ref>{{Cite web|title=Паниз Фарьюсефи стала первой женщиной-дирижером в истории Тегеранского симфонического оркестра <nowiki>|</nowiki> Музыкальная жизнь|url=https://muzlifemagazine.ru/paniz-faryusefi-stala-pervoy-zhenshhino/|accessdate=06.06.2026}}</ref> <span id="Р"></span> '''Р''' * [[Раиса Құдайбергенқызы Садықова|Раиса Құдайбергенқызы Садықова]] (1944–2020) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Раиса Садықова|url=https://qazaqculture.com/kk/cultural-objects/246ef525-7a73-4d2e-93d6-45fca37b5dd0|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ребекка Тонг (1985) [[Индонезия]] <ref>{{Cite web|title=Rebecca Tong|url=https://www.rebeccatong.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Рахила Орынқызы Ерғалиева (Құлсариева) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Дирижер|url=https://dina-orkestr.kz/orkestr-khuramy/dyryzher|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Радосвета Бояджиева (1923–2018) Болгария <ref>{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/18681/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Розмари Йорганджи (Албания) <ref>{{Cite web|title=Rozmari Jorgaqi passed away at the age of 83, the first Albanian Orchestra Conductor|url=https://www.ocnal.com/2020/09/rozmari-jorgaqi-passed-away-at-age-of.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Розабел Грейс Уотсон<ref>{{Cite web|title=Watson, Rosabel - Sophie Drinker Institut|url=https://www.sophie-drinker-institut.de/watson-rosabel|accessdate=07.07.2026}}</ref> * Росила Самир (Мысыр) <ref>{{Cite web|title=Alexandria Opera witnesses the birth of the first female maestro in a singing concert .. - Egyptfwd.org|url=https://egyptfwd.org/Article/6/3091/Alexandria-Opera-witnesses-the-birth-of-the-first-female-maestro|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Рут Райнхардт (Германия) <ref>{{Cite web|title=Ruth Reinhardt|url=https://ruth-reinhardt.com/about/#:~:text=Ruth%20Reinhardt%20is%20the%20newly,Paulo%20State%20Symphony%20Orchestra%20(OSESP)|accessdate=11.05.2026}}</ref> <span id="С"></span> '''С''' * Сабрие Искандеровна Бекирова (1965) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Сабрие Бекирова - дирижер|url=https://sabrie-bekirova.ru/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Себрина Мария Альфонсо (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Biography • SFSO|url=https://southfloridasymphony.org/biography/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Сара Колдуэлл (1924–2006) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Sarah Caldwell <nowiki>|</nowiki> Pioneer, Conductor, Producer <nowiki>|</nowiki> Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Sarah-Caldwell|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сильвия Кадуфф (1937) [[Швейцария]] <ref>{{Cite web|title=Caduff, Sylvia (1937—) <nowiki>|</nowiki> Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/women/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/caduff-sylvia-1937|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сиëн Сон (1975) [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] <ref>{{Cite web|title=Seong Siyeon - NamuWiki|url=https://en.namu.wiki/w/성시연|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Селия Томаса Торра (1884–1962) [[Аргентина]] <ref>{{Cite web|title=Celia Torrá Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Celia_Torrá|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Светлана Борисовна Безродная (1934) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Безродная,_Светлана_Борисовна|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Безродная,_Светлана_Борисовна|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сусанна Мялкки (1969) [[Финляндия]] <ref>{{Cite web|title=Susanna Mälkki|url=https://susannamalkki.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Симона Маргарет Янг (1961) Аустралия <ref>{{Cite web|title=Янг Симона, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Янг,_Симона|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Симона Струнгару (Румыния) <ref>{{Cite web|title=Strungaru Simona|url=https://festivalenescu.ro/en/george-enescu-international-festival/artists/all/soloists/strungaru-simona-2028791847#:~:text=Simona%20Strungaru%20is%20a%20versatile,Composers%20and%20Musicologists%20of%20Romania|accessdate=06.06.2026}}</ref> * София Шарлотта Ганноверская (1668–1705) Германия <ref>{{Cite web|title=София Шарлотта Ганноверская — Рувики: Интернет-энциклопедия|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/София_Шарлотта_Ганноверская|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сиан (Шарн) Эдвардс (1959) Ұлыбритания <ref>{{Cite web|title=Sian Edwards (born March 27, 1959), British conductor <nowiki>|</nowiki> World Biographical Encyclopedia|url=https://prabook.com/web/sian.edwards/1889120#:~:text=Sian%20Edwards%20is%20an%20English,National%20Opera%20in%20the%201990s|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сузанна Павловски ([[Колумбия]]) <ref>{{Cite web|title=meet the maestra|url=https://suzannapavlovsky.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Стефани Роудс Рассел (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Conductor <nowiki>|</nowiki> Stephanie Rhodes Russell|url=https://www.stephanierhodesrussell.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Севиль Иншалла кызы Гаджиева (1975) [[Әзербайжан]] <ref>{{Cite web|title=Севиль Гаджиева: Важной составляющей для любого музыкального руководителя является служение исключительно творческим интересам коллектива - ИНТЕРВЬЮ - АЗЕРТАДЖ|url=https://azertag.az/ru/xeber/sevil_gadzhieva_vazhnoi_sostavlyayushchei_dlya_lyubogo_muzykalnogo_rukovoditelya_yavlyaetsya_sluzhenie_isklyuchitelno_tvorcheskim_interesam_kollektiva____intervyu-3653007|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сперанца Скаппуччи (Италия) <ref>{{Cite web|title=Speranza Scappucci|url=https://www.speranzascappucci.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сьюзен Хейг (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Susan Haig - Biography|url=https://susanhaig.com/bio.html|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Сайра Сиверсон (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Знакомьтесь: Сайра Сиверсон <nowiki>|</nowiki> Музыкальный руководитель и дирижер Молодежного симфонического оркестра Сан-Хуана — SHOUTOUT COLORADO|url=https://shoutoutcolorado.com/meet-sayra-siverson-music-director-and-conductor-of-the-san-juan-symphony-youth-orchestra/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Соль Чин (1987) [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] <ref>{{Cite web|title=Conductor Sol Chin|url=https://www.sol-chin.com/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Сун Хи Ньюболд (АҚЩ, Оңтүстік Корея) <ref>{{Cite web|title=Soon Hee Newbold – Telling stories through music|url=https://www.soonheenewbold.com/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Сая Жұмашева (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=ЕЕ ПРИЗВАНИЕ - ДИРИЖЕР|url=https://pricom.kz/obshhestvo/ee-prizvanie-dirizher.html|accessdate=13.05.2026}}</ref> * '''Сәуле Халимқызы Рахымғалиева''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижёр, қобызшы. 2018 жылы «Мәдениет саласының үздігі» төсбелгісімен марапатталды, ал 2022 жылы мәдениет және өнер саласындағы Қарағанды облысы әкімінің «Солист-инструменталист» номинациясы бойынша сыйлығының лауреаты атанды. 2017 жылы Қарағанды қаласындағы Қали Байжанов атындағы концерттік бірлестіктің «Шалқыма» концерт залында оның 50 жылдығына арналған мерекелік жеке концерті өтті. Концертте ол солист ретінде ғана емес, дирижёр ретінде де өнер көрсетті. С. Рахымғалиева Тәттімбет атындағы қазақ академиялық оркестріне дирижёрлік етіп, көрермендерге Тәттімбеттің «Былқылдақ» күйін, М. Әубәкіровтің «Талас» күйін, К. Дженкинстің «Палладио» кончерто гроссо шығармасының бірінші бөлімін ұсынды. Сондай-ақ, «Кең дала» жастар хорымен бірге В. Вавиловтың «Ave Maria», П. Чесноковтың «Крестьянская пирушка» және О. Сейтқазының «Қазақстаным менің!» шығармаларын орындады. Сонымен қатар, концертте оның шәкірттерінің бірі, 2023 жылы өткен М. Төлебаев атындағы VI халықаралық дирижёрлер мен вокалисттер байқауының II дәрежелі лауреаты [[Абай Ракишев]] Е. Усеновтың «Шыңырау құс» шығармасына дирижёрлік етті. .<ref>{{Cite web|title=Карагандинский оркестр казахских народных инструментов имени Таттимбета даёт концерт|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/karaganda/press/news/details/490384|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="Т"></span> '''Т''' * '''Татьяна Михайловна Коломийцева''' (1914–1994; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Беларусь]]) – кеңестік және беларусь дирижёр. Ол КСРО дирижёрлерінің арасында Сергей Танеевтің «Орестея» операсын сахналауға кіріскен жалғыз дирижёр болды. Кеңес Одағы сахнасында алғаш рет опера 1963 жылы Минск қаласында оның жетекшілігімен қойылды. 1977 жылы ол Рихард Вагнердің «Лоэнгрин» операсын Беларусь сахнасында алғаш рет қойды. 1952–1993 жылдар аралығында Минск қаласындағы Беларусь ұлттық опера және балет театрында дирижёр болып жұмыс істеді. Оның Беларусь сахнасында қойған спектакльдерінің қатарында ұлттық опералық қойылымдар да болды: В. Золотарёвтың «Князь озеро», Г. Вагнердің «Подставная невеста», Е. А. Глебовтың «Избранница», «Тиль Уленшпигель» және «Альпийская баллада» шығармалары. Сонымен қатар ол орыс және шетелдік классика туындыларын да қойды: П. И. Чайковскийдің «Пиковая дама», «Лебединое озеро» және «Щелкунчик» балеттері, Дж. Вердидің «Трубадур» операсы және басқа да қойылымдар. 1937 жылдың күзінде Мәскеу және Ленинград филармонияларының мемлекеттік симфониялық оркестрлерінде, сондай-ақ КСРО Мемлекеттік симфониялық оркестрінде дирижёрдің көмекшісі қызметіне арналған Бүкілодақтық байқауға қатысты. 20 қатысушының арасынан бірінші орын алды. Мамандардың айтуынша, ол дирижёрлік таяқшасының алғашқы қимылынан-ақ оркестрді бағындырып, өз еркіне көндіріп, жетекшінің барлық шығармашылық ойын жүзеге асыруға жетелей алған. 1964 жылы оған Беларусьтің халық әртісі атағы берілді. <ref>{{Cite web|title=Женщина-дирижер — Белорусский государственный архив кинофотофонодокументов|url=https://bgakffd.by/exhibition/zhenshhina-dirizher/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * '''Татьяна Перес Эрнандес''' (1990; [[Колумбия]]) – колумбиялық дирижёр. 2024 жылы Франциядағы «La Maestra» халықаралық әйел дирижёрлер байқауының жартылай финалисі болды, ал 2023 жылы Богота филармониялық оркестрі ұйымдастырған Әйел дирижёрлер байқауында бірінші жүлдеге ие болды. Т. Эрнандес Клаус Мякеля, Густаво Дудамель, Пабло Эрас-Касадо және Андрес Ороско-Эстрада сияқты көрнекті дирижёрлердің ассистенті болып жұмыс істеді. 2022 жылы Колумбияның жетекші оркестрлерінің бірі – Медельин филармониялық оркестрінің тұрақты дирижёрі болды. Қазіргі уақытта ол Медельиндегі Полифониялық студияның (''Estudio Polifónico de Medellín'') бас дирижёрі және Медельиндегі Бейнелеу өнері университетінде дирижёрлік пәнінен сабақ береді. <ref>{{Cite web|title=Tatiana Pérez-Hernández - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/tatiana-perez-hernandez/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * '''Татьяна Александровна Шипулина''' (1950–2021; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Татарстан]]) – кеңестік және ресейлік дирижëр, сазгер. 1981 жылдан бастап Омбы филармониясында, кейін Омбы музыкалық театрында дирижёр болып жұмыс істеді. 1985 жылдан өмірінің соңына дейін Воронеж мемлекеттік опера және балет театрында дирижёр қызметін атқарды. Сондай-ақ Воронежде «Классик-оркестр» камералық оркестрін ұйымдастырып, 1995 жылға дейін оның көркемдік жетекшісі болды. 2001 жылы Актерлер үйінде «Музыкалық призма» клубын құрды. Клуб аясында тыңдармандарды Воронеж өлкесі ақындарының шығармашылығымен таныстырды және олардың өлеңдеріне музыка жазды. Воронеж Композиторлар одағында авторлық бағдарламалар циклін жүргізді. 2010 жылы «Воронеж облысының еңбек сіңірген өнер қайраткері» атағына ие болды. 2001 жылдан Ресей Композиторлар одағының Воронеж ұйымының мүшесі болды. 2000 жылы «Әулиелер Кирилл мен Мефодий құрметіне» медалімен және басқа да марапаттауларға ие болған. Ленинград консерваториясында Илья Мусиннің жетекшілігімен опера және симфониялық дирижёрлік мамандығы бойынша білім алды. <ref>{{Cite web|title=Шипулина Татьяна Александровна|url=https://vrnency.ru/vol-2/ve-2-sh/b-00127-sh|accessdate=06.06.2026}}</ref> * '''Тьянли Лу''' ([[Қытай]], [[Жаңа Зеландия]]) – қытай текті жаңа зеландиялық дирижёр. 2019 жылы Уэльс ұлттық операсының алғашқы әйел дирижёр-резиденті атанды. 2020 жылы Италияда өткен «Гвидо Кантелли» халықаралық дирижёрлер байқауында және Германияда өткен сэр Георг Шолти атындағы халықаралық дирижёрлер байқауында бірінші жүлдеге ие болды. 2014 жылы Уэльстегі Сент-Вулос симфониялық оркестрінің бас дирижёрі қызметіне тағайындалды. Сондай-ақ 2017–2018 жылдар маусымында Лос-Анджелес филармониялық оркестрінде Густаво Дудамель атындағы стипендиялық бағдарламаға қатысты. 2024 жылғы тамызда BBC Proms фестивалінде BBC симфониялық оркестріне дирижёрлік етіп, дебют жасады. Бағдарламада композитор Франсиско Коллдың виолончель мен оркестрге арналған концертінің британдық премьерасы орын алды; солист – виолончелистші Соль Габетта. Оның опералық жұмыстарының қатарында Аальто музыкалық театрындағы (Эссен) «Риголетто» операсы (2021) және Базель театрында қойылған «Мария мен Пьер» операсының әлемдік премьерасы (2023) бар. <ref>{{Cite web|title=Tianyi Lu <nowiki>|</nowiki> Conductor|url=https://www.tianyi-lu.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * '''[[Томоми Нисимото]]''' (1970; [[Жапония]]) – жапониялық дирижëр, елші. 2012 жылдан бастап «IlluminArt» симфониялық оркестріне [[Продюсер|продюсерлік]] жұмыс, көркемдік жетекшісі және бас дирижёр лауазымдарын атқарады. 2000-жылдардың ортасынан бастап халықаралық деңгейде белсенді жұмыс істеп, 2004 жылы Вьетнамның Фукуок қаласында өткен 19-шы мәдениет фестивальінде дирижёрлейді. 2006 жылы сазгер П.И. Чайковскийдің «Өмір» (''орысш. Жизнь'') атты аяқталмаған симфониясын Пëтр Климов жалғастырып өңделген нұсқасы бойынша Чайковский қорының орыс симфониялық оркестрімен Жапонияға гастрольдік-сапарлар кезінде орындады. Кейінгі жылдары Венгрия, Прага және Одессадағы опера және балет театрларында өнер көрсетіп, шығармалар қатарында дәстүрлі жапондық «Но» стильіндегі Дж. Пуччинидің «Мадам Баттерфляй» (''Көбелек аруы'') және Юкио Мисиманның пьесасы бойынша қойылған заманауи «Сотоба Комати» (Комати және пагода) опералары бар. 2008 жылы П.И. Чайковскийдің «Щелкунчик» (''Шерткіш'') балетінің толық нұсқасын жапондық филармониялық оркестрімен қойылымын орындаған. 2004 жылы «Newsweek Japan» журналындағы «Әлем құрметтейтін 100 жапондықтар» тізіміне қосылады.<ref>{{Cite web|title=Home <nowiki>|</nowiki> Tomomi Nishimoto|url=https://www.tomomi-n.com/en/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * '''Танатчая (Таня) Чанпханитпорнкит''' ([[Тайланд]]) – тай дирижёр, педагог. Грэмми сыйлығына ие болған Нью-Йорк жастар симфониялық оркестрінде дирижёрдің көмекшісі қызметін атқарған. 2025 жылы Yamaha компаниясының «Музыка саласындағы үздік 40 жас педагог» тізіміне енді және музыкалық білім беру саласындағы Грэмми сыйлығының ширек финалисі атанды. Қазіргі уақытта Ла Гуардия жоғары мектебінде сабақ береді. Ол Манхэттен музыка мектебінің симфониялық оркестрінің дирижёрі және Нью-Йорк жастар симфониялық оркестрінің «Crescendo» оркестрінің музыкалық жетекшісі қызметін атқарады. Жоғары оқу орындарындағы педагогикалық қызметіне Бруклин колледжі, Педагогикалық колледж, Колумбия университеті, Уильям Патерсон университеті және Нью-Джерси колледжі кіреді. Сонымен қатар ол жас әйел дирижёрлерді қолдауға бағытталған коммерциялық емес «Girls Who Conduct» ұйымының тең құрылтайшысы. <ref>{{Cite web|title=Tanatchaya “Tanya” Chanphanitpornkit - Yamaha Music|url=https://yamahaycastg.wpengine.com/music-educators/40-under-40/2025/chanphanitpornkit-tanatchaya/|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="У"></span> '''У''' * '''Ульяна Созанская''' ([[Украина]]) – украиналық әскери дирижёр әрі әскери қызметші. Ол Украина Қарулы күштеріндегі әскери дирижёр лауазымындағы алғашқы әйел болып табылады. 2014 жылы Львов қаласындағы Петр Сагайдачный атындағы Құрлық әскерлері ұлттық академиясына әскери дирижёрлер кафедрасына оқуға түсті. 2017 жылдан бастап Винница қаласындағы Украина Қарулы күштері Әскери-әуе күштерінің Әскери-музыкалық өнер орталығының әскери оркестрін (шамамен 60 музыкант) басқарды. Ол әскери парадтарда, концерттерде және басқа да өнер көрсетулерде, соның ішінде жауынгерлік іс-қимылдар аймақтарында оркестрге дирижёрлік етті. <ref>{{Cite web|title=От дирижера военного оркестра до десантного подразделения: история Ульяны Созанской - vinnychanka.info|url=https://vinnychanka.info/ru/eternal/ot-dirizhera-voennogo-orkestra-do-desantnogo-podrazdeleniya-istoriya-ulyany-sozanskoj|accessdate=06.06.2026}}</ref> <span id="Ф"></span> '''Ф''' * Фрида Белинфанте (1904–1995) [[Нидерланд]] <ref>{{Cite web|title=Frieda Belinfante|url=https://www.fembio.org/english/biography.php/woman/biography/frieda-belinfante/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Фиона Монбет (1989) Франция, [[Ирландия]] <ref>{{Cite web|title=- Fiona Monbet|url=https://fionamonbet.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Флорика Димитриу (1915–1993) Румыния <ref>{{Cite web|title=Florica Dimitriu Discography: Vinyl, CDs, & More <nowiki>|</nowiki> Discogs|url=https://www.discogs.com/ru/artist/3341265-Florica-Dimitriu|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Фредерика Петридис (1903–1983) [[Бельгия]], АҚШ <ref>{{Cite web|title=Frédérique Petrides Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Frédérique_Petrides|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Фанни Мендельсон Бартольди (Гензель) (1805–1847) Германия <ref>{{Cite web|title=Мендельсон Фанни, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Мендельсон,_Фанни|accessdate=06.06.2026}}</ref> * [[Фаузия Хәкімбекқызы Тажина|Фаузия Тажина]] (1990; Қазақстан) – Ресейдің Түмен филармониясындағы Батыс Сібірдің ішіндегі жалғыз «Сібір Камератасы» камералық оркестрдің бас дирижëрі және көркемдік жетекшісі.<ref>{{Cite web|title=Знакомьтесь, Фаузия Тажина: оркестр «Камерата Сибири» с новым лицом|url=https://tgf.kto72.ru/news/23417/|accessdate=06.06.2026}}</ref> <span id="Х"></span> '''Х''' * Хан На-Чанг (1982) Оңтүстік Корея <ref>{{Cite web|title=Han-Na Chang Conductor Official Website|url=https://www.hannachangmusic.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хильдегарда Шарлотта Аврора Вернер (1834–1911) Швеция <ref>{{Cite web|title=Hildegard Werner - Discography of American Historical Recordings|url=https://adp.library.ucsb.edu/index.php/mastertalent/detail/115496/Werner_Hildegard|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хильдегарда Бингенская (1098–1179) (шіркеудің хор маэстрасы) [[Рим империясы]] <ref>{{Cite web|title=Хильдегарда Бингенская — день памяти, житие, почитание — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Хильдегарда_Бингенская|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хелен Куач (1940–2013) [[Вьетнам]] <ref>{{Cite web|title=Conductor Helen Quach, dragon lady of the podium; 73 <nowiki>|</nowiki> Lifestyle.INQ <nowiki>|</nowiki> Lifestyle.INQ|url=https://lifestyle.inquirer.net/119611/conductor-helen-quach-dragon-lady-of-the-podium-73/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хелен Мэй Батлер (1867-1957) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Helen May Butler - Wind Repertory Project|url=https://www.windrep.org/Helen_May_Butler|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хелен Л. Вайс (1920–1948) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Helen L. Weiss Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Helen_L._Weiss|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Хелен Ча Пë (Оңтүстік Корея) <ref>{{Cite web|title=О Хелен Ча-Пё, Биография|url=https://www.peoples.ru/art/music/conductor/helen_cha-pyo/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Хатидже Инджи Чайырлы (1935–2021) Түркия <ref>{{Cite web|title=İnci ÇAYIRLI - hatirlatalimdedik.com|url=https://hatirlatalimdedik.com/inci-cayirli|accessdate=10.05.2026}}</ref> <span id="Ц"></span> '''Ц''' * Цзяцзин Лай (Қытай) <ref>{{Cite web|title=Jiajing Lai - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/jiajing-lai-2/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> <span id="Ч"></span> '''Ч''' * Чжэн Сяоин (1929) Қытай <ref>{{Cite web|title=Чжэн Сяоин, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Чжэн_Сяоин|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Чонним Чо (1940) [[Солтүстік Корея|КХДР]] <ref>{{Cite web|title=First Woman Conductor – Paektu Solidarity Alliance|url=https://koreaisone.wordpress.com/2021/04/23/first-woman-conductor/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Чаовэнь Тин (Қытай) <ref>{{Cite web|title=Chaowen Ting - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/chaowen-ting/?lang=en|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Челси Галло (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Chelsea Gallo – Conductor|url=https://chelseagallo.com/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * '''Чанг Бинь Нгуен''' (1933–2025; [[Вьетнам]]) – вьетнамдық дирижëр. Вьетнамның алғашқы кәсіби әйел дирижëрі, еңбек сіңірген әртісі (NSUT). [[Мәскеу|Мәскеудегі]] П.И. Чайковский атындағы мемлекеттік консерваториясын «Хор дирижëрлігі» мамандығы бойынша бітірген. Кейін [[Ханой]] және [[Хошимин]] консерваторияларында оқытушы болып жұмыс істеген әрі композиция және дирижëрлік теориясы кафедрасы меңгерушісінің орынбасары қызметтерін атқарған. Ол хор дирижëрлігі бойынша оқулықтар құрастырды, хорларға арналған шығармаларды өңдеді және симфониялық оркестрлермен концерттер өткізді. <ref>{{Cite web|title=Binh Trang, Vietnam's first female conductor|url=https://www.vietnam.vn/en/nu-nhac-truong-dau-tien-cua-viet-nam-nsut-binh-trang-vua-qua-doi|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="Ш"></span> '''Ш''' * Шикинья Гонзага Франсиска Эдвижес Невес (1847–1935) Бразилия <ref>{{Cite web|title=Women in Music Weekly Highlight: Chiquinha Gonzaga|url=https://www.yourclassical.org/story/2018/03/30/women-in-music-weekly-highlight-chiquinha-gonzaga|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Шогуфа Сафи (Ауғанстан) <ref>{{Cite web|title=Why Shogufa Safi and Afghanistan's first all-female orchestra have been forced to flee their country - Classical Music|url=https://www.classical-music.com/articles/why-shogufa-safi-and-afghanistans-first-all-female-orchestra-have-been-forced-to-flee-their-country|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Шайма Хусейн (Мысыр) <ref>{{Cite web|title=Egypt’s orchestra for blind women is challenging stereotypes with incredible... - Classic FM|url=https://www.classicfm.com/discover-music/egypt-orchestra-for-blind-women-challenging-stereotypes/|accessdate=06.06.2026}}</ref> <span id="Ы"></span> '''Ы''' * Ын Сон Ким (Оңтүстік Корея) <ref>{{Cite web|title=Eun Sun Kim bio|url=https://www.sfopera.com/about/bios/administration/Eun-Sun-Kim/|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="Э"></span> '''Э''' * Элим Чан (1986) [[Гонконг|Британдық Гонконг]] <ref>{{Cite web|title=Conductor - Elim Chan - Conductor|url=https://www.elimchan.nl/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Элизабет Йоханна Ламина Кëйпер (1877–1953) Нидерланд <ref>{{Cite web|title=Kuyper, Rediscovering a Dutch Master - Feminae Records|url=https://www.feminaerecords.com/releases/kuyper-rediscovering-a-dutch-master/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Элизабет Уолдо (Энн Денцель, 1917 немесе 1918 – 2026) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Elisabeth Waldo Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Elisabeth_Waldo|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Элизабет Айона Браун (1941–2004) Британия <ref>{{Cite web|title=Браун Элизабет Айона, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Браун,_Элизабет_Айона|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Элизабет А. Бейкер (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=RECORDINGS – The Honourable Elizabeth A. Baker|url=https://elizabethabaker.com/recordings/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Этель Легинска (1886–1970) Британия <ref>{{Cite web|title=Ethel Leginska <nowiki>|</nowiki> Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/ethel-leginska|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Эльфрида Андре (1841–1929) Швеция <ref>{{Cite web|title=Elfrida Andrée Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Elfrida_Andrée|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Эсин Айдингоз (1993) Түркия <ref>{{Cite web|title=Esin Aydingoz <nowiki>|</nowiki> Home|url=https://www.esinaydingoz.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Эмма Роберто Стейнер (1856 –1929) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Conductor, Composer, Philanthropist; the Life of Emma Roberto Steiner|url=https://uafs.edu/academics/academic-resources/symposium/_documents/hayden-melissa.pdf|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Эуджения Калоссо (1878–*1914) Италия <ref>{{Cite web|title=Eugenia Calosso Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Eugenia_Calosso|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Элени Ламбири (1882*1883* немесе 1889–1960) Грекия <ref>{{Cite web|title=Eleni Lambiri Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Eleni_Lambiri|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Элена Шварц (Аустралия, Швейцария) <ref>{{Cite web|title=Elena Swartz - Henry Luce|url=https://lucescholars.org/scholar-directory/elena-swartz/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Энн Ланди (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Conductor: The First African American|url=https://www.quaereliving.com/post/conductors-the-first-african-american|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Эмилия Робертовна Шихрагимова (Дағыстан) <ref>{{Cite web|title=Музыка – мое призвание! <nowiki>|</nowiki> ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»|url=https://женщинадагестана.рф/node/11838|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Элиза Вегас (Вьетнам) <ref>{{Cite web|title=Elisa Vegas <nowiki>|</nowiki> Directora|url=https://www.elisavegas.com/en|accessdate=11.05.2026}}</ref> == Статистика == 2026 жылдың қыркүйек айының статистикасы бойынша тізімде 250 әйел дирижёрлердің есімі берілген. Аздағы уақыттарда тізім жаңа мәліметтермен толықтырылады. == Әдебиет == * '''Орлов, Дмитрий Михайлович'''. Женщины дирижёры - в оркестрах стран мира : [16+] / Д. М. Орлов. — Москва : КнигИздат, 2023. — 273 с. : портр. : 21 см.; <nowiki>ISBN 978-5-4492-0528-5</nowiki>. * Т.Н. Бабич «Женщины-дирижеры симфонических и театральных оркестров: Феномен музыкально исполнительского искуства» 2010 г. * L. Hamer «Women on the Podium - Issues and Strategies of Women Conductors» , Article Version .pdf * KAY LAWSON «Women Conductors: Credibility in a Male-Dominated Profession» 1991 * Jing Zhang «Female Orchestral Conductors: Negotiating Gender And Leadership In The Classical Music World» 2018 г. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] [[Санат:Елдер бойынша дирижерлер]] [[Санат:Германия дирижерлері]] [[Санат:Ресей дирижерлері]] [[Санат:Әзербайжан дирижерлері]] 1456ci5izpwwr8i3899crxwf4zp77d3 3690547 3690521 2026-11-03T06:38:38Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Мухаметқали|Мухаметқали]] ([[User talk:Мухаметқали|т]]) өңдемелерінен [[User:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] соңғы нұсқасына қайтарды 3684068 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} [[Сурет:Aeolian Ladies' Orchestra.jpg|нобай|Розабель Уотсон басқаратын Эолиялық әйелдер оркестрі,1912 жыл]] '''Әйел дирижёрлер''' — дирижëрлік тарихындағы кәсіби өнер өкілдері. Дирижёрлік өнердің алғашқы белгілері орта ғасырлардағы шіркеулік хор жетекшілері мен регенттердің қызметінен байқалады. Кейбір әйел музыканттар діни хорларды басқарумен, орындаушыларды оқытумен, музыкалық интерпретациямен және ансамбль үйлесімділігін қамтамасыз етумен айналысты. Кейінгі ғасырларда әйел дирижёрлер [[Опера (музыка)|опералық]], [[Балет|балет труппалары]], [[Симфониялық оркестр|симфониялық]], [[камералық]], [[хор]], [[әскери]], [[Үрмелі музыкалық аспаптар оркестрі|үрмелі]], [[Эстрада оркестрі|эстрадалық]] және [[халық аспаптар]] оркестрлерінде қызмет атқарды. Тарихтың әртүрлі кезеңдерінде көптеген әйел дирижёрлер кәсіби шектеулерге, қоғамдық сынға және оркестрлердегі гендерлік теңсіздікке тап болды. Соған қарамастан, олар халықаралық музыка мәдениетінің дамуына елеулі үлес қосты. Олардың қатарында Қазақстандағы кәсіби әйел дирижёрлер буынының көрнекті өкілі [[Раиса Құдайбергенқызы Садықова|Раиса Садықова]] (1944–2020); америкалық дирижёр [[Марин Олсоп]] (1956); ресейлік дирижёр [[Вероника Дударова]] (1916–2009) және қазіргі буынның халықаралық деңгейде танылған дирижёрлердің ішінде [[Элим Чан]] (1986); [[Йоана Мальвиц]] (1986); [[Алондра де ла Парра]] (1980); [[Мирга Гражините-Тила]] (1986) бар. Тізімге [[Еуропа]], [[Солтүстік Америка|Солтүстік]] және [[Оңтүстік Америка]], [[Азия]] және [[Таяу Шығыс]] елдерінің дирижёрлері енгізілген. Мұнда [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Ұлыбритания]], [[Германия]], [[Франция]], [[Италия]], [[Ресей]], [[Қазақстан]], [[Қытай]], [[Жапония]], [[Оңтүстік Кореяның екінші Республикасы|Оңтүстік]] және [[Солтүстік Корея]], [[Аустралия]], [[Түркия]], [[Украина]] және басқа да мемлекеттердің өкілдерімен қатар [[Ауғанстан]], [[Үндістан]], [[Палестина]], [[Иран]], [[Мысыр]], [[Оңтүстік Африка Республикасы]], [[Колумбия]] және өзге де елдерден шыққан дирижёрлер туралы мәліметтер қамтылған. Бұл тізімдегі тұлғалар есімдерінің ресми жазылуына сәйкес алфавиттік тәртіп бойынша орналастырылған және әртүрлі дәуірлерде қызмет атқарған әйел дирижёрлер туралы қысқаша мәліметтерді қамтиды. 2026 жылғы мәлімет бойынша мақалада 250 әйел дирижёр қамтылған және тізім жаңа деректерге байланысты тұрақты түрде толықтырылып отырады. == 2026 жыл бойынша тізім == <div style="position: sticky; top: 0; background: white; padding: 10px; border-bottom: 1px solid #aaa; z-index: 100;"> [[#А|А]] | [[#Ә|Ә]] | [[#Б|Б]] | [[#В|В]] | [[#Г|Г]] | [[#Д|Д]] | [[#Е|Е]] | [[#Ë|Ë]] | [[#Ж|Ж]] | [[#З|З]] | [[#И|И]] | [[#Й|Й]] | [[#К|К]] | [[#Л|Л]] | [[#М|М]] | [[#Н|Н]] | [[#О|О]] | [[#П|П]] | [[#Р|Р]] | [[#С|С]] | [[#Т|Т]] | [[#У|У]] | [[#Ф|Ф]] | [[#Х|Х]] | [[#Ц|Ц]] | [[#Ч|Ч]] | [[#Ш|Ш]] | [[#Ы|Ы]] | [[#Э|Э]] |</div> <span id="А"></span> '''А''' * '''Антония Луиза Брико''' (1902–1989; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – нидерланд текті америкалық [[Дирижер|дирижёр]]. Немістің дирижëрлік мектебінің өкілі әрі философия ғылымдарының докторы [[Карл Мук]] дирижëрлік мектебінің бірегей шәкірті әрі мұрагері. Оның кәсіби дирижëр ретінде халықаралық танылуы 1930 жылы Берлин филармониялық оркестрімен [[Георг Гендель|Г. Гендельдің]] ре минор кончерто гроссосын, [[Роберт Шуманн|Р. Шуманның]] фортепиано мен оркестрге арналған ля минор концертін және [[Антонин Дворжак|А. Дворжактың]] №7 ре минор [[Симфония|симфониясын]] дирижëрлік еткеннен кейін басталды. 1934 жылы [[Нью-Йорк|Нью-Йоркте]] әйел музыканттардан құралған симфониялық оркестр ұйымдастырып, оның концерттерінің біріне АҚШ-тың бірінші ханымы [[Элеонора Рузвельт]] қатысып, дирижëрдің шығармашылығына қолдау білдірген.<ref name=":0">{{Cite web|title=Antonia Brico <nowiki>|</nowiki> American Female Conductor & Musician <nowiki>|</nowiki> Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Antonia-Brico|accessdate=01.05.2026}}</ref> * '''Алевтина Николаевна Иоффе''' (1978; [[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. 2025 жылдан бастап [[Швейцария|Швейцариядағы]] Берн опералық театрының бас дирижëрі және «Staatskapelle Weimar» неміс оркестрінің шақырылған бас дирижëрі. 2011–2023 жылдары Н.И. Сац атындағы балалар музыкалық театрының бас дирижëрі лауазымын атқарған. 2018 жылы «Deutsche Oper Berlin» неміс опералық театрында [[Пётр Ильич Чайковский|Пëтр Ильич Чайковскийдің]] «<nowiki/>[[Аққу көлі]]<nowiki/>» балетімен дебют өткізді.<ref name=":1">{{Cite web|title=Алевтина Иоффе - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича|url=https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/47585/|accessdate=02.05.2026}}</ref> * '''[[Ану Тали]]''' (1972; [[Эстония]]) – эстониялық дирижëр. 1997 жылы Кадри Тали егізімен бірге Солтүстік симфониялық оркестрінің негізін қалаушысы және бас дирижëрі. 2003 жылы оның «Swan Flight» атты дебюттік альбомы Вельо Тормис шығармалары негізінде ECHO Klassik неміс сыйлығында «Young Artist of the Year» аталымын жеңіп алды. 2013–2019 жылдар аралығында АҚШ-тағы «Sarasota Orchestra» симфониялық оркестрінің музыкалық директоры қызметін атқарды.<ref>{{Cite web|title=Anu Tali - Dallas Symphony Orchestra|url=https://www.dallassymphony.org/people/anu-tali/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алондра де ла Парра''' (1980; [[Мексика]]) – мексикалық дирижëр және Мексиканың ресми елшісі. 2004 жылы Philarmonic Orchestra of the Americas (POA) оркестрінің негізін қалаушысы. Оркестрдің «Mi Alma Mexicana» атты альбомы Billboard Classical Charts рейтингінің алғашқы ондығына кіріп, небәрі екі ай ішінде күйтабақ Мексикада платиналы мәртебе алған алғашқы классикалық музыкалық альбомдардың бірі болды. 2024 жылдан бастап Испанияда Orquestra y Coro de la Comunidad de Madrid (ORCAM) оркестрдің бас дирижëрі және көркемдік жетекшісі лауазымын атқарады.<ref>{{Cite web|title=Alondra de la Parra - Mexican Conductor|url=https://alondradelaparra.com/en/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Анастасия Вельт''' (1995; [[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. Липецк қаласының мемлекеттік филармониясының симфониялық оркестрінде екінші дирижëр қызметін атқарады. Мәскеуде «Жаңа Опера» театры, «Musica Viva» мәскеулік камералық оркестрі, Жаңасібірдің опера және балет театры, «Симфония плюс» камералық оркестрі, Соллертинский атындағы симфониялық оркестрі сынды ұжымдарда дирижëрлік еткен. 2022 жылы Луганск мемлекеттік симфониялық оркестрімен Д. Шостаковичтің «Фашизм мен соғыс құрбандарын еске алу» симфониясын орындап, концерт көрермендер тарапынан эмоционалды қабылданып, филармония тарихындағы есте қалған концерттердің бірі ретінде аталды. <ref>{{Cite web|title=МУЗЫКА ВЕЛИКОЙ ПОБЕДЫ <nowiki>|</nowiki> Липецкая государственная филармония (Унион) Анастасия Вельт|url=https://unionzal.ru/node/952|accessdate=26.04.2026}}{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Анна Скрылëва''' (1975; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]], [[Германия]]) – Орыс текті неміс дирижëр. 2019–2025 жылдар аралығында Магдебург театрының бас музыкалық директоры қызметін атқарып, опера және балет қойылымдарына жетекшілік етті. 2024 жылы Юджин Энгельдің «Grete Minde» атты ұмыт қалған операсын қайта жаңғыртып, Магдебург филармониялық оркестрімен жазылған жоба үшін «Opus Klassik Award» немістің классикалық сыйлығына ие болды. Әлемнің жетекші симфониялық оркестрлерімен: Deutsches Symphonie-Orchester Berlin, Gewandhausorchester Leipzig, Copenhagen Phil, Royal Swedish Opera, Dallas Opera, La Scala, Sydney Opera House деген музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. <ref>{{Cite web|title=Anna Skryleva - Conductor/Composer - Home|url=https://www.annaskryleva.com/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Анна Семëновна Закирова-Гулишамбарова''' (1976; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Татарстан]]) – ресейлік дирижëр. Дирижëр, ҚазКСР-інің, ТатарАКСР-інің және РФ-ның халық әртісі [[Фуат Шәкірұлы Мансұров|Фуат Шәкірұлы Мансұровтың]] шәкірті болған. 2021 жылы музыка өнерінің дамуына қосқан елеулі үлесі үшін «Татарстан Республикасының Халық әртісі» атағына ие болды. Композитор [[София Губайдулина|София Губайдулинаның]] заманауи музыка орталығының камералық оркестрінде бас дирижëр және көркемдік жетекші қызметтерін атқарған. 2023 жылдан бастап «Жаңа Музыка» атты Жастар симфониялық оркестрдің дирижëрі және көркемдік жетекшісі. <ref>{{Cite web|title=Художественному руководителю и дирижеру оркестра Анне Гулишамбаровой присвоили звание "Народный артист Республики Татарстан"|url=https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2028795.htm|accessdate=26.04.2026}}</ref> * [[Анна Ракитина|'''Анна Леонидовна Ракитина''']] (1989; [[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. 2017 жылы Кёльн қаласында өткен «Deutscher Dirigentenpreis» халықаралық дирижёрлер байқауының III орын иегері, ал 2018 жылы Копенгагендегі Николай Малько атындағы халықаралық дирижёрлер байқауында II орын алды. 2019–2023 жылдары АҚШ-тағы Бостон симфониялық оркестрінде (BSO) бас дирижёр [[Андрис Нельсонс]] жетекшілігімен ассистенттік қызмет атқарып, оркестр тарихындағы осы лауазымға тағайындалған екінші әйел дирижёр атанды. 2025 жылы классикалық музыка өнеріне қосқан үлесі үшін «European Culture Prize» еуропалық мәдениет сыйлығымен марапатталды. <ref>{{Cite web|title=Anna Rakitina <nowiki>|</nowiki> conductor|url=https://www.annarakitina.com/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Анна-Мария Хельсинг''' (1971; [[Швеция]], [[Финляндия]]) – шведтік-финдік дирижëр. 2010–2013 жылдары Финляндиядағы Oulu Symphony Orchestra оркестрінің бас дирижëрі қызметінде тағайындалған алғашқы әйел дирижëрі болды. 2023 жылдан бастап Ұлыбританиядағы BBC Concert Orchestra оркестрдің алғашқы әйел бас дирижëрі қызметін атқарды. 2025 жылдан бері Финляндияда Vaasa City Orchestra-ның бас дирижëрі. Finnish Radio Symphony, Helsinki Philharmonic, Royal Stockholm Philharmonic, Iceland Symphony, BBC Philharmonic, Barcelona Symphony, Vancouver Symphony сияқты жетекші ұжымдармен жұмыс істеген. <ref>{{Cite web|title=Conductor Anna-Maria Helsing|url=https://www.annamariahelsing.com/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алла Анатольевна Кульбаба''' (1968; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Украина]]) – украиналық дирижëр. 1994 жылы С. Турчак атындағы Бірінші дирижëрлер байқауының III орын иегері атанды. 1999 жылдан бастап Киевтегі Тарас Шевченко атындағы Украинаның Ұлттық опера театрының дирижëрі қызметін атқарады. Театр сахнасында «Евгений Онегин», «Пиковая дама», «Иоланта», «Аида», «Травиата», «Макбет», «Набукко», «Тоска», «Манон Леско», «Мадам Баттерфляй», «Кармен», «Тайный брак», «Фауст», «Кіт у чоботях», «Ромео мен Джульетта», «Севиль шаштаразы», «Щелкунчик», «Махаббат сусыны», «Запорожец за Дунаем» және басқа да көптеген қойылымдарды өткізген. 2019 жылы «Украинаның Халық әртісі» атағына ие болды.<ref>{{Cite web|title=Кульбаба Алла Анатоліївна — Енциклопедія Сучасної України|url=https://esu.com.ua/article-51417|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алëна Грон''' (1993; [[Чехия]]) – чехиялық дирижëр. 2024 жылдан бастап Jihočeská fiharmonie, (Ческе-Будеëвице филармониялық оркестрі) ұжымының бас дирижëрі қызметіне тағайындалған алғашқы кәсіби әйел дирижëр атанды. 2024 жылдан бері АҚШ-та дирижëр Марин Олсоп жетекшілік еткен «TAKI Alsop Conducting Fellowship» халықаралық әйел дирижëрлер бағдарламасының мүшесі болып, Чикаго симфониялық оркестрімен дирижëрлік етті. Чехиялық композитор әрі дирижëр Витезслава Капралованың шығармашылығын насихаттаумен белсенді айналысып, оның оркестрге арналған туындыларын толықтай Janáček Philarmonic Orchestra оркестрімен жазып шықты.<ref>{{Cite web|title=Alena Hron <nowiki>|</nowiki> Taki Alsop Conducting Fellowship|url=https://takialsop.org/fellows/alena-hron/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Агнешка Дучмаль''' (1946; [[Польша]]) – поляк дирижëр. 1968 жылы [[Познань]] қаласында студент кезінде Orkiestra Kameralna Polskiego Radia Amadeus поляк радиосының ресми камералық оркестрдің негізін қалаушысы. 2024 жылы оркестрдің бас дирижëр лауазымын туған дирижëр қызына – Анна Дучмаль Мрожға табыстады. 2021 жылы дирижëрлік өнердегі жетістіктері және поляк музыкасын шетелде танытқаны үшін «Diamentowa Batuta» поляк радиосының сыйлығына ие болды. 2026 жылы «Dama Orderu Orła Białego» атты Польшаның дәрежесі биік сыйлығына марапатталды. <ref>{{Cite web|title=Agnieszka Duczmal (Conductor) - Short Biography|url=https://bach-cantatas.com/Bio/Duczmal-Agnieszka.htm|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Амандин Бейер''' (1974; [[Франция]]) – француз дирижëр, скрипкашы. 2006 жылы «Gil Incogniti» камералық оркестрдің негізін қалаушысы және көркемдік жетекшісі. Барокко оркестрлерінде: Tafelmusic (Торонто), Freiburger Barockorchester, Akademie für Alte Musik Berlin, European Union Baroque Orchestra, Orchestre Français des Jeunes деген ұжымдармен шақырылған дирижëр ретінде қызмет еткен. 2012 жылы И.С. Бахтың жеке скрипкаға арналған сонаталар мен партиталардың үздік жазбалары үшін Diapason d'Or de l'année, Choc de Classica de l'année, Gramophone Editor's Choise премиялардың иегері болды. <ref>{{Cite web|title=Biography / Amandine Beyer|url=https://amandinebeyer.com/en/bio.html|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алиса Фарнем''' (1970; [[Ұлыбритания]]) – британиялық дирижëр. 1997–2000 жылдар арылығында Н. Римский-Корсаков атындағы Санкт-Петербург мемлекеттік консерваториясында дирижëрлеу кафедрасын профессор [[Илья Александрович Мусин|Илья Александрович Мусинның]] сыныбында оқыған. The Royal Ballet, English National Ballet, Birmingham Royal Ballet, BBC Concert Orchestra, Royal Scottish National Orchestra, Longborough Festival Opera сынды музыкалық ұжымдармен концерттер өткізген. 2013 жылдан бері «Women Conductors» Ұлыбританиядағы әйел дирижëрлерді қолдау жобасының көркемдік жетекшісі. 2023 жылы «''In Good Hands: The Making of a Modern Conductor''» деген дирижëрлерге арналған кітапты жазып шығарған. <ref>{{Cite web|title=About - Alice Farnham|url=https://alicefarnham.com/pages/about|accessdate=27.04.2026}}</ref> * '''Аида Кеңесбаевна Абдуллаева''' (1962; [[Қарақалпақстан]]) – қарақалпақтық дирижëр. 1998 жылдан бастап [[Ташкент|Ташкенттегі]] [[Әлішер Науаи атындағы Үлкен театр|Әлішер Науаи атындағы мемлекеттік академиялық Үлкен театрдың]] дирижëрі. 1999 жылы «Қарақалпақстанның Халық әртісі» атағын алды. 2006 жылдары Санкт-Петербургтегі Мариин театрында тағылымдамадан өткен. Дирижëр репертуарында «Иоланта», «Щелкунчик», «Золушка», «Травиата», «Аида», «Бал-маскарад», «Свадьба Фигаро», «Мадам Баттерфляй» сияқты тағы да басқа көптеген опера және балет қойылымдары бар. <ref>{{Cite web|title=Абдуллаева Аида Кенгесбаевна » Бердақ атындағы Қарақалпақ мəмлекетлик академиялық музыкалы театры|url=https://berdax-teatr.uz/522-abdullaeva-aida-kengesbaevna.html|accessdate=27.04.2026}}</ref> * '''Анюта Николаевна Иванова''' ([[Саха Республикасы]], [[Саха Республикасы|Якутия]]) – якутиялық дирижëр. 2008 жылдан бері Сахадағы С.А. Зверев-Кыыл Уола атындағы Ұлттық би театрының халық аспаптар оркестрінің дирижëрі. Ресей, Италия, Швейцария, Франция, Испания мемлекеттердің халықаралық фестивальдеріне қатысқан. Саха Республикасының ұлттық музыкасын Якутияда және шет елдерде насихаттағаны үшін «Саха Республикасының Мәдениет саласының үздігі» лауазымына ие болған. <ref>{{Cite web|title=«Покажу себя с новых сторон»: дирижер Анюта Иванова Театра танца Якутии — о профессии и юбилейном концерте|url=https://sakhatime.ru/culture/65889/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Ася Георгиевна Фурта''' ([[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. 1991 жылдан бастап [[Хабаровск|Хабаровсктағы]] өнер колледжінің (ХККИ) студенттік орыс халық аспаптар оркестрінің дирижëрі және дирижëрлеу, арнайы аспап, оркестрлік сынып пәндерінің оқытушысы. 2010–2019 жылдары аралығында Хабаровск өлкесінің филармониясының орыс халық аспаптар оркестрінің бас дирижëрі және оркестрдің көркемдік жетекшісі лауазымдарын атқарған. 2023 жылы наурызда «Хабаровск өлкесінің еңбек сіңірген мәдениет қайраткері» атағын алды.<ref>{{Cite web|title=Без фальши <nowiki>|</nowiki> Словесница Искусств Ася Фурта|url=https://www.slovoart.ru/node/2857|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Ализе Леон''' ([[Франция]]) – француз дирижëр. 2024 жылы Копенгагенде Николай Малько атындағы Халықаралық жас дирижëрлерге арналған байқауда кезеңнен өтіп, [[Дания|Данияның]] ұлттық симфониялық оркестрімен өнер көрсеткен. [[Гштаадт|Гштаадта]] өткен дирижëр [[Неэме Ярви]] академиясының екінші сыйлықтың иегері. 2026 жылы [[Франция|Францияда]] өткен Халықаралық әйел дирижëрлерге арналған «La Maestra» байқауының III орын иегері және «Prix Generation Opera» арнайы сыйлығының жеңімпазы. Orchestre National de Bordeaux, Orchestre National de Montpellier, Orchestre Colonne, Opera de Tours сынды ұжымдармен дирижëрлік еткен. Францияның «Revelation Chef d'Ochestre» номинациясының дирижëр ретінде лауреаты. <ref>{{Cite web|title=Bio — ALIZE LÉHON|url=https://alizelehon.com/about|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Айгуль Юсуповна Джумашева''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижëр. Дирижëр, ҚР халық әртісі, Герберт фон Караян атындағы дирижëрлер байқауының дипломанты [[Төлепберген Әбдірәшев|Төлепберген Әбдірәшевтің]] шәкірті болған. А. Джумашева [[Орал]] қаласындағы Жастар Мәдениет үйінің орыс халық аспаптар оркестрінің бас дирижëрі және көркемдік жетекшісі. 2018 жылы оркестр ұжымымен бірге Түркияда өткен оркестрлер байқауында I орын және Қазан қаласында өткен Халықаралық байқауда Гран-при жүлдесіне ие болды. 2024 жылы Ресейдің Санкт-Петербург қаласында өткен «Русское чудо» Халықаралық фестиваліне қатысып, Қазақстандағы орыс халық аспаптары оркестрінің кәсіби деңгейін танытты. <ref>{{Cite web|title=«Русское чудо» по-казахски: Айгуль Джумашева о балалайке, традициях и будущем оркестра - FRESH CITY - городской журнал|url=https://freshcity.info/russkoe-chudo-po-kazahski-ajgul-dzhumasheva-o-balalajke-tradicijah-i-budushhem-orkestra/|accessdate=26.04.2026}}</ref> * '''Алия Нурланкызы Сали''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижëр. Елордадағы Н.Ә. Назарбаев атындағы университеттің «NU Orchestra» студенттік оркестрінің бас дирижёрі және көркемдік жетекшісі. [[Алматы|Алматыдағы]] Нұрғиса Тілендиев атындағы, [[Атырау|Атыраудағы]] Рыспай Ғабдиев атындағы және [[Талдықорған|Талдықорғандағы]] Мұқан Төлебаев атындағы Республикалық дирижёрлер байқауларының жүлдегері әрі қатысушысы. 2026 жылы [[Бейбітшілік және келісім сарайы|Бейбітшілік және келісім сарайында]] өткен «Around the World» (қаз. «Дүниежүзілік саяхат») атты концерттік жоба аясында халық, классикалық және заманауи музыкалық аспаптар бір сахнада үйлесімді тоғысып, 13 мемлекеттің мәдениетін насихаттайтын 24 шығарма орындалды. Концертке 1500 көрермен жиналып, жоба үлкен аншлагпен өтті. <ref>{{Cite web|title=Юбилейная симфония студенческого духа: NU Оркестр отмечает десятилетие <nowiki>|</nowiki> Yestate|url=https://yestate.kz/news/yubilejnaya-simfoniya-studencheskogo-duha-nu-orkestr-otmechaet-desyatiletie|accessdate=10.05.2026}}</ref> * '''Ария Каррильо Сильесар''' ([[Коста-Рика]]) – коста-рикалық дирижëр, скрипкашы. АҚШ-тың [[Миннесота]] штатында Golden Valley Orchestra және Buffalo Community Orchestra ұжымдарының көркемдік жетекшісі және дирижëрі қызметтерін атқарады. Сонымен қатар, [[Оңтүстік Дакота|Оңтүстік Дакотадағы]] симфониялық оркестрінің бірінші скрипкалар тобының тұрақты мүшесі. Қазіргі уақытта Миннесота университетінде оркестрлік дирижëрлеу мамандығы бойынша докторантурада білім алып, дирижëр [[Марк Рассел Смит|Марк Рассел Смиттің]] сыныбында оқуын жалғастыруда. <ref>{{Cite web|title=Aria Carrillo Siliezar’s - Golden Valley Orchestra|url=https://gvomusic.org/about-us/aria-carrillo-siliezar/|accessdate=20.05.2026}}</ref> * '''Ана Эрчулий''' ([[Словения]]) – словениялық дирижëр. 2022 жылы [[Любляна]] қаласындағы Музыкалық академияда оркестрлік дирижëрлеу курсын тәмамдап, шеберлігі үшін академияның Прешерн сыйлығына ие болды. Сонымен қатар, Словенияның Радио және телехабар тарату симфониялық оркестрімен «Imago Sloveniae» фестивалінде әрі композитор және дирижëр Владимир Ловецтің 100-жылдығына арналған Копер театрындағы концерттерде дирижëрлік өткен. 2023 жылы [[Венеция|Венецияда]] [[Падуя]] және Венецияның оркестрлерімен, сондай-ақ [[Дубровник|Дубровниктегі]] симфониялық оркестрмен қызметтестік орнатқан. <ref>{{Cite web|title=Ana Erčulj » SNG Opera in balet Ljubljana|url=https://www.opera.si/sl/kdo-smo/opera/ana-erculj|accessdate=20.05.2026}}</ref> * '''Амина Азатқызы Ибраева''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижëр, қобызшы. 2025 жылы Алматыдағы Жамбыл Жабаев атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық филармониясында өткен [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Нұрғиса Тілендиев]] атындағы Республикалық дирижëрлер байқауының қатысушысы. Байқауда Н. Тілендиев атындағы «[[Отырар сазы|Отыра]]<nowiki/>[[Отырар сазы|р сазы]]<nowiki/>» академиялық фольклорлық-этнографиялық Қазақ халық аспаптар оркестрімен Н. Тілендиевтің [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев|Мұқағали Мақатаевтың]] өлеңіне жазылғ<nowiki/>ан «[[Кел еркем, Алатауыңа|Ке]]<nowiki/>[[Кел еркем, Алатауыңа|л ерке]]<nowiki/>[[Кел еркем, Алатауыңа|м, Ала]][[Кел еркем, Алатауыңа|тауыңа]]<nowiki/>» және [[Құрманғазы Сағырбайұлы|Құрманғазының]] шығармасын өңд<nowiki/>еген «<nowiki/>[[Қызыл қайың-серпер|Қызыл]] <nowiki/>[[Қызыл қайың-серпер|қайың-]][[Қызыл қайың-серпер|серпер]]<nowiki/>» туындыларына дирижëрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=Итоги VІІ республиканского конкурса «Акберен» среди творческих школьников - Новости - Cmrito SKO-Bilim Agartu|url=https://cmrito.sko-bilim.kz/news?lang=ru&pkid=1608046190711750|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="Ә"></span> '''Ә''' * '''Әлия Жанәбілқызы Темірбекова''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық хор дирижëр. Алматыдағы Абай атындағы ұлттық мемлекеттік академиялық опера және балет театрының (ГАТОБ) бас хормейстері. 2024 жылы 21 маусымда ҚР Мәдениет және өнер қызметкерлерінің мерекесі күнінде мемлекет басшысы [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] «[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]<nowiki/>» құрметті атағын табыс етті. Ә. Темірбекова бас хормейстер болып жұмыс істеген жылдары хорды әлемнің және қазақ репертуарынан бірқатар ірі шығармаларды, соның ішінде Дж. Вердидің «Риголетто» және «Травиата», Дж. Пуччинидің «Тоска», П. Чайковскийдің «Евгений Онегин» операсы, «Щелкунчик» балеті, Дж. Россинидің «Золушка», қазақ операларынан [[Евгений Григорьевич Брусиловский|Е. Брусиловскийдің]] «Қыз Жібек», [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов|А. Ж]]<nowiki/>[[Ахмет Қуанұлы Жұбанов|ұбановтың]], [[Латиф Абдулхайұлы Хамиди|Л. Хамидидың]] «Абай», [[Мұқан Төлебаев|М. Төлебаевтың]] «[[Біржан - Сара (опера)|Біржан-Сара]]<nowiki/>», [[Сыдық Мұхамеджанов|С. Мұхамеджановтың]] «[[Жұмбақ қыз]]<nowiki/>» және басқа да көптеген спектакльдерді орындауға дайындады. <ref>{{Cite web|title=Aliya Temirbekova, Хормейстер <nowiki>|</nowiki> Архив, выступления, билеты и видео <nowiki>|</nowiki> Operabase|url=https://www.operabase.com/aliya-temirbekova-a37714/ru|accessdate=26.04.2026}}{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <span id="Б"></span> '''Б''' * '''Барбара Ханниган''' (1971; [[Канада]]) – канадалық дирижëр, сопрано әнші. 2019 жылдан бастап Швециядағы Göteborgs Symfoniker оркестрдің шақырылған бас дирижëрі. 2025 жылы «Polar Music Prize 2025» музыкалық сыйлығының лауреаты атанды. Б. Ханниган сахнада бір уақытта ән айтып әрі дирижëрлік етуімен танымал. Оның репертуарында «Mysteries of the Macabre», «La Voix humaine», «The Rake's Progress», «Knoxvillie: Summer of 1915» деген шығармалары бар. 2026 жылдан бастап Исландияның симфониялық оркестрдің бас дирижëрі лауазымын атқарады. <ref>{{Cite web|title=Barbara Hannigan|url=https://www.barbarahannigan.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Барбара Поплавска''' ([[Қазақстан]]) – поляк текті қазақстандық дирижëр. Құрманғазы атындағы қазақ ұлттық консерваториясының құрметті профессоры, хор дирижëрі [[Бақыт Тұяқбаева|Бақыт Тұяқбаеваның]] шәкірті. Польшада Вроцлавтағы Кароль Липинский атындағы музыка академиясында (AMKL) опера және симфониялық дирижëрлеу мамандығын [[Марëк Пияровский]] сыныбын тәмамдаған. Үндістанның [[Мумбаи]] қаласындағы білікті кәсіби Symphony Orchestra of India (SOI) оркестрімен дирижëр ретінде қызметтес болған. 2025 жылдан бастап Құрманғазы атындағы ұлттық консерваторияның студенттік симфониялық оркестрдің бас дирижëрі қызметін атқарады. <ref>{{Cite web|title=Classical music has survived war, the pandemic and a lot more: Barbara Poplawska - The Hindu|url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/classical-music-has-survived-war-the-pandemic-and-a-lot-more/article69015931.ece|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Барбара Скоукрофт''' ([[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық дирижëр. 1996 жылдан бастап Utah Youth Symphony ұжымының музыкалық директоры және бас дирижëрі қызметтерін атқарады. Оның жетекшілігімен оркестр 2002 жылы Солт-Лейк-Ситиде өткен Қысқы Олимпиада ойындарының мәдени олимпиадасына қатысты. 2006 жылдың сәуірінде Солт-Лейк симфониялық оркестрінің тарихындағы алғашқы әйел дирижëрі болды. 2008 жылы Юта жастар филармониясының негізін қалап, бұл оның жетекшілігімен екінші толық кәсіби оркестрге айналды. <ref>{{Cite web|title=Barbara Scowcroft – Salt Lake Symphony|url=https://saltlakesymphony.org/barbara-scowcroft/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * '''Бар Авни-Палентин''' (1989; [[Израиль]]) – израильдік дирижëр. 2021–2024 жылы Германиядағы Bayer Philarmoniker оркестрінің алғашқы әйел бас дирижëрі. 2024 жылы Парижде өткен La Maestra әйел дирижëрлерге арналған Халықаралық байқаудың I орын жүлдегері және қосымша арнайы сыйлықтардың Echo Prize, Arte Prize, Prize of the Pariz Mozart Orchestra әрі Prize of French concert hall and orchestras иегері. 2026 жылдың ақпанында Orchestre National Bordeaux Aquitaine оркестрімен «Symphonies in 3 Movements» сирек орындалатын шығармалардан тұратын дебюттік альбомын жазып шығарды. <ref>{{Cite web|title=Bar Avni–Pallentin <nowiki>|</nowiki> Malko Competition|url=https://www.malkocompetition.dk/conductor/2021/bar-avni-pallentin|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Бақыт Жұмағалиқызы Тұяқбаева''' (?–2026; [[Қазақстан]]) – қазақстандық хор дирижëр. ҚР Білім беру ісінің үздігі, еңбек ардагері, Әулие София және оның қыздары Вера, Надежда және Любовь орденінің кавалері, қазақстандық сазгерлердің хор жинақтарының құрастырушысы болып табылады, сондай-ақ «Краткий курс лекций по казахской хоровой литературе» оқулығының авторы. 2015 жылы 7 маусымда [[Пётр Ильич Чайковский|Пётр Чайковскийдің]] 175 жылдық мерейтойына арналған іс-шаралар аясында Б. Тұяқбаеваның жетекшілігіндегі П. И. Чайковский атындағы Алматы музыкалық колледжінің «Алатау» жастар хоры Ресейдің Воткинск қаласында өнер көрсетті. Ұжым Благовещенск соборында, Преображенский храмында және Воткинск музыкалық мектебінде концерттер берген. <ref>{{Cite web|title=Митрополичий хор принял участие в концерте известных музыкальных коллективов Алма-Аты - PRS|url=https://prs.kz/press/9816/Mitropolichij-hor-prinyal-uchastie-v-koncerte-izvestnih-muzikalnih-kollektivov-Alma-Ati|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Беверли Эверетт''' ([[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық дирижëр, музыка ғылымдарының докторы. 2008 жылдан бастап [[Солтүстік Дакота|Солтүстік Дакотадағы]] Bismarck-Mandan Symphony Orchestra және 20 жылдан астам уақыт бойы Bemidji Symphony Orchestra-ның музыкалық директоры және дирижëрі лауазымдарын атқарады. 2010 жылы The American Prize-тан «Excellence in Music Education» сыйлығымен марапатталды. 2011 жылы дирижëр ДжоАнн Фалеттамен кәсіби дайындықтан өтуге арналған Region 2 Arts / McKnight Career advancement Fellowship стипендиясының алғашқы екі иегерінің бірі атанды. Сонымен қатар, туған қаласы [[Техас]] штатындағы Ваксахачи қаласының Бейнелеу өнері даңқ залына алғашқылардың бірі болып енгізілген. <ref>{{Cite web|title=Beverly Everett - Home page of the official Web Site of Beverly Everett|url=https://www.beverlyeverett.org/#:~:text=Beverly%20Everett%3A%20Music%20Director%20and,Creative%20Pear%20Graphic%20Design%2C%20LLC|accessdate=11.05.2026}}</ref> <span id="В"></span> '''В''' * '''Вероника Борисовна Дударова''' (1916–2009; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]]) – кеңестік және ресейлік дирижëр. [[Гиннесс рекордтар кітабы|Гиннестің рекордтар кітабына]] енген әлемдегі ірі симфониялық оркестрлерді 50 жылдан астам уақыт бойы үзіліссіз басқарған жалғыз әйел дирижёр. 1960—1989 жылдары аралығында Мәскеудің мемлекеттік симфониялық оркестрінде бас дирижёр әрі көркемдік жетекші лауазымдарын атқарған және 1991—2009 жылға дейін Ресейдің симфониялық оркестрдің негізін қалап, өмірдің соңына дейін жетекші қызметін атқарды. 1986 жылы В. Дударованың құрметіне [[астероид]] (9737) «Dudarova» есімі және Бүкілресейлік оркестрлік дирижёрлер байқауы ұйымдастырылып В. Дударованың есімі берілді. <ref>{{Cite web|title=Вероника Дударова из Баку - первая в СССР женщина-дирижер <nowiki>|</nowiki> Вестник Кавказа|url=https://vestikavkaza.ru/articles/veronika-dudarova-iz-baku-pervaa-v-sssr-zensina-dirizer.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Виктория Леонидовна Добровольская''' (1986; [[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. 2024 жылы ресейлік-бахрейндік симфониялық оркестрмен бірге [[Бахрейн]] Ұлттық театрында концерт беріп, Бахрейн Корольдігі тарихындағы концерт басқарған алғашқы әйел дирижёр атанды. 2022 жылдан бастап қытайлық дирижёр Тунжо Чжэнмен бірге (РКСО) Ресейлік-қытайлық симфониялық оркестр мен академиялық хордың көркемдік жетекшісі және бас дирижёрі қызметтерін атқарады. Бұл ұжым әлемдегі әртүрлі мемлекеттерден шыққан екі бас дирижёр бірлесіп басқаратын санаулы оркестрлердің бірі болып табылады. 2024 жылы [[Эрмитаж]] театрында «Щелкунчик», «Ромео мен Джульетта» балеттерін дирижёрлеген. <ref>{{Cite web|title=Виктория Добровольская - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича|url=https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/72691/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Валентина Викторовна Голубева''' ([[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. 1987 жылы студенттік камералық оркестр негізінде құрылған Вологодск облысындағы жалғыз Череповец симфониялық оркестрінің негізін қалаушысы, көркемдік жетекшісі және бас дирижёры. Оның кәсіби қалыптасуына профессорлар [[Израиль Гусман]] мен [[Маргарита Саморукова]] ықпал етті. 2001 жылдан бастап оркестрдің қатысуымен «Үміт көктемі» атты ашық қалалық балалар музыкалық фестивалі тұрақты түрде өткізіліп келеді. Фестивальге музыкалық мектептердің үздік оқушылары, Череповец өнер колледжінің және Ресей консерваторияларының студенттері қатысады. <ref>{{Cite web|title=Симфонический оркестр<nowiki>|</nowiki>Концертный центр "Череповец"|url=https://concert-cherepovets.ru/simforkestr|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Валерия Александровна Рыбинская''' ([[Беларусь]]) – белорустық дирижёр. 2021 жылдан бастап Беларусь Республикасының мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрінің дирижёрі қызметін атқарады. Бұған дейін, 2018 жылы аталған оркестрдің ұрмалы аспаптар тобында солист болған. Беларусьтің Үлкен театрында А. Бородиннің «Князь Игорь» операсы және Э. Григтің «Пер Гюнт» балетінің қойылымдарына қатысқан. Сонымен қатар, ұстазы, дирижëр, Беларусьтің Халық әртісі [[Александр Михайлович Анисимов|Александр Михайлович Анисимовтың]] қасында қоюшы ассистент-дирижёрі ретінде қызмет атқарған. <ref>{{Cite web|title=Рыбинская Валерия (дирижёр) <nowiki>|</nowiki> Белорусская государственная филармония|url=https://philharmonic.by/ru/artists/rybinskaya-valeriya-dirizhyor|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Витезслава Капралова''' (1915–1940; [[Чехия]]) – чехиялық дирижёр, сазгер. 1937 жылы авторлық туынды «Military Sinfonietta» симфониеттасымен Чехия филармониясының оркестріне дирижёрлік етіп, аталған ұжыммен өнер көрсеткен алғашқы әйел дирижёр болды. 1938 жылы Лондонда өткен ISCM халықаралық заманауи музыка фестивалінде BBC Orchestra оркестрімен дирижёрлік етті. В. Капралова 25 жасында [[Туберкулез|туберкулёз]] ауруынан қайтыс болды. Соған қарамастан, қысқа ғұмырында шамамен 50 музыкалық шығарма жазып қалдырды. 1946 жылы чех музыкасына қосқан ерекше үлесі үшін Чехия ғылым және өнер академиясының мүшесі болып сайланды. 1998 жылы оның құрметіне [[Торонто|Торонтода]] «Капралова Қоғамы» құрылды. Ұйым әйелдердің музыка өнеріне қосқан үлесін насихаттаумен айналысады және әйел музыканттар туралы ауқымды дерекқорлар жүргізеді. Қоғамның арнайы дерекқорында 600-ден астам әйел дирижёрлер туралы мәліметтер жинақталған. <ref>{{Cite web|title=Витезслава Капралова <nowiki>|</nowiki> Radio Prague International|url=https://ruski.radio.cz/vitezslava-kapralova-8685711|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Виттория (Раффаэлла) Алеотти''' (1575–*1646; [[Италия]]) – италиялық дирижëр, сазгер және ерте кезеңдегі әйел дирижёрлердің бірі. Ол [[Сан-Вито]] монастырындағы әйелдер музыкалық ансамблін басқарған және өмірінің соңына дейін монастырьдың музыкалық жетекшісі қызметін атқарған. Замандастары оның [[орган]], [[клавесин]] және үрмелі аспаптардағы шеберлігін жоғары бағалаған. 1593 жылы Сан-Вито монастырының хорына арналған «Sacrae cantiones: quinque, septem, octo & decem vocibus decantande» мотеттер жинағын жариялады. Бұл әйел автор жазған әрі баспадан жарық көрген алғашқы діни музыка шығармаларының бірі саналады. Итальяндық музыкант және ғалым Эрколе Боттригари өз еңбектерінде Алеоттидің музыкалық ансамбльді басқару қабілетін ерекше атап өткен. <ref>{{Cite web|title=Биография Виттории Алеотти <nowiki>|</nowiki> Музыка эпохи Барокко|url=https://baroquemusic.ru/encyclopedia/composers/aleotti-vittoria|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Вирджиния Аллен''' (1953; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық әскери дирижëр, музыка ғылымының докторы. Вест-Пойнттағы Әскери академиясы оркестрінің (U.S. Military Academy Band at West Point), сондай-ақ Cadet Glee Club пен Cadet Band ұжымдарының алғашқы әйел дирижёры болды. Ол Army Bands бағдарламасында 20 жыл қызмет атқарып, лейтенант-полковник әскери шеніне дейін көтерілді. Кейін [[Вашингтон|Вашингтондағы]] АҚШ армиясының оркестрлік қызметі бойынша жауапты офицері ретінде әлемнің әртүрлі елдеріндегі 100-ден астам әскери оркестрдің жұмысын үйлестірді. Сонымен қатар, The Curtis Institute of Music және Columbia University жанындағы Teachers College оқу орындарында дирижёрлік өнер мен музыка тарихынан дәріс берген. 2005 жылы «Woman of Achievement» атағымен марапатталған. <ref>{{Cite web|title=Virginia Allen <nowiki>|</nowiki> composer / arranger - concert band Noten & Partituren - HeBu Musikverlag GmbH|url=https://www.hebu-music.com/en/musician/virginia-allen.31527/|accessdate=05,05,2026}}</ref> * '''Вирджиния Марьяни Кампольетти''' (1869–1941; [[Италия]]) – италиялық дирижëр, сазгер. 1892 жылы Дж. Россини атындағы мемлекеттік консерваторияны тәмамдады. 1899 жылы 6 маусымда туған қаласында [[Генуя|Генуяда]] Politeama Genovese театрында «Dal sogno alla vita» (''Түстен өмірге'') атты үш актілі авторлық операсының тұсаукесеріне дирижëрлік етті. Либреттосын жазған ақын [[Фульвио Фульгонио]]. 1900 жылы сәуірде Моден қаласында Storchi театрында операның қойылымын қайта басқарды. 1976 жылы оның ұлы, дирижëр әрі сазгер [[Луиджи Кампольетти]] анасының құрметіне және естелігіне Дж. Россини атындағы консерваториясының кітапханасына шамамен 5000 том кітаптар, партитуралар, музыкалық басылымдарды сыйға тартып, консерватория тарихындағы ірі қайырымдылықтардың бірі саналады. <ref>{{Cite web|title=Virginia Mariani Campolieti Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Virginia_Mariani_Campolieti|accessdate=10.05.2026}}</ref> * '''Вера Францевна Родэ-Чиджавадзе''' (1907–1975; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) – француз текті кеңестік әскери дирижëр. Ресей әскери музыкасы тарихындағы алғашқы әйел әскери дирижëрлердің бірі ретінде белгілі. Мәскеу консерваториясында дирижëрлікте білім алып жүрген кезінде 1941 жылы майданға аттанып, Мәскеу халықтық жасақтарының 4-дивизиясы құрамына қосылды. Соғыс жылдарында оның әскери ұжымы Мәскеуден Шығыс Пруссия мен Кëнигсбергке дейінгі жорықтарға қатысты. Кейін музыкалық взводтың командирі болып тағайындалып, аға лейтенант әскери шенін алды. 1944 жылы «[[Қызыл жұлдыз ордені|Қызыл жұлдыз]]<nowiki/>» орденімен марапатталды. Соғыстан кейін консерваторияны аяқтап, Мәскеу облыстық филармониясының оркестрімен П. Чайковский 5-симфониясының финалын, «Щелкунчиктен» үзінділер, «Половецкие пляски», Евгений Онегин операсынан үзінділерді дирижëрледі. <ref>{{Cite web|title=Родэ Вера Францевна <nowiki>|</nowiki> Официальный портал программы Памяти Московского Народного Ополчения|url=https://mosopolchenie.ru/militiaman/rode-vera-francevna-3941|accessdate=05.05.2026}}{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Вэнь Чин Лю-Янг''' ([[Малайзия]]) – қытай текті малайзиялық хор дирижëр. 2005 жылдан бастап Young Choral Academy ұйымында хормейстер, пианист және вокалдық оқытушы болып жұмыс істейді. 2022–2023 жылдары [[Иллинойс]] штатында Heritage Chorale хорының көркемдік жетекші әрі бас дирижëрі қызметтерін атқарды. Ол малайзиялық және Оңтүстік-Шығыс Азия хор музыкасын АҚШ-та белсенді насихаттап, музыкалық жобаларға қатысады. 2025 жылдың мамыр айында Нью-Йорктегі «Carnegie Hall» сахнасында Heritage Chorale және басқа хор ұжымдарымен бірге дебют жасады. Сонымен қатар, Малайзиядағы хор байқауларында қазылар алқасының мүшесі ретінде қызмет атқарып, шеберлік сыныптар өткізеді. <ref>{{Cite web|title=Malaysian-born Artistic director for Heritage Chorale chose music over medicine  - Wednesday Journal|url=https://www.oakpark.com/2024/11/12/wen-chin-liu-young-heritage-chorale/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Ванесса Бенелли Мозелл''' (1987; [[Италия]]) – италиялық дирижëр. 2018 жылы дирижёр ретінде дебют жасап, француз композитор Жерар Гризенің шығармаларын орындады. 2019 жылы әйел дирижёрлерге арналған алғашқы MAWOMA (Music and Women Maestra) байқауының финалисті болды. Өз мансабында Берлин Концертхаус оркестрі, Бонн филармониясы, Брюссель камералық оркестрі, Милан дивертисменттер ансамблі, Фучжоу оркестрі және Вена оркестрі сияқты көптеген музыкалық ұжымдармен жұмыс істеді. Сонымен қатар Германиядағы Веймар ұлттық театрында Дж. Вердидің «Травиата» және Кобург жер театрында Дж. Россинидің «Севиль шаштаразы» операларының қойылымдарында ассистент-дирижёр қызметін атқарды. <ref>{{Cite web|title=home – Vanessa Benelli Mosell|url=https://www.vanessabenellimosell.com/|accessdate=10.05.2026}}</ref> <span id="Г"></span> '''Г''' * '''[[Гауһар Құрманбекқызы Мырзабекова]]''' (1956; [[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижёр, скрипкашы, профессор, Қазақстанның халық әртісі. 2010 жылы «Құрмет», ал 2016 жылы «Парасат» ордендерімен марапатталған. 1997 жылдан бастап «Қазақстан Камератасы» мемлекеттік классикалық музыка ансамблінің ұйымдастырушысы, директоры және көркемдік жетекшісі қызметтерін атқарады. Камералық оркестр Ұлыбритания, АҚШ, Франция, Үндістан, Германия, Жапония, Түркия, Италия, Қытай, Чехия және басқа да мемлекеттерде гастрольдік сапарлармен өнер көрсеткен. 2004 жылы «EurаAsia» халықаралық скрипкашылар байқауының директоры әрі қазылар алқасының мүшесі болды. Сонымен қатар Францияда дирижёр Михаил (Миша) Леонидович Кац ұйымдастырған шеберлік сыныптарына қатысқан. <ref>{{Cite web|title=Мырзабекова Гаухар Құрманбекқызы - www.conservatoire.kz|url=https://conservatoire.edu.kz/kz/structure/faculties/Gauhar-M/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Галина Михайловна Кривошапко''' (1916–2013; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]]) – кеңестік және ресейлік дирижёр. 1957 жылы Якут АКСР-інің халық әртісі, 1958 жылы РКФСР-дің еңбек сіңірген әртісі, ал 1972 жылы өнер қайраткері атағына ие болды. 1959 жылдан бастап П. А. Ойунский атындағы Якут мемлекеттік музыкалық-драма театрының бас дирижёрі қызметін атқарды. Оның жетекшілігімен 1961 жылы Якутияда алғаш рет П. И. Чайковскийдің «Аққу көлі» балеті сахналанды. Дирижёр Мәскеу, Ленинград, Үлкен театр және басқа да музыкалық ұжымдармен бірлесіп Бүкілодақтық радионың «Алтын қорына» арналған жазбалар жасаған. Сонымен қатар «Музыкальная культура якутского народа» еңбегінің авторы болып табылады. 2013 жылы Саха (Якутия) Республикасының Президенті Якутия мемлекеттік филармониясына Галина Кривошапко есімін беру туралы жарлыққа қол қойды. <ref>{{Cite web|title=Омское музыкальное училище им. В.Я.Шебалина|url=https://shebalina.ru/pages/krivoshapko-galina-mihajlovna|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Галина Викторовна Крутикова (Галь Раше);''' (1960; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Ресей]]) – орыс текті аустриялық дирижёр. «Санкт-Петербург Камерата» камералық оркестрінің және Балтық елдері музыка консерваториялары студенттерінен құралған «Балтийская Академия» жастар симфониялық оркестрінің негізін қалаушылардың бірі әрі директоры. «Санкт-Петербург Камерата» оркестрі 1989 жылы Санкт-Петербург консерваториясы студенттерінен құрылды. Дирижёр ретінде Viennarmonica және Vienna Metropolitan Chamber Orchestra оркестрлерімен өнер көрсетіп, Wiener Konzerthaus пен Musikverein Үлкен залында концерттер өткізді. П. И. Чайковскийдің Анатолий Иванов жасаған соқпалы аспаптар ансамбліне арналған транскрипциясы негізінде жазылған «Балалар альбомы» балетінің сценарийі (либреттосы) авторы. В 1996 жылы бұл музыкаға балалар балеті қойылып, қойылым 1999 жылы Югославияда өткен халықаралық фестиваль лауреаты атанды. <ref>{{Cite web|title=Dirigentin Gal Rasche|url=https://www.galrasche.com/v3/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * '''Гвендолен Эйврил Кольридж-Тейлор''' (1903–1998; [[Англия]]) – ағылшын дирижёр, сазгер. Алғашқы «Қош бол, көбелек» атты шығармасын 12 жасында жазған. Өмірінде 90-нан астам музыкалық шығарманың авторы болды. 1933 жылы Royal Albert Hall оркестрінде дирижёрлік дебютін жасап, H. M. Royal Marines Band (''Корольдік су пехотасының ұжымы'') әскери оркестріне дирижёрлік еткен алғашқы әйел ретінде танылды. Сонымен қатар BBC Symphony Orchestra және London Symphony Orchestra ұжымдарының шақырылған дирижёрі болды. 1941 жылы Coleridge-Taylor Symphony Orchestra оркестрінің және оған қарасты музыкалық қоғамның негізін қалады. Бұл ұйым Ұлы депрессия кезеңінде музыканттарды жұмыспен қамтамасыз ету мақсатында құрылды. Өзінің ең жоғары кезеңінде оркестр құрамында 100-ден астам музыкант болды, олардың 70-і кәсіби орындаушылар, 30-ы арнайы іріктелген ішекті аспаптар әуесқойлары, сондай-ақ 70 дауыстан тұратын хор жұмыс істеді.<ref>{{Cite web|title=Composer Spotlight: Avril Coleridge-Taylor – Classics for Kids|url=https://www.classicsforkids.com/composer-spotlight-avril-coleridge-taylor/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Глория Исабель Рамос Триано''' (1964; [[Испания]]) – венесуэлалық текті испан дирижёр. 2001–2004 жылдары Кордова оркестрінің бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі қызметін атқарып, концерттік абонемент иелерінің санын 241-ден 519-ға дейін арттыруға ықпал етті. 1995 жылы Безансондағы Халықаралық жас дирижёрлер байқауында «Опера және оратория» аталымы бойынша сыйлықтың лауреаты атанды. Дирижёр ретінде Тенерифе оркестрімен, Галисия симфониялық оркестрімен, Албания ұлттық опера және балет театрының оркестрімен, Лейпциг радиооркестрімен, Вена камералық оркестрімен, Санкт-Петербург оркестрімен, Люцерн оркестрімен, Испания ұлттық оркестрімен, Мадрид оркестрімен және Севилья корольдік симфониялық оркестрімен өнер көрсетті. <ref>{{Cite web|title=DIRIGENTIN <nowiki>|</nowiki> ramostriano.com|url=https://www.ramostriano.com/?lang=en|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Голнуш Халеги''' (1941–2021; [[Иран]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық-ирандық дирижёр. Иранның алғашқы әйел дирижёрі ретінде саналады. 1975–1979 жылдары Тегеранда Иран ұлттық радио және теледидарының «Hamavazan» хорына жетекшілік етті. 1985 жылы АҚШ-тың Вашингтон қаласында әкесі, сазгер Рухолла Халегидің құрметіне оркестр құрып, ұжым парсы классикалық музыкасын диаспора арасында сақтап, насихаттауға үлес қосты. Дирижёрлік білімін Тегерандағы Ұлттық музыка консерваториясында, кейін Аустриядағы Зальцбург қаласындағы Моцартеум академиясында Курт Престель мен Герхард Вимбергерден алды. Сондай-ақ АҚШ-тағы Висконсин университеті мен Оберлин колледжінде дирижёрлік бойынша білім алып, ғылыми дәрежелер иеленді. <ref>{{Cite web|title=WEBSITE OF WORKS BY GOLNOUSH KHALEGHI تارنمای آثار گلنوش خالقی - Home|url=https://golnava.com/index.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Гүлдана Жеңісқызы Баритова''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижёр. 2016–2021 жылдары Астанадағы К. Байсейітова атындағы ҚазҰӨУ, Қазақ Ұлттық өнер университетінде «Оркестр дирижёрі» мамандығы бойынша Ерлан Бейсембаев сыныбы бойынша оқыған. Г. Баритова Қазақстанның Н. Тілендиев, М. Төлебаев, А. Жайымов атындағы Республикалық дирижёрлер байқауларында өнер көрсеткен. Қазіргі уақытта Павлодар музыкалық колледжінде «Дирижёрлеу»,«Оркестрлік партитураларды оқу» пәндері бойынша оқытушы және колледждің студенттік симфониялық оркестрдің дирижёрі ретінде қызметтер атқарады. <ref>{{Cite web|title=Руководство и педагоги отделения|url=https://college.muscomplexpavl.edu.kz/index.php/ru/otdeleniya/otdelenie-muzykalnoe-iskusstvo-estrady/rukovodstvo-i-pedagogi-otdeleniya-emi|accessdate=10.05.2026}}</ref> * '''Грете Педерсен''' (1960; [[Норвегия]]) – норвегиялық дирижёр. 1990–2025 жылдары Norwegian Soloists' Choir хорының көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі болды. Оның жетекшілігімен хор «Gramophone Record of the Year» және «Spellemannprisen» сияқты беделді марапаттарға ие болды. 2022 жылдан бастап АҚШ-тағы Carmel Bach Festival ұжымының бас дирижёрі. 2026 жылдан бастап Yale Schola Cantorum ұжымының бас дирижёрі әрі дирижёрлік практика профессоры. 2019 жылы өнер саласындағы қызметі үшін «Норвегия корольдік Әулие Олав орденінің І дәрежелі рыцары» атағына ие болды. Сондай-ақ Норвегияның музыка өнерінің дамуына қосқан үлесі үшін «Lindemanprisen» сыйлығымен марапатталған. <ref>{{Cite web|title=Artist-Portrait <nowiki>|</nowiki> Konzertdirektion Hörtnagel Berlin|url=https://hoertnagel.com/en/artists/artist-portrait/grete-pedersen|accessdate=11.05.2026}}</ref> <span id="Д"></span> '''Д''' * '''Даяна Айдаровна Гофман''' (1991; [[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. 2016 жылдан бастап «Новая Москва» жастар камералық оркестрінің негізін қалаушысы, көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі. Дирижёр ретінде Белград радио және телебайланыс оркестрімен, Ресей Федерациясы Президенттік оркестрімен, «Пазарджик» симфониялық оркестрімен, Мәскеу консерваториясының оркестрімен және басқа да ұжымдармен өнер көрсетті. 2025 жылы АҚШ-та өткен Muffled Voices Festival маусымының бас дирижёрі болып тағайындалды. Сонымен қатар Ливан ұлттық консерваториясы мен филармониясының (LNPO) шақырылған дирижёрі ретінде де қызмет атқарған. <ref>{{Cite web|title=Московская консерватория - персоналии - Гофман Даяна Айдаровна|url=https://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=148423|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Дильбар Гулямовна Абдурахманова''' (1936-2018; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Өзбекстан]]) – өзбек дирижёр. Өзбекстандағы алғашқы кәсіби әйел дирижёр ретінде белгілі. 1977 жылы КСРО Халық әртісі атағына ие болды. 1960 жылы Әлішер Науаи атындағы мемлекеттік опера және балет театрының дирижёрі болып тағайындалып, 1974–1990 жылдары театрдың көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі қызметін атқарды. Кейін осы театрда қоюшы дирижёр ретінде шығармашылық қызметін жалғастырды. 1959 жылдан бастап Өзбекстан өнері мен мәдениетінің онкүндіктеріне қатысып, КСРО қалаларында, сондай-ақ Мысыр, Германия, Румыния, Таиланд және Сингапурда гастрольдік сапарларда болды. Шығармашылық жолында 60-тан астам опера және балет қойылымын сахналады. Олардың қатарында «Аида», «Кармен», «Травиата», «Паяцы», «Аққу көлі», «Бақшасарай бұрқағы» және басқа да спектакльдер бар. <ref>{{Cite web|title=Поэтесса дирижерской палочки|url=https://uza.uz/ru/posts/poetessa-dirizherskoy-palochki-05-05-2020|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''ДжоАнн Фаллетта''' (1954; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық дирижёр. 1999 жылдан бастап Buffalo Philharmonic Orchestra (BPO) ұжымының музыкалық директоры әрі бас дирижёрі қызметін атқарады. Төрт мәрте «Грэмми» сыйлығының лауреаты. Атап айтқанда, 2009 жылы Джон Корильяноның Mr. Tambourine Man шығармасының жазбасы үшін, 2019 жылы Лондон оркестрімен бірге Best Classical Compendium, ал 2021 жылы BPO ұжымымен Best Choral Performance аталымдары бойынша марапатталған. Сонымен қатар Naxos дыбыс жазу компаниясына 135-тен астам жазба жасаған. Virginia Symphony Orchestra ұжымымен атқарған жемісті қызметі үшін Norfolk Legends of Music Walk of Fame даңқ аллеясында жұлдызы қойылған. Сондай-ақ Буффало музыкалық даңқ залында есімі мәңгілікке жазылған. <ref>{{Cite web|title=JoAnn Falletta - Biography|url=https://joannfalletta.com/biography.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Джулия Джонс''' (1961; [[Ұлыбритания]]) – британиялық дирижёр. 1998–2002 жылдары Базель опера театрының бас дирижёрі болды. 2008–2011 жылдары Лиссабондағы Teatro Nacional de São Carlos театрының бас дирижёрі қызметін атқарды. Кейін Германиядағы Вупперталь операсы мен симфониялық оркестрінің бас музыкалық жетекшісі (Generalmusikdirektor) болып тағайындалып, бұл қызметті атқарған алғашқы әйел дирижёрлердің бірі атанды. Дирижёр Royal Opera House Covent Garden, Oper Frankfurt, Берлин мемлекеттік операсы, Прага ұлттық театры және Дания корольдік операсы сияқты театрлармен қызметтес болды. Сонымен қатар Лондонда «Rigoletto», «Così fan tutte», «Carmen», ал Франкфуртта «Falstaff», «Die Entführung aus dem Serail» және «Alcina» операларына дирижёрлік етті. <ref>{{Cite web|title=Macao Youth Symphony Orchestra Association|url=http://macauyso.org.mo/en/Julia_Jones.php|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Дениола Кураджа''' ([[Албания]]) – албаниялық дирижёр. Тирандағы Албания ұлттық опера және балет театрының бас музыкалық жетекшісі әрі көркемдік жетекшісі. Сонымен қатар Staatstheater Kassel, Hildesheim Municipal Theatre және Klassische Philharmonie Bonn ұжымдарымен дирижёрлік еткен. Д. Кураджаның репертуарында 70-тен астам опера, сондай-ақ симфониялық, балет және камералық концерттер бар. Сонымен қатар пианист-солист ретінде де концерттік бағдарламалармен өнер көрсеткен. <ref>{{Cite web|title=deniolakuraja.com <nowiki>|</nowiki> Deniola Kuraja Conductor,pianist, vocal coach|url=https://deniolakuraja.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * [[Динара Нұрғисақызы Тілендиева|'''Дінзуһра (Динара) Нұрғисақызы Тілендиева''']] (1985; [[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижёр. 2009 жылдан бастап Қазақ мемлекеттік академиялық фольклорлық-этнографиялық Н. Тілендиев атындағы «[[Отырар сазы]]<nowiki/>» оркестрінің бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі. 2011 жылы «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» атағына ие болды. 2018 және 2024 жылдары «Құрмет» және «Парасат» ордендерімен марапатталған. 2008 жылы Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясында «Опера және симфониялық дирижёрлеу» кафедрасында Төлепберген Әбдірәшевтің сыныбын тәмамдап, доцент Нұрлан Жарасовтан сабақтар алған. Д. Нұрғисақызы әкесі [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Нұрғиса Атабайұлы Тілендиевтің]] музыкалық-отбасылық дәстүрін жалғастырып келеді. [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Нұрғиса Тілендиев]] «[[Отырар сазы]]<nowiki/>» оркестрінің негізін қалаушы әрі алғашқы бас дирижёрі болған. Д. Нұрғисақызы оркестрдің шығармашылық қызметін дамытып, әкесінің музыкалық мұрасын сақтауға және қазақтың халық музыкасы мен қазақстандық заманауи композиторлардың шығармаларын Отанда және шетелдерде насихаттауға үлесін қосып келеді. <ref>{{Cite web|title=Қайталанбас тұлғаның тұяғы <nowiki>|</nowiki> Otbasym|url=https://kz.otbasym.kz/news/bud-zdorov/2016-10-25/aytalanbas-t-l-any-t-ya-y|accessdate=05.05.2026}}{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Далия Атлас''' (1933; [[Израиль]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – израильдік дирижёр. Израильде соғысқа байланысты кешкі концерттер өткізу мүмкін болмай қалған кезде Д. Атлас Ресейден көшіп келген музыканттардан «Atlas Camerata» оркестрін құрып, онымен гастрольдік сапарларға шығып, музыкалық жазбалар жасаған. Сонымен қатар «Pro Musica Orchestra, Israel» ұжымының негізін қалаған. Халықаралық дирижёрлер байқауларында жеті жүлде жеңіп алып, мұндай жетістікке жеткен Израиль тарихындағы алғашқы әйел дирижёр атанды. Туған қаласы Хайфаның мэрі оған «Хайфаның құрметті азаматы» атағын берген. Дирижёрдің репертуарында 750-ге жуық шығарма бар. Сонымен қатар әлемнің 29-дан астам елінде концерттерде, фестивальдерде, радио мен теледидар бағдарламаларында 82 оркестрге дирижёрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=Dalia Atlas|url=https://www.dalia-atlas.com/Biography.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Далия Андреевна Стасевская''' (1984; [[Украина]], [[Финляндия]]) – украин-финдік дирижёр. 2014–2016 жылдары Париж оркестрінде дирижёр Пааво Ярвидің көмекшісі болды. 2015 жылы Лахти симфониялық оркестріне алғаш рет шақырылған дирижёр ретінде өнер көрсетті. 2018 жылы Нобель сыйлығын тапсыру рәсімінде Корольдік Стокгольм филармониялық оркестріне дирижёрлік етіп, бұл салтанатты рәсімде оркестрге дирижёрлік еткен тарихтағы екінші әйел дирижёр атанды. 2019 жылы BBC симфониялық оркестрінің алғашқы шақырылған әйел бас дирижёрі болып тағайындалды. 2020 жылы Лахти симфониялық оркестрінің алғашқы әйел бас дирижёрі атанды. 2021 жылы Украина президенті халықаралық ынтымақтастықты дамытуға және украин мәдениетін насихаттауға қосқан үлесі үшін «ІІІ дәрежелі Княгиня Ольга» орденімен марапаттады. <ref>{{Cite web|title=Conductor Dalia Stasevska <nowiki>|</nowiki> Official Website|url=https://www.daliastasevska.com/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * '''Джухи Бансал''' (1984; [[Үндістан]], [[Гонконг]]) – үнді-америкалық дирижёр, сазгер. Шығармаларының қатарына «Қанаттар» (2007), «Көлеңке жарықты қуған жерде» (2014), «Біз жұлдыздарға қараймыз», сондай-ақ Ада Лавлейс туралы «Сандар сиқыршысы» операсы кіреді. Сазгер ретінде Los Angeles Philharmonic Association, Beth Morrison Projects, New York Virtuoso Singers, Heidi Duckler Dance Theatre, Oakland East Bay Symphony және басқа да ұйымдармен әріптестік орнатқан. «Five Colleges Art Song Competition», Metro Opera және Бостон операсының халықаралық әншілер әрі сазгерлер байқауларында жүлделі орындарға ие болған. Дирижёр ретінде Douglas Moore Fund for American Opera стипендиясының иегері. 2012 жылы Вашингтондағы Seasons Music Festival фестивалінде өзінің «Brush Dark Feathers» (''Қылқаламмен қара қауырсындарға'') атты оркестрлік шығармасының тұсаукесеріне дирижёрлік етті. Сонымен қатар көптеген опералық және концерттік қойылымдарға дирижёрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=Juhi Bansal – Composer, Conductor, Teacher|url=https://juhibansal.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Дана Муриева''' (2000; [[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. Сегіз жасында симфониялық оркестрге дирижёрлік етіп, БАҚ-та ең жас қыз дирижёр ретінде танылды. Дирижёр Солтүстік Осетия симфониялық оркестрімен, Мәскеу консерваториясында өткен ұлы дирижёр Вероника Дударованың 100 жылдығына арналған концертте Мариин театрының симфониялық оркестрімен дирижëрлеген. Сонымен қатар Галина Вишневскаяның опера және ән айту орталығының оркестрі сияқты ұжымдармен дирижёрлік еткен. Дирижёр Валентин Урюпиннің ассистенті болған кезінде Дж. Пуччинидің «Мадам Баттерфляй» және Н. А. Римский-Корсаковтың «Патша қалыңдығы» (''Царская невеста'') опералық қойылымдарына дирижёрлік еткен. 2024–2025 жылдары Тольятти мемлекеттік филармониясының дирижёрі болды. 2017 жылы 16 жасында «Минута славы» телебағдарламасына қатысып, Г. Вишневская оркестрімен В. А. Моцарттың «Фигароның үйленуі» операсының увертюрасына дирижёрлеп өнер көрсеткен.<ref>{{Cite web|title=Дана Муриева <nowiki>|</nowiki> Тольяттинская филармония|url=https://filarman.ru/murievad/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Джессика Коттис''' (1979; [[Аустралия]], [[Ұлыбритания]]) – аустралиялық-британиялық дирижёр. 2021 жылы Канберра симфониялық оркестрінің алғашқы әйел бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі болып тағайындалды. 2023 жылы Швециядағы Вестерос оркестрінің көркемдік серіктесі атанды. 2024 жылы оркестрдің шығармашылық дамуына елеулі өзгерістер енгізген көркемдік көшбасшылығы үшін Art Music Luminary Award сыйлығына ие болды. Дж. Коттис Корольдік филармониялық қоғамы мен Корольдік опера театрында әйел дирижёрлерге арналған курстар өткізді. Сонымен қатар Tait Memorial Trust қорының төрағасы қызметін атқарады. Дирижёр ретінде «La traviata», «The Handmaid’s Tale», «The Death of Klinghoffer», «The Blue Woman» сияқты опералық және музыкалық қойылымдарға дирижёрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=HOME <nowiki>|</nowiki> jessicacottis|url=https://www.jessicacottis.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Джипсс Рут''' (1921–1999; [[Ұлыбритания]]) – британиялық дирижёр, сазгер. 1955 жылы London Repertoire Orchestra, ал 1961 жылы Chanticleer Orchestra ұжымдарының негізін қалап, олардың дирижёрі болды. 1981 жылы музыка өнерін дамытуға қосқан үлесі үшін Ұлыбритания патшайымының туған күніне орай берілетін марапат аясында Британ империясы орденінің мүшесі (MBE) атағына ие болды. Сазгер ретінде 100-ден астам шығарманың авторы. Оның ішінде бес симфония, жеті концерт, сондай-ақ камералық және хорға арналған туындылар бар. 1947 жылы 26 жасында музыка саласы бойынша докторлық дәрежесін алған ең жас әйелдердің бірі болды. Сондай-ақ London Symphony Orchestra, Бирмингем қалалық хорымен және басқа да ұжымдармен дирижёрлік еткен.<ref>{{Cite web|title=Gipps, Ruth - Classical Music|url=https://www.classical-music.com/features/composers/gipps-ruth|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Джаннат Музаффаровна Хусейнзода''' (*2006; [[Тәжікстан]]) – тәжік дирижёр, сазгер. Сегіз жасында дирижёрлік тұғырға шығып, Тәжікстандағы ең жас дирижёр ретінде танылды. 2021 жылы 15 жасында Тәжікстан Композиторлар одағының ең жас мүшесі атанды. 17 жасында 200-ден астам музыкалық шығарманың авторы болды. Президенттік стипендияның екі дүркін лауреаты. Душанбе, Кувейт, Бейжің, Мәскеу, Ташкент және басқа да қалаларда концерттер берді. 2016 жылдан бастап Тәжікстан Президенті симфониялық оркестрімен музыкант әрі дирижёр ретінде қызметтес болды. 2022 жылдан бері Брюссель корольдік консерваториясында білім алып келеді. <ref>{{Cite web|title=Первый сольный концерт Джаннат Хусейнзода - Anhor.uz|url=https://anhor.uz/culture/perviy-solyniy-koncert-dzhannat-huseynzoda/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Дебра Чеверино''' (1976; [[Италия]]) – италиялық және оңтүстік африкалық текті америкалық дирижёр. Алғаш рет он бес жасында Калифорнияда өзінің шығармасына дирижёрлік етіп, сахнаға шыққан. 1998 жылы Hartford Civic Orchestra оркестрінің негізін қалап, 1998–2000 жылдары ұжымның концерттері National Public Radio (NPR) радиосында көрсетілді. 2001 жылы Флоренциядағы Халықаралық дирижёрлер байқауында І сыйлықты жеңіп алған алғашқы әйел дирижёр атанды. 2005–2007 жылдары Фулбрайт грантының иегері ретінде Флоренциядағы Maggio Musicale Fiorentino фестивалінде Зубин Метаның көмекшісі болды. Кейін Клаудио Аббадо оның дирижёрлік қабілетін байқап, өзінің Orchestra Mozart жастар оркестрінде бір жыл жұмыс істеуге шақырды. 2018 жылы Фулбрайт бағдарламасының 70 жылдығына орай музыкант ретіндегі жетістіктері үшін АҚШ-тың Италиядағы елшісі Льюис Эйзенбергтің арнайы марапатына ие болды. <ref>{{Cite web|title=Divine Fulbright – Debra Cheverino – Italy 2004 – Fulbright.org|url=https://fulbright.org/2021/05/26/divine-fulbright-debra-cheverino-italy-2004/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Деляна Лазарова''' ([[Болгария]]) – болгариялық дирижёр. 2025–2026 жылдары BBC Шотландия симфониялық оркестрінің және Юта симфониялық оркестрінің шақырылған бас дирижёрі. Siemens Hallé халықаралық дирижёрлер байқауының жеңімпазы атанып, 2020–2023 жылдары сэр Марк Элдердің көмекші дирижёрі ретінде Hallé Orchestra құрамында қызмет атқарды. 2019 жылы NRTA дирижёрлер байқауының жеңімпазы болды және Hallé жастар оркестрінің көркемдік жетекшісі қызметін атқарады. Сонымен қатар Корольдік филармониялық оркестрмен, Берлиндегі Deutsches Symphonie-Orchester Berlin, Нидерланд филармониялық оркестрімен, Мюнхен камералық оркестрімен, Гётеборг симфониялық оркестрімен, Базель симфониялық оркестрімен, Бирмингем симфониялық оркестрі сияқты ұжымдармен дирижёрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=Delyana Lazarova|url=https://www.delyanalazarova.com/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * '''Дора Христова''' (1947; [[Болгария]]) – болгариялық хор дирижёр. Аты аңызға айналған «Le Mystère des Voix Bulgares» әйелдерден құралған вокалдық ансамблінің бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі. Ансамбль әлем бойынша 1250-ден астам концерт беріп, болгар халық музыкасына тән бірегей көпдауысты орындау дәстүрін сақтап, халықаралық деңгейде танытты. 1995 жылы ұжым дәстүрлі халық музыкасы санатында «Grammy» сыйлығына ие болды. Д. Христова «Стара Планина», «Әулие Кирилл мен Мефодий», «Алтын лира», «Хрусталь лира», «Хрусталь алқа» ордендері мен марапаттарының иегері. 1985 жылы музыкатану және музыкалық өнер саласында докторлық ғылыми дәрежесін алды. Сондай-ақ «Искусство фольклорных камерных ансамблей» атты кітаптың авторы. <ref>{{Cite web|title=Дора Христова: Фольклор - это всегда национальная идея - Российская газета|url=https://rg.ru/2006/05/03/hor.html?utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.kz%2F|accessdate=11.05.2026}}</ref> * '''Дина Ардақ''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижёр. Астанадағы К. Байсейітова атындағы Қазақ ұлттық өнер университетінің «Оркестрлік дирижёрлеу» кафедрасының студенті. 2024 жылы Р. Ғабдиев атындағы III Республикалық дирижёрлер байқауында «Дипломант» атағына ие болды, ал 2025 жылы Н. Тілендиев атындағы Республикалық дирижёрлер байқауында «Н. Тілендиев шығармаларын үздік орындағаны үшін» арнайы номинациясының иегері атанды. Дирижёр ретінде Астанадағы Еркеғали Рахмадиев атындағы мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрмен, ҚазҰӨУ жанындағы Еуразия ұлттық симфониялық оркестрімен, Үкілі Ыбырай атындағы Ақмола облыстық филармониясының симфониялық оркестрімен, Алматыдағы Нұрғиса Тілендиев атындағы «Отырар сазы» фольклорлы-этнографиялық оркестрімен, Талдықорғандағы М. Төлебаев атындағы және Атыраудағы Д. Нұрпейісова атындағы қазақ халық аспаптары оркестрлерімен жұмыс істеді. Д. Ардақ – Қазақстанның халық әртісі [[Абзал Мұхитдинов|Абзал Мирасбекұлы Мұхитдиновтың]] шәкірті. Сонымен қатар Ренат Салаватов пен Роберто Готтипаверо дирижёрлерінің шеберлік сыныптарына қатысты. <ref>{{Cite web|title=19 қараша күні Үкілі Ыбырай атындағы Ақмола облыстық филармониясының сахна төрінде симфониялық оркестрдің концерті өтті.|url=https://fil-akmol.kz/2015-02-19-07-41-59/arkhiv-novostej/47-top-stories/zha-aly-tar/965-19-arasha-k-ni-kili-ybyraj-atynda-y-a-mola-oblysty-filarmoniyasyny-sakhna-t-rinde-simfoniyaly-orkestrdi-kontserti-tti.html|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="Е"></span> '''Е''' * '''Елизавета Петровна Кудрявцева-Мурина''' (1914–2004; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]]) – кеңестік және ресейлік дирижёр. КСРО тарихындағы кәсіби хор ұжымын басқарған алғашқы әйел дирижёрлердің бірі ретінде белгілі. 1977 жылы РСФСР Халық әртісі атағына ие болды. 1931–1961 жылдары Ленинград академиялық капелласының дирижёрі, кейін бас дирижёрі қызметін атқарды. 1958 жылы Ленинград қаласындағы Хор қоғамы жанынан әуесқой академиялық хор құрып, оны өмірінің соңына дейін шамамен 45 жыл басқарды. 1931–1954 жылдары М. И. Глинка атындағы хор училищесінде және Н. А. Римский-Корсаков атындағы Санкт-Петербург консерваториясында педагогикалық қызмет атқарып, доцент және профессор ғылыми атақтарына ие болды. Оның педагогикалық қызметінің нәтижесінде 1950 жылдардан бастап кеңінен «Кудрявцева» дирижёрлік-хормейстерлік мектеп танылады. Оның шәкірттері арасында музыка мәдениетінің қайраткерлері, дирижёрлер мен хормейстерлер бар. Е. Кудрявцева Ленинград, Мәскеу, Киев, Сібір, Орта Азия, КСРО республикалары мен шетелдерде капелла концерттеріне дирижёрлік етті. Ұлы Отан соғысы жылдарында эвакуация кезінде оның жетекшілігімен капелла әскери бөлімдер мен госпитальдарда 545 концерт өткізді. Сонымен қатар «Мой музыкальный век» атты естелік кітабының авторы. <ref>{{Cite web|title=КУДРЯВЦЕВА, Елизавета Петровна (1914–2004) <nowiki>|</nowiki> Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова|url=https://www.conservatory.ru/esweb/kudryavceva-elizaveta-petrovna-1914-2004|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Елизавета Сергеевна Корнеева''' ([[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. Мәскеудегі «Euphoria Orchestra» симфониялық оркестрінің негізін қалаушысы, көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі. 2022 жылы оркестр Дягилев фестивалінің білім беру бағдарламасына қатысты. Мәскеу консерваториясының симфониялық оркестрімен, Мәскеудің заманауи музыка ансамблімен, «Студия новой музыки» ұжымымен ынтымақтастық орнатқан, сондай-ақ ГЭС-2 мәдени орталығының тұрақты шақырылған дирижёрлерінің бірі. [[Теодор Курентзис]], [[Сабрие Бекирова]], [[Фёдор Леднёв|Фёдор Леднёвтің]] шеберлік сыныптарына қатысып, musicAeterna ұжымымен жұмыс істеді. 2019 жылы Германияда Лейпцигте [[Георг Зандманн]] және Берлинде [[Кристиан Эвальдтан|Кристиан Эвальд]] дирижёрлерінің шеберлік сыныптарына қатысқан. Оркестр репертуарында симфониялық классика мен қазіргі заман композиторларының шығармалары бар. Олардың ішінде Лидия-Мария Кошева, Ригель Винская, Константин Комольцев, Самира Тимаджи және басқа да қазіргі заман сазгерлерінің туындылары орындалады. Ұжым тарихындағы маңызды жобалардың бірі – Дмитрий Мазуровтың «Поэма горы» open-air операсы, ол Дягилев фестивалінде ұсынылып, 2023 жылы «Золотая маска» театрлық сыйлығының лонг-парағына енді. Е. Корнеева бүгінгі күнге дейін 50-ден астам әлемдік және ресейлік тұсаукесерлерге дирижёрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=Special Guest. Дирижер Елизавета Корнеева  «Любовь, Смерть, и..|url=https://aggrego.ru/2024/03/16/special-guest-dirizher-elizaveta-korneeva-lyubov-smert-i/#acceptLicense|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Еп Вин Си''' (1960; [[Қытай]]) – қытайлық дирижёр. 1985 жылы Францияның Безансон қаласында өткен XXXV Халықаралық жас дирижёрлер байқауында І сыйлық пен «Алтын лира» жүлдесін жеңіп алды. 1988 жылы Токиода өткен VIII Халықаралық дирижёрлер байқауының лауреаты атанды. 2002–2020 жылға дейін Гонконг симфониеттасының музыкалық директоры және Гуанчжоу симфониялық оркестрінің бас дирижëрі әрі музыкалық директоры деген біліктілерді атқарып, кейін Гонконг филармониялық оркестрінің тұрақты дирижëрі болған. Дирижёрлік еткен операларының қатарында Го Вэньцзиннің «Ли Бэй ақын», сондай-ақ «Алиса ғажайыптар елінде» және «Суретші» опералары бар. 2013 жылы Гонконг үкіметінің «Bronze Bauhinia Star» мемлекеттік сыйлығымен марапатталды. Сондай-ақ «Hong Kong Women of Excellence in the Six Arts Award», «Chevalier de l'Ordre national du Mérite» және басқа да марапаттардың иегері. <ref>{{Cite web|title=Yip Wing-sie (Chinese conductor) - sin80|url=https://sin80.com/en/artist/yip-wing-sie|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Елена Ивановна Евстратенко''' (1965; [[Қазақстан]]) – қазақстандық әскери дирижёр. Әскери атағы – майор. Қазақстандағы әскери үрмелі оркестрге жетекшілік еткен алғашқы әйел дирижёрлердің бірі ретінде танылады. 1987 жылы Құрманғазы атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық халық аспаптар оркестрінде әнші болып қызмет атқарды, ал 1989–1993 жылдары Абай атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық опера және балет театрының опера және симфониялық оркестрінде (ГАТОБ) музыкант әрі әнші болды. 1996 жылдан бастап №7552 әскери бөлім оркестрінде гобойшы әрі оркестр старшинасы қызметін атқарды. 2000 жылдан бері Алматыдағы №5571 әскери бөлім оркестрінің әскери дирижёрі. 2013 жылы Астанада өткен ІІ «Әскери керней» әскери оркестрлер байқауында оның жетекшілігіндегі ұжым Гран-при иеленді. Сондай-ақ «Генерал» ансамблінің негізін қалап, ұжыммен бірге бірнеше мерекелік концерттерге қатысты. Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің мерейтойлық медальдарымен, «Ішкі істер органдарындағы мінсіз қызметі үшін» II және III дәрежелі медальдарымен, «Қайсар» II дәрежелі төсбелгісімен және басқа да марапаттармен марапатталған. Сондай-ақ Қазақстанның рекордтар кітабына алғашқы әрі жалғыз әйел әскери дирижёр ретінде енгені туралы ақпараттар бар.<ref>{{Cite web|title=Единственная в СНГ женщина-дирижер руководит популярным военным оркестром в Казахстане|url=https://almaty.tv/ru/news/obschestvo/1622-kazakstandagy-dgalgyz-askeri-diridger-ayel-30-dgyl-boyy-osy-kyzmettemin|accessdate=05.05.2026}}</ref> <span id="Ë"></span> '''Ë''' * '''Ëко Мацуо''' (1953; [[Жапония]]) – жапониялық дирижёр. 1982 жылы Францияның Безансон қаласында өткен Халықаралық дирижёрлер байқауында жеңіске жеткен алғашқы жапон әйел дирижёр атанды. Кейін Aichi Central Symphony Orchestra оркестрінің бас дирижёрі болып тағайындалып, 1999 жылғы салтанатты дебюттік концертін басқарды. NHK Symphony Orchestra, Tokyo Symphony Orchestra, Yomiuri Nippon Symphony Orchestra, Japan Philharmonic Orchestra, Kyoto Symphony Orchestra, Nagoya Philharmonic Orchestra, Osaka Philharmonic Orchestra және басқа да жетекші жапон оркестрлерімен өнер көрсетті. Сонымен қатар «Кармен», «Травиата», «Дон Жуан», «Сиқырлы сыбызғы», «Трубадур», «Аида», «Көңілді жесір» опералары мен оперетталарына дирижёрлік етіп, кейбір қойылымдарда жапонның дәстүрлі Но театрының элементтерін қолданды. Шетелдік ұжымдардың қатарында Monte-Carlo Philharmonic Orchestra және Nordwestdeutsche Philharmonie оркестрімен Concertgebouw залында өнер көрсетті. Сондай-ақ «Muse Smiled at the Conductor» және «Dreams Are Always Fantastic» кітаптарының авторы. <ref>{{Cite web|title=Yoko Matsuo - 松尾 葉子 - KAJIMOTO|url=https://www.kajimotomusic.com/artists-projects/yoko-matsuo/|accessdate=05.05.2026}}</ref> <span id="Ж"></span> '''Ж''' * '''Жанна (Стефани Шевалье) Эврар''' (1893–1984; [[Франция]]) – француз дирижёр. Франциядағы алғашқы кәсіби әйел дирижёрлердің бірі ретінде танылады. 1920 жылдары камералық музыка концерттерін ұйымдастырып, қайырымдылық шараларында шағын ансамбльдерге дирижёрлік етті. 1930 жылдары Парижде 25 әйел ішекті музыканттан құралған «Orchestre féminin de Paris» әйелдер оркестрінің негізін қалады. Ұжым көне музыкамен қатар өз дәуірінің заманауи шығармаларын орындауға маманданды. Оркестр Франция, Португалия, Испания және Нидерланд елдеріне гастрольдік сапарлар жасап, соңғы концертін 1942 жылы өткізді. Екінші дүниежүзілік соғыс салдарынан оркестр жұмысын тоқтатқаннан кейін Ж. Эврар педагогикалық және дирижёрлік қызметін штаттан тыс негізде жалғастырды. 1970 жылдары «Менің өткеніме көзқарас» атты естелігін жаза бастады. <ref>{{Cite web|title=Jane Evrard, une femme à la baguette <nowiki>|</nowiki> France Musique|url=https://www.radiofrance.fr/francemusique/podcasts/musicopolis/jane-evrard-une-femme-a-la-baguette-8096048|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Жизель Бен-Дор''' (1955; [[Уругвай]], [[Израиль]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – уругвайлық-америкалық-израильдік дирижёр. 1994–2006 жылдары Santa Barbara Symphony оркестрінің музыкалық жетекшісі болып, кейін оның құрметті дирижёрі атанды. 1992–2002 жылдары Нью-Йорк филармониялық оркестрінде Курт Мазурдың ассистенті қызметін атқарды. London Symphony Orchestra, Los Angeles Philharmonic, BBC National Orchestra of Wales, Helsinki Philharmonic Orchestra, Israel Philharmonic Orchestra және басқа да жетекші оркестрлермен өнер көрсетті. Латынамерикалық музыка репертуарын насихаттауға ерекше үлес қосып, 2000 жылы Revueltas Festival фестиваліне қатысты, сондай-ақ аргентиналық сазгер Астор Пьяццолланың 100-жылдығына арналған «Cien Años» альбомын жазды. 2021 жылы АҚШ-тағы Carnegie Corporation ұйымының «Great Immigrants» құрметті тізіміне енгізілді. 2022 жылы Мексикада Самуэль Зиман мен Самуэль Майнестің «Xitle and the Volcano (''Kitlahuatzin'')» операсының қойылымына дирижёрлік етті. <ref>{{Cite web|title=BIOGRAPHY – Gisele Ben-Dor Conductor|url=https://giseleben-dor.com/biography/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Жоанидия Нуньес Содре''' (1903–1975; [[Бразилия]]) – бразилиялық дирижёр, сазгер. 22 жасында Ұлттық музыка институтының гармония пәнінің профессоры атанып, кейін Берлиндегі мемлекеттік консерваторияда білім алу үшін шәкіртақы иеленді. Берлиндегі Неміс операсында дирижёрлік өнерді Игнац Вагхальтердің жетекшілігімен меңгерді. 1930 жылғы 27 наурызда Бонн филармониялық оркестрімен концертке дирижёрлік етіп, бағдарламада Л. ван Бетховен, К. М. фон Вебер, Ж. Бизе және Ж. Сибелиустың шығармалары орындалды. Сол жылдың сәуір айында Берлин филармониялық оркестрімен өнер көрсеткен Латын Америкасынан шыққан алғашқы әйел дирижёр атанды. 1946 жылы Рио-де-Жанейродағы Ұлттық музыка мектебінің алғашқы әйел дирижёрі болып тағайындалып, бұл қызметті 1967 жылға дейін атқарды. Жастар оркестрінің негізін қалап, Бразилия симфониялық концерттер қоғамы оркестрінің алғашқы әйел жетекшілерінің бірі болды. Композитор ретінде хор шығармаларының, ішекті квартеттердің және «Casa Forte» операсының авторы. 1922 жылы журналист әрі ақын Мария Эужения Селсудың сөзіне жазылған Бразилиядағы суфражистік қозғалыстың рәміздерінің бірі саналатын «Hino Feminino» (''Әйелдер'' ''әнұраны'') атты шығарманы жазды. <ref>{{Cite web|title=(PDF) Joanídia Sodré, A Maestra Sufragista - Andrea Huguenin Botelho|url=https://www.academia.edu/79291583/Joanídia_Sodré_A_Maestra_Sufragista_Andrea_Huguenin_Botelho|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Жюльетт Надя Буланже''' (1887–1979; [[Франция]]) – француз дирижёр, сазгер, педагог. 1908 жылы үш дауыс пен оркестрге арналған «Сирена» кантатасы үшін Римдегі Үлкен сыйлықтың (Grand Prix de Rome) екінші жүлдесін иеленді. 1912 жылы өзінің «Русалка» кантатасының үзінділерін және дауыс пен оркестрге арналған «Молитва», «Песня» шығармаларын өзі басқарды. Кейін Париждегі музыка мектебінде жеке концерттер мен музыкалық кештерде дирижёрлік етті. Оның халықаралық деңгейдегі маңызды дебюттерінің бірі 1936 жылы Нью-Йорк қаласындағы Карнеги-холлда Лондон филармониялық оркестрімен бірге өткен концерт болды. Сондай-ақ BBC симфониялық оркестрі, Нью-Йорк филармониялық оркестрі, Бостон симфониялық оркестрі, Филадельфия оркестрі және басқа да жетекші ұжымдарға дирижёрлік етті. И. Стравинский, Аарон Копленд және басқа композиторлардың шығармаларының алғашқы орындалуына жетекшілік жасады. ХХ ғасырдың ең беделді музыкалық педагогтерінің бірі ретінде танылып, 250-ден астам композитор, дирижёр және музыкант тәрбиеледі. Бірқатар халықаралық марапаттардың иегері, соның ішінде Британ империясы ордені (1977 ж), Бельгия Коронасы ордені (1977 ж), Франция институты Бейнелеу өнері академиясының Алтын медалі (1975 ж). 2012 жылы Америкалық классикалық музыка даңқы залына енгізілді. <ref>{{Cite web|title=О Наде Буланже|url=https://mus.academy/articles/o-nade-bulanzhe|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Жуана Карнейру''' (1976; [[Португалия]]) – португалиялық дирижёр. 2009–2018 жылдары АҚШ-тағы Berkeley Symphony оркестрінің музыкалық директоры болды. 2014–2022 жылдары Лиссабондағы Teatro Nacional de São Carlos театрындағы Orquestra Sinfónica Portuguesa оркестрінің бас дирижёрі қызметін атқарды. 2013–2024 жылдары Gulbenkian Youth Orchestra оркестрінің көркемдік жетекшісі болды. Сонымен қатар Real Filharmonía de Galicia оркестрінің шақырылған бас дирижёрі ретінде жұмыс істеді. 2002 жылы Карнеги-холлда өткен Maazel-Vilar дирижёрлер байқауының финалисі атанып, кейін Курт Мазур және Кристоф фон Донаньи сияқты дирижёрлермен жұмыс істеуге, сондай-ақ Лондон филармониялық оркестріне дирижёрлік етуге мүмкіндік алды. Опера саласында English National Opera, Scottish Opera, Danish Opera, Париждегі Opéra Garnier театрларымен ынтымақтастық жасады.<ref>{{Cite web|title=Joana Carneiro <nowiki>|</nowiki> Gulbenkian Orchestra <nowiki>|</nowiki> Gulbenkian Music|url=https://gulbenkian.pt/musica/en/biography/joana-carneiro/|accessdate=11.05.2026}}</ref> <span id="З"></span> '''З''' * '''Зои Зениоди''' (1976; [[Грекия]]) – грек дирижёр. БАҚ-та «Мисс Динамит» лақап атымен танымал. Opera Southwest опера театрында дирижёрлік еткен алғашқы әйел және 2024 жылы Sydney Opera House сахнасында Opera Australia театрымен өнер көрсеткен алғашқы грек әйел дирижёр болды. El Sistema Greece балалар мен жастарға арналған музыкалық білім беру бағдарламасының көркемдік жетекшісі. Сонымен қатар Аргентинаның Театро Колон театрындағы Буэнос-Айрес филармониялық оркестрінің музыкалық жетекшісі әрі бас дирижёрі. 2016 жылы Dallas Opera жанындағы Әйел дирижёрлер институтының бағдарламасына қатысу үшін таңдалып, кейін Taki Alsop Conducting Fellowship (TACF) бағдарламасының стипендиаты атанды. 2022 жылы Парижде өткен «La Maestra» халықаралық әйел дирижёрлер байқауының жартылай финалисі болды. Сондай-ақ 2023 жылы байқауға қатысқан әртүрлі елдерден шыққан бес әйел дирижёрлердің жеке өмірі мен кәсіби жолын баяндайтын «Maestra» деректі фильміне түсті. Бұл фильм дирижëрлікте әйелдер үшін тағы бір «Шыны төбені» бұзу үшін құрылған фильм ретінде түсірілген туынды.<ref>{{Cite web|title=Zoe Zeniodi - Opéra national de Paris|url=https://www.operadeparis.fr/en/artists/zoe-zeniodi|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Захия-Дихия Зиуани''' (1978; [[Франция]]) – француз-алжир дирижёр. Сегіз жасынан мектеп хорына жетекшілік еткен. Кейін Парижде румын дирижёры Серджиу Челибидакенің шәкірті болды. 1998 жылы 70 музыкант пен педагогтан құралған «Divertimento» симфониялық оркестрінің негізін қалады. 2007 жылы Алжир ұлттық симфониялық оркестрінің алғашқы шақырылған дирижёрі болып тағайындалды және сол жылы Алжир елінің музыкалық өміріне үлес қосқаны үшін «Premier Prix de Musique» сыйлығының иегері. 2019 жылы Францияның Ordre national du Mérite орденінің командор дәрежесімен марапатталды. 2023 жылы режиссёр Мари-Кастиль Менсьон-Шаар оның өмірі мен шығармашылығына арналған «Divertimento» көркем фильмін түсірді. 2024 жылғы 11 тамызда Париждегі жазғы Олимпиада ойындарының жабылу салтанатында Stade de France стадионында симфониялық оркестрге дирижёрлік етті. Сонымен қатар «La Chef d'Orchestre» және «Zahia Ziouani, d'une rive à l'autre» атты екі автобиографиялық кітаптың авторы. <ref>{{Cite web|title=Zahia Ziouani|url=https://www.music-cinema.com/en/?view=article&id=558:zahia-ziouani&catid=92|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Зарифа Ахмедпашаевна (Ахмедовна) Абдуллаева''' (1952; [[Дағыстан]]) – дағыстандық дирижёр. 2005 жылдан бастап Татам Мурадов атындағы Дағыстан мемлекеттік филармониясы камералық оркестрінің бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі қызметін атқарады. Оның жетекшілігімен оркестр Махачқалада және Дағыстаннан тыс жерлерде классикалық, заманауи және дағыстандық композиторлардың шығармаларынан тұратын концерттік бағдарламалармен өнер көрсетіп келеді. Ресейдің еңбек сіңірген әртісі және Дағыстан Республикасының халық әртісі атақтарының иегері. Сондай-ақ Дағыстанның кәсіби музыка мәдениетін дамытуға қосқан үлесі үшін бірқатар мемлекеттік және қоғамдық марапаттарға ие болған <ref>{{Cite web|title=Музыка – она во мне… <nowiki>|</nowiki> ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»|url=https://женщинадагестана.рф/node/3952|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Зарифа Адиба''' ([[Ауғанстан]]) – ауған дирижёр, сазгер, альтші. 2016 жылдан бастап Ауғанстан ұлттық музыка институты (ANIM) жанынан құрылған, тек әйел музыканттардан құралған «Зохра» оркестрінің әйел дирижёрлерінің бірі әрі жетекші альт аспабында орындаушысы болды. 2017 жылы оркестрмен бірге Швейцарияның Давос қаласында өткен Дүниежүзілік экономикалық форумда концертке дирижёрлік етті. Сонымен қатар Цюрих, Женева, Берлин, Веймар және басқа да қалаларда гастрольдік концерттер өткізді. 2018 жылы Қырғызстанның Бішкек қаласында «Spreading My Wings Through Music» тақырыбымен TEDx дәрісін оқыды. 2021 жылы тәліптер билікке келгеннен кейін ANIM оқушылары мен оқытушыларын Португалияға және басқа елдерге эвакуациялауға белсенді қатысып, шетелде ауған музыкалық мұрасын сақтауға үлес қосып келеді. Сонымен қатар Бродвейде Кристен Блоджетттің жетекшілігімен «The Phantom of the Opera» (''Призрак оперы'') мюзиклінің қойылымы бойынша тағылымдамадан өтіп, дирижёрлік өнерін жетілдірген. 2024 жылы «Playing for Freedom: The Journey of a Young Afghan Girl» атты алғашқы кітабын жариялады. Кейін кітап француз, венгр, итальян және басқа тілдерге аударылды. <ref>{{Cite web|title=Zarifa Adiba ⋆ MUSE|url=https://museonline.org/profile/zarifa-adiba/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Зиада Нагиевна Накибаева''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық хор дирижёр. 2008 жылдан бастап Алматыдағы П. И. Чайковский атындағы музыкалық колледждің «Алатау» жастар хорының көркемдік жетекшісі әрі дирижёрі. Ахмет Жұбанов атындағы Ақтөбе музыкалық колледжін тәмамдап, кейін Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясында доцент Жүніс Жұмабековтің дирижёрлік сыныбында білім алған. Оның жетекшілігімен «Алатау» жастар хоры 2021 жылы Санкт-Петербургте өткен VIII Халықаралық балалар мен жасөспірімдер хор чемпионатында алтын медаль (І орын) жеңіп алып, ТМД елдерінің ішінде 78 ұжымның арасынан үздік хор ретінде танылды, ал З. Накибаева «Чемпионаттың үздік хормейстері» дипломымен марапатталды. 2025 жылы Екатеринбургте өткен «Eurasia Cantat» халықаралық байқауында хор Гран-при мен үш алтын дипломға ие болды. Сол жылы З. Накибаева XXIX С. А. Казачков атындағы Қазақстандық хор ассамблеясында «Педагогикалық шеберлігі үшін» дипломымен марапатталды. 2026 жылы «Алатау» жастар хоры Санкт-Петербургте өткен XI Халықаралық балалар мен жасөспірімдер хор чемпионатында І дәрежелі лауреат атанды. <ref>{{Cite web|title=Интернет штурмуем с музыкой|url=https://kazpravda.kz/n/internet-shturmuem-s-muzykoy/|accessdate=05.05.2026}}</ref> <span id="И"></span> '''И''' * '''Ирис Маргарет Элси Лемар''' (1902–1997; [[Ұлыбритания]]) – британиялық дирижёр. Ұлыбританиядағы кәсіби қызмет атқарған алғашқы әйел дирижёрлердің бірі ретінде танылады. 1931 жылы скрипкашы Энн Макнагтен және композитор Элизабет Лютьенспен бірге британдық композиторлардың шығармаларын насихаттауға арналған концерттер циклінің негізін қалады. Концерттер барысында 40-тан астам жаңа шығарма орындалып, жас композиторлар мен музыканттардың шығармашылығын көпшілікке танытуға мүмкіндік берілді. 1935 жылы Поллард опера труппасының дирижёрі болып, 1935–1939 жылдары екі жыл сайын ұйымдастырылған опера фестивальдеріне қатысты. 1937 жылы BBC симфониялық оркестріне дирижёрлік еткен алғашқы әйел атанды. 1940 жылы Солтүстік филармониялық оркестрмен және Oxford Chamber Orchestra ұжымымен жұмыс істеді. 1945 жылы өзінің «Lemar Orchestra» оркестрін құрды. 1970–1984 жылдары Opera Nova опера компаниясында дирижёрлік етіп, жас орындаушыларды қолдауға және жастарды опера өнерімен таныстыруға ерекше көңіл бөлді. <ref>{{Cite web|title=Iris Lemare, Composer – HerStoryYork|url=https://www.herstoryyork.org.uk/iris-lemare-composer/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Инма Шара (Инмакулада Лусия Сарачага);''' (1972; [[Испания]]) – испаниялық дирижёр. 2008 жылдың желтоқсанында Ватиканда Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясының 60 жылдығына арналған салтанатты концертке дирижёрлік етіп, Рим Папасы Бенедикт XVI мен 7000 көрерменнің алдында өнер көрсеткен алғашқы әйел дирижёр ретінде тарихқа енді. Сонымен қатар Мадридте Испания патшайымы Софияның қатысуымен өткен салтанатты концертке дирижёрлік еткен. И. Шара «European Excellence» сыйлығының иегері әрі «Испания брендінің құрметті елшісі» атағына ие болған. Лондон филармониялық оркестрі, Израиль филармониялық оркестрі, Чехия ұлттық симфониялық оркестрі, Ресей ұлттық оркестрі, Рим симфониялық оркестрі, Корольдік филармониялық оркестрі, Милан симфониялық оркестрі, Украина ұлттық оркестрі, Литва ұлттық симфониялық оркестрі, Испания ұлттық симфониялық оркестрі және басқа да музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. <ref>{{Cite web|title=Inma Shara I Director and composer|url=https://inmashara.com/en/home/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Инджи Ëздиль''' ([[Түркия]]) – түркиялық дирижёр. Түркиядағы кәсіби симфониялық оркестрлерге жетекшілік еткен алғашқы әйел дирижёрлердің бірі ретінде белгілі. 1994 жылы Анталия камералық оркестрінің негізін қалап, кейін бұл ұжым Анталия мемлекеттік симфониялық оркестріне айналды. 1992–1994 жылдары Ыстанбұл мемлекеттік симфониялық оркестрінде дирижёрдің ассистенті қызметін атқарды. Сондай-ақ Анкара мемлекеттік полифониялық хорына және 2009–2013 жылдары Бурса өңірлік мемлекеттік симфониялық оркестріне дирижёрлік етіп, аталған оркестрдің алғашқы әйел бас дирижёрі болды. 2016 жылы Лондондағы Корольдік музыка академиясының (Royal Academy of Music) оркестрлік дирижёрлік өнеріне қосқан үлесі үшін берілетін ARAM құрметті сыйлығымен марапатталды. Дирижёрдің ұстаздарының қатарында сэр Колин Дэвис, Джордж Херст, Хорст Нойман, Колин Меттерс, Джон Кэрью, Карло Мария Джулини және Илья Мусин болды. <ref>{{Cite web|title=Turkish Culture Portal|url=https://turkishculture.org/whoiswho/music/conductor/inci-ozdil-1781.htm|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Ингрид Табита Боргхильд Берглунд''' (1989; [[Норвегия]]) – норвегиялық дирижёр. 2018 жылы Talent Norge ұйымының жас дирижёрлерге арналған екі жылдық «Opptakt» бағдарламасына қабылданып, сол жылы Gstaad Conducting Academy академиясында Неэме Ярви атындағы сыйлықтың иегері атанды. Дирижёр The Hallé Orchestra, Detroit Symphony Orchestra, Dresden Philharmonie, City of Birmingham Symphony Orchestra, Swedish Radio Symphony Orchestra, Gothenburg Symphony Orchestra, Kristiansand Symphony Orchestra, Oslo Philharmonic, Norwegian National Opera and Ballet, Dallas Symphony Orchestra, Houston Symphony, Tokyo Metropolitan Symphony Orchestra, Bamberger Symphoniker, Royal Stockholm Philharmonic Orchestra, Iceland Symphony Orchestra және басқа да жетекші музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. 2026 жылы Bergen Philharmonic Orchestra оркестрінің бас дирижёрі болып тағайындалып, аталған оркестр тарихындағы бұл қызметті атқарған алғашқы әйел болды. '''<ref>{{Cite web|title=Tabita Berglund steps in to conduct at the Festival Internacional de Música y Danza de Granada <nowiki>|</nowiki> HarrisonParrott|url=https://www.harrisonparrott.com/news/2024-06-14/tabita-berglund-steps-in-to-conduct-at-the-festival-internacional|accessdate=05.05.2026}}</ref>''' * '''Иман аль-Джунейди''' ([[Мысыр]]) – мысырлық дирижёр. Мысырдың Саид өңіріндегі алғашқы әйел дирижёр ретінде танылады. 2005–2011 жылдары Бени-Суэйф мәдениет сарайының Ұлттық араб музыкасы ансамблінің көркемдік жетекшісі әрі дирижёрі болып, Мысыр мен Таяу Шығыста бұл қызметті атқарған алғашқы әйел атанды. 2006 жылдан бастап Бени-Суэйф университетінің 25 музыканттан тұратын оркестріне дирижёрлік етеді. Кейін «Al Maestro» оркестрінің негізін қалап, сондай-ақ әйел музыканттар мен әншілерден құралған «Мысыр гүлдері» ансамблін ұйымдастырды. 2010 жылы Каир опера театрында өткен салтанатты рәсімде Мәдениет сарайлары ұйымы оны өнер саласының көрнекті қайраткер әйелдерінің бірі ретінде марапаттады. 2020 жылдың 6 маусымында Халықаралық Адам құқықтары академиясының құрметті докторы атағы берілді. 2021 жылы Каирдегі Құбба сарайында «Мысырдың бірінші ханымы» сыйлығына ие болды. 2025 жылы Гизадағы Ұлы Мысыр мұражайының ашылу салтанатында 120 музыканттан құралған халықаралық симфониялық оркестрге дирижёрлік еткен дирижёрлердің бірі болды.<ref>{{Cite web|title=Exclusive <nowiki>|</nowiki> Iman Al-Junaidi, Egypt’s First Female Maestro on Breaking Barriers, The Grand Egyptian Museum, and a Meeting with President El-Sisi <nowiki>|</nowiki> NileFM <nowiki>|</nowiki> EGYPT'S#1 FOR HIT MUSIC|url=https://nilefm.com/beats/article/13544/exclusive-iman-al-junaidi-egypt-s-first-female-maestro-on-breaking-barriers-the-grand-egyptian-museum-and-a-meeting-with-president-el-sisi|accessdate=05.05.2026}}</ref> <span id="Й"></span> '''Й''' * '''Йоана Мальвиц''' (1986; [[Германия]]) – неміс дирижёр. 2014 жылы Германиядағы Эрфурт театрының бас музыкалық директоры болып тағайындалып, бұл қызметке келген алғашқы әйел дирижёр әрі Германиядағы опера театрының ең жас бас музыкалық директорларының бірі атанды. 2017 жылы Нюрнберг мемлекеттік театрының бас дирижёрі қызметіне тағайындалып, аталған театр тарихындағы алғашқы әйел бас дирижёр болды. 2020 жылы Зальцбург фестивалінде В. А. Моцарттың «Così fan tutte» (''Так поступают все женщины'') операсымен дебют жасап, фестивальдің опералық қойылымына дирижёрлік еткен үшінші әйел атанды. Берлин филармониялық оркестрі, Вена филармониялық оркестрі, Royal Concertgebouw Orchestra, Бостон симфониялық оркестрі, Metropolitan Opera, Los Angeles Philharmonic және басқа да жетекші музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. Қазіргі уақытта Konzerthausorchester Berlin оркестрінің бас дирижёрі әрі көркемдік жетекшісі қызметін атқарып, осы лауазымға тағайындалған алғашқы әйел болып табылады. 2019 жылы Opernwelt журналының нұсқасы бойынша «Жыл дирижёрі» атанды. 2023 жылы Германия Федеративтік Республикасының «Құрмет белгісі» орденімен марапатталды. Сонымен қатар «Deutsche Grammophone» дыбыс жазу компаниясының эксклюзивті әртісі. 2025 жылы «The Kurt Weill Album» альбомы Gramophone Classical Music Awards сыйлығының оркестрлік аталымы бойынша марапатқа ие болды. <ref>{{Cite web|title=Joana Mallwitz - Conductor <nowiki>|</nowiki> Home|url=https://www.joanamallwitz.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Йозефина Аманн Вайнлих''' (1848–1887; [[Аустрия]]) – аустриялық дирижёр, сазгер. 1867 жылы Вена қаласында фортепианода өзі, виолончельде және флейтада әпкелері Элиза және Каролина өнер көрсеткен камералық ансамбль ұйымдастырды. Алғашында ұжым жеке концерттер берген. 1868 жылы музыкант әйелдердің алғашқы көпшілік концерті Neuen Dreher сыраханасында өтті. Кейін ұжым «Жаңа Вена әйелдер оркестрі» (''Neues Wiener Damenorchester'') немесе «Йозефина Вайнлихтің әйелдер оркестрі» деген атаумен танылып, оған Й. Вайнлих дирижёрлік етті. Лейпцигтің «Illustrirte Zeitung» газеті оны «''әр қимылынан қуаты сезілетін туа біткен дирижёр''» деп сипаттаған. Уақыт өте келе оркестр құрамы кеңейіп, әйел музыканттармен қатар бірқатар жасөспірім ұлдар да қабылданды. 1873 жылы оркестр Венадағы Musikverein концерт залында өнер көрсетіп, сондай-ақ Вена дүниежүзілік көрмесінде де концерт берген. Ұжым Дрезден, Лейпциг, Берлин, Париж, Италия, Ұлыбритания, Нидерланд, Скандинавия, АҚШ елдері және Санкт-Петербург қалаларында гастрольдік концерттер өткізді. Репертуарында концерттік увертюралар, Штраустар әулетінің шығармалары және Й. Вайнлихтің авторлық туындылары орындалды. Кейін дирижëр Португалияның Лиссабон қаласындағы Teatro da Trindade қалалық оркестріне және Teatro Nacional de São Carlos театрында бір концерттік маусым бойы дирижёрлік етті. Сонымен қатар жұбайы Эбо Аманн қаржыландырған «Музыкалық газетінің» редакторы болып, басылымда өзінің бірқатар шығармаларын жариялаған. <ref>{{Cite web|title=First Woman Conductor: Josephine Amann-Weinlich Story|url=https://interlude.hk/josephine-weinlich-the-first-major-woman-conductor/|accessdate=05.05.2026}}</ref> <span id="К"></span> '''К''' * '''Камилла Александровна Кольчинская''' (1937–2016; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – кеңестік, америкалық дирижёр. Ленинградтағы (қазіргі Санкт-Петербург) Н.А. Римский-Корсаков атындағы консерваторияда Илья Мусиннің дирижёрлік сыныбында білім алған, сондай-ақ дирижëрлер Игорь Маркевич, Герберт фон Караян және Леонард Бернстайнның шеберлік сабақтарына қатысқан. 1960 жылдан бастап Ленинград консерваториясының студенттік симфониялық оркестріне және опера студиясының симфониялық оркестріне дирижёрлік етіп, «Фауст», «Русалка», «Кармен» және басқа да операларды қойған. 1964 жылы КСРО Үлкен театрының дирижёр ассистенті қызметіне арналған байқауда 32 үміткердің арасынан жеңімпаз атанған жалғыз әйел болды. Кейін Израильге қоныс аударып, дирижëр Зубин Метаның тыңдауынан өтіп, Израиль филармониялық оркестрімен жұмыс істеуге шақырылды. Сонымен қатар Иерусалим симфониялық оркестрімен, Осло филармониялық оркестрімен, Брюссель филармониялық оркестрімен, Солтүстік Германия радиосының симфониялық оркестрімен, Бельгия ұлттық оркестрімен, Лондон оркестрімен, Аустрияның әйелдер камералық оркестрімен және басқа да музыкалық ұжымдармен дирижёрлік еткен. 1970 жылы Ленинград деректі фильмдер студиясы дирижёр туралы «Женщина редкой профессии» атты деректі фильм түсірді. Ал 1987 жылы «Hagafilm» студиясы алты әйел дирижёрлер К. Кольчинская, Дж. Фаллетта, В. Бонд, К. Нерре, О. Манн және В. Дударова туралы «Dirigenterna» деген деректі фильмін шығарды. <ref>{{Cite web|title=simfoniya_sudby_1ch.pdf Камилла Кольчинская|url=https://www.oleg-yurganov.com/sites/default/files/statyi/simfoniya_sudby_1ch.pdf|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Камелия Хоанг (Фам Ча Ми);''' (1997; [[Вьетнам]], [[Ресей]]) – ресейлік-вьетнамдық дирижёр. 2020 жылы камералық симфониялық «Illuminae» солисттер оркестрінің негізін қалап, оның көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі болды. Сонымен қатар оркестрмен пианист ретінде де өнер көрсетеді. Шақырылған дирижёр ретінде Башқұртстан Республикасының мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрімен, Мәскеу консерваториясының камералық және концерттік симфониялық оркестрлерімен жұмыс істеген. 2022 жылы оркестр «Сияние музыки» концерттер циклін ұсынды, онда музыка түрлі-түсті жарықпен үйлестіріліп, жарық партитурасы И. Ньютон, А. Скрябин, У. Римингтон және басқа зерттеушілердің [[синестезия]] тұжырымдамалары негізінде жасалды. 2025 жылы «Озарение» атты концерттік бағдарламаны ұсынып, шығармашылық тұлғаның ішкі психологиялық әлеміне шолуын жүзеге асырды. К. Хоанг Вьетнамның «Жастар мәдениетінің келбеті» мемлекеттік сыйлығының иегері. 2023 жылы дирижёр Ольга Власовамен бірге Стерлитамак қаласында ГАСО Башқұртстан ұжымымен «Орыс симфониялық музыкасының жауһарлары» бағдарламасын дирижёрледі. <ref>{{Cite web|title=Камелия Хоанг|url=https://gasorb.ru/orchestra/artists/guest-artists/kameliya-khoang/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Катарина Морин''' (1994; [[Германия]]) – неміс дирижёр. 2024 жылы әйел дирижёрлерге арналған халықаралық «La Maestra» байқауының III орын лауреаты әрі арнайы «Generation Opera» сыйлығының иегері атанды. Сол жылы хормен дирижёрлік ету саласындағы «Deutscher Preis für Chordirigieren» неміс ұлттық байқауының I орын жеңімпазы болды. Дирижёр Берг симфониялық оркестрі, Мюнхен симфониялық оркестрі, Штутгарт филармониялық оркестрі, Нюрнберг симфониялық оркестрі, Аугсбург мемлекеттік театры, Берлиннің Неміс операсы, Дармштадт мемлекеттік театры және Париж филармониясы сияқты музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. Сонымен қатар Badisches Staatstheater Karlsruhe театрында дирижёр әрі бас музыкалық директордың ассистенті қызметін атқарып, көптеген опера және балет қойылымдарын сахналауға қатысады. <ref>{{Cite web|title=Katharina Morin|url=https://katharinamorin.de/biography/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Катарина Винкор''' (1995; [[Аустрия]]) — аустриялық дирижёр. 2017 жылы италиялық дирижёр Риккардо Мути оны өзінің Итальяндық опера академиясының 5 қатысушысының ішіндегі ең жас қатысушысы ретінде академияға шақырды. Ал 2018 жылы Донателла Флик атындағы LSO дирижёрлер байқауына ең жас қатысушы ретінде қатысты. 2019 жылы 24 жасында дирижёр Фабио Луизи жетекшілік ететін Даллас симфониялық оркестрінің ассистент-дирижёрі қызметіне тағайындалып, осы оркестрмен кәсіби қызметін бастады. 2020 жылы Бамбергтегі Густав Малер атындағы дирижёрлер байқауында III жүлдеге ие болып, дирижёр Иван Фишер жетекшілік ететін Корольдік Концертгебау оркестрімен бірге «Аммодо» шеберлік сыныбына шақырылды. Кейін Иван Фишер оны Будапешт фестивальдік оркестрімен бірнеше жобаға ассистент-дирижёр ретінде шақырды. 2017 жылы Гштаадтағы Menuhin фестивалінде дирижёр Неэме Ярви атындағы сыйлықтың лауреаты атанды. Дирижёр әр жылдары Бирмингем симфониялық оркестрі, Зальцбург Моцартеум оркестрі, BBC концерттік оркестрі, Берлин симфониялық оркестрі, Солтүстік Каролина симфониялық оркестрі, Вена симфониялық оркестрі секілді ұжымдармен ынтымақтастық орнатып, тағы да басқа жетекші музыкалық ұжымдармен жұмыс істеді. Сонымен қатар Мюнхендегі Бавария мемлекеттік операсында сазгер Ганс Вернердің «Die Englische Katze» операсының қойылымына дебют жасады. <ref>{{Cite web|title=Katharina Wincor <nowiki>|</nowiki> conductor|url=https://www.katharinawincor.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Ксения Геннадиевна Жарко''' ([[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. 2012 жылы құрылған Әйелдер симфониялық оркестрінің негізін қалаушысы әрі көркемдік жетекшісі. Ұжымның алғашқы өнер көрсетуі 2012 жылы 1 маусымда «Олимпийский» спорт кешенінде эстрадалық музыка саласындағы Х мерейтойлық марапаттау рәсімінде мыңдаған көрермен мен миллиондаған телевизиялық аудитория алдында өтті. 2018 жылы Ресейде және халықаралық деңгейде венгр классикалық музыкасы мен опереттасын насихаттаудағы елеулі қызметі үшін мемлекеттік марапат – Мажарстанның Күміс құрметті кресті орденінің кавалері атанды. 2002 жылы Харьков қаласында өткен Вахтанг Жордания атындағы халықаралық дирижёрлер байқауының III жүлдесінің лауреаты және 2007 жылы Будапештте өткен Имре Кальман атындағы халықаралық дирижёрлер байқауында дипломант атанып, көрермендер көзайымы жүлдесіне ие болды. 2003–2015 жылдары Мәскеу оперетта театрының жетекші дирижёрі болып, дирижёр ретінде «Цезарь мен Клеопатра», «Сильва», «Менің сұлу ханымым», «Үлкен канкан», «Жарқанат», «Көңілді жесір» және басқа да қойылымдарға дирижёрлік еткен<ref>{{Cite web|title=Ксения Жарко. Официальный сайт.|url=https://ksenia-zharko.ru/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Клер Жибо''' (1945; [[Франция]]) – француз дирижëр, саясаткер. 2011 жылы Париж Моцарт оркестрін құрды және қазіргі уақытта оркестрмен жылына шамамен 30 концерт өткізеді. 1995 жылы Фабио Ваккидің «La Station Thermale» операсының қойылымы кезінде «Ла Скала» оркестрін басқарған алғашқы әйел дирижёр болды. Сондай-ақ 1997 жылы Вольфганг Римнің «Якоб Ленц» операсын қойып, Берлин филармониясының музыканттарын басқарған алғашқы әйел дирижёр атанды. 2019 жылы Париж филармониясымен серіктестікте әйел дирижёрлерге арналған халықаралық «La Maestra» байқауы мен академиясының негізін қалаушылардың бірі әрі тең директоры болды. К. Жибо Лион операсында Джон Элиот Гардинердің ассистенті болып жұмыс істеді, сондай-ақ «Ла Скала», Вена операсы және Корольдік опера театрында Клаудио Аббадоның ассистенті болды. 2023 жылы «Forbes France» журналының нұсқасы бойынша жылдың ең ықпалды 40 әйелінің қатарына енді және «Chaunet Echo» мәдени сыйлығының бірінші жүлдесіне ие болды. Сонымен қатар Франция үкіметі оны Құрмет легионы орденімен марапаттап, ал елдің Мәдениет министрі оған Өнер және әдебиет орденінің командоры атағын берді. <ref>{{Cite web|title=Клэр Гибо|url=https://alphapedia.ru/w/Claire_Gibault|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Карина Канеллакис''' (1981; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – грек және орыс текті америкалық дирижёр. 2016 жылы сэр Георг Шолти атындағы халықаралық дирижёрлер байқауының жеңімпазы атанды. Осы жеңісінен кейін 2019 жылы Лондонда BBC симфониялық оркестрімен бірге BBC Proms фестивалінің алғашқы концертін басқарған алғашқы әйел дирижёр болды. Сондай-ақ 2018 жылы Корольдік Стокгольм филармониялық оркестрімен бірге Нобель сыйлығын табыстау рәсіміне арналған концертті басқарған алғашқы әйел дирижёр атанды. К. Канеллакис екі жыл бойы Берлин филармониялық оркестрінің Оркестрлік академиясының құрамында скрипкашы ретінде тұрақты өнер көрсетті. Кейін дирижёрлік мансабында дирижëр сэр Саймон Рэттлден қолдау алды. Ол сондай-ақ Нидерланд радио-филармониялық оркестрінің (RFO) алғашқы әйел дирижёрі және Нидерландтағы кез келген оркестрдің бас дирижёрі қызметіне тағайындалған алғашқы әйел дирижёр болды. 2023 жылы осы оркестрмен және «Pentatone» дыбыс жазу студиясымен бірлесіп бірнеше музыкалық альбом жазды. Олардың алғашқы релизі – сазгер Бела Бартоктың «Оркестрге арналған концерт» және «Төрт оркестрлік пьеса» шығармалары – «Грэмми» сыйлығына номинация алды.<ref>{{Cite web|title=Karina Canellakis|url=https://karinacanellakis.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Кристиина Поска''' (1978; [[Эстония]]) – эстониялық дирижëр. 2018 жылы Базель театры оны бас музыкалық директор қызметіне тағайындайтынын жариялады. Осылайша ол аталған қызметті атқарған алғашқы әйел дирижёрі болды. 2019 жылы «Symphonieorchester Vlaanderen» оркестрі оны бас дирижёр қызметіне тағайындады. Осы қызметке тағайындалған алғашқы әйел дирижёр атанды. 2021 жылы Латвияның Ұлттық симфониялық оркестрі оны келесі бас шақырылған дирижёрі ретінде тағайындап, оркестр тарихында бұл қызметке тағайындалған алғашқы әйел дирижёр болды. 2023 жылы Француз жастар оркестрі (OFJ) оркестрдің музыкалық жетекшісі қызметіне тағайындалған алғашқы әйел дирижёр атанды. 2007 жылғы мамырда Bergische Symphoniker Female Conductor's Competition V байқауында бірінші жүлдеге ие болды. 2012 жылы Копенгагенде өткен Николай Малько атындағы халықаралық дирижёрлер байқауында үшінші орын алып, көрермендер көзайымы жүлдесіне ие болды. 2013 жылы Германия Музыка кеңесі мен Берлин концерт залының бірлескен бастамасымен берілетін Германия дирижёрлік бойынша сыйлығын иеленді. Сыйлықтың ақшалай жүлдесі 35 000 еуроны құрады. 2015 жылы Bachtrack сайтының мәліметі бойынша, К. Поска әлемдегі ең көп сұранысқа ие әйел дирижёр болды. Сонымен қатар ол танымал «Vogue» журналымен де ынтымақтастық жасады.<ref>{{Cite web|title=Kristiina Poska <nowiki>|</nowiki> Conductor|url=https://www.kristiinaposka.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Каролин Мари (Лина) Коэн''' (1878–1952; [[Франция]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – нидерланд текті франко-америкалық дирижёр. Ол Жорж Бизенің «Кармен» операсын басты рөлде Марта Витковска (Кармен) өнер көрсеткен қойылымда дирижёрлік еткен алғашқы әйел дирижёр болып саналады. Қойылым 1917 жылғы 7 ақпанда Нью-Йорктің Манхэттен ауданындағы «Гарден» театрында Космополитен-опера труппасымен бірге өтті. 1921 жылы Леон М. Крамермен бірлесіп Нью-Йорктегі Лексингтон-авенюде орналасқан опера театрында Еврей-америкалық опера компаниясымен сазгер Фроманталь Галевидің «Жидовка» («''La Juive''») операсына дирижёрлік етті. Гранд-опера Нью-Йоркте алғаш рет идиш тілінде орындалды. 1944 жылы Майами университетінің Музыка мектебі ұсынған Энгельберт Гумпердинктің «Гензель мен Гретель» операсының музыкалық жетекшісі болды. Бұл оның музыкалық жетекші ретінде басқарған үшінші операсы еді.<ref>{{Cite web|title=WOMAN WIELDS THE BATON.; Lina Coen Conducts a Performance of "Carmen" in Garden Theatre. - The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1917/02/08/archives/woman-wields-the-baton-lina-coen-conducts-a-performance-of-carmen.html|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Катрине Виннес Тревино''' (1977; [[Норвегия]]) – норвегиялық дирижëр. 2013–2015 жылдары Ostgota Blasarsymfoniker оркестрінің бас дирижëрі әрі көркемдік жетекшісі қызметін атқарды. Сонымен қатар, әр жылдары Скандинавия елдерінің кәсіби оркестрлерімен жұмыс істеді. Атап айтқанда: Осло филармониялық оркестрі, Тронхейм симфониялық оркестрі, Норвегия радиохабар тарату оркестрі, Оденсе симфониялық оркестрі, Тампере филармониялық оркестрі, сондай-ақ Оңтүстік Африкадағы Йоханнесбург және Дурбан филармониялық оркестрлерін басқарды. Ол Норвегия операсы және балеті, Швеция корольдік операсы және басқа да театрларда опералық қойылымдарға дирижерлік етті. Дирижëрлік қызметінен бөлек, SVT телеарнасының «Ол ер адам сияқты музыка жазады» (2019) атты сериалының жүргізушісі әрі бағдарламасын әзірлеуші ретінде де танымал болды. Бағдарлама оркестрлік музыка тарихында назардан тыс қалған шығармаларға және оларды жазған әйел композиторларға арналды. Жоба аясында Швеция радиосының симфониялық оркестріне де дирижëрлік етті. 2019 жылы гендерлік теңдікті дамытуға қосқан үлесі үшін Норвегия Композиторлар қауымдастығының сыйлығымен марапатталды. <ref>{{Cite web|title=NMH <nowiki>|</nowiki> Cathrine Winnes|url=https://nmh.no/en/contact-us/employees/cathrine-winnes|accessdate=11.05.2026}}</ref> * '''Каталин Кишш''' (1955; [[Мажарстан]]) – венгриялық хор дирижёр, доктор. 1990 жылы ол «Ars Nova» вокалдық ансамблін құрды. Бірнеше мәрте түрлі марапаттарға ие болған бұл хор венгр хор өнерінің визиттік карточкаларының біріне айналды. Оның жетекшілігімен хор әлемнің көптеген елдерінде жүздеген концерт беріп, Еуропаның беделді байқауларында көптеген бірінші жүлделер мен Гран-при иеленді. К. Кишш көптеген хор шығармаларының тұсаукесерлеріне дирижёрлік етіп, 11 компакт-диск пен аудиожазба шығарды. 1993 жылы ол «Ars Nova Editio» баспасын құрды. Бұл баспа қазіргі венгр хор музыкасын шығаратын ірі баспалардың біріне айналды. Сондай-ақ бүкіл әлемдегі отандас әншілерін ірі ұлттық фестивальдерде біріктіретін Дүниежүзілік венгрлер хорын (World Choir of Hungarians) құрды. Мәдениетке және заманауимузыканы насихаттауға қосқан елеулі үлесі үшін 1996 жылы Йожеф Катона атындағы беделді сыйлықпен марапатталды, ал 2015 жылы Кодай атындағы құрметті сыйлыққа ие болды. К. Кишш сондай-ақ Дүниежүзілік хор кеңесінің құрметті мүшесі. <ref>{{Cite web|title=Katalin Kiss (Conductor) - Convivium Records|url=https://conviviumrecords.co.uk/artist-profile/katalin-kiss/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * '''Кэролайн Б. Никольс''' (1864–1939; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық дирижёр, скрипкашы. Ол АҚШ тарихында музыкалық ұжымдарға дирижёрлік етуде жетістікке жеткен алғашқы әйел дирижёрлердің бірі болып саналады. Б. Никольс Мэрион Осгуд атындағы әйелдер оркестрінің негізін қалаушылардың бірі болды. Төрт жылдан кейін, 1888 жылы, ол тағы бес әйел музыкантпен бірге Фадетт әйелдер оркестрін (''Ұжым Фадетта Бостондықтары деп те аталады'') құрды. Оркестрде алғашында концертмейстер қызметін атқарып жүрді. Кейін 1890 жылы ұжымның дирижёрі болып, 1920 жылға дейін, яғни оркестрді 30 жыл бойы басқарды. Оркестр құрамында ол АҚШ-тың көптеген өңірлерінде өнер көрсетіп, шамамен 6000 концерт берді. Бағдарламада сол ғасырда кең танымал болған музыкалық шығармалармен қатар, Л. Бетховен, Р. Вагнер және басқа да композиторлардың шығармаларын орындады. Б. Никольс музыкант болуға ұмтылған көптеген әйелдерге шабыт беріп, тәлім берді және сол кезеңдегі әйелдердің қаржылық тәуелсіздігін қамтамасыз ету ісіне елеулі үлесін қосты. <ref>{{Cite web|title=The Cambridge Companion to Conducting - Google Книги|url=https://books.google.kz/books?id=rVMiAwAAQBAJ&q=Caroline+B.+Nichols&pg=PT326&redir_esc=y#v=snippet&q=Caroline%20B.%20Nichols&f=false|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Красимира Александрова Костова''' (1948–2022; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Болгария]]) – кеңестік және болгариялық дирижёр. Көп жылдар бойы Болгариядағы Бургас мемлекеттік операсының бас дирижёрі әрі директоры қызметін атқарды. Оның репертуарында Дж. Пуччинидің «Тоска», П. Чайковскийдің «Евгений Онегин», Дж. Вердидің «Бал-маскарад», В. Моцарттың «Фигароның үйленуі», «Дон Жуан», Ж. Оффенбахтың «Прекрасная Елена» және басқа да қойылымдары болған. Н. А. Римский-Корсаков атындағы Санкт-Петербург мемлекеттік консерваториясының мұрағаттық деректеріне сәйкес, К. Костова 1970 жылы опералық-симфониялық дирижёрлік мамандығына оқуға түсіп, 1975 жылы толық оқу курсын аяқтады. И. А. Мусин профессордың сыныбында білім алды. Оның мінездемесінде консерваторияның опера студиясындағы қызметі туралы да мәліметтер келтірілген. Ол Дж. Вердидің «Травиата» операсына дирижёрлік етіп, опералық қойылымды басқару техникасын жақсы меңгергенін, орындаушылар арасында ансамбль мен үйлесімділікке қол жеткізе алатынын көрсетті. Сонымен қатар мінездемеде оның филармония немесе опера театрының кәсіби дирижёрі қызметіне толық дайын екені атап өтілген. Сондай-ақ оған белгілі бір уақыт бойы жоғары кәсіби деңгейдегі оркестрде дирижёр-стажёр ретінде жұмыс істеу арқылы жинақтаған дағдыларын бекітіп, одан әрі дамыту мүмкіндігін беру орынды әрі қажет екені көрсетілген. <ref>{{Cite web|title=Почина Красимира Костова : Черноморски фар - новини от Бургас и региона|url=https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Куми Нариман Вадиа''' (1933; [[Үндістан]]) – үндістандық хор дирижёр. Кейбір деректерде ол Үндістандағы алғашқы әйел дирижёр ретінде аталады. Алғашында К. Вадиа Мумбайдағы доктор Виктор Паранджоти негізін қалаған Паранджоти академиясының хорының (PAC) құрамына сопрано ретінде қосылды. Оның жетекшілігімен көптеген концерттерде ән айтып, 1967 жылы Паранджоти қайтыс болғанға дейін одан білім алады. Паранджоти қайтыс болғаннан кейін К. Вадиа хор дирижёрі қызметіне кірісті. Осы уақыт ішінде хор әлемнің 23 елінде гастрольдік сапармен өнер көрсетті. Ұжым Ватиканда Рим папасы Иоанн Павел II-ге арналған концертте өнер көрсетіп, Қасиетті Далай-ламаның шақыруымен Дүниежүзілік рухани музыка фестиваліне қатысты, сондай-ақ Раштрапати-Бхавандағы Рождестволық концерттерде өнер көрсетті. 2017 жылғы қарашада 84 жастағы К. Вадиа хордың бас дирижёрыі қызметіндегі 50 жылдығына арналған мерейтойлық концерт өткізді. Концерт Мумбайдағы NCPA өнер орталығында орналасқан әйгілі Tata Theatre орталығында өтті. К. Вадианың жетекшілігімен хор Үндістан камералық оркестрімен (SOI Chamber Orchestra) бірге В. Моцарттың екі әйгілі шығармасын – «Реквием» мен «Тәж кию месcасын» орындады. 2024 жылы Үндістан үкіметі өнер саласына қосқан үлесін мойындап, оған беделді азаматтық сыйақы – Падма Шри орденін берді.<ref>{{Cite web|title=Coomi Nariman Wadia – India’s First Female Conductor of Choral Music - My Words & Thoughts|url=https://mywordsnthoughts.com/coomi-nariman-wadia-indias-first-female-conductor-of-choral-music/|accessdate=05.05.2026}}</ref> * '''Кэй Джордж Робертс''' (1950; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – <ref>{{Cite web|title=Kay George Roberts Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Kay_George_Roberts|accessdate=11.05.2026}}</ref> * '''Коллин Пак''' (1967; [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]]) – <ref>{{Cite web|title=Kolleen Park (Kolleen Sue Park) - MyDramaList|url=https://mydramalist.com/people/115437-kolleen-park#:~:text=Kolleen%20Park%20is%20a%20South,Music%20from%20Seoul%20National%20University|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="Л"></span> '''Л''' * Ламар Элиас ([[Палестина]]) <ref>{{Cite web|title=Lamar Elias - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/lamar-elias/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Людмила Александровна, Павлова-Арбенина (1916–1996; КСРО, Ресей) <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996|url=https://www.conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Людмила Михайловна Калиновская (Беларусь) <ref>{{Cite web|title=Калиновская Людмила Михайловна - Белорусская государственная академия музыки|url=https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/orkestrovyj/kafedra-strunnyh-smychkovyh-instrumentov/kalinovskaya-lyudmila-mihajlovna/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Людмила Ивановна Ханжова (1956) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Ханжова Людмила Ивановна, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Ханжова,_Людмила_Ивановна|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Летиция Труве (Франция) <ref>{{Cite web|title=Laëtitia Trouvé – Chef d'orchestre|url=https://laetitiatrouve.fr/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лидия Янковская (1986) Ресей, АҚШ <ref>{{Cite web|title=Lidiya Yankovskaya|url=https://lidiyayankovskaya.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лидия Валерьяновна Аксëнова (1923-2019; КСРО, [[Молдова]]) <ref>{{Cite web|title=Аксенова Лидия Валерьяновна|url=https://mus.academy/authors/aksenova-lidiya|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лижия Амадио (1964) Бразилия <ref>{{Cite web|title=Ligia Amadio|url=https://www.ligiaamadio.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лижия О`Риордан (Ирландия, Росиия) <ref>{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/63022/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Любовь Носова (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Любовь Носова — Дирижер|url=https://liubov-nosova.com/ru|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лиса Ксантопулу (1968) Грекия <ref>{{Cite web|title=Biography <nowiki>|</nowiki> maestrox|url=https://lisaxanthopoulou.wixsite.com/maestrox/copy-of-biography-1|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Лиана Александровна Исакадзе (1946–2024; КСРО, [[Грузия]], Германия) <ref>{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/38124/|accessdate=06.06.2026}}</ref> <span id="М"></span> '''М''' * Марин Олсоп (1956) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Marin Alsop|url=https://www.marinalsop.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарита Дварëнайте (1928–2008) [[Латвия]] <ref>{{Cite web|title=Дварёнайте Маргарита, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Дварёнайте,_Маргарита|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарита Львовна Хейфец (1921–1999; КСРО, Ресей) <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999|url=https://www.conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарита Александровна Саморукова (1925–2002) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Саморукова Маргарита Александровна, биография — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Саморукова,_Маргарита_Александровна|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Марина Николаевна Третьякова (1969) Беларусь <ref>{{Cite web|title=Третьякова Марина Николаевна - Белорусская государственная академия музыки|url=https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/vokalno-horovoj-fakultet/kafedra-opernoj-podgotovki-i-horeografii/tretyakova-marina-nikolaevna/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мирга Гражините-Тила (1986) [[Литва]] <ref>{{Cite web|title=Mirga Gražinytė-Tyla|url=https://mirgagrazinytetyla.com/index.htm|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мари-Жанна Сереро (Франция) <ref>{{Cite web|title=Marie-Jeanne Serero|url=https://www.mariejeanneserero.fr/Home/view/fr/Marie-Jeanne-Serero.html|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Мария Бадстуэ (1982) [[Дания]] <ref>{{Cite web|title=MARIA BADSTUE|url=https://www.mariabadstue.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Йозефина Агнес Вюрм (Мэри Вурм) (1860–1938) Британия, Германия <ref>{{Cite web|title=Mary Wurm Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Mary_Wurm|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Арманда Матильда де Полиньяк (1876–1962) Франция <ref>{{Cite web|title=Armande de Polignac Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Armande_de_Polignac|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Константиновна Курочкина (1989) Ресей <ref>{{Cite web|title=Московская консерватория - персоналии - Курочкина Мария Константиновна|url=https://www.mosconsv.ru/ru/person/148420|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Александровна Романова (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Романова Мария Александровна|url=https://www.unioncomposers.ru/composer/view/?id=978|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мария Макраки (Греция) <ref>{{Cite web|title=Maria Makraki - Conductor|url=https://www.mariamakraki.com/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Мария Эклунд (1973) Россия <ref>{{Cite web|title=Home Page|url=https://mariaeklund.net/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Марта Реммерт (1853–1941) Германия <ref>{{Cite web|title=Martha Remmert|url=https://www.fembio.org/biographie.php/frau/biographie/martha-remmert/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Марта Линц фон Кригнер (1898–1982) [[Австро-Венгрия|Аустро-Венгрия]] <ref>{{Cite web|title=Marta Linz: Birthday & Death (1898-1982), Age and Zodiac|url=https://happyhappybirthday.net/en/age/marta-linz-person_syxllyfq|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мадлен Тереза Бушери Ле-Фор (1879–1960) Франция <ref>{{Cite web|title=Magdeleine Boucherit Le Faure Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Magdeleine_Boucherit_Le_Faure|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Михаэла Сильвия Рошка (1957–2026) [[Румыния]]<ref>{{Cite web|title=Mihaela Silvia Rosca, Дирижер <nowiki>|</nowiki> Архив, выступления, билеты и видео <nowiki>|</nowiki> Operabase|url=https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/ru|accessdate=06.06.2026}}</ref> * [[Маралжан Мырзақұлова|Маралжан Қазыбекқызы Мырзақұлова]] (1974–2025) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Мырзақұлова Маралжан Қазбекқызы - KazTheatre|url=https://kaztheatre.kz/priests/мырзақұлова-маралжан-қазбекқызы/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Маргарет Хилис (1921–1998) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Margaret Hillis: University Honors and Awards: Indiana University|url=https://honorsandawards.iu.edu/awards/honoree/94.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мун-ëн Хо (1964) КХДР ([[Солтүстік Корея|Корей Халық Демократиялық Республикасы]]) <ref>{{Cite web|title=Heo Moon-young (conductor) - NamuWiki|url=https://en.namu.wiki/w/허문영(지휘자)|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Муборак Бахруллаевна Лутфуллаева (1976) Өзбекстан <ref>{{Cite web|title=Браво, Муборак! - Kultura.uz|url=https://kultura.uz/view_6_r_13941.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мишель Рейкерс (майор) АҚШ <ref>{{Cite web|title=— The Cleveland Orchestra|url=https://www.clevelandorchestra.com/people/michelle-rakers|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мойца Лавренчич ([[Словения]]) <ref>{{Cite web|title=MOJCA LAVRENČIČ - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/mojca-lavrencic/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мадинат Магометовна Яндиева (1942) [[Ингушетия]] <ref>{{Cite web|title=Ингушская прима дирижерского искусства Мадинат Яндиева не представляет свою жизнь без музыки <nowiki>|</nowiki> Ингушетия/ГIалгIайче — интернет-газета|url=https://gazetaingush.ru/kultura/ingushskaya-prima-dirizherskogo-iskusstva-madinat-yandieva-ne-predstavlyaet-svoyu-zhizn-bez|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Мадина Маратқызы Қабижанова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Достойный пример|url=https://avestnik.kz/dostojnyj-primer-2/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Маржена Дьякун (1981) [[Польша]] <ref>{{Cite web|title=Marzena Diakun|url=https://www.diakun.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Марлен Урбай (Куба) <ref>{{Cite web|title=Marlene Urbay|url=https://www.facecuba.org/post/marlene-urbay|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Мирует Талапқызы Мұқанова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Талант, дисциплина и абсолютный слух|url=https://kazpravda.kz/n/talant-distsiplina-i-absolyutnyy-sluh/|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="Н"></span> '''Н''' * Нил Вендитти (Түркия, Италия) <ref>{{Cite web|title=NILVENDITTI|url=https://www.nilvenditti.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Негин Хпалвак (1997) Ауғанстан <ref>{{Cite web|title=Negin Khpalwak: Afghanistan's Only Female Orchestra Conductor|url=https://www.rejectedprincesses.com/blog/modern-worthies/negin-khpalwak|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нина Дмитриевна Кравченко (1952) КСРО, Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Алматинский Музыкальный Колледж имени П.Чайковского|url=https://music-college.kz/news/46/single/82|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нина Ракич ([[Сербия]]) <ref>{{Cite web|title=Kad umetnost ima ime i prezime: Zašto je važno pomoći Nini Rakić - Ozon Media|url=https://www.ozon.rs/vesti/2025/kad-umetnost-ima-ime-i-prezime-zasto-je-vazno-pomoci-nini-rakic/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ниа Имани Франклин (1993) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Nia Imani Franklin <nowiki>|</nowiki> Winston-Salem Symphony|url=https://www.wssymphony.org/guest-artists/nia-imani-franklin/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Наталья Владимировна Базалева (1958) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Базалева Наталья Владимировна — Рувики: Интернет-энциклопедия|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Базалева,_Наталья_Владимировна|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наталья Сергеевна Вильянова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Вильянова Наталья Сергеевна|url=https://filarmonia.kz/?p=1476&lang=ru|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наталья Борисовна Пономарчук (Украина) <ref>{{Cite web|title=Natalia Ponomarchuk – Official website|url=https://ponomarchuk.org/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Натали Штуцман (1965) Франция <ref>{{Cite web|title=Nathalie Stutzmann, conductor and contralto|url=https://nathaliestutzmann.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нисан Ак (Түркия) <ref>{{Cite web|title=Nisan Ak <nowiki>|</nowiki> Conductor - Home|url=https://nisanak.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нежат Амири ([[Иран]]) <ref>{{Cite web|title=İran’da tabuları yıkan orkestra şefi: Nezhat Amiri - Umut Gazetesi|url=https://umutgazetesi45.org/arsivler/3080|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Назанин Агахани (1980) Аустрия <ref>{{Cite web|title=Nazanin AGHAKHANI Conductor*Composer|url=https://www.nazaninaghakhani.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Николетт Элла Фрайон (1960) Аустралия <ref>{{Cite web|title=Nicolette Fraillon|url=https://www.nicolettefraillon.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наргиза Курманова ([[Қырғызстан]]) <ref>{{Cite web|title=Наргиза Курманова » Союз Композиторов Кыргызской Республики|url=http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нурбана Эмин ([[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң ұйғыр автономиялық ауданы]]) <ref>{{Cite web|title=Happy Women's Day. This is Xinjiang's first female conductor, Nurbana Emin, a Uyghur lady. : r/MarxistCulture|url=https://www.reddit.com/r/MarxistCulture/comments/1j5ywtn/happy_womens_day_this_is_xinjiangs_first_female/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Наоми Мунаката (1955–2020) Жапония, Бразилия <ref>{{Cite web|title=Мунаката Наоми, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Мунаката,_Наоми|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Нварт Андреасян (Армения, Франция) <ref>{{Cite web|title=Нварт Андреасян: «В XXI веке дирижер – деловой человек…» :: Культура / ВЗГЛЯД|url=https://vz.ru/culture/2008/5/8/166305.html|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Нодока Окисава (Жапония) <ref>{{Cite web|title=Nodoka Okisawa — Gallery|url=https://www.nodokaokisawa.com/gallery|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="О"></span> '''О''' * Ольга Евгеньевна Вольф (1907–1992) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992|url=https://www.conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Максимилиановна Берг (1907–1991) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991|url=https://www.conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Власова (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Ольга Власова ▪ Новая Опера / Балет Москва|url=https://novayaopera.ru/theatre-people/dirizhery/olga-vlasova/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Николаевна Полякова ([[Бурятия]]) <ref>{{Cite web|title=Заслуженный работник культуры Российской Федерации - Новости -|url=https://minkultrb.ru/news/news/5111-zasluzhennyy-rabotnik-kultury-rossiyskoy-federatsii/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ольга Матильда Агнес фон Радецки (1858–1933) Латвия, КСРО <ref>{{Cite web|title=Radecki, Olga von - Sophie Drinker Institut|url=https://www.sophie-drinker-institut.de/radecki-olga-von|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Ольга Владимировна Сердюкова (Калмыкия) <ref>{{Cite web|title=Ольга Владимировна Сердюкова — Яндекс: нашлось 190 тыс. результатов|url=https://kalmfil.ru/index.php/kollektivy/khudozhestvennye-rukovoditeli/150-serdyukova-olga-vladimirovna|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Оксана Ярославовна Лынив (1978) [[Украина]] <ref>{{Cite web|title=Oksana Lyniv|url=https://oksanalyniv.com/en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Оксана Кротик (Украина) <ref>{{Cite web|title=Oksana Krotyk - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/oksana-krotyk/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Офенце Дикеледи Кеорапетсе Пице (1992) [[Оңтүстік Африка Республикасы]] <ref>{{Cite web|title=Ofentse Pitse is first black woman to own an all-black orchestra|url=https://iol.co.za/pretoria-news/news/2023-06-05-ofentse-pitse-is-first-black-woman-to-own-an-all-black-orchestra/|accessdate=06.06.2026}}</ref> <span id="П"></span> '''П''' * '''Полина Андреевна Лебедева''' (2001; [[Украина]]) – украиналық дирижёр. 2022 жылғы желтоқсанда Риккардо Мути атындағы әйгілі Италиялық опера академиясының ең жас қатысушысы атанды. 2023 жылғы шілдеде Германияда өткен Г. Малер атындағы беделді дирижёрлер байқауының бес жартылай финалисінің қатарына енді, ал 2024 жылғы маусымда Нидерландтың Роттердам қаласында өткен Халықаралық дирижёрлер байқауының жартылай финалына шықты. 2026 жылы Швейцарияның Цюрих қаласындағы Tonhalle дирижёрлер академиясының Пааво Ярвидің тәлімгерлігімен қатысушысы болды. П. Лебедева сондай-ақ 2026–2028 жылдарға әйел дирижëрлерге арналған Taki Alsop Conducting Fellowship (TACF) бағдарламасының стипендия иегері атанды. 2026 жылы Парижде өткен «La Maestra» халықаралық әйел дирижёрлер байқауына қатысып, ширек финалға шықты. 2026 жылдан бастап Париж ұлттық операсының дирижёр-резиденті қызметін атқарады. <ref>{{Cite web|title=Polina Lebedieva - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/polina-lebedieva/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * '''Паниз Фарьюсефи''' ([[Иран]]) – ирандық дирижёр, скрипкашы. 2025 жылы қарашада Тегеран симфониялық оркестріне дирижёрлік еткен екінші әйел болды және осы оркестрге көпшілікке арналған ашық концерттерде ресми түрде дирижёрлік етуге рұқсат алған алғашқы әйел атанды. Бұл оқиға халықаралық деңгейде тарихи маңызға ие болды. Тегеран филармониялық оркестрінің концертмейстері бола отырып, ол Вахдат залында «Симург жері» атты екі күндік концерттік бағдарламаны басқарды. Бағдарламаға ирандық әйел композиторлар Афтаб Дарвиши мен Гольфам Хайямның шығармаларымен қатар, Ф. Шуберттің №8 «Аяқталмаған симфониясы», Ян Сибелиустың «Ішекті оркестрге арналған экспромты» және А. Хачатурянның «Гаянэ» балетінен «Қылыштармен би» енді. П. Фарьюсефи өзінің жеке тәуелсіз ұжымын – Vivo Orchestra-ны құрды және онымен алғашқы ірі концертін 2024 жылы тамызда өткізді. Сонымен қатар ол «Novak String Quartet» ішекті квартетінің негізін қалаушы әрі жетекшісі. П. Фарьюсефи дирижёрліктен Арам Гарабекян және Станислав Кочановский сияқты шеберлерден білім алды'''.''' <ref>{{Cite web|title=Паниз Фарьюсефи стала первой женщиной-дирижером в истории Тегеранского симфонического оркестра <nowiki>|</nowiki> Музыкальная жизнь|url=https://muzlifemagazine.ru/paniz-faryusefi-stala-pervoy-zhenshhino/|accessdate=06.06.2026}}</ref> <span id="Р"></span> '''Р''' * [[Раиса Құдайбергенқызы Садықова|Раиса Құдайбергенқызы Садықова]] (1944–2020) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Раиса Садықова|url=https://qazaqculture.com/kk/cultural-objects/246ef525-7a73-4d2e-93d6-45fca37b5dd0|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Ребекка Тонг (1985) [[Индонезия]] <ref>{{Cite web|title=Rebecca Tong|url=https://www.rebeccatong.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Рахила Орынқызы Ерғалиева (Құлсариева) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Дирижер|url=https://dina-orkestr.kz/orkestr-khuramy/dyryzher|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Радосвета Бояджиева (1923–2018) Болгария <ref>{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/18681/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Розмари Йорганджи (Албания) <ref>{{Cite web|title=Rozmari Jorgaqi passed away at the age of 83, the first Albanian Orchestra Conductor|url=https://www.ocnal.com/2020/09/rozmari-jorgaqi-passed-away-at-age-of.html|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Розабел Грейс Уотсон<ref>{{Cite web|title=Watson, Rosabel - Sophie Drinker Institut|url=https://www.sophie-drinker-institut.de/watson-rosabel|accessdate=07.07.2026}}</ref> * Росила Самир (Мысыр) <ref>{{Cite web|title=Alexandria Opera witnesses the birth of the first female maestro in a singing concert .. - Egyptfwd.org|url=https://egyptfwd.org/Article/6/3091/Alexandria-Opera-witnesses-the-birth-of-the-first-female-maestro|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Рут Райнхардт (Германия) <ref>{{Cite web|title=Ruth Reinhardt|url=https://ruth-reinhardt.com/about/#:~:text=Ruth%20Reinhardt%20is%20the%20newly,Paulo%20State%20Symphony%20Orchestra%20(OSESP)|accessdate=11.05.2026}}</ref> <span id="С"></span> '''С''' * Сабрие Искандеровна Бекирова (1965) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Сабрие Бекирова - дирижер|url=https://sabrie-bekirova.ru/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Себрина Мария Альфонсо (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Biography • SFSO|url=https://southfloridasymphony.org/biography/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Сара Колдуэлл (1924–2006) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Sarah Caldwell <nowiki>|</nowiki> Pioneer, Conductor, Producer <nowiki>|</nowiki> Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Sarah-Caldwell|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сильвия Кадуфф (1937) [[Швейцария]] <ref>{{Cite web|title=Caduff, Sylvia (1937—) <nowiki>|</nowiki> Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/women/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/caduff-sylvia-1937|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сиëн Сон (1975) [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] <ref>{{Cite web|title=Seong Siyeon - NamuWiki|url=https://en.namu.wiki/w/성시연|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Селия Томаса Торра (1884–1962) [[Аргентина]] <ref>{{Cite web|title=Celia Torrá Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Celia_Torrá|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Светлана Борисовна Безродная (1934) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Безродная,_Светлана_Борисовна|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Безродная,_Светлана_Борисовна|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сусанна Мялкки (1969) [[Финляндия]] <ref>{{Cite web|title=Susanna Mälkki|url=https://susannamalkki.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Симона Маргарет Янг (1961) Аустралия <ref>{{Cite web|title=Янг Симона, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Янг,_Симона|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Симона Струнгару (Румыния) <ref>{{Cite web|title=Strungaru Simona|url=https://festivalenescu.ro/en/george-enescu-international-festival/artists/all/soloists/strungaru-simona-2028791847#:~:text=Simona%20Strungaru%20is%20a%20versatile,Composers%20and%20Musicologists%20of%20Romania|accessdate=06.06.2026}}</ref> * София Шарлотта Ганноверская (1668–1705) Германия <ref>{{Cite web|title=София Шарлотта Ганноверская — Рувики: Интернет-энциклопедия|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/София_Шарлотта_Ганноверская|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сиан (Шарн) Эдвардс (1959) Ұлыбритания <ref>{{Cite web|title=Sian Edwards (born March 27, 1959), British conductor <nowiki>|</nowiki> World Biographical Encyclopedia|url=https://prabook.com/web/sian.edwards/1889120#:~:text=Sian%20Edwards%20is%20an%20English,National%20Opera%20in%20the%201990s|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сузанна Павловски ([[Колумбия]]) <ref>{{Cite web|title=meet the maestra|url=https://suzannapavlovsky.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Стефани Роудс Рассел (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Conductor <nowiki>|</nowiki> Stephanie Rhodes Russell|url=https://www.stephanierhodesrussell.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Севиль Иншалла кызы Гаджиева (1975) [[Әзербайжан]] <ref>{{Cite web|title=Севиль Гаджиева: Важной составляющей для любого музыкального руководителя является служение исключительно творческим интересам коллектива - ИНТЕРВЬЮ - АЗЕРТАДЖ|url=https://azertag.az/ru/xeber/sevil_gadzhieva_vazhnoi_sostavlyayushchei_dlya_lyubogo_muzykalnogo_rukovoditelya_yavlyaetsya_sluzhenie_isklyuchitelno_tvorcheskim_interesam_kollektiva____intervyu-3653007|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сперанца Скаппуччи (Италия) <ref>{{Cite web|title=Speranza Scappucci|url=https://www.speranzascappucci.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Сьюзен Хейг (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Susan Haig - Biography|url=https://susanhaig.com/bio.html|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Сайра Сиверсон (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Знакомьтесь: Сайра Сиверсон <nowiki>|</nowiki> Музыкальный руководитель и дирижер Молодежного симфонического оркестра Сан-Хуана — SHOUTOUT COLORADO|url=https://shoutoutcolorado.com/meet-sayra-siverson-music-director-and-conductor-of-the-san-juan-symphony-youth-orchestra/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Соль Чин (1987) [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] <ref>{{Cite web|title=Conductor Sol Chin|url=https://www.sol-chin.com/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Сун Хи Ньюболд (АҚЩ, Оңтүстік Корея) <ref>{{Cite web|title=Soon Hee Newbold – Telling stories through music|url=https://www.soonheenewbold.com/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Сая Жұмашева (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=ЕЕ ПРИЗВАНИЕ - ДИРИЖЕР|url=https://pricom.kz/obshhestvo/ee-prizvanie-dirizher.html|accessdate=13.05.2026}}</ref> * '''Сәуле Халимқызы Рахымғалиева''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижёр, қобызшы. 2018 жылы «Мәдениет саласының үздігі» төсбелгісімен марапатталды, ал 2022 жылы мәдениет және өнер саласындағы Қарағанды облысы әкімінің «Солист-инструменталист» номинациясы бойынша сыйлығының лауреаты атанды. 2017 жылы Қарағанды қаласындағы Қали Байжанов атындағы концерттік бірлестіктің «Шалқыма» концерт залында оның 50 жылдығына арналған мерекелік жеке концерті өтті. Концертте ол солист ретінде ғана емес, дирижёр ретінде де өнер көрсетті. С. Рахымғалиева Тәттімбет атындағы қазақ академиялық оркестріне дирижёрлік етіп, көрермендерге Тәттімбеттің «Былқылдақ» күйін, М. Әубәкіровтің «Талас» күйін, К. Дженкинстің «Палладио» кончерто гроссо шығармасының бірінші бөлімін ұсынды. Сондай-ақ, «Кең дала» жастар хорымен бірге В. Вавиловтың «Ave Maria», П. Чесноковтың «Крестьянская пирушка» және О. Сейтқазының «Қазақстаным менің!» шығармаларын орындады. Сонымен қатар, концертте оның шәкірттерінің бірі, 2023 жылы өткен М. Төлебаев атындағы VI халықаралық дирижёрлер мен вокалисттер байқауының II дәрежелі лауреаты [[Абай Ракишев]] Е. Усеновтың «Шыңырау құс» шығармасына дирижёрлік етті. .<ref>{{Cite web|title=Карагандинский оркестр казахских народных инструментов имени Таттимбета даёт концерт|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/karaganda/press/news/details/490384|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="Т"></span> '''Т''' * '''Татьяна Михайловна Коломийцева''' (1914–1994; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Беларусь]]) – кеңестік және беларусь дирижёр. Ол КСРО дирижёрлерінің арасында Сергей Танеевтің «Орестея» операсын сахналауға кіріскен жалғыз дирижёр болды. Кеңес Одағы сахнасында алғаш рет опера 1963 жылы Минск қаласында оның жетекшілігімен қойылды. 1977 жылы ол Рихард Вагнердің «Лоэнгрин» операсын Беларусь сахнасында алғаш рет қойды. 1952–1993 жылдар аралығында Минск қаласындағы Беларусь ұлттық опера және балет театрында дирижёр болып жұмыс істеді. Оның Беларусь сахнасында қойған спектакльдерінің қатарында ұлттық опералық қойылымдар да болды: В. Золотарёвтың «Князь озеро», Г. Вагнердің «Подставная невеста», Е. А. Глебовтың «Избранница», «Тиль Уленшпигель» және «Альпийская баллада» шығармалары. Сонымен қатар ол орыс және шетелдік классика туындыларын да қойды: П. И. Чайковскийдің «Пиковая дама», «Лебединое озеро» және «Щелкунчик» балеттері, Дж. Вердидің «Трубадур» операсы және басқа да қойылымдар. 1937 жылдың күзінде Мәскеу және Ленинград филармонияларының мемлекеттік симфониялық оркестрлерінде, сондай-ақ КСРО Мемлекеттік симфониялық оркестрінде дирижёрдің көмекшісі қызметіне арналған Бүкілодақтық байқауға қатысты. 20 қатысушының арасынан бірінші орын алды. Мамандардың айтуынша, ол дирижёрлік таяқшасының алғашқы қимылынан-ақ оркестрді бағындырып, өз еркіне көндіріп, жетекшінің барлық шығармашылық ойын жүзеге асыруға жетелей алған. 1964 жылы оған Беларусьтің халық әртісі атағы берілді. <ref>{{Cite web|title=Женщина-дирижер — Белорусский государственный архив кинофотофонодокументов|url=https://bgakffd.by/exhibition/zhenshhina-dirizher/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * '''Татьяна Перес Эрнандес''' (1990; [[Колумбия]]) – колумбиялық дирижёр. 2024 жылы Франциядағы «La Maestra» халықаралық әйел дирижёрлер байқауының жартылай финалисі болды, ал 2023 жылы Богота филармониялық оркестрі ұйымдастырған Әйел дирижёрлер байқауында бірінші жүлдеге ие болды. Т. Эрнандес Клаус Мякеля, Густаво Дудамель, Пабло Эрас-Касадо және Андрес Ороско-Эстрада сияқты көрнекті дирижёрлердің ассистенті болып жұмыс істеді. 2022 жылы Колумбияның жетекші оркестрлерінің бірі – Медельин филармониялық оркестрінің тұрақты дирижёрі болды. Қазіргі уақытта ол Медельиндегі Полифониялық студияның (''Estudio Polifónico de Medellín'') бас дирижёрі және Медельиндегі Бейнелеу өнері университетінде дирижёрлік пәнінен сабақ береді. <ref>{{Cite web|title=Tatiana Pérez-Hernández - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/tatiana-perez-hernandez/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> * '''Татьяна Александровна Шипулина''' (1950–2021; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Татарстан]]) – кеңестік және ресейлік дирижëр, сазгер. 1981 жылдан бастап Омбы филармониясында, кейін Омбы музыкалық театрында дирижёр болып жұмыс істеді. 1985 жылдан өмірінің соңына дейін Воронеж мемлекеттік опера және балет театрында дирижёр қызметін атқарды. Сондай-ақ Воронежде «Классик-оркестр» камералық оркестрін ұйымдастырып, 1995 жылға дейін оның көркемдік жетекшісі болды. 2001 жылы Актерлер үйінде «Музыкалық призма» клубын құрды. Клуб аясында тыңдармандарды Воронеж өлкесі ақындарының шығармашылығымен таныстырды және олардың өлеңдеріне музыка жазды. Воронеж Композиторлар одағында авторлық бағдарламалар циклін жүргізді. 2010 жылы «Воронеж облысының еңбек сіңірген өнер қайраткері» атағына ие болды. 2001 жылдан Ресей Композиторлар одағының Воронеж ұйымының мүшесі болды. 2000 жылы «Әулиелер Кирилл мен Мефодий құрметіне» медалімен және басқа да марапаттауларға ие болған. Ленинград консерваториясында Илья Мусиннің жетекшілігімен опера және симфониялық дирижёрлік мамандығы бойынша білім алды. <ref>{{Cite web|title=Шипулина Татьяна Александровна|url=https://vrnency.ru/vol-2/ve-2-sh/b-00127-sh|accessdate=06.06.2026}}</ref> * '''Тьянли Лу''' ([[Қытай]], [[Жаңа Зеландия]]) – қытай текті жаңа зеландиялық дирижёр. 2019 жылы Уэльс ұлттық операсының алғашқы әйел дирижёр-резиденті атанды. 2020 жылы Италияда өткен «Гвидо Кантелли» халықаралық дирижёрлер байқауында және Германияда өткен сэр Георг Шолти атындағы халықаралық дирижёрлер байқауында бірінші жүлдеге ие болды. 2014 жылы Уэльстегі Сент-Вулос симфониялық оркестрінің бас дирижёрі қызметіне тағайындалды. Сондай-ақ 2017–2018 жылдар маусымында Лос-Анджелес филармониялық оркестрінде Густаво Дудамель атындағы стипендиялық бағдарламаға қатысты. 2024 жылғы тамызда BBC Proms фестивалінде BBC симфониялық оркестріне дирижёрлік етіп, дебют жасады. Бағдарламада композитор Франсиско Коллдың виолончель мен оркестрге арналған концертінің британдық премьерасы орын алды; солист – виолончелистші Соль Габетта. Оның опералық жұмыстарының қатарында Аальто музыкалық театрындағы (Эссен) «Риголетто» операсы (2021) және Базель театрында қойылған «Мария мен Пьер» операсының әлемдік премьерасы (2023) бар. <ref>{{Cite web|title=Tianyi Lu <nowiki>|</nowiki> Conductor|url=https://www.tianyi-lu.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * '''[[Томоми Нисимото]]''' (1970; [[Жапония]]) – жапониялық дирижëр, елші. 2012 жылдан бастап «IlluminArt» симфониялық оркестріне [[Продюсер|продюсерлік]] жұмыс, көркемдік жетекшісі және бас дирижёр лауазымдарын атқарады. 2000-жылдардың ортасынан бастап халықаралық деңгейде белсенді жұмыс істеп, 2004 жылы Вьетнамның Фукуок қаласында өткен 19-шы мәдениет фестивальінде дирижёрлейді. 2006 жылы сазгер П.И. Чайковскийдің «Өмір» (''орысш. Жизнь'') атты аяқталмаған симфониясын Пëтр Климов жалғастырып өңделген нұсқасы бойынша Чайковский қорының орыс симфониялық оркестрімен Жапонияға гастрольдік-сапарлар кезінде орындады. Кейінгі жылдары Венгрия, Прага және Одессадағы опера және балет театрларында өнер көрсетіп, шығармалар қатарында дәстүрлі жапондық «Но» стильіндегі Дж. Пуччинидің «Мадам Баттерфляй» (''Көбелек аруы'') және Юкио Мисиманның пьесасы бойынша қойылған заманауи «Сотоба Комати» (Комати және пагода) опералары бар. 2008 жылы П.И. Чайковскийдің «Щелкунчик» (''Шерткіш'') балетінің толық нұсқасын жапондық филармониялық оркестрімен қойылымын орындаған. 2004 жылы «Newsweek Japan» журналындағы «Әлем құрметтейтін 100 жапондықтар» тізіміне қосылады.<ref>{{Cite web|title=Home <nowiki>|</nowiki> Tomomi Nishimoto|url=https://www.tomomi-n.com/en/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * '''Танатчая (Таня) Чанпханитпорнкит''' ([[Тайланд]]) – тай дирижёр, педагог. Грэмми сыйлығына ие болған Нью-Йорк жастар симфониялық оркестрінде дирижёрдің көмекшісі қызметін атқарған. 2025 жылы Yamaha компаниясының «Музыка саласындағы үздік 40 жас педагог» тізіміне енді және музыкалық білім беру саласындағы Грэмми сыйлығының ширек финалисі атанды. Қазіргі уақытта Ла Гуардия жоғары мектебінде сабақ береді. Ол Манхэттен музыка мектебінің симфониялық оркестрінің дирижёрі және Нью-Йорк жастар симфониялық оркестрінің «Crescendo» оркестрінің музыкалық жетекшісі қызметін атқарады. Жоғары оқу орындарындағы педагогикалық қызметіне Бруклин колледжі, Педагогикалық колледж, Колумбия университеті, Уильям Патерсон университеті және Нью-Джерси колледжі кіреді. Сонымен қатар ол жас әйел дирижёрлерді қолдауға бағытталған коммерциялық емес «Girls Who Conduct» ұйымының тең құрылтайшысы. <ref>{{Cite web|title=Tanatchaya “Tanya” Chanphanitpornkit - Yamaha Music|url=https://yamahaycastg.wpengine.com/music-educators/40-under-40/2025/chanphanitpornkit-tanatchaya/|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="У"></span> '''У''' * '''Ульяна Созанская''' ([[Украина]]) – украиналық әскери дирижёр әрі әскери қызметші. Ол Украина Қарулы күштеріндегі әскери дирижёр лауазымындағы алғашқы әйел болып табылады. 2014 жылы Львов қаласындағы Петр Сагайдачный атындағы Құрлық әскерлері ұлттық академиясына әскери дирижёрлер кафедрасына оқуға түсті. 2017 жылдан бастап Винница қаласындағы Украина Қарулы күштері Әскери-әуе күштерінің Әскери-музыкалық өнер орталығының әскери оркестрін (шамамен 60 музыкант) басқарды. Ол әскери парадтарда, концерттерде және басқа да өнер көрсетулерде, соның ішінде жауынгерлік іс-қимылдар аймақтарында оркестрге дирижёрлік етті. <ref>{{Cite web|title=От дирижера военного оркестра до десантного подразделения: история Ульяны Созанской - vinnychanka.info|url=https://vinnychanka.info/ru/eternal/ot-dirizhera-voennogo-orkestra-do-desantnogo-podrazdeleniya-istoriya-ulyany-sozanskoj|accessdate=06.06.2026}}</ref> <span id="Ф"></span> '''Ф''' * Фрида Белинфанте (1904–1995) [[Нидерланд]] <ref>{{Cite web|title=Frieda Belinfante|url=https://www.fembio.org/english/biography.php/woman/biography/frieda-belinfante/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Фиона Монбет (1989) Франция, [[Ирландия]] <ref>{{Cite web|title=- Fiona Monbet|url=https://fionamonbet.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Флорика Димитриу (1915–1993) Румыния <ref>{{Cite web|title=Florica Dimitriu Discography: Vinyl, CDs, & More <nowiki>|</nowiki> Discogs|url=https://www.discogs.com/ru/artist/3341265-Florica-Dimitriu|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Фредерика Петридис (1903–1983) [[Бельгия]], АҚШ <ref>{{Cite web|title=Frédérique Petrides Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Frédérique_Petrides|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Фанни Мендельсон Бартольди (Гензель) (1805–1847) Германия <ref>{{Cite web|title=Мендельсон Фанни, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Мендельсон,_Фанни|accessdate=06.06.2026}}</ref> * [[Фаузия Хәкімбекқызы Тажина|Фаузия Тажина]] (1990; Қазақстан) – Ресейдің Түмен филармониясындағы Батыс Сібірдің ішіндегі жалғыз «Сібір Камератасы» камералық оркестрдің бас дирижëрі және көркемдік жетекшісі.<ref>{{Cite web|title=Знакомьтесь, Фаузия Тажина: оркестр «Камерата Сибири» с новым лицом|url=https://tgf.kto72.ru/news/23417/|accessdate=06.06.2026}}</ref> <span id="Х"></span> '''Х''' * Хан На-Чанг (1982) Оңтүстік Корея <ref>{{Cite web|title=Han-Na Chang Conductor Official Website|url=https://www.hannachangmusic.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хильдегарда Шарлотта Аврора Вернер (1834–1911) Швеция <ref>{{Cite web|title=Hildegard Werner - Discography of American Historical Recordings|url=https://adp.library.ucsb.edu/index.php/mastertalent/detail/115496/Werner_Hildegard|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хильдегарда Бингенская (1098–1179) (шіркеудің хор маэстрасы) [[Рим империясы]] <ref>{{Cite web|title=Хильдегарда Бингенская — день памяти, житие, почитание — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Хильдегарда_Бингенская|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хелен Куач (1940–2013) [[Вьетнам]] <ref>{{Cite web|title=Conductor Helen Quach, dragon lady of the podium; 73 <nowiki>|</nowiki> Lifestyle.INQ <nowiki>|</nowiki> Lifestyle.INQ|url=https://lifestyle.inquirer.net/119611/conductor-helen-quach-dragon-lady-of-the-podium-73/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хелен Мэй Батлер (1867-1957) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Helen May Butler - Wind Repertory Project|url=https://www.windrep.org/Helen_May_Butler|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Хелен Л. Вайс (1920–1948) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Helen L. Weiss Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Helen_L._Weiss|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Хелен Ча Пë (Оңтүстік Корея) <ref>{{Cite web|title=О Хелен Ча-Пё, Биография|url=https://www.peoples.ru/art/music/conductor/helen_cha-pyo/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Хатидже Инджи Чайырлы (1935–2021) Түркия <ref>{{Cite web|title=İnci ÇAYIRLI - hatirlatalimdedik.com|url=https://hatirlatalimdedik.com/inci-cayirli|accessdate=10.05.2026}}</ref> <span id="Ц"></span> '''Ц''' * Цзяцзин Лай (Қытай) <ref>{{Cite web|title=Jiajing Lai - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/jiajing-lai-2/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref> <span id="Ч"></span> '''Ч''' * Чжэн Сяоин (1929) Қытай <ref>{{Cite web|title=Чжэн Сяоин, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Чжэн_Сяоин|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Чонним Чо (1940) [[Солтүстік Корея|КХДР]] <ref>{{Cite web|title=First Woman Conductor – Paektu Solidarity Alliance|url=https://koreaisone.wordpress.com/2021/04/23/first-woman-conductor/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Чаовэнь Тин (Қытай) <ref>{{Cite web|title=Chaowen Ting - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/chaowen-ting/?lang=en|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Челси Галло (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Chelsea Gallo – Conductor|url=https://chelseagallo.com/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * '''Чанг Бинь Нгуен''' (1933–2025; [[Вьетнам]]) – вьетнамдық дирижëр. Вьетнамның алғашқы кәсіби әйел дирижëрі, еңбек сіңірген әртісі (NSUT). [[Мәскеу|Мәскеудегі]] П.И. Чайковский атындағы мемлекеттік консерваториясын «Хор дирижëрлігі» мамандығы бойынша бітірген. Кейін [[Ханой]] және [[Хошимин]] консерваторияларында оқытушы болып жұмыс істеген әрі композиция және дирижëрлік теориясы кафедрасы меңгерушісінің орынбасары қызметтерін атқарған. Ол хор дирижëрлігі бойынша оқулықтар құрастырды, хорларға арналған шығармаларды өңдеді және симфониялық оркестрлермен концерттер өткізді. <ref>{{Cite web|title=Binh Trang, Vietnam's first female conductor|url=https://www.vietnam.vn/en/nu-nhac-truong-dau-tien-cua-viet-nam-nsut-binh-trang-vua-qua-doi|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="Ш"></span> '''Ш''' * Шикинья Гонзага Франсиска Эдвижес Невес (1847–1935) Бразилия <ref>{{Cite web|title=Women in Music Weekly Highlight: Chiquinha Gonzaga|url=https://www.yourclassical.org/story/2018/03/30/women-in-music-weekly-highlight-chiquinha-gonzaga|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Шогуфа Сафи (Ауғанстан) <ref>{{Cite web|title=Why Shogufa Safi and Afghanistan's first all-female orchestra have been forced to flee their country - Classical Music|url=https://www.classical-music.com/articles/why-shogufa-safi-and-afghanistans-first-all-female-orchestra-have-been-forced-to-flee-their-country|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Шайма Хусейн (Мысыр) <ref>{{Cite web|title=Egypt’s orchestra for blind women is challenging stereotypes with incredible... - Classic FM|url=https://www.classicfm.com/discover-music/egypt-orchestra-for-blind-women-challenging-stereotypes/|accessdate=06.06.2026}}</ref> <span id="Ы"></span> '''Ы''' * Ын Сон Ким (Оңтүстік Корея) <ref>{{Cite web|title=Eun Sun Kim bio|url=https://www.sfopera.com/about/bios/administration/Eun-Sun-Kim/|accessdate=13.05.2026}}</ref> <span id="Э"></span> '''Э''' * Элим Чан (1986) [[Гонконг|Британдық Гонконг]] <ref>{{Cite web|title=Conductor - Elim Chan - Conductor|url=https://www.elimchan.nl/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Элизабет Йоханна Ламина Кëйпер (1877–1953) Нидерланд <ref>{{Cite web|title=Kuyper, Rediscovering a Dutch Master - Feminae Records|url=https://www.feminaerecords.com/releases/kuyper-rediscovering-a-dutch-master/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Элизабет Уолдо (Энн Денцель, 1917 немесе 1918 – 2026) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Elisabeth Waldo Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Elisabeth_Waldo|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Элизабет Айона Браун (1941–2004) Британия <ref>{{Cite web|title=Браун Элизабет Айона, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Браун,_Элизабет_Айона|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Элизабет А. Бейкер (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=RECORDINGS – The Honourable Elizabeth A. Baker|url=https://elizabethabaker.com/recordings/|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Этель Легинска (1886–1970) Британия <ref>{{Cite web|title=Ethel Leginska <nowiki>|</nowiki> Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/ethel-leginska|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Эльфрида Андре (1841–1929) Швеция <ref>{{Cite web|title=Elfrida Andrée Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Elfrida_Andrée|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Эсин Айдингоз (1993) Түркия <ref>{{Cite web|title=Esin Aydingoz <nowiki>|</nowiki> Home|url=https://www.esinaydingoz.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref> * Эмма Роберто Стейнер (1856 –1929) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Conductor, Composer, Philanthropist; the Life of Emma Roberto Steiner|url=https://uafs.edu/academics/academic-resources/symposium/_documents/hayden-melissa.pdf|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Эуджения Калоссо (1878–*1914) Италия <ref>{{Cite web|title=Eugenia Calosso Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Eugenia_Calosso|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Элени Ламбири (1882*1883* немесе 1889–1960) Грекия <ref>{{Cite web|title=Eleni Lambiri Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Eleni_Lambiri|accessdate=10.05.2026}}</ref> * Элена Шварц (Аустралия, Швейцария) <ref>{{Cite web|title=Elena Swartz - Henry Luce|url=https://lucescholars.org/scholar-directory/elena-swartz/|accessdate=13.05.2026}}</ref> * Энн Ланди (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Conductor: The First African American|url=https://www.quaereliving.com/post/conductors-the-first-african-american|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Эмилия Робертовна Шихрагимова (Дағыстан) <ref>{{Cite web|title=Музыка – мое призвание! <nowiki>|</nowiki> ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»|url=https://женщинадагестана.рф/node/11838|accessdate=11.05.2026}}</ref> * Элиза Вегас (Вьетнам) <ref>{{Cite web|title=Elisa Vegas <nowiki>|</nowiki> Directora|url=https://www.elisavegas.com/en|accessdate=11.05.2026}}</ref> == Статистика == 2026 жылдың қыркүйек айының статистикасы бойынша тізімде 250 әйел дирижёрлердің есімі берілген. Аздағы уақыттарда тізім жаңа мәліметтермен толықтырылады. == Әдебиет == * '''Орлов, Дмитрий Михайлович'''. Женщины дирижёры - в оркестрах стран мира : [16+] / Д. М. Орлов. — Москва : КнигИздат, 2023. — 273 с. : портр. : 21 см.; <nowiki>ISBN 978-5-4492-0528-5</nowiki>. * Т.Н. Бабич «Женщины-дирижеры симфонических и театральных оркестров: Феномен музыкально исполнительского искуства» 2010 г. * L. Hamer «Women on the Podium - Issues and Strategies of Women Conductors» , Article Version .pdf * KAY LAWSON «Women Conductors: Credibility in a Male-Dominated Profession» 1991 * Jing Zhang «Female Orchestral Conductors: Negotiating Gender And Leadership In The Classical Music World» 2018 г. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] [[Санат:Елдер бойынша дирижерлер]] [[Санат:Германия дирижерлері]] [[Санат:Ресей дирижерлері]] [[Санат:Әзербайжан дирижерлері]] 1wl9sqxhks48gd73ii88wv42xsbi9xe Айдос Қайратұлы Ғалымов 0 778060 3690690 3690211 2026-11-03T10:55:33Z QazPaluan 179154 100% 3690690 wikitext text/x-wiki {{Спортшы |есімі = Айдос Ғалымов |суреті = Айдос Ғалымов.jpg |сурет ені = 250 |сурет тақырыбы = ''Әлем чемпионаты — 2025'' |толық есімі = Айдос Қайратұлы Ғалымов |лақап аты = Баймырза |азаматтығы = {{байрақ|Қазақстан}} |ұлты = қазақ |мамандандыру = [[дзюдо]], [[самбо]], [[қазақша күрес]] |туған күні = 03.04.1993 |туған жері = [[Жаңаарқа]] |карьера жылдары = 2001—2018 ([[дзюдо]], [[самбо]], [[қазақша күрес]]),<br>2018 — қ.у. ([[қазақша күрес]]) |бойы = 174 см |салмағы = 74-90 кг дейін |атақтары = {{Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген спорт шебері}} |медальдары = {{ОО-спорт |[[Қазақ күресі]]}} {{турнир| [[Әлем чемпионаты]]}} {{медаль|Алтын|[[Ақтөбе]] [[2019 ]] | 74 кг дейін}} {{медаль|Алтын|[[Нью-Дели]] [[2025 ]] | 90 кг дейін}} {{турнир| [[Азия чемпионаты]] }} {{медаль|Қола|[[Алтай]] [[2015 ]] | 82 кг дейін}} {{турнир| [[Еуразия]] [[Барыс]]ы }} {{медаль|Алтын|[[Астана]] [[2015 ]] | командалық}} {{медаль|Алтын|[[Астана]] [[2016 ]] | командалық}} {{медаль|Алтын|[[Астана]] [[2017 ]] | командалық}} {{ОО-спорт|[[Дзюдо]]}} {{турнир|[[Азия чемпионаты]] (U-21)}} {{медаль|Қола|[[Хайнань]] [[2013 ]] | 81 кг дейін}} {{ОО-спорт|[[Самбо]]}} {{турнир|[[Азия чемпионаты]] (U-17)}} {{медаль|Алтын|[[Ташкент]] [[2011 ]] | 70 кг дейін}} {{соңы}} }} '''Айдос Қайратұлы Ғалымов''' ([[3 сәуір]] 1993 жылы, [[Қарағанды облысы]], [[Жаңаарқа ауданы]], [[Жаңаарқа]] кентінде дүниеге келген) — Арқа өңірінің балуаны. [[Қазақ күресі]]нен Қазақстан Республикасының Еңбек Сіңірген Спорт Шебері <ref>Qazaq Kuresi федерациясы. "Айдос Ғалымовқа «Еңбек сіңірген спорт шебері» атағы берілді". https://qazaqkuresi.kz/news/aydos-alymov-a-e-bek-si-irgen-sport-sheberi-ata-y-berildi/</ref> <ref>SportPress.kz. "Айдос Ғалымовқа «ЕССШ» атағы берілді". https://sportpress.kz/archives/18909</ref>, [[дзюдо]] және [[самбо]] спорт түрлерінен Қазақстан Республикасының Спорт Шебері <ref>Esportkrg.kz. "Жоғары спорт шеберлігі мектебі". https://esportkrg.kz/ru/firm/view/kgu-shkola-vysshego-sportivnogo-masterstva</ref>. Қазақ күресінен екі дүркін [[әлем]] [[чемпион]]ы <ref>Aqtobegazeti.kz. "Жергілікті жаңалық". https://aqtobegazeti.kz/?p=81795</ref> <ref>Janaarqa.kz. "Арқа жаңалықтары". https://janaarqa.kz/?p=7985</ref> <ref>Egemen.kz. "Ұлытау әкімі әлем чемпионына құрмет көрсетті". https://egemen.kz/article/383512-ulytau-akimi-alem-chempionyna-qurmet-korsetti</ref>, бірнеше дүркін [[Қазақстан]] [[чемпион]]ы және жүлдегері <ref>Inform.kz. "Қазақстан чемпионатының қорытындысы". https://www.inform.kz/ru/itogi-chempionata-rk-po-kazak-kuresi-podveli-v-petropavlovske_a3459392</ref> <ref>Lada.kz. "Қазақстан чемпионатының алғашқы жеңімпаздары анықталды". https://www.lada.kz/gosinformzakaz/116541-opredelilis-pervye-pobediteli-chempionata-rk-po-kazaksha-kures-v-aktau.html</ref>, сондай-ақ [[Еуразия]] Барысы мен [[Ұлытау]] Барысы турнирлерінің бірнеше дүркін чемпионы <ref>E-history.kz. "Айдос Ғалымов жайлы мағлұмат". https://e-history.kz/kz/news/show/1266/</ref> <ref>Kazpravda.kz. "Награда мужественной команде". https://kazpravda.kz/n/nagrada-muzhestvennoy-komande/</ref> <ref>Ontustik TV. "Жергілікті спорт жаңалығы". https://ontustiktv.kz/kz/news/41093/</ref> <ref>Qazaqstan TV. "Айдос Ғалымовтың Цэнд-Очир балуанымен белдесуі". https://qazaqstan.tv/news/29591</ref>. Дзюдодан жастар арасында [[Азия чемпионаты]]ның қола жүлдегері <ref>Forbes.kz. "Спорт жаңалығы". https://forbes.kz/news/newsid_47085</ref>, самбодан жасөспірімдер арасында [[Азия]] [[чемпион]]ы <ref>BAQ.kz. "Аймақтық БАҚ материалы". https://old.baq.kz/kk/news/aimaktik_bak_muragat/regmedia-803/</ref>. == Өмірбаяны == Айдос Қайратұлы Ғалымов — 1999–2010 жылдары Жаңаарқа ауданындағы Оразалы Жұмабеков атындағы жалпы орта мектепте білім алған. 2010–2014 жылдары [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]нің экономика факультетінде оқып, "[[Қаржы]]" мамандығы бойынша жоғары білім алған. 2022–2024 жылдары аталған университеттің "Дене шынықтыру" факультетінде екінші [[жоғары білім]]ін тәмамдаған. Күреске алғаш рет әкесі 8 жасында алып барған. Қазақ күресі, дзюдо және самбо спорт түрлерін қатар меңгерген [[әмбебап]] [[балуан]]. Айдостың әкесі — Әбдрашитов Қайрат, Жаңаарқа ауданының белгілі кәсіпкері. Анасы — Жұмашева Гүлшат. Қазіргі уақытта спорт саласында қызмет атқарады. Қазақ күресінен [[Ұлытау облысы]] құрамасының аға жаттықтырушысы. <div style="text-align:center; margin-top:1em; margin-bottom:1em;"> ''[[Сурет:Айдос Ғалымов - Бапкер.jpg||thumb|center|165px|ҚР Кубогы — 2026 жыл]]'' </div> == Жетістіктері == '''''2006 ж.''''' * Дзюдодан кіші жасөспірімдер арасында «Огни Магнитки» xалықаралық турнирінің жеңімпазы. ([[Теміртау]]) '''''2009 ж.''''' * Дзюдодан жасөспірімдер арасында ҚР чемпионатының қола жүлдегері. ([[Теміртау]]) * Дзюдодан жасөспірімдер арасында Учкун Мурадовды еске алуға арналған халықаралық турнирдың қола жүлдегері. ([[Ресей]]) <div style="text-align:center; margin-top:1em; margin-bottom:1em;"> ''[[Сурет:Айдос Ғалымов - оқу жаттығу жиыны.jpg||thumb|center|300px|Оқу-жаттығу жиыны — 2009 жыл]]'' </div> '''''2010 ж.''''' * Қазақ күресінен жасөспірімдер арасында ҚР чемпионатының қола жүлдегері. ([[Шиелі ауданы]], [[Қызылорда облысы]]) * Қазақ күресінен жасөспірімдер арасында I Ауыл Республикалық спорт ойындарының жеңімпазы. ([[Аягөз]], [[Шығыс Қазақстан облысы]]) * Қазақ күресінен жастар арасында ҚР чемпионатының қола жүлдегері. ([[Ақтау]]) * Самбодан жасөспірімдер арасында ҚР чемпионатының күміс жүлдегері. ([[Қарағанды]]) <div style="text-align:center; margin-top:1em; margin-bottom:1em;"> ''[[Сурет:Айдос Ғалымов - 06.02.2010 жыл.jpg||thumb|center|250px|6 ақпан 2010 жыл]]'' </div> * Самбодан жасөспірімдер арасында Жылдыз Айнақұловты еске алуға арналған халықаралық турнирдің жеңімпазы. ([[Бішкек]], [[Қырғызстан]]) * Дзюдодан жасөспірімдер арасында «Алтай өңірінің самбо және дзюдо саласының спортшылары мен жаттықтырушыларын» еске алуға арналаған халықаралық турнирінің қола жүлдегері. ([[Ресей]]) '''''2011 ж.''''' * Самбодан жастар арасында ҚР чемпионатының күміс жүлдегері. ([[Теміртау]]) * Дзюдодан жасөспірімдер арасында «Виктор Пшеничниковты» еске алуға арналған xалықаралық турнирдің күміс жүлдегері. (Магнитогорск, [[Ресей]]) * Самбодан жасөспірімдер арасында Азия чемпионатының жеңімпазы. ([[Ташкент]], [[Өзбекстан]]) * Қазақ күресінен Аралбай Әлібекұлының 325 жылдығына орай берілген Аста балуандар күресінің жеңімпазы. ([[Жаңаарқа]]) '''''2012 ж.''''' * Самбодан 23 жасқа дейінгі ерлер арасында ҚР чемпионатының жеңімпазы. ([[Талдықорған]]) * Самбодан жастар арасында I Жекпе-Жек Фестивалінің қола жүлдегері. ([[Астана]]) '''''2013 ж.''''' * Дзюдодан жастар арасында «Спорт Ардагерлері» жүлдесіне арналған III xалықаралық турнирінің жеңімпазы <ref>Ekaraganda.kz. "Жергілікті жаңалық". https://ekaraganda.kz/?mod=news_read&id=17995</ref>. ([[Қарағанды]]) * Дзюдодан жастар арасында ҚР чемпионатының күміс жүлдегері. ([[Тараз]]) * Дзюдодан ҚР III Жастар Спорттық Ойындарының күміс жүлдегері <ref>Yvision.kz. "Дзюдодан ҚР III Жастар ойындары". [https://yvision.kz/post/352774](https://yvision.kz/post/352774)</ref>. ([[Тараз]]) * Дзюдодан жастар арасында Амантай Ахатұлы Жарасовты еске алуға арналған II республикалық турнирдің жеңімпазы <ref>FDK.kz. "Дзюдо федерациясы". https://fdk.kz/news/view/108?lang=ru</ref>. ([[Қарағанды]]) * Дзюдодан жастар арасында Азия чемпионатының қола жүлдегері <ref>FDK.kz. "Дзюдо федерациясы". https://fdk.kz/news/view/62</ref>. ([[Хайнань]], [[Қытай]]) '''''2015 ж.''''' * Қазақ күресінен ересектер арасында ҚР чемпионатының күміс жүлдегері <ref name=":1">Ekaraganda.kz. "Жергілікті жаңалық". https://ekaraganda.kz/?mod=news_read&id=52129</ref>. ([[Аягөз]], [[Шығыс Қазақстан облысы]]) * Қазақ күресінен Мұрат Бабаның 350 жыл мерейтойына орай ұйымдастырылған астағы балуан күрестің күміс жүлдегері. ([[Қарағанды]]) * Қазақ күресінен ересектер арасында Азия чемпионатының қола жүлдегері. ([[Алтай]], [[Қытай]]) '''''2016 ж.''''' * Қазақ күресінен ересектер арасында ҚР чемпионатының жеңімпазы. ([[Қарағанды]]) * Қазақ күресінен Қажымұқан Мұңайтпасұлы атындағы xалықаралық турнирінің жеңімпазы <ref>DodaSport.kz. "Қажымұқан турнирі". https://dodasport.kz/қажымұқан-атындағы-балуандар-бәсеке/</ref>. ([[Шымкент]]) '''''2017 ж.''''' * Қазақ күресінен ересектер арасында ҚР чемпионатының күміс жүлдегері. ([[Алматы]]) * Қазақ күресінен VI республикалық «Ақ Бидай» ауыл спорты ойындарының жеңімпазы. ([[Ақтөбе]]) * Қазақ күресінен «Конфедерация Кубогы» турнирінің күміс жүлдегері <ref>FDK.kz. "Конфедерация Кубогы". https://fdk.kz/news/view/1437</ref>. ([[Алматы]]) * Қазақ күресінен ересектер арасында ҚР Кубогының қола жүлдегері. ([[Абай ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]]) '''''2018 ж.''''' * Қазақ күресінен ересектер арасында ҚР чемпионатының жеңімпазы <ref>Izdatelstvo-sk.kz. "Қазақстан чемпионаты". https://izdatelstvo-sk.kz/news/v-petropavlovske-zavershilsya-chempionat-rk-po-aza-kresi-sredi-muzhchin-i-zhenshin/</ref>. ([[Петропавл]]) * Қазақ күресінен «Конфедерация Кубогы» турнирінің жеңімпазы. ([[Алматы]]) * Қазақ күресінен VI Халық спорты ойындарының күміс жүлдегері. ([[Ақтау]]) * Қазақ күресінен ересектер арасында ҚР Кубогының күміс жүлдегері. ([[Семей]]) * Қазақ күресінен «Arlandar Sajysy» республикалық турнирінің қола жүлдегері. ([[Алматы]]) '''''2019 ж.''''' * Қазақ күресінен ҚР Ұлттық спорт түрлері V фестивалінің жеңімпазы <ref>Lyubimiigorod.ru. "Қарағанды жаңалығы". https://lyubimiigorod.ru/karaganda/news/2248736</ref>. ([[Ақтөбе]]) * Қазақ күресінен ересектер арасында ҚР Кубогының қола жүлдегері. ([[Шымкент]]) * Қазақ күресінен «Сарыарқа Батырлары» республикалық турнирінің қола жүлдегері. ([[Қарағанды]]) * Қазақ күресінен «Жаңаарқа ауданының 90 жыл» мерейтойына арналған салтанатты жиынның балуан күресінде жеңімпаз атанып, «[[Lada]] [[Granta]]» автокөлігін жеңіп алған. ([[Жаңаарқа]]) * Қазақ күресінен ересектер арасында Әлем чемпионатының жеңімпазы. ([[Ақтөбе]]) '''''2021 ж.''''' * Қазақ күресінен ҚР Кубогының қола жүлдегері. ([[Тараз]]) * Қазақ күресінен «Ақ Бидай» VII ауыл спорты ойындарының қола жүлдегері. ([[Ақтау]]) '''''2022 ж.''''' * Қазақ күресінен Қажымұқан Мұңайтпасұлын еске алуға арналған Азия Кубогының қола жүлдегері. ([[Түркістан қала]]сы) * Қазақ күресінен «Ұлт Ұясы — Ұлытау» атты ұлттық ойындарының Түйе Палуан сайысының күміс жүлдегері. ([[Ұлытау ауданы]]) '''''2023 ж.''''' * Қазақ күресінен ересектер арасында ҚР чемпионатының жеңімпазы. ([[Ақтау]]) * Қазақ күресінен «Сарыарқа Батырлары» республикалық турнирінің күміс жүлдегері. ([[Қарағанды]]) * Қазақ күресінен Қазақстан Барысы республикалық турнирінің Ұлытау Барысы іріктеу кезеңінің жеңімпазы. ([[Жезқазған]]) '''''2024 ж.''''' * Ашыртмалы Аба Гүреши күресінен V Дүниежүзілік Көшпенділер ойындарының күміс жүлдегері <ref>Qazaqstan TV. "Қазақстан балуандарының жетістіктері". https://qazaqstan.tv/news/199357/</ref> <ref>24.kz. "Жезқазғанда спортшыларды қарсы алды". https://24.kz/ru/news/sport/670872-v-zhezkazgane-vstretili-prizerov-vsemirnykh-igr-kochevnikov</ref>. ([[Астана]]) * Қазақ күресінен Қазақстан Барысы республикалық турнирінің Ұлытау Барысы іріктеу кезеңінің күміс жүлдегері. ([[Жезқазған]]) * Қазақ күресінен Оңалбек Жарылқасын Керімбекұлының жүлдесіне арналған халықаралық турнирдің қола жүлдегері. ([[Шымкент]]) '''''2025 ж.''''' * Қазақ күресінен Сүлейменов Мәлік Екпіндіұлының жүлдесіне арналған республикалық турнирдің жеңімпазы. ([[Атырау]]) * Қазақ күресінен Қазақстан Барысы республикалық турнирінің Ұлытау Барысы іріктеу кезеңінің жеңімпазы. ([[Жезқазған]]) * Қазақ күресінен ересектер арасында Әлем чемпионатының жеңімпазы. ([[Нью-Дели]], [[Үндістан]]) <div style="text-align:center; margin-top:1em; margin-bottom:1em;"> ''[[Сурет:Айдос Ғалымов - ҚБ.jpg|thumb|center|200px|Қазақстан Барысы — 2025]]'' </div> == Спорттық атақтары == * [[Қазақ күресі]]нен Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген спорт шебері (2025); * [[Дзюдо]]дан Қазақстан Республикасының спорт шебері (2013); * [[Самбо]]дан Қазақстан Республикасының спорт шебері (2011). == Номинациялары == '''''2006 ж.''''' * Жаңаарқа ауданының «Спорт саласындағы үздігі». '''''2013 ж.''''' * Қарағанды облысының олимпиадалық резерв даярлау орталығының «Үздік спортшысы». '''''2014 ж.''''' * Қарағанды облысының «Спорт саласындағы жыл қорытындысы» конкурсының жеңімпазы. '''''2018 ж.''''' * Жаңаарқа ауданының «Ең үздік жас спортшысы». '''''2019 ж.''''' * Қарағанды облысының «Жыл қорытындысы бойынша үздік спортшысы». * Қазақстан Республикасы қазақ күресі федерациясының «Үздік спортшы – 2019» номинациясының иегері. '''''2025 ж.''''' * «Самбо Саңлағы» төсбелгісінің иегері. * Жаңаарқа ауданының «Үздік спортшысы». * Ұлытау облысының «Жылдың спорт жұлдызы» номинациясының иегері. * Ұлытау облысының ұлттық спорт түрлері бойынша «Жылдың үздік спортшысы» <ref>Turanews.kz. "Ұлытау облысында үздік спортшылар марапатталды". https://turanews.kz/kk/news/ulytauda-uzdik-sportshylar-marapattaldy/</ref>. == Марапаттары == * [[ҚР]] [[Президент]]інің Құрмет грамотасы — спорт саласында қол жеткізген жетістіктері үшін (2024); * [[Ұлытау облысы]] әкімінің Құрмет грамотасы — облыстың қоғамдық-саяси өміріне белсене қатысқаны және әлеуметтік-экономикалық дамуына қосқан үлесі үшін (2025); * [[Жаңаарқа ауданы]] әкімінің Құрмет грамотасы — ауданның қоғамдық өміріне белсене араласқаны және жоғары кәсіби шеберлігі үшін (2015); * [[Қарағанды облысы]] спорт басқармасының Құрмет грамотасы — облыс спортын дамытуға қосқан үлесі үшін (2019); * [[Ұлытау облысы]] спорт басқармасының Құрмет грамотасы — өңірде спортты дамытуға және насихаттауға қосқан үлесі үшін (2024). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == # Айдос Ғалымовтың ресми [https://www.instagram.com/aidosgalymov/ Instagram парақшасы] # [https://www.gov.kz/memleket/entities/ulytau-sport/press/news/details/977078 Қазақстан Республикасы Ұлытау облысы спорт басқармасы] # [https://zhanlib.gov.kz/page/galymov-aidos Айдостың жетістіктері] # [https://saryarqatv.kz/kz/news/21221 Тәуелсіз елдің ұланы — Айдос Ғалымов] # [https://www.youtube.com/watch?v=5DL0wEPYwT4 Айдостың 2019 жылғы Әлем чемпионатының финалындағы белдесуі] # [https://ontustiktv.kz/kz/news/41093/ Қазақ күресінен әлем чемпионаты] # [https://syrboyi.kz/zedelnews/aza-kresnen-lem-chempionatynda-baluandarymyz-5-altyn-zhep-aldy-34884/ Қазақ күресінен әлем чемпионатында балуандарымыз бес алтын жүлде алды] # [https://sn.kz/sn-akparat-agyny/63765-aktobe-kalasynda-kazak-kuresinen-lem-chempionaty-m-resine-zhetti Ақтөбе қаласында қазақ күресінен әлем чемпионаты мәресіне жетті] # [https://informburo.kz/novosti/kazahstan-s-pyatyu-zolotymi-medalyami-zanyal-pervoe-mesto-na-chm-po-azasha-kres-99847.html Казахстан с пятью золотыми медалями занял первое место на ЧМ по қазақша күрес] # [https://inbusiness.kz/ru/news/chm-po-qazaq-kuresi-kazahstancy-zavoevyvayut-eshe-tri-medali ЧМ по Qazaq Kuresi: казахстанцы завоевывают еще три медали] # [https://newtimes.kz/kultura-i-sport/102254-sbornaya-kazakhstana-zanyala-pervoe-mesto-na-chempionate-mira-po-kazakh-kuresi Сборная Казахстана заняла первое место на чемпионате мира по казах куреси] # [https://tengrinews.kz/allsports/ozidaemo-ne-siurprizov-kazaxstan-vyigral-cm-qazaq-kuresi-386664/ Казахстан выиграл ЧМ по Qazaq Kuresi] [[Санат:Қазақстан дзюдошылары]] [[Санат:Алфавит бойынша спортшылар]] [[Санат:Қазақстан самбошылары]] 3c7mqdpeornjuzsraetr5n7uxdl43fg Қатысушы:NaziraBimakova/зертхана 2 782325 3690410 3690219 2026-11-03T04:03:46Z NaziraBimakova 178074 3690410 wikitext text/x-wiki '''«Мағжан орталығы» '''ғылыми-мәдени хабы—Петропавл қаласында орналасқан мәдени-ағартушылық және ғылыми мекеме. Оның қызметі қазақтың көрнекті ақыны, публицист және педагогы Мағжан Жұмабаевтың әдеби және қоғамдық мұрасын зерттеуге, сақтауға және насихаттауға бағытталған. Хаб тарихи ғимаратта — Янгуразов көпесінің үйі мекенжайы бойынша орналасқан: Ульянов көшесі, 68, 2-қабат. == Хабтың қызметі == Қазақстанның әдеби мұрасын сақтау мен насихаттауға, Мағжан Жұмабаев шығармашылығына ғылыми қызығушылықты арттыруға және мәдени ортаны қалыптастыруға бағытталған. ek8qo138cid8fgw1wf8ac7jil3mu7aq Талқылау:Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері музейі 1 783083 3690577 3626211 2026-11-03T07:17:40Z Lauragaka 183149 Lauragaka [[Талқылау:Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері мұражайы]] бетін [[Талқылау:Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері музейі]] бетіне жылжытты 3626211 wikitext text/x-wiki == Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері музейі == Мақала атауын «Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері музейі» деп өзгерту керек, себебі бұл музейдің ресми атауына сәйкес келеді. Мақаланың кіріспесінде де «музейі» нұсқасы қолданылған. Өтініш, бетті жылжытуға көмектесіңіз. [[Қатысушы:Lauragaka|Lauragaka]] ([[Қатысушы талқылауы:Lauragaka|талқылау]]) 16:14, 2026 ж. шілденің 4 (+05) pa98q15qh7mf9cfp7w4sz0ni9ectosk Урсула фон дер Ляйен 0 786282 3690573 3683390 2026-11-03T07:17:21Z Aldogarov 95591 /* Шетелдік марапаттар */ 3690573 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = елбасы | Қазақша есімі = Урсула фон дер Ляйен | Шынайы есімі = {{lang-de|Ursula Gertrud von der Leyen}} | Суреті = Ursula von der Leyen 2024.jpg | Атауы = Ресми портреті (2026) | Титулы = [[Еуропалық комиссияның төрағасы]] | Ту = European Commission.svg | Ту2 = Flag of Europe.svg | Басқара бастады = 1 желтоқсан 2019 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Ізашары = [[Жан-Клод Юнкер]] | Титулы_2 = Германияның қорғаныс министрі | Ту_2 = Flag of the Chancellor of Germany.svg | Ту2_2 = Flag of Germany.svg | Басқара бастады_2 = 2013 | Басқаруын аяқтады_2 = 2019 | Ізашары_2 = [[Томас де Мезьер]] | Ізбасары_2 = [[Аннегрет Крамп-Карренбауэр]] | Титулы_3 = Енбеқ және әлеуметтік сұрақтар министрі | Ту_3 = Flag of the Chancellor of Germany.svg | Ту2_3 = Flag of Germany.svg | Басқара бастады_3 = 2009 | Басқаруын аяқтады_3 = 2013 | Ізашары_3 = [[Франц Иосиф Юнг]] | Ізбасары_3 = [[Андреа Налес]] | Титулы_4 = Отбасы істері министрі | Ту_4 = Flag of the Chancellor of Germany.svg | Ту2_4 = Flag of Germany.svg | Басқара бастады_4 = 2005 | Басқаруын аяқтады_4 = 2009 | Ізашары_4 = [[Ренате Шмидт]] | Ізбасары_4 = [[Кристина Шрёдер]] | Титулы_5 = [[Бундестаг|Бундестагтың]] депутаты | Ту_5 = Deutscher Bundestag logo.svg | Ту2_5 = Flag of Germany.svg | Басқара бастады_5 = 2009 | Басқаруын аяқтады_5 = 2019 | Ізашары_5 = | Ізбасары_5 = | Титулы_6 = [[Төменгі Саксония]] жерінің әлеуметтік мәселелер, әйелдер, отбасы және денсаулық сақтау министрі | Ту_6 = Coat of arms of Lower Saxony.svg | Ту2_6 = Flag of Lower Saxony.svg | Басқара бастады_6 = 2003 | Басқаруын аяқтады_6 = 2005 | Ізашары_6 = [[Гитта Трауэрнихт]] | Ізбасары_6 = [[Мехтильда Росс-Луттманн]] | Туған күні = 8.10.1958 | Туған жері = {{туғанжері|Брюссель|Брюссельде}}, [[Бельгия]] | Азаматтығы = {{байрақ|Германия}} | Қызмет еткен жылдары = 2019 жылдан бері | Атағы = | Әскер түрі = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[Лютеранство]] | Әкесі = Эрнст Альбрехт | Анасы = Адель Альбрехт | Жұбайы = | Балалары = 7 баласы бар | Династия = | Партиясы = [[Христиан-демократиялық одақ]] | Білімі = {{Unbulleted list |[[Гёттинген университеті]] |[[Лондон экономика мектебі]] |[[Ганновер медициналық мектебі]] }} | Ғылыми дәрежесі = [[Медицина]] ғылымдарының докторы | Қолтаңбасы = Ursula von der Leyen signature.svg | Commons = | Марапаттары = {{1 дәрежелі Кінәз Дана Ярослав ордені}} | Сайты = https://commissioners.ec.europa.eu/ursula-von-der-leyen_en }} '''Урсула Гертруда фон дер Ляйен''' ({{lang-de|Ursula Gertrud von der Leyen}}; туған кездегі тегі — '''Альбрехт''' ({{lang-de|Albrecht}}), [[8 қазан]] [[1958 жыл|1958]], [[Брюссель]]) — [[германия|неміс]] және [[еуропалық одақ|еуропалық]] саясаткер. 2019 жылдан бастап [[Еуропалық комиссияның төрағасы]].<ref>{{Cite web|title=Ursula von der Leyen secures five more years in top EU job|url=https://www.bbc.com/news/articles/cw5yg6dp0gxo}}</ref> Урсула фон дер Ляйен [[Германия|Германияның]] қорғаныс министрі (2013-2019), [[Бундестаг|Бундестагтың]] депутаты (2009-2019), Енбеқ және әлеуметтік сұрақтар министрі (2009-2013), Отбасы істері министрі (2005-2009) қызметін атқарды.<ref>{{Cite web|title=Merkel Succession Beckons After Von der Leyen’s Defense Posting|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-01-22/merkel-succession-beckons-after-von-der-leyen-s-defense-posting }}</ref> 2022, 2023, 2024 және 2025 жылдары [[Forbes]] журналы оны әлемдегі ең ықпалды әйел деп атады.<ref>{{Cite web|title=Forbes назвал самых влиятельных женщин мира (2024)|url=https://forbes.kz/articles/forbes-nazval-samyh-vliyatelnyh-zhenshin-mira/amp}}</ref><ref>{{Cite web|title=The world's most powerful|url=https://www.forbes.com/lists/power-women/}}</ref> == Өмірбаяны == 1958 жылы 8 қазанда [[Брюссель]] қаласында туған. Әкесі – [[Эрнст Альбрехт]] (1930-2014) [[Төменгі Саксония|Төменгі Саксонияның]] Премьер-министрі (1976-1990) және [[Бундесрат|Бундесратның]] төраға (1985-1986) қызметін атқарған. Шешесі – [[Адель Альбрехт]].<ref>{{Cite web|title=Ursula von der Leyen|url=https://whoswho.de/bio/ursula-von-der-leyen.html}}</ref> Урсула фон дер Ляйен 1977 жылы [[Гёттинген университетті]] бітірген. 1978 жылы [[Лондон университеті|Лондон университеттінің]] экономика және саясаттану мектебінде білім алды. Кейін [[Ганновер жоғары медициналық мектебі|Ганновер жоғары медициналық мектебінде]] [[медицина]] мамандығын оқып, оны 1987 жылы тәмамдады. Еңбек жолын 1988 жылы Ганновер университеттінің клиникасының [[гинекология]] бөлімінде дәрігер-ассистент қызметіннен бастаған. 1998 жылы [[Ганновер жоғары медициналық мектебі|Ганновер жоғары медициналық мектебінде]] эпидемиология, әлеуметтік медицина және денсаулық сақтау жүйесін зерттеу кафедрасының оқытушысы. 2001 жылы [[Ганновер жоғары медициналық мектебі|Ганновер медицина мектебінің]] шешімен [[медицина]] магистрі дәрежесі берілген. 1990 жылы [[Христиан-демократиялық одаққа]] мүше болды. 2003 жылы [[Төменгі Саксония]] жерінің парламентіне сайланды; 2003–2005 жылдары [[Кристиан Вульфтің]] кабинетінде [[Төменгі Саксония]] жерінің әлеуметтік мәселелер, әйелдер, отбасы және денсаулық сақтау министрі қызметін атқарды. 2005 жылы [[Ангела Меркель]] үкіметінде отбасы істері жөніндегі министр болып тағайындалды. 2009–2013 жылдары — Германияның Еңбек және қоғамдық істер министрі. 2013 жылғы желтоқсанда Урсула фон дер Ляйен [[Ангела Меркель|Ангела Меркельдің]] үкіметінде Германияның алғашқы әйел Қорғаныс министрі болып тағайындалды. 2019 жылғы 1 желтоқсаннан бастап — [[Еуропалық комиссияның төрағасы]]. 2024 жылғы 27 маусымда [[Еуропалық кеңес]] Урсула фон дер Ляйенді [[Еуропалық комиссияның төрағасы|Еуропалық комиссияның төраға]] қызметіне екінші мерзімге ұсынды. 2024 жылғы 18 шілдеде [[Еуропалық парламент|Еуропарламент]] депутаттары жасырын дауыс беру арқылы оны тағы бес жылға осы қызметке қайта сайлады.<ref>{{Cite web|title=Parliament re-elects Ursula von der Leyen as Commission President|url=https://www.europarl.europa.eu/news/en/press-room/20240710IPR22812/parliament-re-elects-ursula-von-der-leyen-as-commission-president}}</ref> 2025 жылғы шілдеде фон дер Ляйен сыбайлас жемқорлық дауына байланысты қызметінен кетудің аз-ақ алдында қалды, алайда оған қатысты сенімсіздік вотумы [[Еуропалық парламент|Еуропарламент]] қабылдаған жоқ. == Саяси қөзғарыс == === Сыртқы саясат === 2016 жылы Урсула фон дер Ляйен [[Сауд Арабиясы|Сауд Арабиясына]] ресмі сапар кезінде хиджаб киюден бас тартып, дау туғызды. Ол: «Әйелдерді хиджабты киюге мәжбүрлейтіні мені ашуландырады», — деді.<ref>{{Cite web|title=German minister causes controversy after refusing to wear hijab on Saudi visit|url=https://www.jpost.com/middle-east/german-minister-causes-controversy-after-refusing-to-wear-hijab-on-saudi-visit-475391}}</ref> === [[Украина]] === 2022 жылы [[Ресей|Ресейдің]] [[Украина|Украинаға]] басып кіруі басталғаннан кейін Еуропалық комиссияның төрайымы Урсула фон дер Ляйен [[Украина]] [[Еуропалық одақ|Еуропалық одақтың]] мүшесі болуы тиіс екенін, украин халқы еуропалық отбасына жататынын және соғыстың аяқталуы қажет екенін мәлімдеді. 2022 жылғы 8 сәуірде [[Ресей|Ресейдің]] [[Украина|Украинаға]] басып кіруі кезінде фон дер Ляйен [[Владимир Зеленский|Владимир Зеленскийге]] қолдау көрсету мақсатында [[Киев|Киевке]] барды.<ref>{{Cite web|title=Україна має вступити до ЄС – президент Єврокомісії|url=https://www.slovoidilo.ua/2022/02/28/novyna/polityka/ukrayina-maye-vstupyty-yes-prezydent-yevrokomisiyi}}</ref> === Бір жынысты некелер === 2013 жылы Германияның Конституциялық соты бір жынысты жұптардың тең құқықтарын қолдап шешім шығарған кезде, фон дер Ляйен бала асырап алу мәселесінде тең құқықтарды қолдайтынын білдіріп, былай деп мәлімдеді: «Бір жынысты серіктестіктерде өсіп жатқан балалардың гетеросексуалды некеде немесе серіктестікте өсіп жатқан балалардан өзгеше дамитынын дәлелдейтін бірде-бір зерттеу маған белгілі емес».<ref>{{Cite web|title=Gay Adoption Debate Flusters Conservatives|url=https://www.spiegel.de/international/germany/gay-adoption-debate-flusters-german-conservatives-a-904875.html}}</ref> === Жаңа халықаралық тәртіп === 2026 жылғы наурызда фон дер Ляйен дәстүрлі «ережелерге негізделген» халықаралық тәртіптің аяқталғанын мәлімдеп, жаһандық тұрақсыздықтың күшеюіне жауап ретінде [[Еуропалық одақ|Еуропалық Одақтың]] мүдделерге көбірек бағдарланған және реалистік сыртқы саясатын жақтады. === Канада === 2026 жылғы қыркүйекте [[Канада]] премьер-министрі [[Марк Карни]] [[Канада|Канаданың]] [[Еуропалық Одақ|Еуропалық одаққа]] толық мүше болғысы келмейтінін, оның орнына [[Еуропалық Одақ|Еуропалық одақпен]] ерекше әрі тығыз серіктестік орнатуға ниетті екенін мәлімдеді. Ал Урсула фон дер Ляйен [[Канада|Канаданың]] болашақта [[Еуропалық Одақ|Еуропалық Одақтың]] қауымдастырылған мүшесі болуы мүмкін екенін айтты.<ref>{{Cite web|title=Trump says Canada becoming ‘associate member’ of EU could be a ‘hostile act’|url=https://edition.cnn.com/2026/09/15/americas/canada-mark-carney-eu-trump-hnk}}</ref> == Жеке өмірі == Жолдасы – [[Хайко фон дер Ляйен]] неміс дәрігері. Отбасында 7 бала бар: Дэвид Эхтер, Софи Шарлотта, Мария Доната, Виктория Урсула, Йоханна Гертруда, Эгмонт Ульрих, Грация Диотима. Урсула фон дер Ляйен [[ағылшын тілі|ағылшынша]], [[француз тілі|французша]] және [[неміс тілі|немісше]] еркін сөйле алады. == Марапаттары == === Шетелдік марапаттар === * {{байрақ|Литва}} ** [[File:LTU Order for Merits to Lithuania - Grand Cross BAR.svg|70px]] Литва алдындағы еңбегі үшін ордені (2017) ** [[File:LTU Order of the Lithuanian Grand Duke Gediminas - Commander's Grand Cross BAR.png|70px]] Литва Ұлы кінәзі Гедиминас орденінің кресты (2025) * {{байрақ|Мали}} ** [[File:Mali Ordre national du Mali Commandeur ribbon.svg|70px]] Мали ұлттық ордені (2016)[[File:UKR Order of Europe (2026) BAR.svg|70px]] Еуропа ордені (2026)<ref>{{Cite web|title=Coopération militaire Mali-Allemagne : Mme Ursula Von Der Leyen décorée|url=https://malijet.com/a_la_une_du_mali/152124-cooperation-militaire-mali-allemagne-mme-ursula-von-der-leyen-de.html}}</ref> * {{байрақ|Украина}} ** [[File:Order of Prince Yaroslav the Wise 1st 2nd and 3rd Class of Ukraine.png|70px]] Кінәз Дана Ярослав ордені (2022)<ref>{{Cite web|title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №595/2022|url=https://www.president.gov.ua/documents/5952022-43765}}</ref> ** [[File:UKR Order of Europe (2026) BAR.svg|70px]] Еуропа ордені (2026)<ref>{{Cite web|title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №605/2026|url=https://www.president.gov.ua/documents/6052026-60353}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] [[Санат:Әйел]] [[Санат:Германия саясаткерлері]] [[Санат:Әйел саясаткер]] j255ab6bd9hqpeifxjgayrrgu5qbku0 3690579 3690573 2026-11-03T07:19:16Z Aldogarov 95591 /* Шетелдік марапаттар */ 3690579 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = елбасы | Қазақша есімі = Урсула фон дер Ляйен | Шынайы есімі = {{lang-de|Ursula Gertrud von der Leyen}} | Суреті = Ursula von der Leyen 2024.jpg | Атауы = Ресми портреті (2026) | Титулы = [[Еуропалық комиссияның төрағасы]] | Ту = European Commission.svg | Ту2 = Flag of Europe.svg | Басқара бастады = 1 желтоқсан 2019 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Ізашары = [[Жан-Клод Юнкер]] | Титулы_2 = Германияның қорғаныс министрі | Ту_2 = Flag of the Chancellor of Germany.svg | Ту2_2 = Flag of Germany.svg | Басқара бастады_2 = 2013 | Басқаруын аяқтады_2 = 2019 | Ізашары_2 = [[Томас де Мезьер]] | Ізбасары_2 = [[Аннегрет Крамп-Карренбауэр]] | Титулы_3 = Енбеқ және әлеуметтік сұрақтар министрі | Ту_3 = Flag of the Chancellor of Germany.svg | Ту2_3 = Flag of Germany.svg | Басқара бастады_3 = 2009 | Басқаруын аяқтады_3 = 2013 | Ізашары_3 = [[Франц Иосиф Юнг]] | Ізбасары_3 = [[Андреа Налес]] | Титулы_4 = Отбасы істері министрі | Ту_4 = Flag of the Chancellor of Germany.svg | Ту2_4 = Flag of Germany.svg | Басқара бастады_4 = 2005 | Басқаруын аяқтады_4 = 2009 | Ізашары_4 = [[Ренате Шмидт]] | Ізбасары_4 = [[Кристина Шрёдер]] | Титулы_5 = [[Бундестаг|Бундестагтың]] депутаты | Ту_5 = Deutscher Bundestag logo.svg | Ту2_5 = Flag of Germany.svg | Басқара бастады_5 = 2009 | Басқаруын аяқтады_5 = 2019 | Ізашары_5 = | Ізбасары_5 = | Титулы_6 = [[Төменгі Саксония]] жерінің әлеуметтік мәселелер, әйелдер, отбасы және денсаулық сақтау министрі | Ту_6 = Coat of arms of Lower Saxony.svg | Ту2_6 = Flag of Lower Saxony.svg | Басқара бастады_6 = 2003 | Басқаруын аяқтады_6 = 2005 | Ізашары_6 = [[Гитта Трауэрнихт]] | Ізбасары_6 = [[Мехтильда Росс-Луттманн]] | Туған күні = 8.10.1958 | Туған жері = {{туғанжері|Брюссель|Брюссельде}}, [[Бельгия]] | Азаматтығы = {{байрақ|Германия}} | Қызмет еткен жылдары = 2019 жылдан бері | Атағы = | Әскер түрі = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[Лютеранство]] | Әкесі = Эрнст Альбрехт | Анасы = Адель Альбрехт | Жұбайы = | Балалары = 7 баласы бар | Династия = | Партиясы = [[Христиан-демократиялық одақ]] | Білімі = {{Unbulleted list |[[Гёттинген университеті]] |[[Лондон экономика мектебі]] |[[Ганновер медициналық мектебі]] }} | Ғылыми дәрежесі = [[Медицина]] ғылымдарының докторы | Қолтаңбасы = Ursula von der Leyen signature.svg | Commons = | Марапаттары = {{1 дәрежелі Кінәз Дана Ярослав ордені}} | Сайты = https://commissioners.ec.europa.eu/ursula-von-der-leyen_en }} '''Урсула Гертруда фон дер Ляйен''' ({{lang-de|Ursula Gertrud von der Leyen}}; туған кездегі тегі — '''Альбрехт''' ({{lang-de|Albrecht}}), [[8 қазан]] [[1958 жыл|1958]], [[Брюссель]]) — [[германия|неміс]] және [[еуропалық одақ|еуропалық]] саясаткер. 2019 жылдан бастап [[Еуропалық комиссияның төрағасы]].<ref>{{Cite web|title=Ursula von der Leyen secures five more years in top EU job|url=https://www.bbc.com/news/articles/cw5yg6dp0gxo}}</ref> Урсула фон дер Ляйен [[Германия|Германияның]] қорғаныс министрі (2013-2019), [[Бундестаг|Бундестагтың]] депутаты (2009-2019), Енбеқ және әлеуметтік сұрақтар министрі (2009-2013), Отбасы істері министрі (2005-2009) қызметін атқарды.<ref>{{Cite web|title=Merkel Succession Beckons After Von der Leyen’s Defense Posting|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-01-22/merkel-succession-beckons-after-von-der-leyen-s-defense-posting }}</ref> 2022, 2023, 2024 және 2025 жылдары [[Forbes]] журналы оны әлемдегі ең ықпалды әйел деп атады.<ref>{{Cite web|title=Forbes назвал самых влиятельных женщин мира (2024)|url=https://forbes.kz/articles/forbes-nazval-samyh-vliyatelnyh-zhenshin-mira/amp}}</ref><ref>{{Cite web|title=The world's most powerful|url=https://www.forbes.com/lists/power-women/}}</ref> == Өмірбаяны == 1958 жылы 8 қазанда [[Брюссель]] қаласында туған. Әкесі – [[Эрнст Альбрехт]] (1930-2014) [[Төменгі Саксония|Төменгі Саксонияның]] Премьер-министрі (1976-1990) және [[Бундесрат|Бундесратның]] төраға (1985-1986) қызметін атқарған. Шешесі – [[Адель Альбрехт]].<ref>{{Cite web|title=Ursula von der Leyen|url=https://whoswho.de/bio/ursula-von-der-leyen.html}}</ref> Урсула фон дер Ляйен 1977 жылы [[Гёттинген университетті]] бітірген. 1978 жылы [[Лондон университеті|Лондон университеттінің]] экономика және саясаттану мектебінде білім алды. Кейін [[Ганновер жоғары медициналық мектебі|Ганновер жоғары медициналық мектебінде]] [[медицина]] мамандығын оқып, оны 1987 жылы тәмамдады. Еңбек жолын 1988 жылы Ганновер университеттінің клиникасының [[гинекология]] бөлімінде дәрігер-ассистент қызметіннен бастаған. 1998 жылы [[Ганновер жоғары медициналық мектебі|Ганновер жоғары медициналық мектебінде]] эпидемиология, әлеуметтік медицина және денсаулық сақтау жүйесін зерттеу кафедрасының оқытушысы. 2001 жылы [[Ганновер жоғары медициналық мектебі|Ганновер медицина мектебінің]] шешімен [[медицина]] магистрі дәрежесі берілген. 1990 жылы [[Христиан-демократиялық одаққа]] мүше болды. 2003 жылы [[Төменгі Саксония]] жерінің парламентіне сайланды; 2003–2005 жылдары [[Кристиан Вульфтің]] кабинетінде [[Төменгі Саксония]] жерінің әлеуметтік мәселелер, әйелдер, отбасы және денсаулық сақтау министрі қызметін атқарды. 2005 жылы [[Ангела Меркель]] үкіметінде отбасы істері жөніндегі министр болып тағайындалды. 2009–2013 жылдары — Германияның Еңбек және қоғамдық істер министрі. 2013 жылғы желтоқсанда Урсула фон дер Ляйен [[Ангела Меркель|Ангела Меркельдің]] үкіметінде Германияның алғашқы әйел Қорғаныс министрі болып тағайындалды. 2019 жылғы 1 желтоқсаннан бастап — [[Еуропалық комиссияның төрағасы]]. 2024 жылғы 27 маусымда [[Еуропалық кеңес]] Урсула фон дер Ляйенді [[Еуропалық комиссияның төрағасы|Еуропалық комиссияның төраға]] қызметіне екінші мерзімге ұсынды. 2024 жылғы 18 шілдеде [[Еуропалық парламент|Еуропарламент]] депутаттары жасырын дауыс беру арқылы оны тағы бес жылға осы қызметке қайта сайлады.<ref>{{Cite web|title=Parliament re-elects Ursula von der Leyen as Commission President|url=https://www.europarl.europa.eu/news/en/press-room/20240710IPR22812/parliament-re-elects-ursula-von-der-leyen-as-commission-president}}</ref> 2025 жылғы шілдеде фон дер Ляйен сыбайлас жемқорлық дауына байланысты қызметінен кетудің аз-ақ алдында қалды, алайда оған қатысты сенімсіздік вотумы [[Еуропалық парламент|Еуропарламент]] қабылдаған жоқ. == Саяси қөзғарыс == === Сыртқы саясат === 2016 жылы Урсула фон дер Ляйен [[Сауд Арабиясы|Сауд Арабиясына]] ресмі сапар кезінде хиджаб киюден бас тартып, дау туғызды. Ол: «Әйелдерді хиджабты киюге мәжбүрлейтіні мені ашуландырады», — деді.<ref>{{Cite web|title=German minister causes controversy after refusing to wear hijab on Saudi visit|url=https://www.jpost.com/middle-east/german-minister-causes-controversy-after-refusing-to-wear-hijab-on-saudi-visit-475391}}</ref> === [[Украина]] === 2022 жылы [[Ресей|Ресейдің]] [[Украина|Украинаға]] басып кіруі басталғаннан кейін Еуропалық комиссияның төрайымы Урсула фон дер Ляйен [[Украина]] [[Еуропалық одақ|Еуропалық одақтың]] мүшесі болуы тиіс екенін, украин халқы еуропалық отбасына жататынын және соғыстың аяқталуы қажет екенін мәлімдеді. 2022 жылғы 8 сәуірде [[Ресей|Ресейдің]] [[Украина|Украинаға]] басып кіруі кезінде фон дер Ляйен [[Владимир Зеленский|Владимир Зеленскийге]] қолдау көрсету мақсатында [[Киев|Киевке]] барды.<ref>{{Cite web|title=Україна має вступити до ЄС – президент Єврокомісії|url=https://www.slovoidilo.ua/2022/02/28/novyna/polityka/ukrayina-maye-vstupyty-yes-prezydent-yevrokomisiyi}}</ref> === Бір жынысты некелер === 2013 жылы Германияның Конституциялық соты бір жынысты жұптардың тең құқықтарын қолдап шешім шығарған кезде, фон дер Ляйен бала асырап алу мәселесінде тең құқықтарды қолдайтынын білдіріп, былай деп мәлімдеді: «Бір жынысты серіктестіктерде өсіп жатқан балалардың гетеросексуалды некеде немесе серіктестікте өсіп жатқан балалардан өзгеше дамитынын дәлелдейтін бірде-бір зерттеу маған белгілі емес».<ref>{{Cite web|title=Gay Adoption Debate Flusters Conservatives|url=https://www.spiegel.de/international/germany/gay-adoption-debate-flusters-german-conservatives-a-904875.html}}</ref> === Жаңа халықаралық тәртіп === 2026 жылғы наурызда фон дер Ляйен дәстүрлі «ережелерге негізделген» халықаралық тәртіптің аяқталғанын мәлімдеп, жаһандық тұрақсыздықтың күшеюіне жауап ретінде [[Еуропалық одақ|Еуропалық Одақтың]] мүдделерге көбірек бағдарланған және реалистік сыртқы саясатын жақтады. === Канада === 2026 жылғы қыркүйекте [[Канада]] премьер-министрі [[Марк Карни]] [[Канада|Канаданың]] [[Еуропалық Одақ|Еуропалық одаққа]] толық мүше болғысы келмейтінін, оның орнына [[Еуропалық Одақ|Еуропалық одақпен]] ерекше әрі тығыз серіктестік орнатуға ниетті екенін мәлімдеді. Ал Урсула фон дер Ляйен [[Канада|Канаданың]] болашақта [[Еуропалық Одақ|Еуропалық Одақтың]] қауымдастырылған мүшесі болуы мүмкін екенін айтты.<ref>{{Cite web|title=Trump says Canada becoming ‘associate member’ of EU could be a ‘hostile act’|url=https://edition.cnn.com/2026/09/15/americas/canada-mark-carney-eu-trump-hnk}}</ref> == Жеке өмірі == Жолдасы – [[Хайко фон дер Ляйен]] неміс дәрігері. Отбасында 7 бала бар: Дэвид Эхтер, Софи Шарлотта, Мария Доната, Виктория Урсула, Йоханна Гертруда, Эгмонт Ульрих, Грация Диотима. Урсула фон дер Ляйен [[ағылшын тілі|ағылшынша]], [[француз тілі|французша]] және [[неміс тілі|немісше]] еркін сөйле алады. == Марапаттары == === Шетелдік марапаттар === * {{байрақ|Литва}} ** [[File:LTU Order for Merits to Lithuania - Grand Cross BAR.svg|70px]] Литва алдындағы еңбегі үшін ордені (2017) ** [[File:LTU Order of the Lithuanian Grand Duke Gediminas - Commander's Grand Cross BAR.png|70px]] Литва Ұлы кінәзі Гедиминас орденінің кресты (2025) * {{байрақ|Мали}} ** [[File:Mali Ordre national du Mali Commandeur ribbon.svg|70px]] Мали ұлттық ордені (2016)<ref>{{Cite web|title=Coopération militaire Mali-Allemagne : Mme Ursula Von Der Leyen décorée|url=https://malijet.com/a_la_une_du_mali/152124-cooperation-militaire-mali-allemagne-mme-ursula-von-der-leyen-de.html}}</ref> * {{байрақ|Украина}} ** [[File:Order of Prince Yaroslav the Wise 1st 2nd and 3rd Class of Ukraine.png|70px]] Кінәз Дана Ярослав ордені (2022)<ref>{{Cite web|title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №595/2022|url=https://www.president.gov.ua/documents/5952022-43765}}</ref> ** [[File:UKR Order of Europe (2026) BAR.svg|70px]] Еуропа ордені (2026)<ref>{{Cite web|title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №605/2026|url=https://www.president.gov.ua/documents/6052026-60353}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] [[Санат:Әйел]] [[Санат:Германия саясаткерлері]] [[Санат:Әйел саясаткер]] s4ya4bh8uky0qvt7d4r8nmehhxouw20 Серікбай Ыдырысұлы Өмірзақов 0 787059 3690677 3679298 2026-11-03T10:19:51Z Yessentaikyzy 160245 3690677 wikitext text/x-wiki {{Тұлға|Есімі=Серікбай Ыдырысұлы Өмірзақов|Туған күні=15.10.1956|from={{KAZ}}|Туған жері=[[Жалағаш (Қызылорда облысы)|Жалағаш кенті]], {{туғанжері|Жалағаш ауданы|Жалағаш ауданында}}, [[Қызылорда облысы]]|Ұлты=қазақ|Марапаттары={{Құрмет ордені}}, [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл медалі|«Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл» медалі]], [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 30 жыл медалі|«Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 30 жыл» медалі]]|Білімі=Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институты (1980)|Мамандығы=[[гидротехник]], мелиоратор, [[ғалым]]}} '''Серікбай Ыдырысұлы Өмірзақов''' (15 қазан 1956 жылы туған, [[Жалағаш (Қызылорда облысы)|Жалағаш кенті]], [[Жалағаш ауданы]], [[Қызылорда облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — кеңестік және [[қазақстан]]дық ғалым, техника ғылымдарының докторы (2010), Қазақ аграрлық ғылымдар академиясының академигі (2016), [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің]] құрметті [[профессор]]ы (2022). Сыр өңірінің [[су шаруашылығы]], [[гидротехника]] және [[мелиорация]] саласының маманы, [[қоғам қайраткері]].<ref name=":1">Сыр елі: Энциклопедия. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2024. – 520-б. ISBN 978-601-08-3980-9</ref> == Өмірбаяны == * 1963–1973 жылдары Жалағаш кентіндегі №123 және №202 орта мектептерінде білім алған. * 1973–1974 жылдары еңбек жолын Жалағаш аудандық суландыру жүйесінде гидрометр болып бастаған. * 1980 жылы Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институтын (қазіргі [[М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті|М. Х. Дулати атындағы Тараз өңірлік университеті]]) үздік дипломмен бітірген. * 1984–1990 жылдары Мәскеу қаласындағы А. Н. Костяков атындағы Бүкілодақтық гидротехника және мелиорация ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасында оқып, В. П. Горячкин атындағы Ауыл шаруашылығы өндірісі инженерлері институтында кіші ғылыми қызметкер болып жұмыс істеген. == Еңбек жолы мен ғылыми-педагогикалық қызметі == * 1980–1984 жж. — Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінде ассистент, оқытушы. * 1990–1997 жж. — Аға оқытушы, доцент, «Орман мелиорациясы» кафедрасының меңгерушісі, проректор. * 1998–2009 жж. — «Су шаруашылығы» кафедрасының меңгерушісі, Политехникалық факультет деканы. * 2009–2018 жж. — «Ы. Жақаев атындағы Қазақ күріш шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты» ЖШС бас директоры.<ref>https://kazniirice.kz/basshyly/#</ref> * 2019 жылдан бастап — Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетанің «Су шаруашылығы және жерге орналастыру» кафедрасының профессоры.<ref>https://korkyt.edu.kz/article/365</ref> == Қоғамдық қызметі == * 2015 жылдан бастап — «Сыр Мұрабы» қоғамдық бірлестігінің төрағасы, Қызылорда облыстық маслихатының депутаты, Арал-Сырдария бассейндік кеңесінің мүшесі.<ref name=":1" /> == Ғылыми еңбектері == С.Ы. Өмірзақов — 170-тен астам ғылыми еңбектің авторы, оның ішінде: * 3 монография; * 20-дан астам ұсыным мен патент; * Бірнеше оқулықтар мен оқу құралдары. Ғалымның жетекшілігімен 3 ғылым кандидаты даярланған.<ref name=":1" /> == Марапаттары мен атақтары == '''Ордендері мен мемлекеттік марапаттары:''' * [[Құрмет ордені]] (2016) * [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл медалі|«Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл» медалі]] (2016) * [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 30 жыл медалі|«Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 30 жыл» медалі]] (2021) '''Салалық төсбелгілері:''' * «ҚР Білім беру ісінің құрметті қызметкері» (2007) * «ҚР Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін» (2024)<ref>https://kyzylorda-news.kz/kogam/sala-mamandaryna-khurmet-koersetildi-04-12-2024</ref> * ҚР Ауыл шаруашылығы министрлігінің «Ауыл шаруашылығы саласының үздігі» төсбелгісі (10.04.2025 ж.) '''Грамоталары:''' * ҚР Ауыл шаруашылығы министрінің Құрмет грамотасы (2014, 2015) * Қызылорда облысы әкімінің Құрмет грамоталары мен Алғыстары<ref name=":1" /> ==== Өңірлік марапаттары: ==== * Жалағаш ауданының Құрметті азаматы (2023) * «Қызылорда облысының дамуына қосқан үлесі үшін» медалі (2026) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Техника ғылымдарының докторлары]] kgfmb66jjkrjykeg30a70coavekon1g Алёшки 0 787068 3690298 3689980 2026-11-02T14:09:25Z ~2026-58357-59 187907 /* */ 3690298 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Олешки |шынайы атауы = {{lang-uk|Олешки}} |сурет = Центральна площа Олешків.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Украина |елтаңба = Coat of Arms of Oleshky, Kherson region.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = Елтаңба |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 46|lat_min = 37|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 32|lon_min = 43|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Украинаның әкімшілік бөлінісі{{!}}Облысы |аймағы = Херсон облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Украина аудандары{{!}}Ауданы |ауданы = Херсон ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = Украина қауымдары{{!}}Громадасы |қауым округі = Олешки қалалық громадасы |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Қалалық әскери әкімшілік басшысы |басшысы = Татьяна Гасаненко |құрылған уақыты = 1784 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1802 |жер аумағы = 15,7 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = {{құлдырау}}24 124 |санақ жылы = 2022 |тығыздығы = 1,598 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = +380 5542 |пошта индексі = 75100 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = https://oleshki-rada.gov.ua/ |сайт тілі = uk }} '''Олешки''' ({{lang-uk|Олешки}}, {{IPA|[oˈlɛʃkɪ]}} {{Audio|LL-Q8798 (ukr)-Gzhegozh-Олешки.wav|оқылуы}}) — [[Украина]]ның оңтүстігіндегі [[Херсон облысы]]ндағы [[Херсон ауданы]]ның қаласы. Қала [[Днепр]] өзенінің сол жағалауында орналасқан. Ол — облыстағы ең ескі қала және оңтүстік Украинадағы ең ескі қалалардың бірі. 1928 жылдан 2016 жылға дейін ол '''Цюрупинск''' ({{lang-uk|Цюрупінськ}}) деп аталды. Олешки — [[Алёшки қалалық громадасы|Олешки қалалық громадасы]]ның әкімшілік орталығы.<ref name="admreform_2020_oleshky">{{cite web |title=Олешківска міська громада |url=https://gromada.info/gromada/oleshkivska/ |publisher=Портал об'єднаних громад України |language=uk}}</ref> 2022 жылғы шамаланған санақ бойынша қалада 24 124 адам тұрды.<ref>{{Cite web|url=http://db.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/ukr/publ_new1/2022/zb_%D0%A1huselnist.pdf |title=Чисельність наявного населення України на 1 січня 2022 |language=uk |publisher=[[Украина Мемлекеттік статистика қызметі]] |date=2022-04-01 |accessdate=2026-09-23}}</ref> Олешки 2022 жылдан бері [[Ресей]] [[Ресей оккупациялаған аумақтар|оккупациясында]]. Қала халық саны нәтижесінде күрт азайды, қазіргі халық саны шамамен 2 000-ға жуықталады.<ref>{{Cite web|url=https://hromadske.ua/viyna/262671-yily-holubiv-i-sobachu-kashu-bylysia-v-cherhakh-po-produkty-padaly-vid-vysnazennia-iak-vyzyvaiut-v-okupovanykh-oleshkakh |title=Їли голубів і собачу кашу, билися в чергах по продукти, падали від виснаження. Як виживають в окупованих Олешках |language=uk |publisher=Громадське |date=2026-04-21 |accessdate=2026-09-23}}</ref> Ресейдің қайталанбалы шабуылдары салдарынан қалада аштық пен гуманитарлық дағдарыс орнады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20260923180605/https://oleshki-rada.gov.ua/ Алёшки қалалық громадасының] сайты [[Санат:Алёшки| ]] [[Санат:Атауы ауысқан Украина қалалары]] [[Санат:Херсон облысы қалалары]] s4rdebltgllj2r8zo1vibd0406fjges Жеке іс жүргізу құқығы 0 787224 3690601 3662079 2026-11-03T08:03:19Z Aldogarov 95591 3690601 wikitext text/x-wiki Жеке іс жүргізу құқығы – тараптардың келісімге қол жеткізуі үшін қолданатын, қажет болған жағдайда үшінші бір тәуелсіз тұлғаны тарту арқылы жүзеге асырылатын құралдар мен әдістердің жиынтығы. Бұл тұлғаның дау бойынша тұжырымдары ұсынымдық сипатта немесе міндетті күшке ие болуы мүмкін.<ref>{{Cite web|url=https://prg.kz/document/?doc_id=37338977&pos=7;151|title=К вопросу о понятии права|date=2024-01-11}}</ref> Ол үш институттан тұрады: келіссөздер, [[медиация]] және [[арбитраж]].<ref>{{Cite web|title=Частное процессуальное право (право альтернативного разрешения споров)|url=https://prg.kz/document/?doc_id=30946152&pos=8;179}}</ref> ==Пәні== Жеке процестік құқықтың пәнін жеке-құқықтық дауларды шешуге және реттеуге байланысты қоғамдық қатынастар құрайды. Мұндай қатынастарға: * Тараптардың дауды өзара келісім арқылы шешуі; * Медиатордың көмегімен келісімге келу; * Дауды төрелікке беру; * Төрелік талқылауды ұйымдастыру; * Тараптардың құқықтары мен міндеттерін іске асыру; * Дауды бейбіт жолмен аяқтау. ==Негізгі қағидаттары== Жеке процестік құқықта тараптардың теңдігі, еріктілік, бейтараптық, құпиялылық және тараптардың өзара келісімі маңызды орын алады. * Еріктілік — тараптардың дауды баламалы тәсілмен шешуге өз еркімен қатысуын білдіреді. * Тараптардың теңдігі — дау тараптарының өз құқықтарын жүзеге асыру және өз ұстанымдарын білдіру мүмкіндіктерінің тең болуын білдіреді. * Бейтараптық — дауды шешуге көмектесетін адамның немесе органның тараптардың бірінің мүддесін жақтамауын білдіреді. * Құпиялылық — дауды қарау барысында алынған ақпаратты заңда немесе тараптардың келісімінде көзделген жағдайлардан басқа кезде жария етпеуді білдіреді. ==Тағы қараңыз== * [[Азаматтық іс жүргізу құқығы]] * [[Жеке құқық]] * [[Медиация]] * [[Арбитраж]] ==Дереккөздер== <references/> {{stub:Заң}} {{commons|Category:Private law}} [[Санат:Жеке құқық]] [[Санат:Құқық салалары]] slqtenlvwy1ykowf51x7bte05exj95c Ар Джей Митт 0 788364 3690608 3686559 2026-11-03T08:13:56Z Nurken 111493 3690608 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Ар Джей Митт |шынайы есімі = {{lang-en|RJ Mitte}} |сурет = R. J. Mitte by Gage Skidmore.jpg |сурет ені = 250px |сурет атауы = Митт, 2012 жыл |туған кездегі есімі = Рой Франк Митт III |туған күні = 21.08.1992 |туған жері = [[Джексон (Миссисипи)|Джексон]], [[Миссисипи]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |қайтыс болған күні = 12.10.2026 |қайтыс болған жері = [[Браунсвилл (Техас)|Браунсвилл]], [[Техас]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |мамандығы = {{актер|АҚШ|XXI ғасыр|АҚШ телевизия}}, {{кинопродюсер|АҚШ|XXI ғасыр}} |азаматтығы = {{байрақ|АҚШ}} |белсенді жылдары = 2006–2026 |марапаттары = |imdb_id = 2666409 |сайты = RJ Mitte |ортаққор = David Fincher }} '''Рой Франк «Ар Джей» Митт III''' ({{lang-en|Roy Frank "RJ" Mitte III}}; {{Туғанкүні|21|8|1992}}, [[Джексон (Миссисипи)|Джексон]], [[Миссисипи]] – {{Қайтысболғанкүні|12|10|2026}}, [[Браунсвилл (Техас)|Браунсвилл]], [[Техас]]) — америкалық актер және мүгедектердің құқығын қорғау белсендісі. [[Миссисипи]] штатының [[Джексон (Миссисипи)|Джексон]] қаласында дүниеге келген Миттке үш жасында [[Балалар милық салдануы|балалар милық салдануы]] (БМС) диагнозы қойылды. 2006 жылы Лос-Анджелес қаласына көшіп, мүгедектік туралы көрермендерге ақпарат беріп, оларды оқытуға болатын актерлік жобаларды табу үшін жеке талант-менеджермен бірге жұмыс істейді. [[Ситуациялық комедия|Ситком]]дардағы шағын рөлдерден кейін ол [[AMC]] телеарнасының «[[Жамандыққа бет бұру|Breaking Bad]]» (2008–2013) криминалды драмасындағы басты серпінді рөлі – Уолтер Уайт Кіші рөлін сомдады.<ref name=gazette>{{cite news | author=Tina Calabro | title='Breaking Bad' actor RJ Mitte finds 'perfect role' prepared him to become an activist | url=http://www.post-gazette.com/pg/10076/1043265-67.stm#ixzz0yfZw7wEF | work=The Pittsburgh Post-Gazette | date=2010-03-17 | accessdate=2010-09-05 | archivedate=2010-03-22 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20100322204457/http://www.post-gazette.com/pg/10076/1043265-67.stm#ixzz0yfZw7wEF }}</ref> Митт балалар милық салдануы мен басқа да мүгедектік түрлерінің мәселелерін белсенді түрде көтерді. Ол [[Screen Actors Guild]] (SAG) ұйымының мүмкіндігі шектеулі актерлер өкілі, United Cerebral Palsy ұйымының атақты елшісі және Mitte Foundation [[бейкоммерциялық ұйым]]ының президенті болды.<ref name="BBC Death">{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/articles/cmn045en7d88o/ |title=''Breaking Bad'' actor RJ Mitte dies aged 34 |publisher=[[BBC News]] |location=[[Los Angeles]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20261012210537/https://www.bbc.com/news/articles/cmn045en7d88o/ |archive-date=October 12, 2026 |date=October 13, 2026 |access-date=October 13, 2026 |author=Saad, Nardine}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.kbtx.com/2026/10/12/breaking-bad-actor-disability-rights-activist-rj-mitte-dies-34/ |title=''Breaking Bad'' actor, disability rights activist RJ Mitte dies at 34 |publisher=[[KBTX-TV]] |orig-date=October 12, 2026 |date=October 12, 2026 |access-date=October 13, 2026 |author=Beard, Brandy}}</ref> 2013 жылы [[SAG-AFTRA]] ұйымының [[Гарольд Рассел]] сыйлығымен марапатталды. == Өмірбаяны == [[Сурет:Aaron Paul, Dean Norris, Anna Gunn, RJ Mitte and Betsy Brandt, May 2009 (14) (RJ Mitte).jpg|thumb|upright|Митт 2009 жылғы [[Пибоди сыйлығы|Пибоди марапаттау рәсімінде]]]] Рой Франк Митт III 1992 жылы 21 тамызда [[Миссисипи]] штатының [[Джексон (Миссисипи)|Джексон]] қаласында дүниеге келді.<ref name="Vice Living">{{Cite web |date=9 June 2020 |title=RJ Mitte of 'Breaking Bad' on Living with Cerebral Palsy |url=https://www.youtube.com/watch?v=Cc-cbcJVw00 |website=YouTube |access-date=April 10, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250425132109/https://www.youtube.com/watch?v=Cc-cbcJVw00&t=0 |archive-date=April 25, 2025 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web | url=https://madison.com/birthday-rj-mitte/image_068cebe8-8444-11e7-a527-c371fb35595e.html | title=Birthday: RJ Mitte | date=August 18, 2017 | access-date=June 21, 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230623114919/https://madison.com/birthday-rj-mitte/image_068cebe8-8444-11e7-a527-c371fb35595e.html | archive-date=June 23, 2023 | url-status=live }}</ref> Ол шұғыл түрде [[кесар тілігі]] арқылы дүниеге келіп, туған кезде тыныс алмағандықтан, мидың тұрақты зақымдануына (гипоксиялық-ишемиялық энцефалопатияға) ұшырады.<ref>{{cite web |title=R.J. Mitte: 'I have devoted my life to my mom and my sister' |url=https://www.smh.com.au/entertainment/celebrity/r-j-mitte-i-have-devoted-my-life-to-my-mom-and-my-sister-20190822-p52jty.html |website=www.smh.com.au |date=August 24, 2019 |access-date=November 3, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251209200752/https://www.smh.com.au/entertainment/celebrity/r-j-mitte-i-have-devoted-my-life-to-my-mom-and-main-family-etc |archive-date=December 9, 2025 |url-status=live }}</ref> Бірнеше аптадан кейін оны Рой Франк Митт кіші мен Дина Митт асырап алды, кейін олар бала екі айлық кезінде ажырасып кеткен.<ref name=":2">{{Cite news |last=Tumin |first=Remy |date=2026-10-12 |title=RJ Mitte, Who Played Walter White's Son on 'Breaking Bad,' Dies at 34 |url=https://www.nytimes.com/2026/10/12/arts/television/rj-mitte-dead.html |access-date=2026-10-13 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Үш жасында оған [[балалар милық салдануы]] диагнозы қойылды, ал дәрігерлер оның табанын түзу мақсатында аяғына алты ай бойы гипс салды.<ref name="Vice Living"/> Ата-анасы ажырасып кеткеннен кейін оны анасы тәрбиелеп, ол [[Лафейет (Луизиана)|Лафайет]] пен [[Остин]] арасында уақыт бөліп өмір сүрді.<ref>{{Cite web |last=Epstein |first=Elena |date=April 6, 2015 |title=BREAKING BAD'S RJ MITTE ON GROWING UP WITH CP |url=https://www.laparent.com/special-needs-RJ-Mitte |access-date=2026-10-12 |website=LA Parent |archive-url=https://web.archive.org/web/20260410083634/https://www.laparent.com/special-needs-RJ-Mitte |archive-date=April 10, 2026 |url-status=live}}</ref><ref name=":2" /> Анасы көлік апатынан кейін сал болып қалған соң,<ref>{{Cite web |last=AOL |date=2026-10-13 |title=What was RJ Mitte’s net worth? Breaking Bad star once revealed how his manager stole his money - AOL |url=https://www.aol.com/articles/rj-mitte-net-worth-breaking-082557000.html |access-date=2026-10-13 |website=AOL.com |language=en}}</ref> Митт 13 жасында отбасы үшін қаржылық жауапкершілікті өзіне алды. Бұл кезде отбасында ол 11 жаста болғанда дүниеге келген қарындасы Ласианна Карриер де болған. 2015 жылғы жағдай бойынша ол анасы мен қарындасын толықтай қаржылық қамтамасыз етіп отырды.<ref>{{Cite news |last=Ferguson |first=Donna |date=2016-02-17 |title=RJ Mitte: 'Breaking Bad didn't even make me a millionaire' |language=en-GB |work=The Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/money/fame-fortune/rj-mitte-breaking-bad-didnt-even-make-me-a-millionaire/ |access-date=2022-04-03 |issn=0307-1235 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150601231432/http://www.telegraph.co.uk/finance/personalfinance/fameandfortune/11591741/Steve-Backshall-My-starting-pay-with-the-BBC-was-bonkers.html |archive-date=June 1, 2015 |url-status=live}}</ref> Митт балалық шағының көп бөлігінде ортопедиялық аяқ киім кигізіліп, балдақтар қолданылды. Спорт пен жаттығулардың арқасында оның денесі уақыт өте келе шынығып, жасөспірім шағында жүру құрылғыларын пайдалануды тоқтатты.<ref name="CST">{{cite web|url=https://www.suntimes.com/lifestyles/23075431-423/breaking-bads-rj-mitte-talks-about-living-with-cerebral-palsy.html|title='Breaking Bad's' R.J. Mitte talks about living with cerebral palsy|author=Natasha Wasinkski|date=October 10, 2013|work=Chicago Sun-Times|access-date=January 4, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140105060504/https://www.suntimes.com/lifestyles/23075431-423/breaking-bads-rj-mitte-talks-about-living-with-cerebral-palsy.html|archive-date=January 5, 2014|url-status=live}}</ref> 2006 жылы кіші қарындасы киноөндірістен жұмыс ұсынысын алғаннан кейін ол отбасымен бірге Калифорния штатындағы Лос-Анджелес қаласына қоныс аударды.<ref>{{cite news|last1=Calabro|first1=Tina|title='Breaking Bad' actor RJ Mitte finds 'perfect role' prepared him to become an activist|url=https://www.post-gazette.com/tv-radio/2010/03/17/Breaking-Bad-actor-RJ-Mitte-finds-perfect-role-prepared-him-to-become-an-activist/stories/201003170257|access-date=October 20, 2015|work=Pittsburgh Post-Gazette|date=March 17, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20151007205329/http://www.post-gazette.com/tv-radio/2010/03/17/Breaking-Bad-actor-RJ-Mitte-finds-perfect-role-prepared-him-to-become-an-activist/stories/201003170257|archive-date=October 7, 2015|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=Turnquist|first1=Kristi|title='Breaking Bad' costar RJ Mitte on ability, disabilities, and filming in Portland|url=https://www.oregonlive.com/movies/2010/10/breaking_bad_costar_rj_mitte_o.html|access-date=October 20, 2015|work=The Oregonian|date=October 21, 2010}}</ref> Митт 2018 жылдан бері Кеннеди Суареспен қарым-қатынаста болды (олар бұған дейін де ұзақ уақыт бойы дос болған). Ол 2025 жылдың қазан айында олардың үйлену тойына атастырылғаны туралы жариялады.<ref>{{cite web|last=Robinette|first=Ashlyn|url=https://people.com/breaking-bad-star-rj-mitte-is-engaged-to-kennedy-suarez-exclusive-11830890|title=Breaking Bad Star RJ Mitte Is Engaged! All the Details of His Proposal to Kennedy Suarez (Exclusive)|date=October 16, 2025|access-date=October 16, 2025|website=People|language=En-US}}</ref> == Мансабы == [[Disney Channel|Disney]] жасөспірімдерге арналған «[[Ханна Монтана]]» ситкомындағы рөлдерді қоса алғанда, бірнеше эпизодта көпшілік көріністерде ойнағаннан кейін, Митт киноға қызығушылық танытып, актерлік шеберлік сабақтарын алуға шешім қабылдады.<ref name="HuffPost">{{Cite web |url=https://www.huffingtonpost.com/2013/09/18/rj-mitte-miley-cyrus_n_3947385.html |title=RJ Mitte, Miley Cyrus Appeared On ''Hannah Montana'' Together |last=Clements |first=Erin |date=September 18, 2013 |website=The Huffington Post |access-date=September 12, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170722115347/http://www.huffingtonpost.com/2013/09/18/rj-mitte-miley-cyrus_n_3947385.html |archive-date=July 22, 2017 |url-status=live}}</ref> Көп ұзамай оған AMC арнасының «[[Жамандыққа бет бұру|Брекинг Бэд]]» сериалынан балалар милық салдануы бар Уолтер Уайт кіші рөлі ұсынылды. Бұл кейіпкер сериал авторы [[Винс Гиллиган]]ның балалар милық салдануы бар және балдақ қолданатын досының бейнесі негізінде жасалған еді;<ref name="BBC Death"/> сериалда кейіпкер жүру үшін балдақ қолданғанымен, Миттің өзі ол кезде шынайы өмірде балдаққа мұқтаж болмаған.<ref>{{cite web |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2008-mar-02-ca-mitte2-story.html |title=For once, his disability was an advantage |last=Gajewski |first=Josh |work=Los Angeles Times |date=March 2, 2008 |accessdate=October 13, 2026 }}</ref> [[Variety]] журналының шолушысы Дэниел Д'Аддарио Миттің ойынын «мүгедектік өкілдігі үшін үлкен серпіліс» деп атады. Миттің пікірінше, бұл рөл «мен ешқашан жете алмайтын ... өте жоғары стандарттар орнатты».<ref>{{cite web |url=https://variety.com/2026/tv/columns/rj-mitte-walter-white-jr-breaking-bad-1236909529/ |title=''Breaking Bad'' Star RJ Mitte's Heartbreaking Performance as Walter White Jr. Was a Breakthrough for Disability Representation |last=D'Addario |first=Daniel |work=Variety |date=October 12, 2026 |accessdate=October 13, 2026 }}</ref> 2013 жылғы Media Access Awards марапаттау рәсімінде Митт сериалындағы Уолтер Уайт кіші рөлі үшін SAG-AFTRA ұйымының Гарольд Рассел сыйлығын алды, сондай-ақ саңырау актер [[Райан Лейнге]] өз атындағы RJ Mitte Diversity Award марапатын табыстады.<ref name="2013MAA">{{cite web |date=November 1, 2013 |title=2013 Media Access Awards |url=https://www.wga.org/content/default.aspx?id=5341 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140103072313/http://www.wga.org/content/default.aspx?id=5341 |archive-date=January 3, 2014 |work=Writers Guild of America }}</ref> Screen Actors Guild Митті мүмкіндігі шектеулі актерлердің ресми өкілі етіп тағайындады, сонымен қатар ол мүмкіндігі шектеулі әртістерді жұмыспен қамтитын Inclusion in the Arts and Media of Performers with Disabilities ұйымының өкілі болды.<ref>{{cite news |last=Wolfe |first=Kathi |url=http://www.itodaynews.com/2012-issues/april2012/Mitte.htm |title=For Mitte, 'Bad' Rep is Good |work=Independence Today |date=April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303192518/http://www.itodaynews.com/2012-issues/april2012/Mitte.htm |archive-date=March 3, 2016 |access-date=February 19, 2013 |url-status=live}}</ref> [[Сурет:Aaron Paul, Bryan Cranston, Anna Gunn, RJ Mitte & Dean Norris (42699855465).jpg|left|thumb|2018 жылғы [[San Diego Comic-Con|Сан-Диего Комик-Кондағы]] «Брекинг Бэд» сериалының актерлік құрамы. ({{abbr|Солдан оңға қарай|Left to right}}): [[Аарон Пол]], [[Брайан Крэнстон]], [[Анна Ганн]], Митт, [[Дин Норрис]].]] 2011 жылы Митт «Стумп» (Stump) қысқа метражды хоррор фильмінде басты рөлді сомдады.<ref name="WSU Stump"/> Сол жылы ол Тара Каликоның жоғалу оқиғасына арналған «Жоғалғандар: Тара Каликоның хикаясы» (Vanished: The Tara Calico Story) деректі фильмінің атқарушы продюсері ретінде жұмыс істеді.<ref>{{cite web |url=http://www.indiegogo.com/TaraCalico |title=Vanished: The Tara Calico Story |publisher=Indiegogo |access-date=March 10, 2013 |archive-date=September 21, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921175059/http://www.indiegogo.com/projects/vanished-the-tara-calico-story |url-status=dead }}</ref> «Брекинг Бэд» сериалы аяқталғаннан кейін (және аяқталар тұста) Митт «Соңғы заттар үйі» (House of Last Things, 2013),<ref name="Influx House"/> «Диксиленд» (Dixieland, 2015)<ref name="THR Dixieland"/> фильмдерінде ойнады және «Дагты кім айдап келеді?» (Who's Driving Doug, 2016) фильмінде басты рөлді сомдады.<ref name="THR Doug"/> Сонымен қатар ол 2012 жылы «Вегас» (Vegas) сериалында эпизодтық рөлде көрініп,<ref name="THR Vegas"/> 2014 жылы «Туғаннан ауысқандар» (Switched at Birth) сериалында тұрақты кейіпкердің рөлін атқарды.<ref name="Digital Spy Switched"/> 2017 жылы ол «Беар Гриллспен бірге атақтылар аралы» (Celebrity Island with Bear Grylls) шоуының екінші маусымына қатысып,<ref name="Radio Times Grylls"/> лагерьдің ұйымдастырылмағанына байланысты екінші сериясында жобадан кетіп қалды.<ref name="Digital Spy Grylls"/> Митт 2014 жылғы көктемгі Gap жарнамалық науқанына модель ретінде қатысты.<ref>{{Cite web|url=https://www.huffpost.com/entry/gap-spring-campaign-2014_n_4810110|title=Gap Goes Back To Basics For Spring|first1=Chanel|date=February 18, 2014|website=HuffPost|last1=Parks|access-date=October 12, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20251208123811/https://www.huffpost.com/entry/gap-spring-campaign-2014_n_4810110|archive-date=December 8, 2025|url-status=live}}</ref> Ол Америка неврология академиясы шығаратын [[Neurology Now]] журналының 2015 жылғы ақпан/наурыз айындағы санының мұқабасына шықты. Бұл санда оның қысқаша өмірбаяны, сондай-ақ балалар милық салдануы, буллинг және актерлік мансабы туралы ойлары қамтылды.<ref>{{cite journal |url=https://www.brainhealth.com/voices/celebrity-profiles/rj-mitte-busting-cerebral-palsy-stereotypes/ |last=Childers |first=Linda |date=February 2015 |title=Breaking Good: After the role of a lifetime, Breaking Bad's RJ Mitte is busting stereotypes about cerebral palsy and speaking out against bullying |journal=Neurology Now |volume=11 |issue=1 |pages=22–25 |publisher=American Academy of Neurology <!--|doi=10.1097/01.NNN.0000461241.05321.d5|doi-broken-date=October 12, 2026--> |doi=10.1097/01.NNN.0000461241.05321.d5 |doi-broken-date=October 13, 2026 |s2cid=147052248 }}</ref> Сондай-ақ 2015 жылы ол United Cerebral Palsy атақты елшісі болып тағайындалды.<ref>{{cite web |title=Celebrity Ambassadors |url=https://ucp.org/about/celebrity-ambassadors/ |access-date=June 18, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150609225117/http://ucp.org/about/celebrity-ambassadors/ |archive-date=June 9, 2015 |url-status=live}}</ref> 2015 жылдың маусымында ол [[Вивьен Вествуд]]тың сән көрсетілімінде подиумға шықты.<ref>{{cite magazine | last=Locker | first=Melissa | title=Breaking Bad's Walt Jr. Walked In A Vivienne Westwood Fashion Show | magazine=TIME | date=June 22, 2015 | url=https://time.com/3930251/breaking-bad-walt-jr-vivienne-westwood-fashion-show/ | access-date=July 13, 2025}}</ref> 2015 жылдың қарашасында Миттің Британдық [[Channel 4]] арнасының 2016 жылғы Рио жазғы Паралимпиада ойындарын көрсету аясында жүргізушілердің бірі болатыны жарияланды.<ref>{{Cite web |title=Breaking Bad actor RJ Mitte joins Channel 4's Paralympics presenters |url=https://www.channel4.com/press/news/breaking-bad-actor-rj-mitte-joins-channel-4s-paralympics-presenters |access-date=January 21, 2021 |website=Channel 4 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240119133724/https://www.channel4.com/press/news/breaking-bad-actor-rj-mitte-joins-channel-4s-paralympics-presenters |archive-date=January 19, 2024 |url-status=live}}</ref> 2016 жылы ол ағылшынның Nothing but Thieves рок-тобының «If I Get High» әніне түсірілген бейнебаянында өнер көрсетті.<ref>{{cite web |title=Nothing But Thieves hire 'Breaking Bad's RJ Mitte for emotional 'If I Get High' video |url=https://nbhap.com/blog/nothing-but-thieves-if-i-get-high |website=nbhap.com |date=February 10, 2016 |access-date=April 17, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250425131757/https://nbhap.com/blog/nothing-but-thieves-if-i-get-high |archive-date=April 25, 2025 |url-status=live }}</ref> [[Сурет:RJ Mitte by Gage Skidmore 3.jpg|thumb|Митт 2024 жылғы [[Rose City Comic Con]] фестивалде|275x275px]] Митт «Еске түсіру» (The Recall, 2017),<ref name="Slant Recall"/> «Уақытты бөлісу» (Time Share, 2018)<ref name="THR Time Share"/> және «Өзен қанға боялғанда» (River Runs Red, 2018)<ref name="THR River"/> сияқты бірнеше ғылыми-фантастикалық және триллер фильмдерінде ойнады, сондай-ақ 2019 жылы балалар милық салдануы бар адамның рөлін сомдаған «Санни үшін күрес» (Standing Up for Sunny) комедиялық фильмінде басты рөлді атқарды.<ref name="SMH Sunny"/> Теледидарда ол 2018 жылы «Бұл жақын» (This Close) сериалының бір эпизодында,<ref name="Paste Close"/> 2019 жылы «Қазіргі апокалипсис» (Now Apocalypse) сериалының екі эпизодында көрінді,<ref name="Deadline Apocalypse"/> ал 2022 жылы «Әділдік сақшылары» (The Guardians of Justice) сериалында басты рөлдердің бірін ойнады.<ref name="BGR Guardians"/> Митт «Оук бөлмесі» (The Oak Room, 2020),<ref name="Guardian Oak Room"/> «Көрінбейтін» (The Unseen, 2023)<ref name="Deadline Unseen"/> және «Триумф» (Triumph, 2021) фильмдерінде басты кейіпкерлерді сомдады (соңғысының атқарушы продюсері де болды),<ref name="Independent Triumph"/> кейін «Мені өлтір, сүйіктім» (Love Me Dead, 2024) және «Уэстгемптон» (Westhampton, 2026) фильмдерінде рөлдер алды.<ref name="Variety Westhampton"/> Ол Джош Уэббердің «Мені өлтір, сүйіктім» фильмінде басты рөлді сомдады, бұл фильм 2024 жылы Германияда көрсетілді; кейінгі өзгерістер мен қайта түсірілімдерден кейін ол 2026 немесе 2027 жылы «Кэсси» (Cassi) деген атпен шығарылуы жоспарланған.<ref name="Deadline Cassi"/> Миттің соңғы рөлдерінің қатарына «Бейтаныс адамдармен сөйлесу» (Talking to Strangers) және «Бір көзі ашық» (One Eye Open) фильмдері кірді (екеуі де 2026 жылы шыққан), және ол қайтыс болуына бірнеше күн қалғанда осы фильмдерді белсенді түрде жарнамалап жүрді.<ref name="Variety Death"/><ref name="People Open"/> 2025 жылдың қараша айында «Iced Coffee Hour» подкастына берген сұхбатында Митт салық төлеуге арналған ақшаны ұрлады деп айыптаған және өзіне жалған салық декларацияларын ұсынған бизнес-менеджерді жалдағаннан кейін қаржылық қиындықтарға тап болғанын мәлімдеді. Оның айтуынша, туындаған салық міндеттемелері мен пайыздарын төлеуге он жыл уақыт кеткен, және ол: «Мен «Брекинг Бэдтен» алған ақшама қарағанда салыққа көбірек төледім», - деп атап өтті.<ref>{{Cite web |last=Davies |first=Matt |title=RJ Mitte 'barely saw Breaking Bad money' as financial manager left him in years of debt |url=https://www.mirror.co.uk/3am/celebrity-news/rj-mitte-barely-saw-breaking-37766633 |access-date=October 13, 2026 |website=www.mirror.co.uk}}</ref><ref>{{Cite web |last=Art |first=Pop Culture & |date=October 13, 2026 |title=RJ Mitte’s financial ordeal resurfaces following his death: ‘I’ve paid more in taxes than I got from Breaking Bad’ |url=https://tribune.com.pk/story/2634616/rj-mittes-financial-ordeal-resurfaces-following-his-death |access-date=October 13, 2026 |website=The Express Tribune |language=en}}</ref> ==Қайтыс болуы== Митт 2026 жылы 12 қазанда [[Техас]] штатының [[Браунсвилл (Техас)|Браунсвилл]] қаласындағы өз үйінде 34 жасында қайтыс болды. Жедел жәрдем қызметіне сағат 12:50-де қоңырау түсіп, олар оның тұрғылықты жеріне келді,<ref name=":1">{{Cite news |date=October 12, 2026 |title=Breaking Bad Star RJ Mitte, Disability Advocate Who Played Walter White's Son, Dies at 34 |url=https://people.com/breaking-bad-actor-rj-mitte-dies-at-34-12170791 |access-date=October 12, 2026 |work=People|last1=Blanchet|first1=Brenton|last2=Mandell|first2=Sean|last3=Bacher|first3=Danielle}}</ref> жергілікті билік өкілдері оның сағат 1:32-де қайтыс болғанын хабарлады.<ref>{{Cite web |date=October 12, 2026 |title=RJ Mitte, actor best known for playing Walter White Jr. on 'Breaking Bad,' dies at 34 |url=https://www.nbcnews.com/news/obituaries/rj-mitte-walter-white-jr-breaking-bad-dies-34-rcna603081 |access-date=October 13, 2026 |website=NBC News |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20261012211934/https://www.nbcnews.com/news/obituaries/rj-mitte-walter-white-jr-breaking-bad-dies-34-rcna603081 |archive-date=October 12, 2026 |url-status=live|last1=Helsel|first1=Phil|last2=Gandhi|first2=Insiya|last3=Arcodia|first3=Juliette}}</ref> Оның өкілі Миттің [[Өзін-өзі өлтіру|өзіне-өзі қол жұмсау]] арқылы қайтыс болғанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web |title=Breaking Bad Actor and Disability Activist RJ Mitte's Death at 34 Confirmed as Suicide: Rep |url=https://people.com/breaking-bad-rj-mitte-cause-of-death-confirmed-suicide-rep-12171018 |date=October 12, 2026 |last1=Hurtado |first1=Yamillah |website=People |last2=Mandell |first2=Sean |archive-url=https://web.archive.org/web/20261013085736/https://people.com/breaking-bad-rj-mitte-cause-of-death-confirmed-suicide-rep-12171018 |archive-date=October 13, 2026 |url-status=live}}</ref> Ол соңғы рет көпшілік алдында қайтыс болуынан сегіз күн бұрын 2026 жылғы Альбукерке халықаралық әуе шары фестивалінде «Брекинг Бэд» сериалындағы әріптесі Луис Монкадамен бірге көрінген еді.<ref>{{Cite news |last=Flam |first=Charna |date=October 12, 2026 |title=RJ Mitte Made His Final Appearance Alongside Breaking Bad Costar Luis Moncada in New Mexico 8 Days Before His Death |url=https://people.com/rj-mitte-final-appearance-alongside-breaking-bad-costar-luis-moncada-new-mexico-8-days-before-death-12171014 |access-date=October 12, 2026 |work=People}}</ref> Митттің бірнеше әріптестері, соның ішінде «Брекинг Бэд» актерлері [[Брайан Крэнстон]], [[Аарон Пол]], [[Дин Норрис]] және «Туғаннан ауысқандар» сериалының әріптестары [[Марли Матлин]] мен [[Лиа Томпсон]] көңіл айтып, естеліктерімен бөлісті. Миттің экрандағы әкесінің рөлін сомдаған Крэнстон оның табандылығын жоғары бағалап: «Ол ешқашан, ешқашан бұл қиындықты [балалар милық салдануын] ештеңеге сылтау етіп пайдаланған жоқ», деп жазды.<ref>{{Cite news |last=Flam |first=Charna |date=October 12, 2026 |title=Bryan Cranston Mourns Breaking Bad Son RJ Mitte's Death by Suicide: 'Why?' |url=https://people.com/bryan-cranston-mourns-breaking-bad-son-rj-mitte-death-by-suicide-why-12171294 |access-date=October 13, 2026 |work=People}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/breaking-bad-stars-react-r-j-mitte-death-1236728237/ |title=''Breaking Bad'' Stars Bryan Cranston, Aaron Paul, Others Remember R.J. Mitte: 'Sweetheart of a Young Man' |last=Thomas |first=Carly |work=The Hollywood Reporter |date=October 12, 2026 |accessdate=October 13, 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://deadline.com/2026/10/rj-mitte-reactions-breaking-bad-stars-1237155093/ |title=RJ Mitte Remembered By ''Breaking Bad'' Co-Stars: 'This Is So Heartbreaking' |last=Tinoco |first=Armando |work=Deadline Hollywood |date=October 12, 2026 |accessdate=October 13, 2026 }}</ref> ==Фильмография== ===Кино=== {| class="wikitable sortable" |- ! Жыл ! Атауы ! Рөлі ! class="unsortable" | Д |- | 2011 | ''Stump'' | Тим | align="center" | <ref name="WSU Stump">{{Cite news |last=Nakata |first=Steve |date=March 22, 2022 |title='Breaking Bad' star to discuss how cerebral palsy helped shape his career |url=https://news.wsu.edu/news/2022/03/22/breaking-bad-star-to-discuss-how-cerebral-palsy-helped-shape-his-career/ |work=WSU Insider |publisher=Washington State University}}</ref> |- | 2013 | ''House of Last Things'' | Тим | align="center" | <ref name="Influx House">{{Cite news |last=Qateel |first=Nav |title=An undeniably effective movie |url=https://influxmagazine.com/house-of-last-things/ |access-date=October 12, 2026 |work=Influx Magazine |archive-url=https://web.archive.org/web/20260518060914/https://influxmagazine.com/house-of-last-things/ |archive-date=May 18, 2026 |url-status=live}}</ref> |- | 2015 | ''Dixieland'' | Си-Джей | align="center" | <ref name="THR Dixieland">{{cite web |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-reviews/dixieland-tribeca-review-788994/ |title=''Dixieland'': Tribeca Review |last=Linden |first=Sheri |work=The Hollywood Reporter |date=April 19, 2015 |accessdate=October 13, 2026 }}</ref> |- | 2016 | ''Who's Driving Doug'' | Даг | align="center" | <ref name="THR Doug">{{cite web |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-reviews/whos-driving-doug-film-review-864570/ |title=''Who's Driving Doug'': Film Review |last=Farber |first=Stephen |work=The Hollywood Reporter |date=February 12, 2016 |accessdate=October 13, 2026 }}</ref> |- | 2017 | ''The Recall'' | Брендан | align="center" | <ref name="Slant Recall">{{cite web |url=https://www.slantmagazine.com/film/the-recall/ |title=Review: ''The Recall'' |last=Smith |first=Derek |work=Slant Magazine |date=June 14, 2017 |accessdate=October 13, 2026 }}</ref> |- | rowspan="2" | 2018 | ''Time Share'' | Том | align="center" | <ref name="THR Time Share">{{cite web |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-reviews/time-share-1077061/ |title=''Time Share'': Film Review {{!}} Sundance 2018 |last=Scheck |first=Frank |work=The Hollywood Reporter |date=January 22, 2018 |accessdate=October 13, 2026 }}</ref> |- | ''River Runs Red'' | Томас офицер | align="center" | <ref name="THR River">{{cite web |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/river-runs-red-trailer-taye-diggs-george-lopez-revenge-thriller-1146857/ |title=Taye Diggs, George Lopez Revenge Thriller ''River Runs Red'' Acquired by Cinedigm (Exclusive) |last=Lewis |first=Hilary |work=The Hollywood Reporter |date=September 25, 2018 |accessdate=October 13, 2026 }}</ref> |- | rowspan="2"|2019 | ''Standing Up for Sunny'' | Трэвис | align="center" | <ref name="SMH Sunny">{{cite web |url=https://www.smh.com.au/entertainment/movies/why-the-kid-from-breaking-bad-walked-out-of-his-new-australian-comedy-20190613-p51xej.html |title=Why the kid from ''Breaking Bad'' walked out of his new Australian comedy |last=Maddox |first=Garry |work=The Sydney Morning Herald |date=June 13, 2019 |accessdate=October 13, 2026 }}</ref> |- | ''Carol of the Bells'' | Скотт Джонсон | align="center" | <ref>{{cite web|url=https://specialneedsresourcefoundationofsandiego.com/inclusion-films-produces-the-award-winning-film-carol-of-the-bells/|title=Inclusion Films Produces the Award-Winning Film, Carol of the Bells|date=February 28, 2020|publisher=Special Needs Resource Foundation of San Diego|access-date=February 28, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20250516005634/https://specialneedsresourcefoundationofsandiego.com/inclusion-films-produces-the-award-winning-film-carol-of-the-bells/|archive-date=May 16, 2025|url-status=live}}</ref> |- | 2020 | ''The Oak Room'' | Стив | align="center" | <ref name="Guardian Oak Room">{{cite web |url=https://www.theguardian.com/film/2021/apr/20/the-oak-room-review-rj-mitte-bar-room-tales |title=''The Oak Room'' review – bar-room tales brew up a storm |last=Hoad |first=Phil |work=The Guardian |date=April 21, 2021 |accessdate=October 13, 2026 }}</ref> |- | 2021 | ''Triumph'' | Майк (сонымен қатар атқарушы продюсер) | align="center" | <ref name="Independent Triumph">{{cite web |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/features/rj-mitte-interview-triumph-breaking-bad-b1871880.html |title=RJ Mitte: 'My goal is to show people how normal disability is' |last=Rampton |first=James |work=The Independent |date=June 24, 2021 |accessdate=October 13, 2026 }}</ref> |- | 2023 | ''The Unseen'' | Томми Олсон | align="center" | <ref name="Deadline Unseen">{{cite web |title=Jennifer A. Goodman Thriller 'The Unseen' Starring 'Breaking Bad's RJ Mitte Acquired By Gravitas Ventures |url=https://deadline.com/2023/03/rj-mitte-movie-the-unseen-release-date-gravitas-ventures-1235301702/ |website=Deadline |author-first1=Matt |author-last1=Grobar |date=March 16, 2023 |access-date=October 11, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230720092452/https://deadline.com/2023/03/rj-mitte-movie-the-unseen-release-date-gravitas-ventures-1235301702/ |archive-date=July 20, 2023 |url-status=live }}</ref> |- | 2024 | ''Love Me Dead'' | Исаак | align="center" | <ref name="Deadline Cassi"/> |- | 2025 | ''Westhampton'' | Фитц | align="center" | <ref name="Variety Westhampton">{{cite web |url=https://variety.com/2025/film/markets-festivals/westhampton-finn-wittrock-rj-mitte-jake-weary-acquired-new-distributor-obscured-releasing-1236607490/ |title=''Westhampton'' With Finn Wittrock, RJ Mitte and Jake Weary Acquired by New Distributor Obscured Releasing (EXCLUSIVE) |last=Lang |first=Brent |work=Variety |date=December 12, 2025 |accessdate=October 13, 2026 }}</ref> |- | rowspan="2" | 2026 | ''Talking to Strangers'' | Джошуа | align="center" | <ref name="Variety Death">{{cite web |url=https://variety.com/2026/tv/news/rj-mitte-dead-breaking-bad-1236909451/ |title=RJ Mitte, ''Breaking Bad'' Star, Dies at 34 |last=Shanfeld |first=Ethan |work=Variety |date=October 12, 2026 |accessdate=October 13, 2026 }}</ref> |- | ''One Eye Open'' | Брэд Эверетт | align="center" | <ref name="People Open">{{cite web |url=https://people.com/rj-mitte-s-heartbroken-costars-on-breaking-bad-speak-out-after-his-death-at-34-12171021 |title=RJ Mitte's 'Heartbroken' Costars on ''Breaking Bad'' Speak Out After His Death at 34 |last=Moore |first=Julia |work=People |date=October 12, 2026 |accessdate=October 13, 2026 }}</ref> |- | TBA | ''Cassi'' | Исаак | align="center" | <ref name="Deadline Cassi">{{cite web |url= https://deadline.com/2026/09/dove-cameron-rj-mitte-thriller-cassi-sales-launch-toronto-1237101557/ |title=Dove Cameron & RJ Mitte Thriller ''Cassi'' Gets Sales Launch At TIFF Market |last=Wiseman |first=Andreas |work=Deadline Hollywood |date=September 14, 2026 |accessdate=October 13, 2026 }}</ref> |} ===Телевизия=== {| class="wikitable sortable" |- ! Жыл ! Атауы ! Рөлі ! class="unsortable" | Ескертпелер ! class="unsortable" | Д |- | 2006 | ''Everybody Hates Chris'' | Көрермен | Титрде көрсетілмеген; эпизод: "Everybody Hates Elections" |<ref>{{Cite web |date=October 30, 2014 |title=RJ MITTE OPENS UP ABOUT LIVING WITH A DISABILITY, ACTING, DATING AND HOLLYWOOD - EXCLUSIVE INTERVIEW |work=THE UNTITLED MAGAZINE |url=https://untitled-magazine.com/rj-mitte-opens-up-about-living-with-a-disability-acting-dating-and-hollywood-exclusive-interview/ |access-date=October 12, 2026 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20260909001707/https://untitled-magazine.com/rj-mitte-opens-up-about-living-with-a-disability-acting-dating-and-hollywood-exclusive-interview/ |archive-date=September 9, 2026 |url-status=live}}</ref> |- | 2007 | ''Hannah Montana'' | Мектеп споршысы | Титрде көрсетілмеген; эпизод: "Schooly Bully" |<ref>{{cite web |first=Erin |last=Clements |title=RJ Mitte, Miley Cyrus Appeared On 'Hannah Montana' Together |url=https://www.huffpost.com/entry/rj-mitte-miley-cyrus_n_3947385 |website=Huffington Post |date=September 18, 2013 |access-date=September 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230612235720/https://www.huffpost.com/entry/rj-mitte-miley-cyrus_n_3947385 |archive-date=June 12, 2023 |url-status=live}}</ref> |- | 2008–2013 | ''[[Жамандыққа бет бұру|Breaking Bad]]'' | Уолтер Уайт кіші | Басты рөл |<ref name=":1"/> |- | 2013 | ''Vegas'' | Расс Остер | Эпизод: "Paiutes" |<ref name="THR Vegas">{{cite web |url=https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/breaking-bads-rj-mitte-books-385802/ |title=''Breaking Bad''{{'}}s RJ Mitte Books Ticket to CBS' ''Vegas'' (Exclusive) |last=Goldberg |first=Lesley |work=The Hollywood Reporter |date=November 2, 2012 |accessdate=October 13, 2026 }}</ref> |- | 2014 |''Switched at Birth'' | Кэмпбелл Бингман | Тұрақты рөл; 9 эпизод |<ref name="Digital Spy Switched">{{cite web |url=https://www.digitalspy.com/tv/ustv/a520860/breaking-bad-rj-mitte-joins-switched-at-birth/ |title=''Breaking Bad'' RJ Mitte joins ''Switched at Birth'' |last=Harp |first=Justin |work=Digital Spy |date=October 4, 2013 |accessdate=October 13, 2026 }}</ref> |- | 2016 | ''Robot Chicken'' | Уолтер Уайт кіші (дауыс) | Эпизод: "Food" |<ref>{{cite web |first=Jake |last=Rohn |title=Exclusive: RJ Mitte Is Down To Voice 'Walter White Jr.' In A Robot Chicken Movie |url=https://www.movieranker.com/articles/rj-mitte-exclusive |website=Movie Ranker |access-date=September 1, 2023}}</ref> |- | 2017 | ''The Celebrity Island with Bear Grylls'' | Қатысушы | 2-маусым; 2 эпизод |<ref name="Radio Times Grylls">{{cite web |url=https://www.radiotimes.com/tv/entertainment/reality-tv/breaking-bad-star-rj-mitte-on-surviving-bullying-trolls-and-the-celebrity-island-with-bear-grylls/ |title=''Breaking Bad'' star RJ Mitte on surviving bullying, trolls and ''Celebrity Island with Bear Grylls'' |last=Harrison |first=Ellie |work=Radio Times |date=August 29, 2017 |accessdate=October 13, 2026 }}</ref><ref name="Digital Spy Grylls">{{cite web |url=https://www.digitalspy.com/tv/reality-tv/a837335/breaking-bad-rj-mitte-quits-celebrity-island-with-bear-grylls/ |title=''Breaking Bad''{{'}}s RJ Mitte QUITS ''Celebrity Island with Bear Grylls'' |last=Houghton |first=Rianne |work=Digital Spy |date=September 6, 2017 |accessdate=October 13, 2026 }}</ref> |- | 2018 | ''This Close'' | Ти-Джей Блэк | Эпизод: "Who We Are" |<ref name="Paste Close">{{cite web |url=https://www.pastemagazine.com/tv/this-close/this-close-wastes-its-compelling-premise |title=''This Close'' Wastes Its Compelling Premise |last=Oller |first=Jacob |work=Paste |date=February 16, 2018 |accessdate=October 13, 2026 }}</ref> |- | 2019 | ''Now Apocalypse'' | Лейф | Тұрақты рөл; 2 эпизод |<ref name="Deadline Apocalypse">{{cite web |url=https://deadline.com/2018/06/now-apocalypse-rj-mitte-grace-victoria-cox-recur-starz-comedy-series-1202418759/ |title=''Now Apocalypse'': RJ Mitte & Grace Victoria Cox Set To Recur On Starz Comedy Series |last=Petski |first=Denise |work=Deadline Hollywood |date=June 28, 2018 |accessdate=October 13, 2026 }}</ref> |- | 2022 | ''The Guardians of Justice'' | Майнд Мастер | Басты рөл |<ref name="BGR Guardians">{{cite web |url=https://www.bgr.com/entertainment/netflixs-new-superhero-show-might-be-the-weirdest-thing-you-ever-watch/ |title=Netflix' New Superhero Show Might Be The Weirdest Thing You Ever Watch |last=Meek |first=Andy |work=BGR |date=March 4, 2022 |accessdate=October 13, 2026 }}</ref> |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} 2msmnbrw17et1iuhn5qkwhhotf2tqik Светлана Георгиевна Тихановская 0 788655 3690515 3684382 2026-11-03T05:45:29Z Nurken 111493 сурет 3690515 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Светлана Тихановская | Шынайы есімі = {{lang-be|Святлана Ціханоўская}} | Суреті = Svjatlana Tsihhanovskaja visiit Eestisse 19.11.2024 - 9 (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = Тихановская, 2024 жыл | Титулы = [[Беларус оппозициясының координация кеңесі|Координация кеңесі]]нің басшысы | Ту = Лягатып Каардынацыйнае рады па забесьпячэньні трансфэру ўлады.svg | Ту2 = Flag of Belarus (1918, 1991–1995).svg | Басқара бастады = 14 тамыз 2020 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Премьер = ''Өзі'' | Ізашары = ''Лауазым құрылды'' | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Беларусь Біріккен өтпелі кабинеті|Біріккен өтпелі кабинет]]тің басшысы | Ту_2 = United Transitional Cabinet logo.png | Ту2_2 = Flag of Belarus (1918, 1991–1995).svg | Басқара бастады_2 = 9 тамыз 2020 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады_2 = | Президент_2 = ''Өзі'' | Ізашары_2 = ''Лауазым құрылды'' | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = Светлана Георгиевна Пилипчук | Туған күні = 11.9.1982 | Туған жері = {{туғанжері|Микашевичи|Микашевичиде}}, [[Лунинец ауданы]], [[Брест облысы]], [[Беларус Кеңестік Социалистік Республикасы|Беларус КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Азаматтығы = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = {{marriage|[[Сергей Леонидович Тихановский|Сергей Тихановский]]|2004}} | Балалары = 2 | Партиясы = [[Партиясыз]] | Білімі = [[Мозырь мемлекеттік педагогикалық университеті]] | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = {{URL|https://tsikhanouskaya.org/}} | Commons = Sviatlana Tsikhanouskaya | Марапаттары = }} '''Светлана Георгиевна Тихановская'''{{efn|Оқылуы: {{IPA|[svʲɪˈtlanə ɡʲɪˈorɡʲɪ(j)ɪvnə tʲɪxɐˈnofskəjə]}}.}} ({{lang-be|Святлана Георгіеўна Ціханоўская}};{{efn|Беларусша оқылуы: {{IPA|[sʲvʲaˈtlana ɣʲɛˈɔrɣʲijɛwna t͡sʲixaˈnɔwskaja]}}.}} {{тумысында|'''Пилипчук'''}};{{efn|{{IPA|[pʲɪlʲɪpˈtɕuk]}}. {{lang-be|Піліпчук}}, {{IPA|[pʲilʲipˈt͡ʂuk]}}.}} [[11 қыркүйек]] [[1982 жыл|1982]], [[Микашевичи]]) — беларусьтік оппозицияшы және саяси белсенді. Президент [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]]ға қарсы [[Беларусьтегі президент сайлауы (2020)|2020 жылғы президент сайлауы]]нан бері ол [[Литва]] мен [[Польша]] мойындайтын [[Беларусь Біріккен өтпелі кабинеті|Беларусьтің қуғындағы оппозицияшы үкіметі]]не басшылық етіп келеді. Тихановская күйеуі [[Сергей Леонидович Тихановский|Сергей Тихановский]] [[Беларусьтегі президент сайлауы (2020)|2020 жылғы президенттік сайлау]]ға қатысуға ниет білдіргеннен кейін оппозиция жетекшісіне айналды. Сергей Тихановский басқа да оппозиция жетекшілеріндей қамауға алынды. Тихановская күйеуінің атынан президенттікке үміткер ретінде тіркелді.<ref>{{cite news |title=Беларусьте Лукашенконың қарсыластарының бірі Светлана Тихановскаяның сайлауалды митингі өтті |language=kk |url=https://www.azattyq.org/a/belarus-tikhanovskaya-campaighn-rally/30747514.html |accessdate=2026-10-16 |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2020-07-26}}</ref> Беларусьтің [[Авторитаризм|авторитар]] президенті [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]] әйел адам шынайы оппозиция құра алмайды деп есептегендіктен, оның кандидатурасына рұқсат берді. Тихановская президент билігіне конституциялық реформа жасауды, президент мерзіміне шектеу қоюды және еркін әрі әділ сайлау өткізуді көздейтін бағдарламамен сайлауға түсті. Ол осы мақсат орындалғаннан кейін қызметінен кетуге уәде берді. Лукашенко жеңімпаз деп жарияланғаннан кейін, Тихановскаяны Беларусь билігі ұстап, кейін [[Литва]]ға жер аударуға мәжбүр етті. Бақылаушылар сайлау нәтижесі жалған деп есептейді, ал Литва Тихановскаяны Беларусьтің жалғыз заңды [[Қазіргі қызметтегі мемлекет және үкімет басшылары#Альтернатив үкіметтер|мемлекет басшысы ретінде мойындады]]. Тиханоская сайлаудағы өз жеңісін «анық» деген.<ref>{{cite news |title=Светлана Тихановская: Ресей билігі диктаторды таңдады |language=kk |url=https://www.azattyq.org/a/belarus-elections-interview-with-svetlana-tikhanovskaya/30839177.html |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2020-09-15}}</ref> Литваға кеткеннен кейін Тихановская оппозициялық үкімет құрды. 2020 жылы ол [[Беларус оппозициясының координация кеңесі|Координация кеңесі]]н, ал 2022 жылы [[Беларусь Біріккен өтпелі кабинеті|Біріккен өтпелі кабинет]]ті құрды. Демократиялық Беларусьтің өкілі ретінде ол бірқатар әлем көшбасшылармен кездесіп, Лукашенко үкіметіне қарсы санкциялар енгізу және оны мемлекеттің заңды басшысы ретінде мойындамау мәселелерін талқылады. [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін Тихановская [[Батыс өркениеті|Батыс елдері]]н [[Украина]]ға қолдауды күшейтуге шақырды. Сонымен қатар ол Ресейдің әрекеттері Беларусьтегі диктатураға қарсы күресті көлеңкеде қалдырмауы керектігін ескертті. 2023 жылы Беларусь үкіметі оны сырттай соттап, 15 жылға бас бостандығынан айыру жазасына кесті.<ref>{{cite news |last=Andrew |first=Osborn |title=Belarus opposition leader handed 15-year jail term for 'treason' |language=en |url=https://www.reuters.com/world/europe/belarus-court-sentences-exiled-opposition-leader-15-years-prison-2023-03-06/ |accessdate=2025-09-06 |publisher=[[Reuters]] |date=2023-04-06}}</ref> == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == *[https://tsikhanouskaya.org/ Тихановскаяның ресми сайты] {{in lang|be}} {{in lang|en}} {{in lang|ru}} *[https://www.azattyq.org/a/belarus-elections-interview-with-svetlana-tikhanovskaya/30839177.html 2020 жылғы сайлау жайлы Тихановскаяның Настоящее Времяға сұхбаты] {{in lang|kk}} (2020-09-15) {{Сыртқы сілтемелер}} {{DEFAULTSORT:Тихановская, Светлана Георгиевна}} [[Санат:Саясаттағы Беларусь әйелдері]] [[Санат:Беларусь саясаткерлері]] 60m46g05nblns4wl84njnoqmamvtcph Оксфорд университетінің баспасы 0 789553 3690391 3689147 2026-11-03T01:23:36Z ShadZ01 56180 3690391 wikitext text/x-wiki '''Оксфорд университетінің баспасы''' ({{Lang-en|Oxford University Press}}, [[Аббревиатура|аббр]]. ''OUP'') — [[Англия]]дағы [[Оксфорд университеті]]нің құрамына кіретін баспа. == Сипаттамасы == Бұл — Ұлыбританиядағы ең маңызды баспалардың бірі,<ref>{{Cite web|url=http://global.oup.com/uk/archives/8.html|title=Oxford University Press website, Archives|access-date=2018-03-21|archive-date=2018-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20180401012326/http://global.oup.com/uk/archives/8.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.oup.com/about/history/|title=Oxford University Press History|publisher=OUP Official Home Page|access-date=2010-02-15|lang=en|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20010509084436/http://www.oup.com/about/history/|archive-date=2001-05-09}}</ref> жылдық қаржылық айналымы бойынша жетекші америкалық [[университет баспа]]лары мен ''[[Кембридж университетінің баспасы|Cambridge University Press]]''-ті бірге алғандағыдан асып түсетін әлемдегі ең ірі университет баспасы.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1994/02/16/news/16iht-presseduc.html|title=400 Years Later, Oxford Press Thrives|author=Michael Balter|date=1994-02-16|publisher=[[The New York Times]]|access-date=2009-10-21|lang=en|archive-date=2011-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20110924191930/http://www.nytimes.com/1994/02/16/news/16iht-presseduc.html}}</ref><ref>{{cite web|url=http://fds.oup.com/www.oup.com/pdf/2007_annual_report.pdf|title=Oxford University Press Report & Accounts, 2006/07|format=pdf|access-date=2010-02-15|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/670OIW9GR?url=http://fds.oup.com/www.oup.com/pdf/2007_annual_report.pdf|archive-date=2012-04-18}}</ref> OUP-тің әлемнің 60 елінде филиалдары бар. Бірінші болып 1896 жылы [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-та, 1905 жылы [[Канада]]да, содан кейін [[Үндістан]], [[Пәкістан]], [[Аустралия]], [[Жаңа Зеландия]], [[Малайзия]], [[Сингапур]], [[Нигерия]] және [[Оңтүстік Африка Республикасы|ОАР]] сияқты тағы бірнеше ондаған елдерде филиалдары ашылды. Баспаны басқаруды Оксфорд университетінің мүшелерінен тұратын сайланбалы өкілді орган — ''Delegates of the Press'' жүзеге асырады. Қазіргі уақытта баспаның барлық өнімдері екі брендпен шығады: басылымдардың көпшілігі үшін тікелей '''Oxford University Press''' пен «беделді» ғылыми жұмыстар үшін '''Clarendon Press'''. Филиалдар өз өнімдерін баспаның Оксфордтағы штаб-пәтері арқылы да, өз бетінше де таратады. ''Oxford University Press'' жұмыс істейтін елдердің көпшілігінде баспа корпоративтік салықтан және пайда салығынан босатылған, өйткені ол коммерциялық емес ұйымның құрылымдық бөлімшесі болып табылады. Баспа кітаптарының ''[[ISBN]] 0-19'' префиксі бар, бұл — ISBN жүйесінде екі таңбалы префиксі бар санаулы баспалардың бірі. == Мұражайсы == Оксфорд университеті баспасының мұражайы Оксфордтағы Грейт Кларендон көшесінде орналасқан. Экскурсиялар алдын ала брондалуы тиіс және оларды архив қызметкері жүргізеді. Экспонаттар қатарына XIX ғасырдағы баспа станогі, OUP ғимараттары, сондай-ақ типография мен Оксфорд альманахының, «[[Алиса ғажайыптар елінде]]<nowiki/>» ертегісінің және [[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі]]нің тарихы кіреді. == Тарихы == Шамамен 1480 жылы университет баспа саудасына қатысып, Інжіл, дұға кітаптары және ғылыми еңбектердің негізгі баспагеріне айналды.<ref>Peter Sutcliffe, The Oxford University Press: an informal history (Oxford 1975; re-issued with corrections 2002) pp. 53, 96—97, 156.</ref> OUP XIX ғасырдың аяғында Оксфорд ағылшын сөздігін шығарған және үнемі өсіп келе жатқан жұмыс шығындарын өтеу үшін кеңейген жобаны бастады. Нәтижесінде, соңғы жүз жылда Оксфорд балалар кітаптарын, мектеп оқулықтарын, музыкалық шығармаларды (ноталарды), журналдарды, World’s Classics сериясын және ағылшын тіліндегі бірқатар оқу мәтіндерін шығарды. Халықаралық нарықтарға шығу OUP-тің 1896 жылы Нью-Йорктен бастап Ұлыбританиядан тыс жерлерде өз кеңселерін ашуына әкелді. Компьютерлік технологияның пайда болуымен және барған сайын қатал сауда жағдайларымен Оксфордтағы баспахана 1989 жылы жабылды, ал оның бұрынғы Wolvercote қағаз фабрикасы 2004 жылы бұзылды. Баспа мен түптеу операцияларына келісімшарттар жасай отырып, қазіргі заманғы OUP жыл сайын бүкіл әлем бойынша 6000-ға жуық жаңа басылымдар шығарады. Оксфорд университетімен байланысты алғашқы типограф Теодерик Руд болды. [[Уильям Кекстон]]ның іскери серіктесі Руд, белгілі болғандай, өзінің ағаш баспа пресін Кельннен Оксфордқа алыпсатарлық кәсіпорын ретінде алып келді және 1480—1483 жылдар аралығында қалада жұмыс істеді. Бірінші кітапты 1478 жылы Оксфордта басқа белгісіз баспагер басып шығарды, ол [[Аквилеялық Руфин]]нің ''Expositio in symbolum apostolorum'' еңбегі болды. Онда Кекстонға дейін басып шығарылғандай, 1468 жыл рим цифрларымен қате жазылған. Рудқа келетін болсақ, ол, атап айтқанда, латын грамматикасын оқытудың жаңа стандарттарын белгілеген Джон Анкивиллдің ''Compendium totius grammaticae'' еңбегін басып шығарды. == Кейбір басылымдары == === Сөздіктер === * «[[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі]]<nowiki/>» * ''{{Iw|Compact Oxford English Dictionary|||}}'' ** ''{{Iw|Compact Editions of the Oxford English Dictionary|||}}'' ** ''{{Iw|Compact Oxford English Dictionary of Current English|||}}'' * ''{{Iw|Concise Oxford English Dictionary|||}}'' * «[[Оксфорд ұлттық өмірбаяндық сөздігі]]<nowiki/>» * ''{{Iw|Advanced Learner's Dictionary|||}}'' * {{Книга:ODB}} === Тарих === * ''{{Iw|India's Ancient Past|||}}'' пен ''{{Iw|Rethinking India's Past|||}}'' профессор {{Iw|Шарма Рам Шаран||en|Ram Sharan Sharma}} * ''{{Iw|Oxford History of England|||}}'' * «[[Америка Құрама Штаттарының Оксфорд тарихы]]<nowiki/>» * Oxford Illustrated History of Ireland * Oxford History of Islam * The Oxford Illustrated History of the First World War (Hew Strachan редакциясымен) (Оксфорд, 1998) ISBN 0-19-820614-3 * ''{{Iw|Germany and the Second World War|||}}'' * ''{{Iw|Oxford History of the French Revolution|||}}'' William Doyle === Оқулықтар === * Oxford Team — Norman Whitney мен Lindsey White == Тағы қараңыз == * [[Кембридж университетінің баспасы]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Әдебиет == * {{Жарияланым|кітап |тақырыбы=The History of Oxford University Press. Volume I: Beginnings to 1780 |жауапты=Edited by Ian Gadd |баспасы=Oxford University Press |жылы=2013 |isbn=978-0-19-955731-8 |тілі=en |жалпы беттері=752}} * {{Жарияланым|кітап |тақырыбы=The History of Oxford University Press. Volume II: 1780 to 1896 |жауапты=Edited by Simon Eliot |баспасы=Oxford University Press |жылы=2013 |isbn=978-0-19-954315-1 |тілі=en |жалпы беттері=832}} * {{Жарияланым|кітап |тақырыбы=The History of Oxford University Press. Volume III: 1896 to 1970 |жауапты=Edited by Wm. Roger Louis |баспасы=Oxford University Press |жылы=2013 |isbn=978-0-19-956840-6 |тілі=en |жалпы беттері=912}} * {{Жарияланым|кітап |тақырыбы=The History of Oxford University Press. Volume IV: 1970 to 2004 |жауапты=Edited by Keith Robbins |баспасы=Oxford University Press |жылы=2017 |isbn=978-0-19-957479-7 |тілі=en |жалпы беттері=864}} == Сыртқы сілтемелер == * {{official|://oup.com}}{{ref-en}} {{Оксфорд университеті}} <br> {{Аудару|en|Oxford University Press}} [[Санат:1586 жылғы ғылым]] [[Санат:1586 жылғы әдебиет]] [[Санат:Ұлыбританияның университет баспалары|Оксфорд]] [[Санат:Оксфорд мәдениеті]] [[Санат:Оксфорд университеті]] [[Санат:1896 жылы Нью-Йоркте пайда болғандар]] [[Санат:1896 жылы АҚШ-та құрылған ұйымдар]] [[Санат:1586 жылы Англияда пайда болғандар]] f17xifshlu4mkmxbz194dohki8lvn2v Вермонт университеті 0 789602 3690234 3690159 2026-11-02T12:02:40Z 1nter pares 146705 /* Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі */ 3690234 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі |Қысқартылған аты = Вермонт университеті |Эмблемасы = |Сурет = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|thumb]] |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = University of Vermont and State Agricultural College |Бұрынғы атауы = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865) |Ұраны = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}<br>{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}<ref>{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}</ref> |Құрылған жылы = [[1791 жыл|1791]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = [[Марлен Тромп]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 14 320 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces">{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&id=231174 |url-status=live }}</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = 12 168 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces" /> |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 2013 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces" /> |Орналасқан жері = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²) |Мекенжайы = |Сайты = https://www.uvm.edu/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47 |CoordScale = |edu_region = }} '''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].<ref>{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}</ref> 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.<ref>{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}</ref> Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.<ref name=":0">{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}</ref> Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]<nowiki/>» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады. == Тарихы == === XVIII ғасыр === {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | image1 = University of Vermont 1845.png | alt1 = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті | caption1 = Вермонт университеті, 1845 жыл | image2 = University of Vermont Old Mill.jpg | alt2 = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті | caption2 = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат | image3 = University of Vermont Billings Library.jpg | alt3 = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті | caption3 = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды. | image4 = University of Vermont University Green.jpg | alt4 = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті | caption4 = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы }} Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады. === XIX ғасыр === Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.<ref name="Donaldson, Thomas (1884)">{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&view=1up&seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&view=1up&seq=257 |url-status=live }}</ref> Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.<ref name="uvm.edu"/> Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]<nowiki/>» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.<ref name="uvm.edu">[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.</ref> Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.<ref name="uvm.edu" /> 1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.<ref>{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}</ref> [[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды. === XX ғасыр === 1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.<ref>{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}</ref> 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.<ref name=":8">{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}</ref> Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.<ref name=":8" /> XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.<ref name=":11">{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}</ref><ref name=":6">{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}</ref> 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.<ref name=":5">{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}</ref> Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]<nowiki/>» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.<ref>{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}</ref> 1972 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі тағы да араласып, соғысқа қарсы шерулерге қатысқаны үшін билік өкілдерінің наразылығын тудырған, студенттер арасында танымал [[марксизм|марксшіл]] [[саясаттану]] профессоры [[Майкл Паренти]]ге тұрақты профессорлық қызмет мәртебесін беруден бас тартты. Кеңес оқытушылар құрамының, декандар кеңесінің және университет әкімшілігінің ұсынымдарына қарамастан осындай шешім қабылдады. Кейін Паренти университетке қарсы федералдық сотқа талап арыз берді. Дау соттан тыс тәртіппен реттеліп, Парентиге 15 000 доллар төленді.<ref name=":6" /> 1980 жылдары Вермонт университеті студенттердің [[апартеид]] режимі орнаған Оңтүстік Африкада қызмет жүргізетін компанияларға салынған [[Оңтүстік Африкадан инвестицияларды шығару|инвестицияларды қайтарып алуды]] талап етуіне байланысты күшейген қысымға тап болды.<ref>{{Cite web |date=April 5, 2022 |title=UVM Rally Calling for UVM South African Divestment |url=https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |access-date=December 30, 2023 |website=CCTV Center for Media and Democracy |language=en |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230055838/https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |url-status=live }}</ref> Апартеид режиміне инвестиция салуға қарсы студенттердің наразылықтары 1985 жылғы 12 қазанда Уотерман ғимаратының қарсысындағы көгал алаңда «лашықтар қалашығының» салынуымен шарықтау шегіне жетті. 6 желтоқсанда университеттің қамқоршылар кеңесі 12 дауыс қолдап, 7 дауыс қарсы болған нәтижемен инвестицияларды қайтарып алу туралы шешім қабылдады.<ref>{{Cite web |last=Fordham |first=Robin |title=University of Vermont Campus History - Crossroads |url=https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |access-date=December 30, 2023 |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230052425/https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |url-status=live }}</ref> === XXI ғасыр === Вермонт университеті студенттік ұйымдардың бастамасымен инвестицияларды қайтарып алуға бағытталған басқа да бірқатар шараларды жүзеге асырды. Атап айтқанда, 2006 жылы [[Дарфурдағы геноцид (2003–2005)|Дарфурдағы геноцидке]] байланысты «Суданды қолдайтын» компаниялардан инвестицияларын қайтарып алды,<ref>{{Cite web |last=Picard |first=Ken |title=UVM Implements Divestment Strategy for Sudan-Friendly Companies |url=https://www.sevendaysvt.com/news/uvm-implements-divestment-strategy-for-sudan-friendly-companies-2130853 |access-date=December 30, 2023 |website=Seven Days |language=en }}</ref> ал 2009 жылы [[Ирак соғысы|Ирактағы]] және [[Ауғанстандағы соғыс (2001–2021)|Ауғанстандағы]] соғыстар кезінде [[кассеталық оқ-дәрі]]лер мен [[сарқылған уран]] қолданылатын қару-жараққа қатысты инвестициялардан бас тартты.<ref>{{Cite web |date=July 13, 2009 |title=UVM trustees to vote on weapons divestment (US) |url=https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |access-date=December 30, 2023 |website=Landmine.de |language=de-DE |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061822/https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=November 16, 2009 |title=Board votes to divest from cluster ammunitions |url=https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |access-date=December 30, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061821/https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |url-status=live }}</ref> 2013 және 2016 жылдары университеттің қамқоршылар кеңесі қазба отын саласына салынған инвестицияларды қайтарып алу туралы талаптарды қабылдамады.<ref>{{Cite web |last=JOHNSON |first=TIM |title=UVM trustees reject fossil-fuel divestment |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2013/12/18/uvm-trustees-reject-fossil-fuel-divestment/4117649/ |access-date=December 30, 2023 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}</ref><ref name=":7">{{Cite web |last=Duffort |first=Lola |date=July 15, 2020 |title=UVM will divest its endowment from fossil fuels |url=http://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |access-date=December 30, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230162029/https://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |url-status=live }}</ref> 2019 жылғы 1 шілдеде [[Суреш Гаримелла]] Вермонт университетінің 27-президенті болып тағайындалды.<ref>{{Cite web |last=Loftus |first=Sawyer |title=New UVM president takes the helm, offers few details on university's direction |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |access-date=December 31, 2022 |website=Burlington Free Press |language=en-US |archive-date=August 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805233453/https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |url-status=live }}</ref> Оның басшылығы кезінде университетке қабылданған студенттер саны рекордтық деңгейге жетіп, ғылыми зерттеулерді қаржыландыру көлемі 50 пайызға өсіп, 250 миллион долларды құрады. Алайда Гаримелла студенттермен және оқытушылармен [[қоғаммен байланыс|қарым-қатынасы]] үшін сынға ұшырады.<ref>{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=Suresh Garimella Has Helped UVM Emerge Stronger From the Pandemic. But Who Is He, Anyway? |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |access-date=April 30, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003502/https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |url-status=live }}</ref> 2021 жылы университет әкімшілігі бюджетті қысқарту шараларын енгізді. Соның нәтижесінде Өнер және ғылым колледжінде үш кафедра жабылып, 12 негізгі мамандық, 11 қосымша мамандық және төрт магистратура бағдарламасы тоқтатылды.<ref>{{Cite web |last=Ruehsen |first=Ella |date=April 13, 2021 |title=Thousands voice no confidence in Garimella administration as grievances mount |url=https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |access-date=December 28, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128192721/https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |url-status=live }}</ref> 2020 жылы студенттердің бастамасымен жүргізілген науқанның қысымымен Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесі 2023 жылғы шілдеге дейін қазба отын саласына салынған инвестициялардан толық бас тарту туралы шешімді бірауыздан қабылдады.<ref name=":7" /> 2022 жылы [[АҚШ Білім министрлігі]] [[Луис Д. Брандейс атындағы адам құқықтарын заң арқылы қорғау орталығы]] мен [[Кампустағы еврейлер (ұйым)|Jewish on Campus]] ұйымдарының Азаматтық құқықтар туралы заңның VI бөлімі негізінде берген шағымына байланысты университет әкімшілігінің кампустағы [[антисемитизм]] көріністеріне қатысты әрекеттерін тергеуді бастады.<ref name="Investigation underway into antisemitism at U of Vermont">{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=Investigation underway into antisemitism at U of Vermont |url=https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |website=The Associated Press |date=September 13, 2022 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144257/https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=September 13, 2022 |title=UVM under federal investigation over antisemitism allegations |url=https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |access-date=May 1, 2023 |website=Vermont Public |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030305/https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы сәуірде университет пен Азаматтық құқықтар жөніндегі басқарма дауды ерікті түрде реттеу туралы келісімге келгеннен кейін тергеу аяқталды. АҚШ Білім министрлігінің баспасөз хабарламасында университеттің аталған оқиғаларға тиісті деңгейде әрекет етпегені айтылды.<ref>{{Cite web |title=U.S. Department of Education's Office for Civil Rights Resolves Investigation Addressing the University of Vermont's Responses to Allegations of Antisemitic Incidents |url=https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |access-date=May 1, 2023 |website=www.ed.gov |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503042411/https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |url-status=live }}</ref> Университет әкімшілігі бұл айыптауларды жоққа шығарып, оқиғаларға тиісті шаралар қабылдағанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=UVM President Denies Allegations of Antisemitism on Campus |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |access-date=May 1, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003504/https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |url-status=live }}</ref> Университет кемсітушілікке қатысты шағымдарды тіркеудің жаңа тәртібін енгізуге, кемсітушілік пен қудалауға қарсы ішкі ережелерін қайта қарауға және қызметкерлер мен студенттерге қосымша оқыту жүргізуге келісті.<ref name="U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint">{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint |url=https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |website=The Associated Press |date=April 3, 2023 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144302/https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |url-status=live }}</ref> Алайда шағымданушылардың талаптарын қабылдамады. Тергеуді аяқтаған кезде АҚШ Білім министрлігі университеттің кінәсі немесе заңбұзушылық жасағаны туралы қорытынды шығарған жоқ және жаңа федералдық саясат енгізбеді.<ref>{{Cite web |last=Zituni |first=Danya |date=June 28, 2023 |title=University of Vermont's Settlement with Dep't of Education Refuses to Adopt IHRA Despite Pressure |url=https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |access-date=December 27, 2023 |website=Palestine Legal |language=en-US |archive-date=December 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227025522/https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы қазанда Вермонт университетінің Қауіпсіздік және талаптарға сәйкестікті бақылау бөлімі [[Палестиналық арабтар|палестиналық]] жазушы [[Мұхаммед әл-Курд]]тың жоспарланған қонақ дәрісін кенеттен тоқтатты. Бөлім бұл шешімін іс-шара барысында тиісті қауіпсіздікті қамтамасыз ету мүмкіндігінің жоқтығымен түсіндірді. [[Seven Days (газет)|Seven Days]] газетінің журналистік зерттеуі іс-шараға байланысты қандай да бір қауіп-қатердің болғанын растайтын дәлелдер таппады.<ref>{{Cite web |last=Hellman |first=Rachel |title=Records Show UVM Professors Questioned Decision to Nix Palestinian Writer's Appearance |url=https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |access-date=December 27, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=December 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228000040/https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |url-status=live }}</ref> 2024 жылғы наурызда Вермонт университетінің магистратура және докторантура студенттері [[кәсіподаққа бірігу|кәсіподаққа бірігу]] және [[Біріккен автомобиль жұмысшылары|UAW]] кәсіподағына қосылу туралы шешімді қолдап дауыс берді.<ref>{{Cite news |title=UVM grad students join union |date=March 28, 2024 |work=WCAX |url=https://www.wcax.com/2024/03/28/uvm-grad-students-join-union/ }}</ref> 2024 жылғы сәуірде университеттегі [[Палестинадағы әділдік үшін студенттер]] ұйымының бөлімшесі Эндрю Харрис алаңында наразылық лагерін құрды. Наразылық білдірушілер университеттің эндаумент қоры туралы ақпараттың ашық болуын және «барлық қару-жарақ өндірушілерден, израильдік компаниялардан және тарихи Палестина аумағының оккупациясына қатысы бар компаниялардан» инвестицияларды қайтарып алуды талап етті. Сондай-ақ олар университеттен [[Линда Томас-Гринфилд]]тің оқу бітіру салтанатында жоспарланған сөз сөйлеуін тоқтатуды талап етті.<ref>{{Cite web |last=Keshmiri |first=Peter D'Auria, Sophia |date=April 29, 2024 |title=Pro-Palestinian protest encampments spring up at the University of Vermont, Middlebury College |url=http://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |access-date=April 29, 2024 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429051453/https://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |url-status=live }}</ref> == Мөрі == Университет алғаш рет 1807 жылы ресми мөрін бекітті. Мөрде [[Жасыл таулар]]дың үстінен көтеріліп келе жатқан күн және университеттің алғашқы ғимараты — кейін қайта жөнделген Олд-Милл бейнеленген. Сондай-ақ онда [[Евклид]]тің [[Пифагор теоремасы]]н «жел диірмені» әдісімен дәлелдеу сызбасы, глобус пен [[секстант]] бейнеленген. Мөрдің сыртқы шеңберінде «Universitas V. Montis. A.D. 1791», ал ішкі шеңберінде 1865 жылы ауыл шаруашылығы колледжінің құрылғанын білдіретін «Collegiumque Agriculturae» деген жазулар орналасқан.<ref>{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118045743/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |archive-date=January 18, 2021 |title=University Seal |website=The University of Vermont }}</ref> == Білім беру == Бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша білім беретін университеттің құрамына жеті бакалавриат колледжі, үздік студенттер колледжі, жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжі және медицина колледжі кіреді.<ref>{{Cite web |title=Majors, Minors and Graduate Programs |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}</ref> Вермонт университеті [[Жаңа Англияның жоғары білім жөніндегі комиссиясы]] тарапынан [[АҚШ-тағы жоғары білімді аккредиттеу|аккредиттелген]].<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=New England Commission Higher Education |language=en-US |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090600/https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |url-status=live }}</ref> Бакалавриат, магистратура және докторантура бағдарламалары [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]нде, Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжінде, Өнер және ғылым колледжінде, Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжінде, Инженерия және математика ғылымдары колледжінде, Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінде, Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжінде, Гроссман бизнес мектебінде және [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]]нде ұсынылады.<ref>{{cite web |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |title=Majors, Minors, and Graduate Programs |website=www.uvm.edu |language=en |access-date=April 4, 2018 |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}</ref> Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі дербес академиялық дәреже бермейді. Оның студенттері бір мезгілде университеттің бакалавриат бағдарламалары бойынша білім беретін жеті колледжінің бірінде оқиды.<ref>{{Cite web |title=Fall Semester |url=https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |url-status=live }}</ref> === Рейтингтері мен беделі === {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:22em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; border-collapse:collapse;" |- ! colspan="2" style="background:#f8f9fa; color:#3366cc; text-align:center; font-size:130%; padding:12px 8px; border:0;" | Академиялық рейтингтер |- ! colspan="2" style="background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;" | Ұлттық |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Forbes]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 181 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[U.S. News & World Report]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 121 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Washington Monthly]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 100 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | '''''WSJ''/College Pulse''' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 283 |- ! colspan="2" style="background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;" | Әлемдік |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі|ARWU]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 401–500 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[QS World University Rankings|QS]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 851–900 |- | style="border:0; padding:10px 12px;" | ''[[U.S. News & World Report]]'' | style="border:0; padding:10px 12px; text-align:right;" | 510 |} 2024 жылғы жағдай бойынша ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымының жыл сайынғы университеттер рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тың мемлекеттік университеттері арасында 61-орынды, ал елдегі барлық университеттер арасында 121-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті.<ref>{{cite web |title=University of Vermont |url=https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |access-date=September 30, 2024 |publisher=U.S. News & World Report |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414180827/https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |url-status=live }}</ref> 2024 жылы ''Forbes'' басылымының ''America's Top Colleges'' рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тағы 500 мемлекеттік және жекеменшік колледж бен университеттің арасында жалпы есепте 181-орынға, мемлекеттік университеттер арасында 79-орынға, ал зерттеу университеттері арасында 129-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.forbes.com/colleges/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=Forbes |language=en }}</ref> 1985 жылы Ричард Молл өзінің ''The Public Ivies: A Guide to America's Best Public Undergraduate Colleges and Universities'' атты кітабында Вермонт университетін [[Мемлекеттік Айви]] санатына жатқызды.<ref>{{Cite book |last=Moll |first=Richard |url=https://archive.org/details/publicivysguidet0000moll |title=The public ivys: A guide to America's best public undergraduate colleges and universities |date=1985 |publisher=Viking |location=New York |others=Internet Archive |isbn=978-0-670-58205-1 }}</ref> === Бакалавриатқа қабылдау === {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:36em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #c8ccd1; border-collapse:collapse;" |- ! colspan="3" style="background:#f8f9fa; text-align:center; font-size:125%; padding:12px 8px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Бакалавриатқа қабылдау статистикасы |- ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; width:45%;" | ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:30%;" | 2023 жылы оқуға қабылданғандар<ref name="FallEnrollmentReport">{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |title=UVM Common Data Set 2023-2024 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109025946/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |url-status=live }}</ref> ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:25%;" | 2018 жылмен салыстырғандағы өзгеріс<ref name="ReferenceEnrollmentReport">{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/CDS1819.pdf |title=UVM Common Data Set 2018-2019 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126192035/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/cds1819.pdf |url-status=live }}</ref> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Қабылдау көрсеткіші | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 60,0% | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | (+0,2) |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 17,1% | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | (+0,5) |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;" | Тест нәтижелерінің ортаңғы 50%-ы<sup>1</sup> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | [[SAT]] — жалпы балл | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 1270–1410 <small>([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 35%-ы арасында)</small> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | SAT — оқу және жазу | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 640–720 |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | SAT — математика | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 610–700 |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | [[ACT (тест)|ACT]] — жалпы балл | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 29–32 <small>([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 11%-ы арасында)</small> |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;" | Мектептегі үлгерім көрсеткіштері (GPA)<sup>2</sup> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 10% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 41,38% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 25% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 75,42% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 50% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 97,32% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Орташа GPA | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 3,85 |- | colspan="3" style="background:#f8f9fa; border:0; padding:12px; font-size:90%;" | <sup>1</sup> Тест нәтижелерін тапсыруды таңдаған студенттер арасында. <sup>2</sup> Мектептегі үлгерім рейтингі анықталған студенттер арасында. |} Бакалавриатқа қабылдау үдерісі [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «іріктеу деңгейі жоғары» санатына жатқызылады. Бұл бірінші курс студенттерінің тест нәтижелері негізінде университеттің қабылдау талаптарының іріктеу деңгейі бакалавр дәрежесін беретін барлық жоғары оқу орындарының арасында 80–100-процентиль аралығында екенін білдіреді.<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |access-date=April 5, 2023 |website=Carnegie Classification of Institutions of Higher Education |language=en-US |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224958/https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live }}</ref> 2026 жылғы түлектер тобына қабылдау үшін Вермонт университетіне 28 236 өтініш түсіп, олардың 16 947-сі (60,0%) мақұлданды. Қабылданғандардың 2 896-сы оқуға тіркеліп, [[Оқуға қабылдау ұсынысын қабылдау көрсеткіші|оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші]] 17,1%-ды құрады. Университетте бірінші курс студенттерінің [[Студенттердің оқуын жалғастыру көрсеткіші|оқуын жалғастыру көрсеткіші]] 88,25%-ды құрайды, ал студенттердің 77,5%-ы оқуын алты жыл ішінде аяқтайды.<ref name="FallEnrollmentReport" /> Бірінші курсқа қабылданған студенттердің 35%-ы [[SAT]] тестінің нәтижелерін тапсырған. Олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 1270–1410 аралығында болды. 2023 жылы оқуға қабылданған бірінші курс студенттерінің 11%-ы [[ACT (тест)|ACT]] тестінің нәтижелерін тапсырған, олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 29–32 аралығында болды. Студенттердің мектептегі орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) 3,85-ті құрады.<ref name="FallEnrollmentReport" /> === Ғылыми зерттеулер === Вермонт университеті [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.<ref name=":0" /> 2025 қаржы жылында университет [[ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар|ғылыми зерттеулер мен әзірлемелерді]] қаржыландыруға 266 миллион доллар көлемінде қаражат тартты.<ref name=":9">{{Cite web |title=UVM Research Sets $266M Record |url=https://www.uvm.edu/news/ovpr/uvm-research-sets-266m-record |access-date=October 1, 2024 |website=The University of Vermont }}</ref> === Өнер және ғылым колледжі === Өнер және ғылым колледжі — Вермонт университетіндегі студенттер, оқытушылар және қызметкерлер саны жағынан ең ірі колледж. Сонымен қатар колледж университеттің барлық студенттеріне оқу мен ғылыми қызметте табысқа жетуге қажетті білім мен дағдыларды қалыптастыруға көмектесетін негізгі пәндердің басым бөлігін ұсынады. Колледжде гуманитарлық ғылымдар, бейнелеу өнері, формалды ғылымдар, әлеуметтік және жаратылыстану ғылымдары бойынша 45 білім беру бағыты бар. [[Сурет:University of Vermont Williams Hall.jpg|thumb|Вермонт университетіндегі Уильямс-холл (бұрынғы Уильямс ғылыми корпусы). Қазіргі уақытта ғимаратта өнер және өнер тарихы, денсаулық және қоғам, сондай-ақ антропология кафедралары орналасқан.]] === Гроссман бизнес мектебі === Вермонт университетінің Гроссман бизнес мектебі [[AACSB]] ұйымы тарапынан аккредиттелген және бакалавриат пен магистратура бағдарламаларын ұсынады.<ref>{{Cite web |title=Sustainable Innovation MBA {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/program/sustainable-innovation-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}</ref> 2015 жылы мектеп университет түлегі Стивен Гроссманның 20 миллион доллар көлеміндегі қайырымдылық көмегінің құрметіне Гроссман бизнес мектебі болып қайта аталды. Бұл университет тарихындағы бір реттік ең ірі қайырымдылық қаржы болды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/business/?Page=news&storyID=21530&category=business |title=Grossman School of Business: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=October 5, 2015 |archive-date=October 6, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151006005514/http://www.uvm.edu/business/?Page=news&storyID=21530&category=business |url-status=live }}</ref> Мектептің бакалавриатында 1100-ден астам студент оқиды. Түлектерге бизнес басқару саласындағы ғылым бакалавры дәрежесі беріледі.<ref>{{Cite web |title=Undergraduate Programs {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/undergraduate-programs |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}</ref> 2025 жылы ''[[Corporate Knights]]'' басылымы Гроссман бизнес мектебінің тұрақты инновациялар саласындағы MBA бағдарламасын (SI-MBA) «Better World MBA» әлемдік рейтингінде екінші орынға, ал әлеуметтік және экологиялық ықпалы бойынша АҚШ-тағы бірінші орынға қойды. Бағдарлама 2023 жылдан бері осы орындарды сақтап келеді.<ref>{{Cite web |last=Bronca |first=Tristan |date=November 6, 2025 |title=These are the 2025 top MBA schools for sustainability |url=https://corporateknights.com/issues/2025-11-education-and-youth-issue/these-top-mbas-for-sustainability-are-maximizing-impact/ |access-date=April 16, 2026 |website=Corporate Knights |language=en-US }}</ref> ''[[The Princeton Review]]'' басылымының мәліметі бойынша, SI-MBA бағдарламасы АҚШ-тағы экологиялық бағыттағы үздік MBA бағдарламалары рейтингінде екінші орын алады,<ref>{{Cite web |title=Best Green MBA |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings/?rankings=best-green-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}</ref> сондай-ақ кәсіпкерлік саласындағы ең үздік 50 бағдарламаның<ref>{{Cite web |title=Top 50 Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-50-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}</ref> және АҚШ-тың солтүстік-шығысындағы кәсіпкерлік бағытындағы ең үздік жеті бағдарламаның қатарына кіреді.<ref>{{Cite web |title=Top Northeast Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-northeast-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com }}</ref> === Инженерия және математика ғылымдары колледжі === [[Сурет:University of Vermont Discovery Hall.jpg|thumb|Биохимия, физика және химия сияқты [[физикалық ғылымдар]] салалары орналасқан Дискавери-холл ғимараты]] Инженерия және математика ғылымдары колледжінде (CEMS) [[ABET]] ұйымы аккредиттеген бес инженерлік білім беру бағдарламасы бар: биомедициналық инженерия, құрылыс инженериясы, экологиялық инженерия, электротехника және машина жасау. Сонымен қатар колледж құрамында информатика кафедрасы мен математика және статистика кафедрасы жұмыс істейді. Колледжде үш ғылыми-зерттеу орталығы бар: Көлік зерттеулері орталығы, Күрделі жүйелер орталығы және Вермонттың озық есептеу технологиялары орталығы. Колледжде бакалавриат деңгейінде шамамен 1400 студент, жоғары оқу орнынан кейінгі бағдарламаларда 250 студент оқиды және 85 оқытушы жұмыс істейді. === Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі === [[Сурет:University of Vermont Morrill Hall.jpg|thumb|АҚШ сенаторы [[Джастин Смит Моррилл]]дің құрметіне аталған [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараты 1906–1907 жылдары Вермонт университетінің ауыл шаруашылығы кафедрасы мен ауыл шаруашылығы тәжірибе станциясын орналастыру үшін салынған.]] Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі (CALS) жануарлар туралы ғылым (студенттерге [[Тафтс университеті]]нің [[Каммингс ветеринариялық медицина мектебі]]не мерзімінен бұрын қабылдану мүмкіндігі беріледі), биохимия, биология ғылымдары, жергілікті қауымдастық кәсіпкерлігі, жергілікті қауымдастықтарды дамыту және халықаралық даму, диетология, тамақтану және тағамтану, экологиялық ауыл шаруашылығы, қоршаған орта туралы ғылым, қоршаған ортаны зерттеу, микробиология, молекулалық генетика, өсімдіктер биологиясы, қоғамдық коммуникациялар және тұрақты ландшафттық бау-бақша шаруашылығы бағыттары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар колледж құрамында Ауылдық аймақтарды зерттеу орталығы жұмыс істейді. Колледж Өнер және ғылым колледжімен бірлесіп білім беру бағдарламаларын да ұсынады. Биология ғылымдары сияқты мамандықтарды таңдаған студенттер осы екі колледждің кез келгенінде білім ала алады.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |title=Integrated Biological Science Program: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 11, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511112140/http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |url-status=live }}</ref> Жер гранты негізінде құрылған жоғары оқу орны ретінде Вермонт университеті [[Штаттардың бірлескен ғылыми-зерттеу, білім беру және ауыл шаруашылығы жөніндегі кеңес беру қызметі]] бағдарламасы аясында Вермонт штатына ауыл шаруашылығы саласындағы ғылыми-зерттеу қызметтерін көрсету үшін жыл сайын грант алады. === Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі === Вермонт университетінің Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі (CESS) педагогикалық білім беру, адам дамуы және отбасы туралы ғылымдар, сондай-ақ әлеуметтік жұмыс салалары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар [[америкалық ым тілі]], арнайы білім беру және мәдени әрі тілдік әртүрлілік жағдайындағы білім беру бағыттары бойынша қосымша мамандықтар бар. Колледж құрамына Көшбасшылық және даму ғылымдары кафедрасы, Білім беру кафедрасы, Әлеуметтік жұмыс кафедрасы және Мүгедектік және қоғамға кіріктіру орталығы кіреді. Сондай-ақ магистр немесе доктор (Ed.D. немесе Ph.D.) дәрежесін алуға мүмкіндік беретін бағдарламалар ұсынылады. === Медицина колледжі === {{Толық мақала|Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі}} 1804 жылы Джон Померой Берлингтондағы өз үйінде студенттерге сабақ бере бастады. Бұл АҚШ-тағы [[Штат университеті|мемлекеттік колледж немесе университет]] жанындағы алғашқы [[АҚШ-тағы медициналық білім беру|медициналық]] бөлімше болды. 1822 жылы Померой мен медицина саласының оқытушысы [[Нейтан Смит (дәрігер, 1762 жылы туған)|Нейтан Смит]] негізін қалаған [[Вермонт университетінің медицина колледжі|Медицина колледжі]] АҚШ-тағы жетінші медицина мектебі ретінде құрылды. Вермонт университеті медицина мамандығы бойынша әр курсқа шамамен 100 студент қабылдайды. Жалпы медицина студенттерінің саны шамамен 400-ге жетеді. Вермонт университетінің медициналық орталығы клиникалық білім берудің негізгі базасы болып табылады. ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымының 2016 жылғы рейтингі бойынша Медицина колледжі [[алғашқы медициналық-санитариялық көмек]] саласындағы білім беру сапасы жағынан АҚШ-тағы рейтингке енген 89 бағдарламаның арасында 29-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті. Ал 2019 жылғы жағдай бойынша 120 бағдарламаның арасында 43-орынға ие болды.<ref>{{cite magazine |url=http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |title=Best Medical Schools - University of Vermont |access-date=December 14, 2015 |magazine=U.S. News & World Report |archive-date=December 22, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222133141/http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |title=Best Medical Schools: Primary Care |access-date=May 5, 2019 |archive-date=June 13, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613134748/https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |url-status=live }}</ref> 2016 жылғы 21 қазанда [[Джо Байден]] қатерлі ісікке қарсы күресті жеделдетуге бағытталған [https://bidenwhitehouse.archives.gov/cancermoonshot/ Cancer Moonshot] бастамасын талқылау үшін университет кампусына келді.<ref>{{cite web |url=https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |title=Vice President Biden Brings His 'Cancer Moonshot' to Burlington |date=October 21, 2016 |access-date=August 25, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105221/https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |title=Vice President Biden Brings 'Cancer Moonshot' to UVM |publisher=Med.uvm.edu |date=November 14, 2016 |accessdate=August 26, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105225/http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |url-status=live }}</ref> ==== Чарльз А. Дана атындағы медициналық кітапхана ==== Чарльз А. Дана атындағы кітапхана — Вермонт штатындағы ең ірі [[медициналық кітапхана]]. Ол Ұлттық медициналық кітапханалар желісінің Вермонт штатындағы ресурстық кітапханасы қызметін атқарады<ref>{{cite web |url=http://nnlm.gov/ |title=National Home page - National Network of Libraries of Medicine |access-date=July 17, 2009 |archive-date=July 30, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090730161711/http://nnlm.gov/ |url-status=live }}</ref> және Вермонт университетінің Академиялық денсаулық сақтау орталығын қажетті ақпаратпен қамтамасыз етеді. Академиялық денсаулық сақтау орталығының құрамына университеттің Медицина колледжі мен Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінің оқытушылары, қызметкерлері мен студенттері, сондай-ақ Вермонт университетінің медициналық орталығындағы дәрігерлер мен басқа да [[медициналық қызмет көрсетуші]]лер кіреді. Кітапхана университеттің бакалавриат және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларының денсаулық сақтау ғылымдары саласындағы ақпараттық қажеттіліктерін де қанағаттандырады. Сонымен қатар ол [[денсаулық сақтау ғылымдары]] бойынша ақпарат іздейтін Вермонт штатының тұрғындарына да ашық. === Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі === Вермонт университетінің Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі төрт кафедрадан тұрады: Биомедицина және денсаулық ғылымдары, Коммуникация ғылымдары және коммуникация бұзылыстары, Мейіргер ісі, сондай-ақ Оңалту және қозғалыс ғылымдары. Сонымен қатар колледж құрамында [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]мен бірлесіп жұмыс істейтін Интегративті денсаулық институты бар. Ол интегративті медициналық көмек саласында сертификат беретін білім беру бағдарламасын ұсынады. Колледждің кейбір бакалавриат бағдарламалары студенттерді сөйлеу және тіл патологиясы, аудиология салалары бойынша жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларына немесе физиотерапия бойынша докторлық бағдарламаға түсуге дайындайды. Колледж сондай-ақ бұрын Fletcher Allen Health Care деп аталған Вермонт университетінің медициналық орталығының клиникалық базаларын пайдаланады. === Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі === Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі студенттердің оқу бағдарламасын толықтыратын және сабақтан тыс іс-шараларға қатысуына жағдай жасайды. Олардың қатарына арнайы ғылыми симпозиумдар, университетке шақырылған ғалымдармен бірге ұйымдастырылатын кешкі астар, сондай-ақ Монреаль мен Бостондағы мұражайлар мен театрларға сапарлар кіреді. Колледждің жұмысына университеттің әртүрлі бөлімдерінен оқытушылар іріктеліп тартылады. Олар бірінші курс студенттеріне арналған этика пәні мен тереңдетілген семинарларда дәріс оқиды, оқу және талқылау топтарына қатысады, пленарлық дәрістер сериясында баяндама жасайды, сондай-ақ ғылыми зерттеулер жүргізетін үздік студенттерге ғылыми жетекшілік етеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 3pi7faukxnqp7yt0t5v3puo3hh74s5l 3690271 3690234 2026-11-02T12:54:55Z 1nter pares 146705 /* Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі */ 3690271 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі |Қысқартылған аты = Вермонт университеті |Эмблемасы = |Сурет = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|thumb]] |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = University of Vermont and State Agricultural College |Бұрынғы атауы = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865) |Ұраны = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}<br>{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}<ref>{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}</ref> |Құрылған жылы = [[1791 жыл|1791]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = [[Марлен Тромп]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 14 320 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces">{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&id=231174 |url-status=live }}</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = 12 168 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces" /> |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 2013 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces" /> |Орналасқан жері = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²) |Мекенжайы = |Сайты = https://www.uvm.edu/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47 |CoordScale = |edu_region = }} '''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].<ref>{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}</ref> 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.<ref>{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}</ref> Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.<ref name=":0">{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}</ref> Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]<nowiki/>» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады. == Тарихы == === XVIII ғасыр === {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | image1 = University of Vermont 1845.png | alt1 = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті | caption1 = Вермонт университеті, 1845 жыл | image2 = University of Vermont Old Mill.jpg | alt2 = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті | caption2 = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат | image3 = University of Vermont Billings Library.jpg | alt3 = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті | caption3 = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды. | image4 = University of Vermont University Green.jpg | alt4 = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті | caption4 = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы }} Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады. === XIX ғасыр === Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.<ref name="Donaldson, Thomas (1884)">{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&view=1up&seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&view=1up&seq=257 |url-status=live }}</ref> Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.<ref name="uvm.edu"/> Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]<nowiki/>» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.<ref name="uvm.edu">[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.</ref> Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.<ref name="uvm.edu" /> 1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.<ref>{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}</ref> [[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды. === XX ғасыр === 1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.<ref>{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}</ref> 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.<ref name=":8">{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}</ref> Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.<ref name=":8" /> XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.<ref name=":11">{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}</ref><ref name=":6">{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}</ref> 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.<ref name=":5">{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}</ref> Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]<nowiki/>» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.<ref>{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}</ref> 1972 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі тағы да араласып, соғысқа қарсы шерулерге қатысқаны үшін билік өкілдерінің наразылығын тудырған, студенттер арасында танымал [[марксизм|марксшіл]] [[саясаттану]] профессоры [[Майкл Паренти]]ге тұрақты профессорлық қызмет мәртебесін беруден бас тартты. Кеңес оқытушылар құрамының, декандар кеңесінің және университет әкімшілігінің ұсынымдарына қарамастан осындай шешім қабылдады. Кейін Паренти университетке қарсы федералдық сотқа талап арыз берді. Дау соттан тыс тәртіппен реттеліп, Парентиге 15 000 доллар төленді.<ref name=":6" /> 1980 жылдары Вермонт университеті студенттердің [[апартеид]] режимі орнаған Оңтүстік Африкада қызмет жүргізетін компанияларға салынған [[Оңтүстік Африкадан инвестицияларды шығару|инвестицияларды қайтарып алуды]] талап етуіне байланысты күшейген қысымға тап болды.<ref>{{Cite web |date=April 5, 2022 |title=UVM Rally Calling for UVM South African Divestment |url=https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |access-date=December 30, 2023 |website=CCTV Center for Media and Democracy |language=en |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230055838/https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |url-status=live }}</ref> Апартеид режиміне инвестиция салуға қарсы студенттердің наразылықтары 1985 жылғы 12 қазанда Уотерман ғимаратының қарсысындағы көгал алаңда «лашықтар қалашығының» салынуымен шарықтау шегіне жетті. 6 желтоқсанда университеттің қамқоршылар кеңесі 12 дауыс қолдап, 7 дауыс қарсы болған нәтижемен инвестицияларды қайтарып алу туралы шешім қабылдады.<ref>{{Cite web |last=Fordham |first=Robin |title=University of Vermont Campus History - Crossroads |url=https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |access-date=December 30, 2023 |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230052425/https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |url-status=live }}</ref> === XXI ғасыр === Вермонт университеті студенттік ұйымдардың бастамасымен инвестицияларды қайтарып алуға бағытталған басқа да бірқатар шараларды жүзеге асырды. Атап айтқанда, 2006 жылы [[Дарфурдағы геноцид (2003–2005)|Дарфурдағы геноцидке]] байланысты «Суданды қолдайтын» компаниялардан инвестицияларын қайтарып алды,<ref>{{Cite web |last=Picard |first=Ken |title=UVM Implements Divestment Strategy for Sudan-Friendly Companies |url=https://www.sevendaysvt.com/news/uvm-implements-divestment-strategy-for-sudan-friendly-companies-2130853 |access-date=December 30, 2023 |website=Seven Days |language=en }}</ref> ал 2009 жылы [[Ирак соғысы|Ирактағы]] және [[Ауғанстандағы соғыс (2001–2021)|Ауғанстандағы]] соғыстар кезінде [[кассеталық оқ-дәрі]]лер мен [[сарқылған уран]] қолданылатын қару-жараққа қатысты инвестициялардан бас тартты.<ref>{{Cite web |date=July 13, 2009 |title=UVM trustees to vote on weapons divestment (US) |url=https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |access-date=December 30, 2023 |website=Landmine.de |language=de-DE |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061822/https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=November 16, 2009 |title=Board votes to divest from cluster ammunitions |url=https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |access-date=December 30, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061821/https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |url-status=live }}</ref> 2013 және 2016 жылдары университеттің қамқоршылар кеңесі қазба отын саласына салынған инвестицияларды қайтарып алу туралы талаптарды қабылдамады.<ref>{{Cite web |last=JOHNSON |first=TIM |title=UVM trustees reject fossil-fuel divestment |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2013/12/18/uvm-trustees-reject-fossil-fuel-divestment/4117649/ |access-date=December 30, 2023 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}</ref><ref name=":7">{{Cite web |last=Duffort |first=Lola |date=July 15, 2020 |title=UVM will divest its endowment from fossil fuels |url=http://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |access-date=December 30, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230162029/https://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |url-status=live }}</ref> 2019 жылғы 1 шілдеде [[Суреш Гаримелла]] Вермонт университетінің 27-президенті болып тағайындалды.<ref>{{Cite web |last=Loftus |first=Sawyer |title=New UVM president takes the helm, offers few details on university's direction |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |access-date=December 31, 2022 |website=Burlington Free Press |language=en-US |archive-date=August 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805233453/https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |url-status=live }}</ref> Оның басшылығы кезінде университетке қабылданған студенттер саны рекордтық деңгейге жетіп, ғылыми зерттеулерді қаржыландыру көлемі 50 пайызға өсіп, 250 миллион долларды құрады. Алайда Гаримелла студенттермен және оқытушылармен [[қоғаммен байланыс|қарым-қатынасы]] үшін сынға ұшырады.<ref>{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=Suresh Garimella Has Helped UVM Emerge Stronger From the Pandemic. But Who Is He, Anyway? |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |access-date=April 30, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003502/https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |url-status=live }}</ref> 2021 жылы университет әкімшілігі бюджетті қысқарту шараларын енгізді. Соның нәтижесінде Өнер және ғылым колледжінде үш кафедра жабылып, 12 негізгі мамандық, 11 қосымша мамандық және төрт магистратура бағдарламасы тоқтатылды.<ref>{{Cite web |last=Ruehsen |first=Ella |date=April 13, 2021 |title=Thousands voice no confidence in Garimella administration as grievances mount |url=https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |access-date=December 28, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128192721/https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |url-status=live }}</ref> 2020 жылы студенттердің бастамасымен жүргізілген науқанның қысымымен Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесі 2023 жылғы шілдеге дейін қазба отын саласына салынған инвестициялардан толық бас тарту туралы шешімді бірауыздан қабылдады.<ref name=":7" /> 2022 жылы [[АҚШ Білім министрлігі]] [[Луис Д. Брандейс атындағы адам құқықтарын заң арқылы қорғау орталығы]] мен [[Кампустағы еврейлер (ұйым)|Jewish on Campus]] ұйымдарының Азаматтық құқықтар туралы заңның VI бөлімі негізінде берген шағымына байланысты университет әкімшілігінің кампустағы [[антисемитизм]] көріністеріне қатысты әрекеттерін тергеуді бастады.<ref name="Investigation underway into antisemitism at U of Vermont">{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=Investigation underway into antisemitism at U of Vermont |url=https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |website=The Associated Press |date=September 13, 2022 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144257/https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=September 13, 2022 |title=UVM under federal investigation over antisemitism allegations |url=https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |access-date=May 1, 2023 |website=Vermont Public |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030305/https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы сәуірде университет пен Азаматтық құқықтар жөніндегі басқарма дауды ерікті түрде реттеу туралы келісімге келгеннен кейін тергеу аяқталды. АҚШ Білім министрлігінің баспасөз хабарламасында университеттің аталған оқиғаларға тиісті деңгейде әрекет етпегені айтылды.<ref>{{Cite web |title=U.S. Department of Education's Office for Civil Rights Resolves Investigation Addressing the University of Vermont's Responses to Allegations of Antisemitic Incidents |url=https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |access-date=May 1, 2023 |website=www.ed.gov |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503042411/https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |url-status=live }}</ref> Университет әкімшілігі бұл айыптауларды жоққа шығарып, оқиғаларға тиісті шаралар қабылдағанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=UVM President Denies Allegations of Antisemitism on Campus |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |access-date=May 1, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003504/https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |url-status=live }}</ref> Университет кемсітушілікке қатысты шағымдарды тіркеудің жаңа тәртібін енгізуге, кемсітушілік пен қудалауға қарсы ішкі ережелерін қайта қарауға және қызметкерлер мен студенттерге қосымша оқыту жүргізуге келісті.<ref name="U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint">{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint |url=https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |website=The Associated Press |date=April 3, 2023 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144302/https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |url-status=live }}</ref> Алайда шағымданушылардың талаптарын қабылдамады. Тергеуді аяқтаған кезде АҚШ Білім министрлігі университеттің кінәсі немесе заңбұзушылық жасағаны туралы қорытынды шығарған жоқ және жаңа федералдық саясат енгізбеді.<ref>{{Cite web |last=Zituni |first=Danya |date=June 28, 2023 |title=University of Vermont's Settlement with Dep't of Education Refuses to Adopt IHRA Despite Pressure |url=https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |access-date=December 27, 2023 |website=Palestine Legal |language=en-US |archive-date=December 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227025522/https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы қазанда Вермонт университетінің Қауіпсіздік және талаптарға сәйкестікті бақылау бөлімі [[Палестиналық арабтар|палестиналық]] жазушы [[Мұхаммед әл-Курд]]тың жоспарланған қонақ дәрісін кенеттен тоқтатты. Бөлім бұл шешімін іс-шара барысында тиісті қауіпсіздікті қамтамасыз ету мүмкіндігінің жоқтығымен түсіндірді. [[Seven Days (газет)|Seven Days]] газетінің журналистік зерттеуі іс-шараға байланысты қандай да бір қауіп-қатердің болғанын растайтын дәлелдер таппады.<ref>{{Cite web |last=Hellman |first=Rachel |title=Records Show UVM Professors Questioned Decision to Nix Palestinian Writer's Appearance |url=https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |access-date=December 27, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=December 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228000040/https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |url-status=live }}</ref> 2024 жылғы наурызда Вермонт университетінің магистратура және докторантура студенттері [[кәсіподаққа бірігу|кәсіподаққа бірігу]] және [[Біріккен автомобиль жұмысшылары|UAW]] кәсіподағына қосылу туралы шешімді қолдап дауыс берді.<ref>{{Cite news |title=UVM grad students join union |date=March 28, 2024 |work=WCAX |url=https://www.wcax.com/2024/03/28/uvm-grad-students-join-union/ }}</ref> 2024 жылғы сәуірде университеттегі [[Палестинадағы әділдік үшін студенттер]] ұйымының бөлімшесі Эндрю Харрис алаңында наразылық лагерін құрды. Наразылық білдірушілер университеттің эндаумент қоры туралы ақпараттың ашық болуын және «барлық қару-жарақ өндірушілерден, израильдік компаниялардан және тарихи Палестина аумағының оккупациясына қатысы бар компаниялардан» инвестицияларды қайтарып алуды талап етті. Сондай-ақ олар университеттен [[Линда Томас-Гринфилд]]тің оқу бітіру салтанатында жоспарланған сөз сөйлеуін тоқтатуды талап етті.<ref>{{Cite web |last=Keshmiri |first=Peter D'Auria, Sophia |date=April 29, 2024 |title=Pro-Palestinian protest encampments spring up at the University of Vermont, Middlebury College |url=http://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |access-date=April 29, 2024 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429051453/https://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |url-status=live }}</ref> == Мөрі == Университет алғаш рет 1807 жылы ресми мөрін бекітті. Мөрде [[Жасыл таулар]]дың үстінен көтеріліп келе жатқан күн және университеттің алғашқы ғимараты — кейін қайта жөнделген Олд-Милл бейнеленген. Сондай-ақ онда [[Евклид]]тің [[Пифагор теоремасы]]н «жел диірмені» әдісімен дәлелдеу сызбасы, глобус пен [[секстант]] бейнеленген. Мөрдің сыртқы шеңберінде «Universitas V. Montis. A.D. 1791», ал ішкі шеңберінде 1865 жылы ауыл шаруашылығы колледжінің құрылғанын білдіретін «Collegiumque Agriculturae» деген жазулар орналасқан.<ref>{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118045743/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |archive-date=January 18, 2021 |title=University Seal |website=The University of Vermont }}</ref> == Білім беру == Бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша білім беретін университеттің құрамына жеті бакалавриат колледжі, үздік студенттер колледжі, жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжі және медицина колледжі кіреді.<ref>{{Cite web |title=Majors, Minors and Graduate Programs |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}</ref> Вермонт университеті [[Жаңа Англияның жоғары білім жөніндегі комиссиясы]] тарапынан [[АҚШ-тағы жоғары білімді аккредиттеу|аккредиттелген]].<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=New England Commission Higher Education |language=en-US |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090600/https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |url-status=live }}</ref> Бакалавриат, магистратура және докторантура бағдарламалары [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]нде, Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжінде, Өнер және ғылым колледжінде, Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжінде, Инженерия және математика ғылымдары колледжінде, Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінде, Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжінде, Гроссман бизнес мектебінде және [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]]нде ұсынылады.<ref>{{cite web |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |title=Majors, Minors, and Graduate Programs |website=www.uvm.edu |language=en |access-date=April 4, 2018 |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}</ref> Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі дербес академиялық дәреже бермейді. Оның студенттері бір мезгілде университеттің бакалавриат бағдарламалары бойынша білім беретін жеті колледжінің бірінде оқиды.<ref>{{Cite web |title=Fall Semester |url=https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |url-status=live }}</ref> === Рейтингтері мен беделі === {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:22em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; border-collapse:collapse;" |- ! colspan="2" style="background:#f8f9fa; color:#3366cc; text-align:center; font-size:130%; padding:12px 8px; border:0;" | Академиялық рейтингтер |- ! colspan="2" style="background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;" | Ұлттық |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Forbes]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 181 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[U.S. News & World Report]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 121 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Washington Monthly]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 100 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | '''''WSJ''/College Pulse''' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 283 |- ! colspan="2" style="background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;" | Әлемдік |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі|ARWU]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 401–500 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[QS World University Rankings|QS]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 851–900 |- | style="border:0; padding:10px 12px;" | ''[[U.S. News & World Report]]'' | style="border:0; padding:10px 12px; text-align:right;" | 510 |} 2024 жылғы жағдай бойынша ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымының жыл сайынғы университеттер рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тың мемлекеттік университеттері арасында 61-орынды, ал елдегі барлық университеттер арасында 121-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті.<ref>{{cite web |title=University of Vermont |url=https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |access-date=September 30, 2024 |publisher=U.S. News & World Report |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414180827/https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |url-status=live }}</ref> 2024 жылы ''Forbes'' басылымының ''America's Top Colleges'' рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тағы 500 мемлекеттік және жекеменшік колледж бен университеттің арасында жалпы есепте 181-орынға, мемлекеттік университеттер арасында 79-орынға, ал зерттеу университеттері арасында 129-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.forbes.com/colleges/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=Forbes |language=en }}</ref> 1985 жылы Ричард Молл өзінің ''The Public Ivies: A Guide to America's Best Public Undergraduate Colleges and Universities'' атты кітабында Вермонт университетін [[Мемлекеттік Айви]] санатына жатқызды.<ref>{{Cite book |last=Moll |first=Richard |url=https://archive.org/details/publicivysguidet0000moll |title=The public ivys: A guide to America's best public undergraduate colleges and universities |date=1985 |publisher=Viking |location=New York |others=Internet Archive |isbn=978-0-670-58205-1 }}</ref> === Бакалавриатқа қабылдау === {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:36em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #c8ccd1; border-collapse:collapse;" |- ! colspan="3" style="background:#f8f9fa; text-align:center; font-size:125%; padding:12px 8px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Бакалавриатқа қабылдау статистикасы |- ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; width:45%;" | ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:30%;" | 2023 жылы оқуға қабылданғандар<ref name="FallEnrollmentReport">{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |title=UVM Common Data Set 2023-2024 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109025946/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |url-status=live }}</ref> ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:25%;" | 2018 жылмен салыстырғандағы өзгеріс<ref name="ReferenceEnrollmentReport">{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/CDS1819.pdf |title=UVM Common Data Set 2018-2019 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126192035/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/cds1819.pdf |url-status=live }}</ref> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Қабылдау көрсеткіші | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 60,0% | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | (+0,2) |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 17,1% | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | (+0,5) |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;" | Тест нәтижелерінің ортаңғы 50%-ы<sup>1</sup> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | [[SAT]] — жалпы балл | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 1270–1410 <small>([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 35%-ы арасында)</small> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | SAT — оқу және жазу | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 640–720 |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | SAT — математика | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 610–700 |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | [[ACT (тест)|ACT]] — жалпы балл | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 29–32 <small>([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 11%-ы арасында)</small> |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;" | Мектептегі үлгерім көрсеткіштері (GPA)<sup>2</sup> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 10% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 41,38% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 25% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 75,42% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 50% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 97,32% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Орташа GPA | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 3,85 |- | colspan="3" style="background:#f8f9fa; border:0; padding:12px; font-size:90%;" | <sup>1</sup> Тест нәтижелерін тапсыруды таңдаған студенттер арасында. <sup>2</sup> Мектептегі үлгерім рейтингі анықталған студенттер арасында. |} Бакалавриатқа қабылдау үдерісі [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «іріктеу деңгейі жоғары» санатына жатқызылады. Бұл бірінші курс студенттерінің тест нәтижелері негізінде университеттің қабылдау талаптарының іріктеу деңгейі бакалавр дәрежесін беретін барлық жоғары оқу орындарының арасында 80–100-процентиль аралығында екенін білдіреді.<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |access-date=April 5, 2023 |website=Carnegie Classification of Institutions of Higher Education |language=en-US |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224958/https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live }}</ref> 2026 жылғы түлектер тобына қабылдау үшін Вермонт университетіне 28 236 өтініш түсіп, олардың 16 947-сі (60,0%) мақұлданды. Қабылданғандардың 2 896-сы оқуға тіркеліп, [[Оқуға қабылдау ұсынысын қабылдау көрсеткіші|оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші]] 17,1%-ды құрады. Университетте бірінші курс студенттерінің [[Студенттердің оқуын жалғастыру көрсеткіші|оқуын жалғастыру көрсеткіші]] 88,25%-ды құрайды, ал студенттердің 77,5%-ы оқуын алты жыл ішінде аяқтайды.<ref name="FallEnrollmentReport" /> Бірінші курсқа қабылданған студенттердің 35%-ы [[SAT]] тестінің нәтижелерін тапсырған. Олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 1270–1410 аралығында болды. 2023 жылы оқуға қабылданған бірінші курс студенттерінің 11%-ы [[ACT (тест)|ACT]] тестінің нәтижелерін тапсырған, олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 29–32 аралығында болды. Студенттердің мектептегі орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) 3,85-ті құрады.<ref name="FallEnrollmentReport" /> === Ғылыми зерттеулер === Вермонт университеті [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.<ref name=":0" /> 2025 қаржы жылында университет [[ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар|ғылыми зерттеулер мен әзірлемелерді]] қаржыландыруға 266 миллион доллар көлемінде қаражат тартты.<ref name=":9">{{Cite web |title=UVM Research Sets $266M Record |url=https://www.uvm.edu/news/ovpr/uvm-research-sets-266m-record |access-date=October 1, 2024 |website=The University of Vermont }}</ref> === Өнер және ғылым колледжі === Өнер және ғылым колледжі — Вермонт университетіндегі студенттер, оқытушылар және қызметкерлер саны жағынан ең ірі колледж. Сонымен қатар колледж университеттің барлық студенттеріне оқу мен ғылыми қызметте табысқа жетуге қажетті білім мен дағдыларды қалыптастыруға көмектесетін негізгі пәндердің басым бөлігін ұсынады. Колледжде гуманитарлық ғылымдар, бейнелеу өнері, формалды ғылымдар, әлеуметтік және жаратылыстану ғылымдары бойынша 45 білім беру бағыты бар. [[Сурет:University of Vermont Williams Hall.jpg|thumb|Вермонт университетіндегі Уильямс-холл (бұрынғы Уильямс ғылыми корпусы). Қазіргі уақытта ғимаратта өнер және өнер тарихы, денсаулық және қоғам, сондай-ақ антропология кафедралары орналасқан.]] === Гроссман бизнес мектебі === Вермонт университетінің Гроссман бизнес мектебі [[AACSB]] ұйымы тарапынан аккредиттелген және бакалавриат пен магистратура бағдарламаларын ұсынады.<ref>{{Cite web |title=Sustainable Innovation MBA {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/program/sustainable-innovation-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}</ref> 2015 жылы мектеп университет түлегі Стивен Гроссманның 20 миллион доллар көлеміндегі қайырымдылық көмегінің құрметіне Гроссман бизнес мектебі болып қайта аталды. Бұл университет тарихындағы бір реттік ең ірі қайырымдылық қаржы болды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/business/?Page=news&storyID=21530&category=business |title=Grossman School of Business: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=October 5, 2015 |archive-date=October 6, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151006005514/http://www.uvm.edu/business/?Page=news&storyID=21530&category=business |url-status=live }}</ref> Мектептің бакалавриатында 1100-ден астам студент оқиды. Түлектерге бизнес басқару саласындағы ғылым бакалавры дәрежесі беріледі.<ref>{{Cite web |title=Undergraduate Programs {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/undergraduate-programs |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}</ref> 2025 жылы ''[[Corporate Knights]]'' басылымы Гроссман бизнес мектебінің тұрақты инновациялар саласындағы MBA бағдарламасын (SI-MBA) «Better World MBA» әлемдік рейтингінде екінші орынға, ал әлеуметтік және экологиялық ықпалы бойынша АҚШ-тағы бірінші орынға қойды. Бағдарлама 2023 жылдан бері осы орындарды сақтап келеді.<ref>{{Cite web |last=Bronca |first=Tristan |date=November 6, 2025 |title=These are the 2025 top MBA schools for sustainability |url=https://corporateknights.com/issues/2025-11-education-and-youth-issue/these-top-mbas-for-sustainability-are-maximizing-impact/ |access-date=April 16, 2026 |website=Corporate Knights |language=en-US }}</ref> ''[[The Princeton Review]]'' басылымының мәліметі бойынша, SI-MBA бағдарламасы АҚШ-тағы экологиялық бағыттағы үздік MBA бағдарламалары рейтингінде екінші орын алады,<ref>{{Cite web |title=Best Green MBA |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings/?rankings=best-green-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}</ref> сондай-ақ кәсіпкерлік саласындағы ең үздік 50 бағдарламаның<ref>{{Cite web |title=Top 50 Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-50-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}</ref> және АҚШ-тың солтүстік-шығысындағы кәсіпкерлік бағытындағы ең үздік жеті бағдарламаның қатарына кіреді.<ref>{{Cite web |title=Top Northeast Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-northeast-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com }}</ref> === Инженерия және математика ғылымдары колледжі === [[Сурет:University of Vermont Discovery Hall.jpg|thumb|Биохимия, физика және химия сияқты [[физикалық ғылымдар]] салалары орналасқан Дискавери-холл ғимараты]] Инженерия және математика ғылымдары колледжінде (CEMS) [[ABET]] ұйымы аккредиттеген бес инженерлік білім беру бағдарламасы бар: биомедициналық инженерия, құрылыс инженериясы, экологиялық инженерия, электротехника және машина жасау. Сонымен қатар колледж құрамында информатика кафедрасы мен математика және статистика кафедрасы жұмыс істейді. Колледжде үш ғылыми-зерттеу орталығы бар: Көлік зерттеулері орталығы, Күрделі жүйелер орталығы және Вермонттың озық есептеу технологиялары орталығы. Колледжде бакалавриат деңгейінде шамамен 1400 студент, жоғары оқу орнынан кейінгі бағдарламаларда 250 студент оқиды және 85 оқытушы жұмыс істейді. === Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі === [[Сурет:University of Vermont Morrill Hall.jpg|thumb|АҚШ сенаторы [[Джастин Смит Моррилл]]дің құрметіне аталған [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараты 1906–1907 жылдары Вермонт университетінің ауыл шаруашылығы кафедрасы мен ауыл шаруашылығы тәжірибе станциясын орналастыру үшін салынған.]] Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі (CALS) жануарлар туралы ғылым (студенттерге [[Тафтс университеті]]нің [[Каммингс ветеринариялық медицина мектебі]]не мерзімінен бұрын қабылдану мүмкіндігі беріледі), биохимия, биология ғылымдары, жергілікті қауымдастық кәсіпкерлігі, жергілікті қауымдастықтарды дамыту және халықаралық даму, диетология, тамақтану және тағамтану, экологиялық ауыл шаруашылығы, қоршаған орта туралы ғылым, қоршаған ортаны зерттеу, микробиология, молекулалық генетика, өсімдіктер биологиясы, қоғамдық коммуникациялар және тұрақты ландшафттық бау-бақша шаруашылығы бағыттары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар колледж құрамында Ауылдық аймақтарды зерттеу орталығы жұмыс істейді. Колледж Өнер және ғылым колледжімен бірлесіп білім беру бағдарламаларын да ұсынады. Биология ғылымдары сияқты мамандықтарды таңдаған студенттер осы екі колледждің кез келгенінде білім ала алады.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |title=Integrated Biological Science Program: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 11, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511112140/http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |url-status=live }}</ref> Жер гранты негізінде құрылған жоғары оқу орны ретінде Вермонт университеті [[Штаттардың бірлескен ғылыми-зерттеу, білім беру және ауыл шаруашылығы жөніндегі кеңес беру қызметі]] бағдарламасы аясында Вермонт штатына ауыл шаруашылығы саласындағы ғылыми-зерттеу қызметтерін көрсету үшін жыл сайын грант алады. === Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі === Вермонт университетінің Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі (CESS) педагогикалық білім беру, адам дамуы және отбасы туралы ғылымдар, сондай-ақ әлеуметтік жұмыс салалары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар [[америкалық ым тілі]], арнайы білім беру және мәдени әрі тілдік әртүрлілік жағдайындағы білім беру бағыттары бойынша қосымша мамандықтар бар. Колледж құрамына Көшбасшылық және даму ғылымдары кафедрасы, Білім беру кафедрасы, Әлеуметтік жұмыс кафедрасы және Мүгедектік және қоғамға кіріктіру орталығы кіреді. Сондай-ақ магистр немесе доктор (Ed.D. немесе Ph.D.) дәрежесін алуға мүмкіндік беретін бағдарламалар ұсынылады. === Медицина колледжі === {{Толық мақала|Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі}} 1804 жылы Джон Померой Берлингтондағы өз үйінде студенттерге сабақ бере бастады. Бұл АҚШ-тағы [[Штат университеті|мемлекеттік колледж немесе университет]] жанындағы алғашқы [[АҚШ-тағы медициналық білім беру|медициналық]] бөлімше болды. 1822 жылы Померой мен медицина саласының оқытушысы [[Нейтан Смит (дәрігер, 1762 жылы туған)|Нейтан Смит]] негізін қалаған [[Вермонт университетінің медицина колледжі|Медицина колледжі]] АҚШ-тағы жетінші медицина мектебі ретінде құрылды. Вермонт университеті медицина мамандығы бойынша әр курсқа шамамен 100 студент қабылдайды. Жалпы медицина студенттерінің саны шамамен 400-ге жетеді. Вермонт университетінің медициналық орталығы клиникалық білім берудің негізгі базасы болып табылады. ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымының 2016 жылғы рейтингі бойынша Медицина колледжі [[алғашқы медициналық-санитариялық көмек]] саласындағы білім беру сапасы жағынан АҚШ-тағы рейтингке енген 89 бағдарламаның арасында 29-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті. Ал 2019 жылғы жағдай бойынша 120 бағдарламаның арасында 43-орынға ие болды.<ref>{{cite magazine |url=http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |title=Best Medical Schools - University of Vermont |access-date=December 14, 2015 |magazine=U.S. News & World Report |archive-date=December 22, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222133141/http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |title=Best Medical Schools: Primary Care |access-date=May 5, 2019 |archive-date=June 13, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613134748/https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |url-status=live }}</ref> 2016 жылғы 21 қазанда [[Джо Байден]] қатерлі ісікке қарсы күресті жеделдетуге бағытталған [https://bidenwhitehouse.archives.gov/cancermoonshot/ Cancer Moonshot] бастамасын талқылау үшін университет кампусына келді.<ref>{{cite web |url=https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |title=Vice President Biden Brings His 'Cancer Moonshot' to Burlington |date=October 21, 2016 |access-date=August 25, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105221/https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |title=Vice President Biden Brings 'Cancer Moonshot' to UVM |publisher=Med.uvm.edu |date=November 14, 2016 |accessdate=August 26, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105225/http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |url-status=live }}</ref> ==== Чарльз А. Дана атындағы медициналық кітапхана ==== Чарльз А. Дана атындағы кітапхана — Вермонт штатындағы ең ірі [[медициналық кітапхана]]. Ол Ұлттық медициналық кітапханалар желісінің Вермонт штатындағы ресурстық кітапханасы қызметін атқарады<ref>{{cite web |url=http://nnlm.gov/ |title=National Home page - National Network of Libraries of Medicine |access-date=July 17, 2009 |archive-date=July 30, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090730161711/http://nnlm.gov/ |url-status=live }}</ref> және Вермонт университетінің Академиялық денсаулық сақтау орталығын қажетті ақпаратпен қамтамасыз етеді. Академиялық денсаулық сақтау орталығының құрамына университеттің Медицина колледжі мен Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінің оқытушылары, қызметкерлері мен студенттері, сондай-ақ Вермонт университетінің медициналық орталығындағы дәрігерлер мен басқа да [[медициналық қызмет көрсетуші]]лер кіреді. Кітапхана университеттің бакалавриат және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларының денсаулық сақтау ғылымдары саласындағы ақпараттық қажеттіліктерін де қанағаттандырады. Сонымен қатар ол [[денсаулық сақтау ғылымдары]] бойынша ақпарат іздейтін Вермонт штатының тұрғындарына да ашық. === Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі === Вермонт университетінің Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі төрт кафедрадан тұрады: Биомедицина және денсаулық ғылымдары, Коммуникация ғылымдары және коммуникация бұзылыстары, Мейіргер ісі, сондай-ақ Оңалту және қозғалыс ғылымдары. Сонымен қатар колледж құрамында [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]мен бірлесіп жұмыс істейтін Интегративті денсаулық институты бар. Ол интегративті медициналық көмек саласында сертификат беретін білім беру бағдарламасын ұсынады. Колледждің кейбір бакалавриат бағдарламалары студенттерді сөйлеу және тіл патологиясы, аудиология салалары бойынша жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларына немесе физиотерапия бойынша докторлық бағдарламаға түсуге дайындайды. Колледж сондай-ақ бұрын Fletcher Allen Health Care деп аталған Вермонт университетінің медициналық орталығының клиникалық базаларын пайдаланады. === Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі === Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі студенттердің оқу бағдарламасын толықтыратын және сабақтан тыс іс-шараларға қатысуына жағдай жасайды. Олардың қатарына арнайы ғылыми симпозиумдар, университетке шақырылған ғалымдармен бірге ұйымдастырылатын кешкі астар, сондай-ақ Монреаль мен Бостондағы мұражайлар мен театрларға сапарлар кіреді. Колледждің жұмысына университеттің әртүрлі бөлімдерінен оқытушылар іріктеліп тартылады. Олар бірінші курс студенттеріне арналған этика пәні мен тереңдетілген семинарларда дәріс оқиды, оқу және талқылау топтарына қатысады, пленарлық дәрістер сериясында баяндама жасайды, сондай-ақ ғылыми зерттеулер жүргізетін үздік студенттерге ғылыми жетекшілік етеді. Міндетті этика курсы, шағын семинарлар, бейресми кездесулер мен арнайы ғылыми-зерттеу жобалары аясында студенттер гуманитарлық және жаратылыстану ғылымдары, инженерия, мейіргер ісі, медицина, педагогика, бизнес және басқа да салалар бойынша университет ғалымдарымен бірлесіп жұмыс істейді. 2023 жылғы мамырда колледж АҚШ-тың бұрынғы сенаторы [[Патрик Лихи]]дің құрметіне қайта аталды.<ref>{{Cite web |title=UVM Honors College Named for Senator Patrick Leahy |url=https://www.uvm.edu/news/story/uvm-honors-college-named-senator-patrick-leahy |access-date=June 12, 2023 |website=The University of Vermont |archive-date=June 8, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230608023818/https://www.uvm.edu/news/story/uvm-honors-college-named-senator-patrick-leahy |url-status=live }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} c4gvxcohwg1w2gpqmo7opgekghru6hl 3690273 3690271 2026-11-02T13:00:09Z 1nter pares 146705 /* Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі */ 3690273 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі |Қысқартылған аты = Вермонт университеті |Эмблемасы = |Сурет = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|thumb]] |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = University of Vermont and State Agricultural College |Бұрынғы атауы = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865) |Ұраны = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}<br>{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}<ref>{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}</ref> |Құрылған жылы = [[1791 жыл|1791]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = [[Марлен Тромп]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 14 320 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces">{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&id=231174 |url-status=live }}</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = 12 168 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces" /> |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 2013 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces" /> |Орналасқан жері = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²) |Мекенжайы = |Сайты = https://www.uvm.edu/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47 |CoordScale = |edu_region = }} '''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].<ref>{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}</ref> 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.<ref>{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}</ref> Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.<ref name=":0">{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}</ref> Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]<nowiki/>» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады. == Тарихы == === XVIII ғасыр === {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | image1 = University of Vermont 1845.png | alt1 = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті | caption1 = Вермонт университеті, 1845 жыл | image2 = University of Vermont Old Mill.jpg | alt2 = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті | caption2 = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат | image3 = University of Vermont Billings Library.jpg | alt3 = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті | caption3 = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды. | image4 = University of Vermont University Green.jpg | alt4 = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті | caption4 = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы }} Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады. === XIX ғасыр === Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.<ref name="Donaldson, Thomas (1884)">{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&view=1up&seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&view=1up&seq=257 |url-status=live }}</ref> Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.<ref name="uvm.edu"/> Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]<nowiki/>» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.<ref name="uvm.edu">[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.</ref> Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.<ref name="uvm.edu" /> 1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.<ref>{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}</ref> [[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды. === XX ғасыр === 1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.<ref>{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}</ref> 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.<ref name=":8">{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}</ref> Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.<ref name=":8" /> XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.<ref name=":11">{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}</ref><ref name=":6">{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}</ref> 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.<ref name=":5">{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}</ref> Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]<nowiki/>» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.<ref>{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}</ref> 1972 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі тағы да араласып, соғысқа қарсы шерулерге қатысқаны үшін билік өкілдерінің наразылығын тудырған, студенттер арасында танымал [[марксизм|марксшіл]] [[саясаттану]] профессоры [[Майкл Паренти]]ге тұрақты профессорлық қызмет мәртебесін беруден бас тартты. Кеңес оқытушылар құрамының, декандар кеңесінің және университет әкімшілігінің ұсынымдарына қарамастан осындай шешім қабылдады. Кейін Паренти университетке қарсы федералдық сотқа талап арыз берді. Дау соттан тыс тәртіппен реттеліп, Парентиге 15 000 доллар төленді.<ref name=":6" /> 1980 жылдары Вермонт университеті студенттердің [[апартеид]] режимі орнаған Оңтүстік Африкада қызмет жүргізетін компанияларға салынған [[Оңтүстік Африкадан инвестицияларды шығару|инвестицияларды қайтарып алуды]] талап етуіне байланысты күшейген қысымға тап болды.<ref>{{Cite web |date=April 5, 2022 |title=UVM Rally Calling for UVM South African Divestment |url=https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |access-date=December 30, 2023 |website=CCTV Center for Media and Democracy |language=en |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230055838/https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |url-status=live }}</ref> Апартеид режиміне инвестиция салуға қарсы студенттердің наразылықтары 1985 жылғы 12 қазанда Уотерман ғимаратының қарсысындағы көгал алаңда «лашықтар қалашығының» салынуымен шарықтау шегіне жетті. 6 желтоқсанда университеттің қамқоршылар кеңесі 12 дауыс қолдап, 7 дауыс қарсы болған нәтижемен инвестицияларды қайтарып алу туралы шешім қабылдады.<ref>{{Cite web |last=Fordham |first=Robin |title=University of Vermont Campus History - Crossroads |url=https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |access-date=December 30, 2023 |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230052425/https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |url-status=live }}</ref> === XXI ғасыр === Вермонт университеті студенттік ұйымдардың бастамасымен инвестицияларды қайтарып алуға бағытталған басқа да бірқатар шараларды жүзеге асырды. Атап айтқанда, 2006 жылы [[Дарфурдағы геноцид (2003–2005)|Дарфурдағы геноцидке]] байланысты «Суданды қолдайтын» компаниялардан инвестицияларын қайтарып алды,<ref>{{Cite web |last=Picard |first=Ken |title=UVM Implements Divestment Strategy for Sudan-Friendly Companies |url=https://www.sevendaysvt.com/news/uvm-implements-divestment-strategy-for-sudan-friendly-companies-2130853 |access-date=December 30, 2023 |website=Seven Days |language=en }}</ref> ал 2009 жылы [[Ирак соғысы|Ирактағы]] және [[Ауғанстандағы соғыс (2001–2021)|Ауғанстандағы]] соғыстар кезінде [[кассеталық оқ-дәрі]]лер мен [[сарқылған уран]] қолданылатын қару-жараққа қатысты инвестициялардан бас тартты.<ref>{{Cite web |date=July 13, 2009 |title=UVM trustees to vote on weapons divestment (US) |url=https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |access-date=December 30, 2023 |website=Landmine.de |language=de-DE |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061822/https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=November 16, 2009 |title=Board votes to divest from cluster ammunitions |url=https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |access-date=December 30, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061821/https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |url-status=live }}</ref> 2013 және 2016 жылдары университеттің қамқоршылар кеңесі қазба отын саласына салынған инвестицияларды қайтарып алу туралы талаптарды қабылдамады.<ref>{{Cite web |last=JOHNSON |first=TIM |title=UVM trustees reject fossil-fuel divestment |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2013/12/18/uvm-trustees-reject-fossil-fuel-divestment/4117649/ |access-date=December 30, 2023 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}</ref><ref name=":7">{{Cite web |last=Duffort |first=Lola |date=July 15, 2020 |title=UVM will divest its endowment from fossil fuels |url=http://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |access-date=December 30, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230162029/https://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |url-status=live }}</ref> 2019 жылғы 1 шілдеде [[Суреш Гаримелла]] Вермонт университетінің 27-президенті болып тағайындалды.<ref>{{Cite web |last=Loftus |first=Sawyer |title=New UVM president takes the helm, offers few details on university's direction |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |access-date=December 31, 2022 |website=Burlington Free Press |language=en-US |archive-date=August 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805233453/https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |url-status=live }}</ref> Оның басшылығы кезінде университетке қабылданған студенттер саны рекордтық деңгейге жетіп, ғылыми зерттеулерді қаржыландыру көлемі 50 пайызға өсіп, 250 миллион долларды құрады. Алайда Гаримелла студенттермен және оқытушылармен [[қоғаммен байланыс|қарым-қатынасы]] үшін сынға ұшырады.<ref>{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=Suresh Garimella Has Helped UVM Emerge Stronger From the Pandemic. But Who Is He, Anyway? |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |access-date=April 30, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003502/https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |url-status=live }}</ref> 2021 жылы университет әкімшілігі бюджетті қысқарту шараларын енгізді. Соның нәтижесінде Өнер және ғылым колледжінде үш кафедра жабылып, 12 негізгі мамандық, 11 қосымша мамандық және төрт магистратура бағдарламасы тоқтатылды.<ref>{{Cite web |last=Ruehsen |first=Ella |date=April 13, 2021 |title=Thousands voice no confidence in Garimella administration as grievances mount |url=https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |access-date=December 28, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128192721/https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |url-status=live }}</ref> 2020 жылы студенттердің бастамасымен жүргізілген науқанның қысымымен Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесі 2023 жылғы шілдеге дейін қазба отын саласына салынған инвестициялардан толық бас тарту туралы шешімді бірауыздан қабылдады.<ref name=":7" /> 2022 жылы [[АҚШ Білім министрлігі]] [[Луис Д. Брандейс атындағы адам құқықтарын заң арқылы қорғау орталығы]] мен [[Кампустағы еврейлер (ұйым)|Jewish on Campus]] ұйымдарының Азаматтық құқықтар туралы заңның VI бөлімі негізінде берген шағымына байланысты университет әкімшілігінің кампустағы [[антисемитизм]] көріністеріне қатысты әрекеттерін тергеуді бастады.<ref name="Investigation underway into antisemitism at U of Vermont">{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=Investigation underway into antisemitism at U of Vermont |url=https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |website=The Associated Press |date=September 13, 2022 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144257/https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=September 13, 2022 |title=UVM under federal investigation over antisemitism allegations |url=https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |access-date=May 1, 2023 |website=Vermont Public |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030305/https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы сәуірде университет пен Азаматтық құқықтар жөніндегі басқарма дауды ерікті түрде реттеу туралы келісімге келгеннен кейін тергеу аяқталды. АҚШ Білім министрлігінің баспасөз хабарламасында университеттің аталған оқиғаларға тиісті деңгейде әрекет етпегені айтылды.<ref>{{Cite web |title=U.S. Department of Education's Office for Civil Rights Resolves Investigation Addressing the University of Vermont's Responses to Allegations of Antisemitic Incidents |url=https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |access-date=May 1, 2023 |website=www.ed.gov |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503042411/https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |url-status=live }}</ref> Университет әкімшілігі бұл айыптауларды жоққа шығарып, оқиғаларға тиісті шаралар қабылдағанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=UVM President Denies Allegations of Antisemitism on Campus |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |access-date=May 1, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003504/https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |url-status=live }}</ref> Университет кемсітушілікке қатысты шағымдарды тіркеудің жаңа тәртібін енгізуге, кемсітушілік пен қудалауға қарсы ішкі ережелерін қайта қарауға және қызметкерлер мен студенттерге қосымша оқыту жүргізуге келісті.<ref name="U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint">{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint |url=https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |website=The Associated Press |date=April 3, 2023 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144302/https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |url-status=live }}</ref> Алайда шағымданушылардың талаптарын қабылдамады. Тергеуді аяқтаған кезде АҚШ Білім министрлігі университеттің кінәсі немесе заңбұзушылық жасағаны туралы қорытынды шығарған жоқ және жаңа федералдық саясат енгізбеді.<ref>{{Cite web |last=Zituni |first=Danya |date=June 28, 2023 |title=University of Vermont's Settlement with Dep't of Education Refuses to Adopt IHRA Despite Pressure |url=https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |access-date=December 27, 2023 |website=Palestine Legal |language=en-US |archive-date=December 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227025522/https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы қазанда Вермонт университетінің Қауіпсіздік және талаптарға сәйкестікті бақылау бөлімі [[Палестиналық арабтар|палестиналық]] жазушы [[Мұхаммед әл-Курд]]тың жоспарланған қонақ дәрісін кенеттен тоқтатты. Бөлім бұл шешімін іс-шара барысында тиісті қауіпсіздікті қамтамасыз ету мүмкіндігінің жоқтығымен түсіндірді. [[Seven Days (газет)|Seven Days]] газетінің журналистік зерттеуі іс-шараға байланысты қандай да бір қауіп-қатердің болғанын растайтын дәлелдер таппады.<ref>{{Cite web |last=Hellman |first=Rachel |title=Records Show UVM Professors Questioned Decision to Nix Palestinian Writer's Appearance |url=https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |access-date=December 27, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=December 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228000040/https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |url-status=live }}</ref> 2024 жылғы наурызда Вермонт университетінің магистратура және докторантура студенттері [[кәсіподаққа бірігу|кәсіподаққа бірігу]] және [[Біріккен автомобиль жұмысшылары|UAW]] кәсіподағына қосылу туралы шешімді қолдап дауыс берді.<ref>{{Cite news |title=UVM grad students join union |date=March 28, 2024 |work=WCAX |url=https://www.wcax.com/2024/03/28/uvm-grad-students-join-union/ }}</ref> 2024 жылғы сәуірде университеттегі [[Палестинадағы әділдік үшін студенттер]] ұйымының бөлімшесі Эндрю Харрис алаңында наразылық лагерін құрды. Наразылық білдірушілер университеттің эндаумент қоры туралы ақпараттың ашық болуын және «барлық қару-жарақ өндірушілерден, израильдік компаниялардан және тарихи Палестина аумағының оккупациясына қатысы бар компаниялардан» инвестицияларды қайтарып алуды талап етті. Сондай-ақ олар университеттен [[Линда Томас-Гринфилд]]тің оқу бітіру салтанатында жоспарланған сөз сөйлеуін тоқтатуды талап етті.<ref>{{Cite web |last=Keshmiri |first=Peter D'Auria, Sophia |date=April 29, 2024 |title=Pro-Palestinian protest encampments spring up at the University of Vermont, Middlebury College |url=http://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |access-date=April 29, 2024 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429051453/https://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |url-status=live }}</ref> == Мөрі == Университет алғаш рет 1807 жылы ресми мөрін бекітті. Мөрде [[Жасыл таулар]]дың үстінен көтеріліп келе жатқан күн және университеттің алғашқы ғимараты — кейін қайта жөнделген Олд-Милл бейнеленген. Сондай-ақ онда [[Евклид]]тің [[Пифагор теоремасы]]н «жел диірмені» әдісімен дәлелдеу сызбасы, глобус пен [[секстант]] бейнеленген. Мөрдің сыртқы шеңберінде «Universitas V. Montis. A.D. 1791», ал ішкі шеңберінде 1865 жылы ауыл шаруашылығы колледжінің құрылғанын білдіретін «Collegiumque Agriculturae» деген жазулар орналасқан.<ref>{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118045743/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |archive-date=January 18, 2021 |title=University Seal |website=The University of Vermont }}</ref> == Білім беру == Бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша білім беретін университеттің құрамына жеті бакалавриат колледжі, үздік студенттер колледжі, жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжі және медицина колледжі кіреді.<ref>{{Cite web |title=Majors, Minors and Graduate Programs |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}</ref> Вермонт университеті [[Жаңа Англияның жоғары білім жөніндегі комиссиясы]] тарапынан [[АҚШ-тағы жоғары білімді аккредиттеу|аккредиттелген]].<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=New England Commission Higher Education |language=en-US |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090600/https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |url-status=live }}</ref> Бакалавриат, магистратура және докторантура бағдарламалары [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]нде, Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжінде, Өнер және ғылым колледжінде, Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжінде, Инженерия және математика ғылымдары колледжінде, Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінде, Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжінде, Гроссман бизнес мектебінде және [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]]нде ұсынылады.<ref>{{cite web |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |title=Majors, Minors, and Graduate Programs |website=www.uvm.edu |language=en |access-date=April 4, 2018 |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}</ref> Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі дербес академиялық дәреже бермейді. Оның студенттері бір мезгілде университеттің бакалавриат бағдарламалары бойынша білім беретін жеті колледжінің бірінде оқиды.<ref>{{Cite web |title=Fall Semester |url=https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |url-status=live }}</ref> === Рейтингтері мен беделі === {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:22em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; border-collapse:collapse;" |- ! colspan="2" style="background:#f8f9fa; color:#3366cc; text-align:center; font-size:130%; padding:12px 8px; border:0;" | Академиялық рейтингтер |- ! colspan="2" style="background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;" | Ұлттық |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Forbes]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 181 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[U.S. News & World Report]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 121 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Washington Monthly]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 100 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | '''''WSJ''/College Pulse''' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 283 |- ! colspan="2" style="background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;" | Әлемдік |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі|ARWU]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 401–500 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[QS World University Rankings|QS]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 851–900 |- | style="border:0; padding:10px 12px;" | ''[[U.S. News & World Report]]'' | style="border:0; padding:10px 12px; text-align:right;" | 510 |} 2024 жылғы жағдай бойынша ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымының жыл сайынғы университеттер рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тың мемлекеттік университеттері арасында 61-орынды, ал елдегі барлық университеттер арасында 121-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті.<ref>{{cite web |title=University of Vermont |url=https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |access-date=September 30, 2024 |publisher=U.S. News & World Report |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414180827/https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |url-status=live }}</ref> 2024 жылы ''Forbes'' басылымының ''America's Top Colleges'' рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тағы 500 мемлекеттік және жекеменшік колледж бен университеттің арасында жалпы есепте 181-орынға, мемлекеттік университеттер арасында 79-орынға, ал зерттеу университеттері арасында 129-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.forbes.com/colleges/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=Forbes |language=en }}</ref> 1985 жылы Ричард Молл өзінің ''The Public Ivies: A Guide to America's Best Public Undergraduate Colleges and Universities'' атты кітабында Вермонт университетін [[Мемлекеттік Айви]] санатына жатқызды.<ref>{{Cite book |last=Moll |first=Richard |url=https://archive.org/details/publicivysguidet0000moll |title=The public ivys: A guide to America's best public undergraduate colleges and universities |date=1985 |publisher=Viking |location=New York |others=Internet Archive |isbn=978-0-670-58205-1 }}</ref> === Бакалавриатқа қабылдау === {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:36em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #c8ccd1; border-collapse:collapse;" |- ! colspan="3" style="background:#f8f9fa; text-align:center; font-size:125%; padding:12px 8px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Бакалавриатқа қабылдау статистикасы |- ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; width:45%;" | ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:30%;" | 2023 жылы оқуға қабылданғандар<ref name="FallEnrollmentReport">{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |title=UVM Common Data Set 2023-2024 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109025946/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |url-status=live }}</ref> ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:25%;" | 2018 жылмен салыстырғандағы өзгеріс<ref name="ReferenceEnrollmentReport">{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/CDS1819.pdf |title=UVM Common Data Set 2018-2019 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126192035/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/cds1819.pdf |url-status=live }}</ref> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Қабылдау көрсеткіші | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 60,0% | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | (+0,2) |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 17,1% | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | (+0,5) |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;" | Тест нәтижелерінің ортаңғы 50%-ы<sup>1</sup> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | [[SAT]] — жалпы балл | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 1270–1410 <small>([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 35%-ы арасында)</small> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | SAT — оқу және жазу | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 640–720 |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | SAT — математика | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 610–700 |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | [[ACT (тест)|ACT]] — жалпы балл | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 29–32 <small>([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 11%-ы арасында)</small> |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;" | Мектептегі үлгерім көрсеткіштері (GPA)<sup>2</sup> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 10% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 41,38% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 25% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 75,42% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 50% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 97,32% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Орташа GPA | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 3,85 |- | colspan="3" style="background:#f8f9fa; border:0; padding:12px; font-size:90%;" | <sup>1</sup> Тест нәтижелерін тапсыруды таңдаған студенттер арасында. <sup>2</sup> Мектептегі үлгерім рейтингі анықталған студенттер арасында. |} Бакалавриатқа қабылдау үдерісі [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «іріктеу деңгейі жоғары» санатына жатқызылады. Бұл бірінші курс студенттерінің тест нәтижелері негізінде университеттің қабылдау талаптарының іріктеу деңгейі бакалавр дәрежесін беретін барлық жоғары оқу орындарының арасында 80–100-процентиль аралығында екенін білдіреді.<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |access-date=April 5, 2023 |website=Carnegie Classification of Institutions of Higher Education |language=en-US |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224958/https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live }}</ref> 2026 жылғы түлектер тобына қабылдау үшін Вермонт университетіне 28 236 өтініш түсіп, олардың 16 947-сі (60,0%) мақұлданды. Қабылданғандардың 2 896-сы оқуға тіркеліп, [[Оқуға қабылдау ұсынысын қабылдау көрсеткіші|оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші]] 17,1%-ды құрады. Университетте бірінші курс студенттерінің [[Студенттердің оқуын жалғастыру көрсеткіші|оқуын жалғастыру көрсеткіші]] 88,25%-ды құрайды, ал студенттердің 77,5%-ы оқуын алты жыл ішінде аяқтайды.<ref name="FallEnrollmentReport" /> Бірінші курсқа қабылданған студенттердің 35%-ы [[SAT]] тестінің нәтижелерін тапсырған. Олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 1270–1410 аралығында болды. 2023 жылы оқуға қабылданған бірінші курс студенттерінің 11%-ы [[ACT (тест)|ACT]] тестінің нәтижелерін тапсырған, олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 29–32 аралығында болды. Студенттердің мектептегі орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) 3,85-ті құрады.<ref name="FallEnrollmentReport" /> === Ғылыми зерттеулер === Вермонт университеті [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.<ref name=":0" /> 2025 қаржы жылында университет [[ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар|ғылыми зерттеулер мен әзірлемелерді]] қаржыландыруға 266 миллион доллар көлемінде қаражат тартты.<ref name=":9">{{Cite web |title=UVM Research Sets $266M Record |url=https://www.uvm.edu/news/ovpr/uvm-research-sets-266m-record |access-date=October 1, 2024 |website=The University of Vermont }}</ref> === Өнер және ғылым колледжі === Өнер және ғылым колледжі — Вермонт университетіндегі студенттер, оқытушылар және қызметкерлер саны жағынан ең ірі колледж. Сонымен қатар колледж университеттің барлық студенттеріне оқу мен ғылыми қызметте табысқа жетуге қажетті білім мен дағдыларды қалыптастыруға көмектесетін негізгі пәндердің басым бөлігін ұсынады. Колледжде гуманитарлық ғылымдар, бейнелеу өнері, формалды ғылымдар, әлеуметтік және жаратылыстану ғылымдары бойынша 45 білім беру бағыты бар. [[Сурет:University of Vermont Williams Hall.jpg|thumb|Вермонт университетіндегі Уильямс-холл (бұрынғы Уильямс ғылыми корпусы). Қазіргі уақытта ғимаратта өнер және өнер тарихы, денсаулық және қоғам, сондай-ақ антропология кафедралары орналасқан.]] === Гроссман бизнес мектебі === Вермонт университетінің Гроссман бизнес мектебі [[AACSB]] ұйымы тарапынан аккредиттелген және бакалавриат пен магистратура бағдарламаларын ұсынады.<ref>{{Cite web |title=Sustainable Innovation MBA {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/program/sustainable-innovation-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}</ref> 2015 жылы мектеп университет түлегі Стивен Гроссманның 20 миллион доллар көлеміндегі қайырымдылық көмегінің құрметіне Гроссман бизнес мектебі болып қайта аталды. Бұл университет тарихындағы бір реттік ең ірі қайырымдылық қаржы болды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/business/?Page=news&storyID=21530&category=business |title=Grossman School of Business: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=October 5, 2015 |archive-date=October 6, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151006005514/http://www.uvm.edu/business/?Page=news&storyID=21530&category=business |url-status=live }}</ref> Мектептің бакалавриатында 1100-ден астам студент оқиды. Түлектерге бизнес басқару саласындағы ғылым бакалавры дәрежесі беріледі.<ref>{{Cite web |title=Undergraduate Programs {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/undergraduate-programs |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}</ref> 2025 жылы ''[[Corporate Knights]]'' басылымы Гроссман бизнес мектебінің тұрақты инновациялар саласындағы MBA бағдарламасын (SI-MBA) «Better World MBA» әлемдік рейтингінде екінші орынға, ал әлеуметтік және экологиялық ықпалы бойынша АҚШ-тағы бірінші орынға қойды. Бағдарлама 2023 жылдан бері осы орындарды сақтап келеді.<ref>{{Cite web |last=Bronca |first=Tristan |date=November 6, 2025 |title=These are the 2025 top MBA schools for sustainability |url=https://corporateknights.com/issues/2025-11-education-and-youth-issue/these-top-mbas-for-sustainability-are-maximizing-impact/ |access-date=April 16, 2026 |website=Corporate Knights |language=en-US }}</ref> ''[[The Princeton Review]]'' басылымының мәліметі бойынша, SI-MBA бағдарламасы АҚШ-тағы экологиялық бағыттағы үздік MBA бағдарламалары рейтингінде екінші орын алады,<ref>{{Cite web |title=Best Green MBA |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings/?rankings=best-green-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}</ref> сондай-ақ кәсіпкерлік саласындағы ең үздік 50 бағдарламаның<ref>{{Cite web |title=Top 50 Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-50-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}</ref> және АҚШ-тың солтүстік-шығысындағы кәсіпкерлік бағытындағы ең үздік жеті бағдарламаның қатарына кіреді.<ref>{{Cite web |title=Top Northeast Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-northeast-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com }}</ref> === Инженерия және математика ғылымдары колледжі === [[Сурет:University of Vermont Discovery Hall.jpg|thumb|Биохимия, физика және химия сияқты [[физикалық ғылымдар]] салалары орналасқан Дискавери-холл ғимараты]] Инженерия және математика ғылымдары колледжінде (CEMS) [[ABET]] ұйымы аккредиттеген бес инженерлік білім беру бағдарламасы бар: биомедициналық инженерия, құрылыс инженериясы, экологиялық инженерия, электротехника және машина жасау. Сонымен қатар колледж құрамында информатика кафедрасы мен математика және статистика кафедрасы жұмыс істейді. Колледжде үш ғылыми-зерттеу орталығы бар: Көлік зерттеулері орталығы, Күрделі жүйелер орталығы және Вермонттың озық есептеу технологиялары орталығы. Колледжде бакалавриат деңгейінде шамамен 1400 студент, жоғары оқу орнынан кейінгі бағдарламаларда 250 студент оқиды және 85 оқытушы жұмыс істейді. === Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі === [[Сурет:University of Vermont Morrill Hall.jpg|thumb|АҚШ сенаторы [[Джастин Смит Моррилл]]дің құрметіне аталған [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараты 1906–1907 жылдары Вермонт университетінің ауыл шаруашылығы кафедрасы мен ауыл шаруашылығы тәжірибе станциясын орналастыру үшін салынған.]] Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі (CALS) жануарлар туралы ғылым (студенттерге [[Тафтс университеті]]нің [[Каммингс ветеринариялық медицина мектебі]]не мерзімінен бұрын қабылдану мүмкіндігі беріледі), биохимия, биология ғылымдары, жергілікті қауымдастық кәсіпкерлігі, жергілікті қауымдастықтарды дамыту және халықаралық даму, диетология, тамақтану және тағамтану, экологиялық ауыл шаруашылығы, қоршаған орта туралы ғылым, қоршаған ортаны зерттеу, микробиология, молекулалық генетика, өсімдіктер биологиясы, қоғамдық коммуникациялар және тұрақты ландшафттық бау-бақша шаруашылығы бағыттары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар колледж құрамында Ауылдық аймақтарды зерттеу орталығы жұмыс істейді. Колледж Өнер және ғылым колледжімен бірлесіп білім беру бағдарламаларын да ұсынады. Биология ғылымдары сияқты мамандықтарды таңдаған студенттер осы екі колледждің кез келгенінде білім ала алады.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |title=Integrated Biological Science Program: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 11, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511112140/http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |url-status=live }}</ref> Жер гранты негізінде құрылған жоғары оқу орны ретінде Вермонт университеті [[Штаттардың бірлескен ғылыми-зерттеу, білім беру және ауыл шаруашылығы жөніндегі кеңес беру қызметі]] бағдарламасы аясында Вермонт штатына ауыл шаруашылығы саласындағы ғылыми-зерттеу қызметтерін көрсету үшін жыл сайын грант алады. === Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі === Вермонт университетінің Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі (CESS) педагогикалық білім беру, адам дамуы және отбасы туралы ғылымдар, сондай-ақ әлеуметтік жұмыс салалары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар [[америкалық ым тілі]], арнайы білім беру және мәдени әрі тілдік әртүрлілік жағдайындағы білім беру бағыттары бойынша қосымша мамандықтар бар. Колледж құрамына Көшбасшылық және даму ғылымдары кафедрасы, Білім беру кафедрасы, Әлеуметтік жұмыс кафедрасы және Мүгедектік және қоғамға кіріктіру орталығы кіреді. Сондай-ақ магистр немесе доктор (Ed.D. немесе Ph.D.) дәрежесін алуға мүмкіндік беретін бағдарламалар ұсынылады. === Медицина колледжі === {{Толық мақала|Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі}} 1804 жылы Джон Померой Берлингтондағы өз үйінде студенттерге сабақ бере бастады. Бұл АҚШ-тағы [[Штат университеті|мемлекеттік колледж немесе университет]] жанындағы алғашқы [[АҚШ-тағы медициналық білім беру|медициналық]] бөлімше болды. 1822 жылы Померой мен медицина саласының оқытушысы [[Нейтан Смит (дәрігер, 1762 жылы туған)|Нейтан Смит]] негізін қалаған [[Вермонт университетінің медицина колледжі|Медицина колледжі]] АҚШ-тағы жетінші медицина мектебі ретінде құрылды. Вермонт университеті медицина мамандығы бойынша әр курсқа шамамен 100 студент қабылдайды. Жалпы медицина студенттерінің саны шамамен 400-ге жетеді. Вермонт университетінің медициналық орталығы клиникалық білім берудің негізгі базасы болып табылады. ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымының 2016 жылғы рейтингі бойынша Медицина колледжі [[алғашқы медициналық-санитариялық көмек]] саласындағы білім беру сапасы жағынан АҚШ-тағы рейтингке енген 89 бағдарламаның арасында 29-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті. Ал 2019 жылғы жағдай бойынша 120 бағдарламаның арасында 43-орынға ие болды.<ref>{{cite magazine |url=http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |title=Best Medical Schools - University of Vermont |access-date=December 14, 2015 |magazine=U.S. News & World Report |archive-date=December 22, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222133141/http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |title=Best Medical Schools: Primary Care |access-date=May 5, 2019 |archive-date=June 13, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613134748/https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |url-status=live }}</ref> 2016 жылғы 21 қазанда [[Джо Байден]] қатерлі ісікке қарсы күресті жеделдетуге бағытталған [https://bidenwhitehouse.archives.gov/cancermoonshot/ Cancer Moonshot] бастамасын талқылау үшін университет кампусына келді.<ref>{{cite web |url=https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |title=Vice President Biden Brings His 'Cancer Moonshot' to Burlington |date=October 21, 2016 |access-date=August 25, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105221/https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |title=Vice President Biden Brings 'Cancer Moonshot' to UVM |publisher=Med.uvm.edu |date=November 14, 2016 |accessdate=August 26, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105225/http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |url-status=live }}</ref> ==== Чарльз А. Дана атындағы медициналық кітапхана ==== Чарльз А. Дана атындағы кітапхана — Вермонт штатындағы ең ірі [[медициналық кітапхана]]. Ол Ұлттық медициналық кітапханалар желісінің Вермонт штатындағы ресурстық кітапханасы қызметін атқарады<ref>{{cite web |url=http://nnlm.gov/ |title=National Home page - National Network of Libraries of Medicine |access-date=July 17, 2009 |archive-date=July 30, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090730161711/http://nnlm.gov/ |url-status=live }}</ref> және Вермонт университетінің Академиялық денсаулық сақтау орталығын қажетті ақпаратпен қамтамасыз етеді. Академиялық денсаулық сақтау орталығының құрамына университеттің Медицина колледжі мен Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінің оқытушылары, қызметкерлері мен студенттері, сондай-ақ Вермонт университетінің медициналық орталығындағы дәрігерлер мен басқа да [[медициналық қызмет көрсетуші]]лер кіреді. Кітапхана университеттің бакалавриат және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларының денсаулық сақтау ғылымдары саласындағы ақпараттық қажеттіліктерін де қанағаттандырады. Сонымен қатар ол [[денсаулық сақтау ғылымдары]] бойынша ақпарат іздейтін Вермонт штатының тұрғындарына да ашық. === Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі === Вермонт университетінің Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі төрт кафедрадан тұрады: Биомедицина және денсаулық ғылымдары, Коммуникация ғылымдары және коммуникация бұзылыстары, Мейіргер ісі, сондай-ақ Оңалту және қозғалыс ғылымдары. Сонымен қатар колледж құрамында [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]мен бірлесіп жұмыс істейтін Интегративті денсаулық институты бар. Ол интегративті медициналық көмек саласында сертификат беретін білім беру бағдарламасын ұсынады. Колледждің кейбір бакалавриат бағдарламалары студенттерді сөйлеу және тіл патологиясы, аудиология салалары бойынша жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларына немесе физиотерапия бойынша докторлық бағдарламаға түсуге дайындайды. Колледж сондай-ақ бұрын Fletcher Allen Health Care деп аталған Вермонт университетінің медициналық орталығының клиникалық базаларын пайдаланады. === Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі === Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі студенттердің оқу бағдарламасын толықтыратын және сабақтан тыс іс-шараларға қатысуына жағдай жасайды. Олардың қатарына арнайы ғылыми симпозиумдар, университетке шақырылған ғалымдармен бірге ұйымдастырылатын кешкі астар, сондай-ақ Монреаль мен Бостондағы мұражайлар мен театрларға сапарлар кіреді. Колледждің жұмысына университеттің әртүрлі бөлімдерінен оқытушылар іріктеліп тартылады. Олар бірінші курс студенттеріне арналған этика пәні мен тереңдетілген семинарларда дәріс оқиды, оқу және талқылау топтарына қатысады, пленарлық дәрістер сериясында баяндама жасайды, сондай-ақ ғылыми зерттеулер жүргізетін үздік студенттерге ғылыми жетекшілік етеді. Міндетті этика курсы, шағын семинарлар, бейресми кездесулер мен арнайы ғылыми-зерттеу жобалары аясында студенттер гуманитарлық және жаратылыстану ғылымдары, инженерия, мейіргер ісі, медицина, педагогика, бизнес және басқа да салалар бойынша университет ғалымдарымен бірлесіп жұмыс істейді. 2023 жылғы мамырда колледж АҚШ-тың бұрынғы сенаторы [[Патрик Лихи]]дің құрметіне қайта аталды.<ref>{{Cite web |title=UVM Honors College Named for Senator Patrick Leahy |url=https://www.uvm.edu/news/story/uvm-honors-college-named-senator-patrick-leahy |access-date=June 12, 2023 |website=The University of Vermont |archive-date=June 8, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230608023818/https://www.uvm.edu/news/story/uvm-honors-college-named-senator-patrick-leahy |url-status=live }}</ref> === Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі === [[Сурет:University of Vermont Aiken Center.jpg|thumb|Джордж Д. Айкен орталығында Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі орналасқан.]] [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]] (RSENR) 1973 жылы құрылған Табиғи ресурстар мектебінің негізінде 2003 жылы ашылды. Мектеп экологиялық және әлеуметтік үдерістер туралы білім мен түсінікті тереңдетуге, сондай-ақ табиғи жүйелердің тұтастығын сақтауға және қоршаған ортамен үйлесімді өмір сүретін орнықты қоғам қалыптастыруға бағытталған құндылықтарды дамытуға ұмтылады. Рубенштейн мектебінің ғылыми-зерттеу қызметі үш негізгі бағытты қамтиды: 1. Қолданбалы экология; 2. Қоршаған орта және қоғам; 3. Инновациялық құралдарды әзірлеу және пайдалану (мысалы, ГАЖ, кеңістіктік талдау және модельдеу). Мектептің негізгі ғимараты Джордж Д. Айкен орталығында орналасқан. Ғимарат 2012 жылы қайта жаңғыртылып, [[АҚШ-тың жасыл құрылыс кеңесі]]нің [[Энергетикалық және экологиялық жобалаудағы көшбасшылық|LEED Platinum]] сертификатын алды.<ref>{{cite news |title=Rehabbed Aiken gets top 'green' designation |url=http://www.burlingtonfreepress.com/article/20130923/NEWS02/309230024/Rehabbed-Aiken-gets-top-green-designation |newspaper=Burlington Free Press |date=September 23, 2013}}</ref><!-- {{Dead link|date=July 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} --> 2007 жылы университет [[Шамплейн көлі]]нің ластану мәселелерін зерттеу үшін 6,7 миллион доллар көлемінде грант жеңіп алды.<ref>{{cite book |title=UVM wins $6.7M lake-research grant |publisher=Burlington Free Press |date=September 28, 2007 }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 34mzhx0fk7ca6gplqy1xxavyizu67ry 3690276 3690273 2026-11-02T13:06:14Z 1nter pares 146705 /* Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі */ 3690276 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі |Қысқартылған аты = Вермонт университеті |Эмблемасы = |Сурет = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|thumb]] |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = University of Vermont and State Agricultural College |Бұрынғы атауы = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865) |Ұраны = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}<br>{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}<ref>{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}</ref> |Құрылған жылы = [[1791 жыл|1791]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = [[Марлен Тромп]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 14 320 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces">{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&id=231174 |url-status=live }}</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = 12 168 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces" /> |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 2013 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces" /> |Орналасқан жері = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²) |Мекенжайы = |Сайты = https://www.uvm.edu/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47 |CoordScale = |edu_region = }} '''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].<ref>{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}</ref> 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.<ref>{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}</ref> Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.<ref name=":0">{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}</ref> Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]<nowiki/>» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады. == Тарихы == === XVIII ғасыр === {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | image1 = University of Vermont 1845.png | alt1 = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті | caption1 = Вермонт университеті, 1845 жыл | image2 = University of Vermont Old Mill.jpg | alt2 = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті | caption2 = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат | image3 = University of Vermont Billings Library.jpg | alt3 = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті | caption3 = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды. | image4 = University of Vermont University Green.jpg | alt4 = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті | caption4 = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы }} Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады. === XIX ғасыр === Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.<ref name="Donaldson, Thomas (1884)">{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&view=1up&seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&view=1up&seq=257 |url-status=live }}</ref> Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.<ref name="uvm.edu"/> Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]<nowiki/>» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.<ref name="uvm.edu">[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.</ref> Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.<ref name="uvm.edu" /> 1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.<ref>{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}</ref> [[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды. === XX ғасыр === 1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.<ref>{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}</ref> 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.<ref name=":8">{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}</ref> Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.<ref name=":8" /> XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.<ref name=":11">{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}</ref><ref name=":6">{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}</ref> 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.<ref name=":5">{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}</ref> Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]<nowiki/>» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.<ref>{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}</ref> 1972 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі тағы да араласып, соғысқа қарсы шерулерге қатысқаны үшін билік өкілдерінің наразылығын тудырған, студенттер арасында танымал [[марксизм|марксшіл]] [[саясаттану]] профессоры [[Майкл Паренти]]ге тұрақты профессорлық қызмет мәртебесін беруден бас тартты. Кеңес оқытушылар құрамының, декандар кеңесінің және университет әкімшілігінің ұсынымдарына қарамастан осындай шешім қабылдады. Кейін Паренти университетке қарсы федералдық сотқа талап арыз берді. Дау соттан тыс тәртіппен реттеліп, Парентиге 15 000 доллар төленді.<ref name=":6" /> 1980 жылдары Вермонт университеті студенттердің [[апартеид]] режимі орнаған Оңтүстік Африкада қызмет жүргізетін компанияларға салынған [[Оңтүстік Африкадан инвестицияларды шығару|инвестицияларды қайтарып алуды]] талап етуіне байланысты күшейген қысымға тап болды.<ref>{{Cite web |date=April 5, 2022 |title=UVM Rally Calling for UVM South African Divestment |url=https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |access-date=December 30, 2023 |website=CCTV Center for Media and Democracy |language=en |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230055838/https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |url-status=live }}</ref> Апартеид режиміне инвестиция салуға қарсы студенттердің наразылықтары 1985 жылғы 12 қазанда Уотерман ғимаратының қарсысындағы көгал алаңда «лашықтар қалашығының» салынуымен шарықтау шегіне жетті. 6 желтоқсанда университеттің қамқоршылар кеңесі 12 дауыс қолдап, 7 дауыс қарсы болған нәтижемен инвестицияларды қайтарып алу туралы шешім қабылдады.<ref>{{Cite web |last=Fordham |first=Robin |title=University of Vermont Campus History - Crossroads |url=https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |access-date=December 30, 2023 |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230052425/https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |url-status=live }}</ref> === XXI ғасыр === Вермонт университеті студенттік ұйымдардың бастамасымен инвестицияларды қайтарып алуға бағытталған басқа да бірқатар шараларды жүзеге асырды. Атап айтқанда, 2006 жылы [[Дарфурдағы геноцид (2003–2005)|Дарфурдағы геноцидке]] байланысты «Суданды қолдайтын» компаниялардан инвестицияларын қайтарып алды,<ref>{{Cite web |last=Picard |first=Ken |title=UVM Implements Divestment Strategy for Sudan-Friendly Companies |url=https://www.sevendaysvt.com/news/uvm-implements-divestment-strategy-for-sudan-friendly-companies-2130853 |access-date=December 30, 2023 |website=Seven Days |language=en }}</ref> ал 2009 жылы [[Ирак соғысы|Ирактағы]] және [[Ауғанстандағы соғыс (2001–2021)|Ауғанстандағы]] соғыстар кезінде [[кассеталық оқ-дәрі]]лер мен [[сарқылған уран]] қолданылатын қару-жараққа қатысты инвестициялардан бас тартты.<ref>{{Cite web |date=July 13, 2009 |title=UVM trustees to vote on weapons divestment (US) |url=https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |access-date=December 30, 2023 |website=Landmine.de |language=de-DE |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061822/https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=November 16, 2009 |title=Board votes to divest from cluster ammunitions |url=https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |access-date=December 30, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061821/https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |url-status=live }}</ref> 2013 және 2016 жылдары университеттің қамқоршылар кеңесі қазба отын саласына салынған инвестицияларды қайтарып алу туралы талаптарды қабылдамады.<ref>{{Cite web |last=JOHNSON |first=TIM |title=UVM trustees reject fossil-fuel divestment |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2013/12/18/uvm-trustees-reject-fossil-fuel-divestment/4117649/ |access-date=December 30, 2023 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}</ref><ref name=":7">{{Cite web |last=Duffort |first=Lola |date=July 15, 2020 |title=UVM will divest its endowment from fossil fuels |url=http://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |access-date=December 30, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230162029/https://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |url-status=live }}</ref> 2019 жылғы 1 шілдеде [[Суреш Гаримелла]] Вермонт университетінің 27-президенті болып тағайындалды.<ref>{{Cite web |last=Loftus |first=Sawyer |title=New UVM president takes the helm, offers few details on university's direction |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |access-date=December 31, 2022 |website=Burlington Free Press |language=en-US |archive-date=August 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805233453/https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |url-status=live }}</ref> Оның басшылығы кезінде университетке қабылданған студенттер саны рекордтық деңгейге жетіп, ғылыми зерттеулерді қаржыландыру көлемі 50 пайызға өсіп, 250 миллион долларды құрады. Алайда Гаримелла студенттермен және оқытушылармен [[қоғаммен байланыс|қарым-қатынасы]] үшін сынға ұшырады.<ref>{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=Suresh Garimella Has Helped UVM Emerge Stronger From the Pandemic. But Who Is He, Anyway? |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |access-date=April 30, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003502/https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |url-status=live }}</ref> 2021 жылы университет әкімшілігі бюджетті қысқарту шараларын енгізді. Соның нәтижесінде Өнер және ғылым колледжінде үш кафедра жабылып, 12 негізгі мамандық, 11 қосымша мамандық және төрт магистратура бағдарламасы тоқтатылды.<ref>{{Cite web |last=Ruehsen |first=Ella |date=April 13, 2021 |title=Thousands voice no confidence in Garimella administration as grievances mount |url=https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |access-date=December 28, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128192721/https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |url-status=live }}</ref> 2020 жылы студенттердің бастамасымен жүргізілген науқанның қысымымен Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесі 2023 жылғы шілдеге дейін қазба отын саласына салынған инвестициялардан толық бас тарту туралы шешімді бірауыздан қабылдады.<ref name=":7" /> 2022 жылы [[АҚШ Білім министрлігі]] [[Луис Д. Брандейс атындағы адам құқықтарын заң арқылы қорғау орталығы]] мен [[Кампустағы еврейлер (ұйым)|Jewish on Campus]] ұйымдарының Азаматтық құқықтар туралы заңның VI бөлімі негізінде берген шағымына байланысты университет әкімшілігінің кампустағы [[антисемитизм]] көріністеріне қатысты әрекеттерін тергеуді бастады.<ref name="Investigation underway into antisemitism at U of Vermont">{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=Investigation underway into antisemitism at U of Vermont |url=https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |website=The Associated Press |date=September 13, 2022 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144257/https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=September 13, 2022 |title=UVM under federal investigation over antisemitism allegations |url=https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |access-date=May 1, 2023 |website=Vermont Public |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030305/https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы сәуірде университет пен Азаматтық құқықтар жөніндегі басқарма дауды ерікті түрде реттеу туралы келісімге келгеннен кейін тергеу аяқталды. АҚШ Білім министрлігінің баспасөз хабарламасында университеттің аталған оқиғаларға тиісті деңгейде әрекет етпегені айтылды.<ref>{{Cite web |title=U.S. Department of Education's Office for Civil Rights Resolves Investigation Addressing the University of Vermont's Responses to Allegations of Antisemitic Incidents |url=https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |access-date=May 1, 2023 |website=www.ed.gov |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503042411/https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |url-status=live }}</ref> Университет әкімшілігі бұл айыптауларды жоққа шығарып, оқиғаларға тиісті шаралар қабылдағанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=UVM President Denies Allegations of Antisemitism on Campus |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |access-date=May 1, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003504/https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |url-status=live }}</ref> Университет кемсітушілікке қатысты шағымдарды тіркеудің жаңа тәртібін енгізуге, кемсітушілік пен қудалауға қарсы ішкі ережелерін қайта қарауға және қызметкерлер мен студенттерге қосымша оқыту жүргізуге келісті.<ref name="U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint">{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint |url=https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |website=The Associated Press |date=April 3, 2023 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144302/https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |url-status=live }}</ref> Алайда шағымданушылардың талаптарын қабылдамады. Тергеуді аяқтаған кезде АҚШ Білім министрлігі университеттің кінәсі немесе заңбұзушылық жасағаны туралы қорытынды шығарған жоқ және жаңа федералдық саясат енгізбеді.<ref>{{Cite web |last=Zituni |first=Danya |date=June 28, 2023 |title=University of Vermont's Settlement with Dep't of Education Refuses to Adopt IHRA Despite Pressure |url=https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |access-date=December 27, 2023 |website=Palestine Legal |language=en-US |archive-date=December 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227025522/https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы қазанда Вермонт университетінің Қауіпсіздік және талаптарға сәйкестікті бақылау бөлімі [[Палестиналық арабтар|палестиналық]] жазушы [[Мұхаммед әл-Курд]]тың жоспарланған қонақ дәрісін кенеттен тоқтатты. Бөлім бұл шешімін іс-шара барысында тиісті қауіпсіздікті қамтамасыз ету мүмкіндігінің жоқтығымен түсіндірді. [[Seven Days (газет)|Seven Days]] газетінің журналистік зерттеуі іс-шараға байланысты қандай да бір қауіп-қатердің болғанын растайтын дәлелдер таппады.<ref>{{Cite web |last=Hellman |first=Rachel |title=Records Show UVM Professors Questioned Decision to Nix Palestinian Writer's Appearance |url=https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |access-date=December 27, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=December 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228000040/https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |url-status=live }}</ref> 2024 жылғы наурызда Вермонт университетінің магистратура және докторантура студенттері [[кәсіподаққа бірігу|кәсіподаққа бірігу]] және [[Біріккен автомобиль жұмысшылары|UAW]] кәсіподағына қосылу туралы шешімді қолдап дауыс берді.<ref>{{Cite news |title=UVM grad students join union |date=March 28, 2024 |work=WCAX |url=https://www.wcax.com/2024/03/28/uvm-grad-students-join-union/ }}</ref> 2024 жылғы сәуірде университеттегі [[Палестинадағы әділдік үшін студенттер]] ұйымының бөлімшесі Эндрю Харрис алаңында наразылық лагерін құрды. Наразылық білдірушілер университеттің эндаумент қоры туралы ақпараттың ашық болуын және «барлық қару-жарақ өндірушілерден, израильдік компаниялардан және тарихи Палестина аумағының оккупациясына қатысы бар компаниялардан» инвестицияларды қайтарып алуды талап етті. Сондай-ақ олар университеттен [[Линда Томас-Гринфилд]]тің оқу бітіру салтанатында жоспарланған сөз сөйлеуін тоқтатуды талап етті.<ref>{{Cite web |last=Keshmiri |first=Peter D'Auria, Sophia |date=April 29, 2024 |title=Pro-Palestinian protest encampments spring up at the University of Vermont, Middlebury College |url=http://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |access-date=April 29, 2024 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429051453/https://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |url-status=live }}</ref> == Мөрі == Университет алғаш рет 1807 жылы ресми мөрін бекітті. Мөрде [[Жасыл таулар]]дың үстінен көтеріліп келе жатқан күн және университеттің алғашқы ғимараты — кейін қайта жөнделген Олд-Милл бейнеленген. Сондай-ақ онда [[Евклид]]тің [[Пифагор теоремасы]]н «жел диірмені» әдісімен дәлелдеу сызбасы, глобус пен [[секстант]] бейнеленген. Мөрдің сыртқы шеңберінде «Universitas V. Montis. A.D. 1791», ал ішкі шеңберінде 1865 жылы ауыл шаруашылығы колледжінің құрылғанын білдіретін «Collegiumque Agriculturae» деген жазулар орналасқан.<ref>{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118045743/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |archive-date=January 18, 2021 |title=University Seal |website=The University of Vermont }}</ref> == Білім беру == Бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша білім беретін университеттің құрамына жеті бакалавриат колледжі, үздік студенттер колледжі, жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжі және медицина колледжі кіреді.<ref>{{Cite web |title=Majors, Minors and Graduate Programs |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}</ref> Вермонт университеті [[Жаңа Англияның жоғары білім жөніндегі комиссиясы]] тарапынан [[АҚШ-тағы жоғары білімді аккредиттеу|аккредиттелген]].<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=New England Commission Higher Education |language=en-US |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090600/https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |url-status=live }}</ref> Бакалавриат, магистратура және докторантура бағдарламалары [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]нде, Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжінде, Өнер және ғылым колледжінде, Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжінде, Инженерия және математика ғылымдары колледжінде, Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінде, Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжінде, Гроссман бизнес мектебінде және [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]]нде ұсынылады.<ref>{{cite web |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |title=Majors, Minors, and Graduate Programs |website=www.uvm.edu |language=en |access-date=April 4, 2018 |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}</ref> Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі дербес академиялық дәреже бермейді. Оның студенттері бір мезгілде университеттің бакалавриат бағдарламалары бойынша білім беретін жеті колледжінің бірінде оқиды.<ref>{{Cite web |title=Fall Semester |url=https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |url-status=live }}</ref> === Рейтингтері мен беделі === {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:22em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; border-collapse:collapse;" |- ! colspan="2" style="background:#f8f9fa; color:#3366cc; text-align:center; font-size:130%; padding:12px 8px; border:0;" | Академиялық рейтингтер |- ! colspan="2" style="background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;" | Ұлттық |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Forbes]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 181 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[U.S. News & World Report]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 121 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Washington Monthly]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 100 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | '''''WSJ''/College Pulse''' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 283 |- ! colspan="2" style="background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;" | Әлемдік |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі|ARWU]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 401–500 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[QS World University Rankings|QS]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 851–900 |- | style="border:0; padding:10px 12px;" | ''[[U.S. News & World Report]]'' | style="border:0; padding:10px 12px; text-align:right;" | 510 |} 2024 жылғы жағдай бойынша ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымының жыл сайынғы университеттер рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тың мемлекеттік университеттері арасында 61-орынды, ал елдегі барлық университеттер арасында 121-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті.<ref>{{cite web |title=University of Vermont |url=https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |access-date=September 30, 2024 |publisher=U.S. News & World Report |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414180827/https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |url-status=live }}</ref> 2024 жылы ''Forbes'' басылымының ''America's Top Colleges'' рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тағы 500 мемлекеттік және жекеменшік колледж бен университеттің арасында жалпы есепте 181-орынға, мемлекеттік университеттер арасында 79-орынға, ал зерттеу университеттері арасында 129-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.forbes.com/colleges/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=Forbes |language=en }}</ref> 1985 жылы Ричард Молл өзінің ''The Public Ivies: A Guide to America's Best Public Undergraduate Colleges and Universities'' атты кітабында Вермонт университетін [[Мемлекеттік Айви]] санатына жатқызды.<ref>{{Cite book |last=Moll |first=Richard |url=https://archive.org/details/publicivysguidet0000moll |title=The public ivys: A guide to America's best public undergraduate colleges and universities |date=1985 |publisher=Viking |location=New York |others=Internet Archive |isbn=978-0-670-58205-1 }}</ref> === Бакалавриатқа қабылдау === {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:36em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #c8ccd1; border-collapse:collapse;" |- ! colspan="3" style="background:#f8f9fa; text-align:center; font-size:125%; padding:12px 8px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Бакалавриатқа қабылдау статистикасы |- ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; width:45%;" | ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:30%;" | 2023 жылы оқуға қабылданғандар<ref name="FallEnrollmentReport">{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |title=UVM Common Data Set 2023-2024 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109025946/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |url-status=live }}</ref> ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:25%;" | 2018 жылмен салыстырғандағы өзгеріс<ref name="ReferenceEnrollmentReport">{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/CDS1819.pdf |title=UVM Common Data Set 2018-2019 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126192035/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/cds1819.pdf |url-status=live }}</ref> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Қабылдау көрсеткіші | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 60,0% | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | (+0,2) |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 17,1% | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | (+0,5) |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;" | Тест нәтижелерінің ортаңғы 50%-ы<sup>1</sup> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | [[SAT]] — жалпы балл | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 1270–1410 <small>([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 35%-ы арасында)</small> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | SAT — оқу және жазу | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 640–720 |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | SAT — математика | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 610–700 |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | [[ACT (тест)|ACT]] — жалпы балл | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 29–32 <small>([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 11%-ы арасында)</small> |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;" | Мектептегі үлгерім көрсеткіштері (GPA)<sup>2</sup> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 10% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 41,38% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 25% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 75,42% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 50% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 97,32% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Орташа GPA | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 3,85 |- | colspan="3" style="background:#f8f9fa; border:0; padding:12px; font-size:90%;" | <sup>1</sup> Тест нәтижелерін тапсыруды таңдаған студенттер арасында. <sup>2</sup> Мектептегі үлгерім рейтингі анықталған студенттер арасында. |} Бакалавриатқа қабылдау үдерісі [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «іріктеу деңгейі жоғары» санатына жатқызылады. Бұл бірінші курс студенттерінің тест нәтижелері негізінде университеттің қабылдау талаптарының іріктеу деңгейі бакалавр дәрежесін беретін барлық жоғары оқу орындарының арасында 80–100-процентиль аралығында екенін білдіреді.<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |access-date=April 5, 2023 |website=Carnegie Classification of Institutions of Higher Education |language=en-US |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224958/https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live }}</ref> 2026 жылғы түлектер тобына қабылдау үшін Вермонт университетіне 28 236 өтініш түсіп, олардың 16 947-сі (60,0%) мақұлданды. Қабылданғандардың 2 896-сы оқуға тіркеліп, [[Оқуға қабылдау ұсынысын қабылдау көрсеткіші|оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші]] 17,1%-ды құрады. Университетте бірінші курс студенттерінің [[Студенттердің оқуын жалғастыру көрсеткіші|оқуын жалғастыру көрсеткіші]] 88,25%-ды құрайды, ал студенттердің 77,5%-ы оқуын алты жыл ішінде аяқтайды.<ref name="FallEnrollmentReport" /> Бірінші курсқа қабылданған студенттердің 35%-ы [[SAT]] тестінің нәтижелерін тапсырған. Олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 1270–1410 аралығында болды. 2023 жылы оқуға қабылданған бірінші курс студенттерінің 11%-ы [[ACT (тест)|ACT]] тестінің нәтижелерін тапсырған, олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 29–32 аралығында болды. Студенттердің мектептегі орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) 3,85-ті құрады.<ref name="FallEnrollmentReport" /> === Ғылыми зерттеулер === Вермонт университеті [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.<ref name=":0" /> 2025 қаржы жылында университет [[ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар|ғылыми зерттеулер мен әзірлемелерді]] қаржыландыруға 266 миллион доллар көлемінде қаражат тартты.<ref name=":9">{{Cite web |title=UVM Research Sets $266M Record |url=https://www.uvm.edu/news/ovpr/uvm-research-sets-266m-record |access-date=October 1, 2024 |website=The University of Vermont }}</ref> === Өнер және ғылым колледжі === Өнер және ғылым колледжі — Вермонт университетіндегі студенттер, оқытушылар және қызметкерлер саны жағынан ең ірі колледж. Сонымен қатар колледж университеттің барлық студенттеріне оқу мен ғылыми қызметте табысқа жетуге қажетті білім мен дағдыларды қалыптастыруға көмектесетін негізгі пәндердің басым бөлігін ұсынады. Колледжде гуманитарлық ғылымдар, бейнелеу өнері, формалды ғылымдар, әлеуметтік және жаратылыстану ғылымдары бойынша 45 білім беру бағыты бар. [[Сурет:University of Vermont Williams Hall.jpg|thumb|Вермонт университетіндегі Уильямс-холл (бұрынғы Уильямс ғылыми корпусы). Қазіргі уақытта ғимаратта өнер және өнер тарихы, денсаулық және қоғам, сондай-ақ антропология кафедралары орналасқан.]] === Гроссман бизнес мектебі === Вермонт университетінің Гроссман бизнес мектебі [[AACSB]] ұйымы тарапынан аккредиттелген және бакалавриат пен магистратура бағдарламаларын ұсынады.<ref>{{Cite web |title=Sustainable Innovation MBA {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/program/sustainable-innovation-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}</ref> 2015 жылы мектеп университет түлегі Стивен Гроссманның 20 миллион доллар көлеміндегі қайырымдылық көмегінің құрметіне Гроссман бизнес мектебі болып қайта аталды. Бұл университет тарихындағы бір реттік ең ірі қайырымдылық қаржы болды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/business/?Page=news&storyID=21530&category=business |title=Grossman School of Business: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=October 5, 2015 |archive-date=October 6, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151006005514/http://www.uvm.edu/business/?Page=news&storyID=21530&category=business |url-status=live }}</ref> Мектептің бакалавриатында 1100-ден астам студент оқиды. Түлектерге бизнес басқару саласындағы ғылым бакалавры дәрежесі беріледі.<ref>{{Cite web |title=Undergraduate Programs {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/undergraduate-programs |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}</ref> 2025 жылы ''[[Corporate Knights]]'' басылымы Гроссман бизнес мектебінің тұрақты инновациялар саласындағы MBA бағдарламасын (SI-MBA) «Better World MBA» әлемдік рейтингінде екінші орынға, ал әлеуметтік және экологиялық ықпалы бойынша АҚШ-тағы бірінші орынға қойды. Бағдарлама 2023 жылдан бері осы орындарды сақтап келеді.<ref>{{Cite web |last=Bronca |first=Tristan |date=November 6, 2025 |title=These are the 2025 top MBA schools for sustainability |url=https://corporateknights.com/issues/2025-11-education-and-youth-issue/these-top-mbas-for-sustainability-are-maximizing-impact/ |access-date=April 16, 2026 |website=Corporate Knights |language=en-US }}</ref> ''[[The Princeton Review]]'' басылымының мәліметі бойынша, SI-MBA бағдарламасы АҚШ-тағы экологиялық бағыттағы үздік MBA бағдарламалары рейтингінде екінші орын алады,<ref>{{Cite web |title=Best Green MBA |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings/?rankings=best-green-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}</ref> сондай-ақ кәсіпкерлік саласындағы ең үздік 50 бағдарламаның<ref>{{Cite web |title=Top 50 Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-50-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}</ref> және АҚШ-тың солтүстік-шығысындағы кәсіпкерлік бағытындағы ең үздік жеті бағдарламаның қатарына кіреді.<ref>{{Cite web |title=Top Northeast Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-northeast-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com }}</ref> === Инженерия және математика ғылымдары колледжі === [[Сурет:University of Vermont Discovery Hall.jpg|thumb|Биохимия, физика және химия сияқты [[физикалық ғылымдар]] салалары орналасқан Дискавери-холл ғимараты]] Инженерия және математика ғылымдары колледжінде (CEMS) [[ABET]] ұйымы аккредиттеген бес инженерлік білім беру бағдарламасы бар: биомедициналық инженерия, құрылыс инженериясы, экологиялық инженерия, электротехника және машина жасау. Сонымен қатар колледж құрамында информатика кафедрасы мен математика және статистика кафедрасы жұмыс істейді. Колледжде үш ғылыми-зерттеу орталығы бар: Көлік зерттеулері орталығы, Күрделі жүйелер орталығы және Вермонттың озық есептеу технологиялары орталығы. Колледжде бакалавриат деңгейінде шамамен 1400 студент, жоғары оқу орнынан кейінгі бағдарламаларда 250 студент оқиды және 85 оқытушы жұмыс істейді. === Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі === [[Сурет:University of Vermont Morrill Hall.jpg|thumb|АҚШ сенаторы [[Джастин Смит Моррилл]]дің құрметіне аталған [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараты 1906–1907 жылдары Вермонт университетінің ауыл шаруашылығы кафедрасы мен ауыл шаруашылығы тәжірибе станциясын орналастыру үшін салынған.]] Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі (CALS) жануарлар туралы ғылым (студенттерге [[Тафтс университеті]]нің [[Каммингс ветеринариялық медицина мектебі]]не мерзімінен бұрын қабылдану мүмкіндігі беріледі), биохимия, биология ғылымдары, жергілікті қауымдастық кәсіпкерлігі, жергілікті қауымдастықтарды дамыту және халықаралық даму, диетология, тамақтану және тағамтану, экологиялық ауыл шаруашылығы, қоршаған орта туралы ғылым, қоршаған ортаны зерттеу, микробиология, молекулалық генетика, өсімдіктер биологиясы, қоғамдық коммуникациялар және тұрақты ландшафттық бау-бақша шаруашылығы бағыттары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар колледж құрамында Ауылдық аймақтарды зерттеу орталығы жұмыс істейді. Колледж Өнер және ғылым колледжімен бірлесіп білім беру бағдарламаларын да ұсынады. Биология ғылымдары сияқты мамандықтарды таңдаған студенттер осы екі колледждің кез келгенінде білім ала алады.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |title=Integrated Biological Science Program: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 11, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511112140/http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |url-status=live }}</ref> Жер гранты негізінде құрылған жоғары оқу орны ретінде Вермонт университеті [[Штаттардың бірлескен ғылыми-зерттеу, білім беру және ауыл шаруашылығы жөніндегі кеңес беру қызметі]] бағдарламасы аясында Вермонт штатына ауыл шаруашылығы саласындағы ғылыми-зерттеу қызметтерін көрсету үшін жыл сайын грант алады. === Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі === Вермонт университетінің Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі (CESS) педагогикалық білім беру, адам дамуы және отбасы туралы ғылымдар, сондай-ақ әлеуметтік жұмыс салалары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар [[америкалық ым тілі]], арнайы білім беру және мәдени әрі тілдік әртүрлілік жағдайындағы білім беру бағыттары бойынша қосымша мамандықтар бар. Колледж құрамына Көшбасшылық және даму ғылымдары кафедрасы, Білім беру кафедрасы, Әлеуметтік жұмыс кафедрасы және Мүгедектік және қоғамға кіріктіру орталығы кіреді. Сондай-ақ магистр немесе доктор (Ed.D. немесе Ph.D.) дәрежесін алуға мүмкіндік беретін бағдарламалар ұсынылады. === Медицина колледжі === {{Толық мақала|Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі}} 1804 жылы Джон Померой Берлингтондағы өз үйінде студенттерге сабақ бере бастады. Бұл АҚШ-тағы [[Штат университеті|мемлекеттік колледж немесе университет]] жанындағы алғашқы [[АҚШ-тағы медициналық білім беру|медициналық]] бөлімше болды. 1822 жылы Померой мен медицина саласының оқытушысы [[Нейтан Смит (дәрігер, 1762 жылы туған)|Нейтан Смит]] негізін қалаған [[Вермонт университетінің медицина колледжі|Медицина колледжі]] АҚШ-тағы жетінші медицина мектебі ретінде құрылды. Вермонт университеті медицина мамандығы бойынша әр курсқа шамамен 100 студент қабылдайды. Жалпы медицина студенттерінің саны шамамен 400-ге жетеді. Вермонт университетінің медициналық орталығы клиникалық білім берудің негізгі базасы болып табылады. ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымының 2016 жылғы рейтингі бойынша Медицина колледжі [[алғашқы медициналық-санитариялық көмек]] саласындағы білім беру сапасы жағынан АҚШ-тағы рейтингке енген 89 бағдарламаның арасында 29-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті. Ал 2019 жылғы жағдай бойынша 120 бағдарламаның арасында 43-орынға ие болды.<ref>{{cite magazine |url=http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |title=Best Medical Schools - University of Vermont |access-date=December 14, 2015 |magazine=U.S. News & World Report |archive-date=December 22, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222133141/http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |title=Best Medical Schools: Primary Care |access-date=May 5, 2019 |archive-date=June 13, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613134748/https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |url-status=live }}</ref> 2016 жылғы 21 қазанда [[Джо Байден]] қатерлі ісікке қарсы күресті жеделдетуге бағытталған [https://bidenwhitehouse.archives.gov/cancermoonshot/ Cancer Moonshot] бастамасын талқылау үшін университет кампусына келді.<ref>{{cite web |url=https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |title=Vice President Biden Brings His 'Cancer Moonshot' to Burlington |date=October 21, 2016 |access-date=August 25, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105221/https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |title=Vice President Biden Brings 'Cancer Moonshot' to UVM |publisher=Med.uvm.edu |date=November 14, 2016 |accessdate=August 26, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105225/http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |url-status=live }}</ref> ==== Чарльз А. Дана атындағы медициналық кітапхана ==== Чарльз А. Дана атындағы кітапхана — Вермонт штатындағы ең ірі [[медициналық кітапхана]]. Ол Ұлттық медициналық кітапханалар желісінің Вермонт штатындағы ресурстық кітапханасы қызметін атқарады<ref>{{cite web |url=http://nnlm.gov/ |title=National Home page - National Network of Libraries of Medicine |access-date=July 17, 2009 |archive-date=July 30, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090730161711/http://nnlm.gov/ |url-status=live }}</ref> және Вермонт университетінің Академиялық денсаулық сақтау орталығын қажетті ақпаратпен қамтамасыз етеді. Академиялық денсаулық сақтау орталығының құрамына университеттің Медицина колледжі мен Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінің оқытушылары, қызметкерлері мен студенттері, сондай-ақ Вермонт университетінің медициналық орталығындағы дәрігерлер мен басқа да [[медициналық қызмет көрсетуші]]лер кіреді. Кітапхана университеттің бакалавриат және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларының денсаулық сақтау ғылымдары саласындағы ақпараттық қажеттіліктерін де қанағаттандырады. Сонымен қатар ол [[денсаулық сақтау ғылымдары]] бойынша ақпарат іздейтін Вермонт штатының тұрғындарына да ашық. === Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі === Вермонт университетінің Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі төрт кафедрадан тұрады: Биомедицина және денсаулық ғылымдары, Коммуникация ғылымдары және коммуникация бұзылыстары, Мейіргер ісі, сондай-ақ Оңалту және қозғалыс ғылымдары. Сонымен қатар колледж құрамында [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]мен бірлесіп жұмыс істейтін Интегративті денсаулық институты бар. Ол интегративті медициналық көмек саласында сертификат беретін білім беру бағдарламасын ұсынады. Колледждің кейбір бакалавриат бағдарламалары студенттерді сөйлеу және тіл патологиясы, аудиология салалары бойынша жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларына немесе физиотерапия бойынша докторлық бағдарламаға түсуге дайындайды. Колледж сондай-ақ бұрын Fletcher Allen Health Care деп аталған Вермонт университетінің медициналық орталығының клиникалық базаларын пайдаланады. === Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі === Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі студенттердің оқу бағдарламасын толықтыратын және сабақтан тыс іс-шараларға қатысуына жағдай жасайды. Олардың қатарына арнайы ғылыми симпозиумдар, университетке шақырылған ғалымдармен бірге ұйымдастырылатын кешкі астар, сондай-ақ Монреаль мен Бостондағы мұражайлар мен театрларға сапарлар кіреді. Колледждің жұмысына университеттің әртүрлі бөлімдерінен оқытушылар іріктеліп тартылады. Олар бірінші курс студенттеріне арналған этика пәні мен тереңдетілген семинарларда дәріс оқиды, оқу және талқылау топтарына қатысады, пленарлық дәрістер сериясында баяндама жасайды, сондай-ақ ғылыми зерттеулер жүргізетін үздік студенттерге ғылыми жетекшілік етеді. Міндетті этика курсы, шағын семинарлар, бейресми кездесулер мен арнайы ғылыми-зерттеу жобалары аясында студенттер гуманитарлық және жаратылыстану ғылымдары, инженерия, мейіргер ісі, медицина, педагогика, бизнес және басқа да салалар бойынша университет ғалымдарымен бірлесіп жұмыс істейді. 2023 жылғы мамырда колледж АҚШ-тың бұрынғы сенаторы [[Патрик Лихи]]дің құрметіне қайта аталды.<ref>{{Cite web |title=UVM Honors College Named for Senator Patrick Leahy |url=https://www.uvm.edu/news/story/uvm-honors-college-named-senator-patrick-leahy |access-date=June 12, 2023 |website=The University of Vermont |archive-date=June 8, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230608023818/https://www.uvm.edu/news/story/uvm-honors-college-named-senator-patrick-leahy |url-status=live }}</ref> === Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі === [[Сурет:University of Vermont Aiken Center.jpg|thumb|Джордж Д. Айкен орталығында Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі орналасқан.]] [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]] (RSENR) 1973 жылы құрылған Табиғи ресурстар мектебінің негізінде 2003 жылы ашылды. Мектеп экологиялық және әлеуметтік үдерістер туралы білім мен түсінікті тереңдетуге, сондай-ақ табиғи жүйелердің тұтастығын сақтауға және қоршаған ортамен үйлесімді өмір сүретін орнықты қоғам қалыптастыруға бағытталған құндылықтарды дамытуға ұмтылады. Рубенштейн мектебінің ғылыми-зерттеу қызметі үш негізгі бағытты қамтиды: 1. Қолданбалы экология; 2. Қоршаған орта және қоғам; 3. Инновациялық құралдарды әзірлеу және пайдалану (мысалы, ГАЖ, кеңістіктік талдау және модельдеу). Мектептің негізгі ғимараты Джордж Д. Айкен орталығында орналасқан. Ғимарат 2012 жылы қайта жаңғыртылып, [[АҚШ-тың жасыл құрылыс кеңесі]]нің [[Энергетикалық және экологиялық жобалаудағы көшбасшылық|LEED Platinum]] сертификатын алды.<ref>{{cite news |title=Rehabbed Aiken gets top 'green' designation |url=http://www.burlingtonfreepress.com/article/20130923/NEWS02/309230024/Rehabbed-Aiken-gets-top-green-designation |newspaper=Burlington Free Press |date=September 23, 2013}}</ref><!-- {{Dead link|date=July 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} --> 2007 жылы университет [[Шамплейн көлі]]нің ластану мәселелерін зерттеу үшін 6,7 миллион доллар көлемінде грант жеңіп алды.<ref>{{cite book |title=UVM wins $6.7M lake-research grant |publisher=Burlington Free Press |date=September 28, 2007 }}</ref> == Спорт == Вермонт университетінің спорт командалары «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]» деген атпен белгілі. Университетте спорттың 18 түрі бойынша командалар бар. Әйелдер командалары баскетбол, кросс, допты хоккей, шайбалы хоккей, лакросс, шаңғы спорты, футбол, жүзу және суға секіру, сондай-ақ жеңіл атлетика (жабық ғимаратта және ашық ауада) бойынша жарыстарға қатысады. Ерлер командалары баскетбол, кросс, шайбалы хоккей, лакросс, шаңғы спорты, футбол және жеңіл атлетика (жабық ғимаратта және ашық ауада) бойынша өнер көрсетеді. Барлық командалар [[NCAA]]-ның [[Дивизион (спорт)|I дивизионы]] деңгейінде жарысады. Командалардың басым бөлігі [[Америка шығысы конференциясы]]нда бақ сынайды. Ерлер мен әйелдердің шайбалы хоккей командалары [[Шығыс хоккей қауымдастығы]]ның жарыстарына қатысады. Тау шаңғысы мен шаңғы жарысы командалары [[Шығыс колледжаралық шаңғы қауымдастығы]]ның жарыстарына қатысады. Вермонт университетінің спорт командалары студент-спортшылардың жалпы орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) бойынша 2005 жылдан 2011 жылға дейін қатарынан жеті рет (2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010 және 2011 жылдары) Америка шығысы конференциясының академиялық кубогын жеңіп алды. Вермонт университеті осы конференцияда аталған кубокты қатарынан үш жыл және жалпы төрт рет жеңіп алған алғашқы оқу орны болды. [[Сурет:Gutterson Fieldhouse on March 29 2023.jpg|thumb|1963 жылы салынған [[Гаттерсон-филдхаус]] ғимаратында Вермонт университетінің хоккей мұз айдыны орналасқан.]] Университеттің соңғы жылдардағы спорттық жетістіктерінің қатарында ерлердің шайбалы хоккей командасының 2009 жылы Frozen Four турниріне шығуы, әйелдер мен ерлер баскетбол командаларының Америка шығысы конференциясының турнирлерінде жеңіске жетіп, 2010 жылғы NCAA турниріне жолдама алуы және шаңғы командасының 2012 жылы Монтана штатының Бозмен қаласында өткен NCAA ұлттық чемпионатында алтыншы рет жеңімпаз атануы бар. 2014 жылы ерлердің шайбалы хоккей командасы 2009 жылдан бергі үшінші NCAA турниріне жолдама алды, ал ерлер баскетбол командасы Америка шығысы конференциясының тұрақты маусымында алтыншы рет чемпион атанды. Университет өз тарихында америкалық футбол, софтбол және бейсбол сияқты бірнеше ірі спорт бағдарламасын тоқтатты. Софтбол мен бейсбол бағдарламалары 2009 жылы жабылды.<ref>{{cite web |url=http://www.wcax.com/story/9879709/uvm-eliminates-baseball-and-softball |title=UVM Eliminates Baseball and Softball |date=February 20, 2009 |access-date=September 17, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150916013459/http://www.wcax.com/story/9879709/uvm-eliminates-baseball-and-softball |archive-date=September 16, 2015 |url-status=dead }}</ref> Вермонт университетінің бұрынғы 36 спортшысы 16 Олимпиада ойындарына (13 қысқы және 3 жазғы) қатысып, жалпы алты Олимпиада медалін жеңіп алды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/vq/VQSPRING02/UVMOlympians.html |title=UVM Olympians |access-date=February 10, 2016 |archive-date=September 27, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927234921/http://www.uvm.edu/~uvmpr/vq/VQSPRING02/UVMOlympians.html |url-status=live }}</ref> Вермонт университетінің «Vermont Victorious» атты спорттық қолдау әні 1938 жылы жазылған.<ref>{{cite web |url=http://www.uvmathletics.com/sports/2010/6/27/GEN_0627105917.aspx |title=Vermont Catamounts Athletics |work=University of Vermont |access-date=February 10, 2016 |archive-date=February 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160208085600/http://uvmathletics.com/sports/2010/6/27/GEN_0627105917.aspx |url-status=live }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 7nash6whsajo2ppchbu4zx6hq3d1qk7 3690279 3690276 2026-11-02T13:08:18Z 1nter pares 146705 /* Спорт */ 3690279 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі |Қысқартылған аты = Вермонт университеті |Эмблемасы = |Сурет = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|thumb]] |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = University of Vermont and State Agricultural College |Бұрынғы атауы = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865) |Ұраны = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}<br>{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}<ref>{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}</ref> |Құрылған жылы = [[1791 жыл|1791]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = [[Марлен Тромп]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 14 320 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces">{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&id=231174 |url-status=live }}</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = 12 168 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces" /> |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 2013 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces" /> |Орналасқан жері = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²) |Мекенжайы = |Сайты = https://www.uvm.edu/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47 |CoordScale = |edu_region = }} '''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].<ref>{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}</ref> 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.<ref>{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}</ref> Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.<ref name=":0">{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}</ref> Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]<nowiki/>» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады. == Тарихы == === XVIII ғасыр === {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | image1 = University of Vermont 1845.png | alt1 = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті | caption1 = Вермонт университеті, 1845 жыл | image2 = University of Vermont Old Mill.jpg | alt2 = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті | caption2 = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат | image3 = University of Vermont Billings Library.jpg | alt3 = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті | caption3 = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды. | image4 = University of Vermont University Green.jpg | alt4 = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті | caption4 = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы }} Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады. === XIX ғасыр === Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.<ref name="Donaldson, Thomas (1884)">{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&view=1up&seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&view=1up&seq=257 |url-status=live }}</ref> Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.<ref name="uvm.edu"/> Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]<nowiki/>» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.<ref name="uvm.edu">[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.</ref> Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.<ref name="uvm.edu" /> 1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.<ref>{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}</ref> [[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды. === XX ғасыр === 1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.<ref>{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}</ref> 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.<ref name=":8">{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}</ref> Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.<ref name=":8" /> XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.<ref name=":11">{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}</ref><ref name=":6">{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}</ref> 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.<ref name=":5">{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}</ref> Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]<nowiki/>» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.<ref>{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}</ref> 1972 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі тағы да араласып, соғысқа қарсы шерулерге қатысқаны үшін билік өкілдерінің наразылығын тудырған, студенттер арасында танымал [[марксизм|марксшіл]] [[саясаттану]] профессоры [[Майкл Паренти]]ге тұрақты профессорлық қызмет мәртебесін беруден бас тартты. Кеңес оқытушылар құрамының, декандар кеңесінің және университет әкімшілігінің ұсынымдарына қарамастан осындай шешім қабылдады. Кейін Паренти университетке қарсы федералдық сотқа талап арыз берді. Дау соттан тыс тәртіппен реттеліп, Парентиге 15 000 доллар төленді.<ref name=":6" /> 1980 жылдары Вермонт университеті студенттердің [[апартеид]] режимі орнаған Оңтүстік Африкада қызмет жүргізетін компанияларға салынған [[Оңтүстік Африкадан инвестицияларды шығару|инвестицияларды қайтарып алуды]] талап етуіне байланысты күшейген қысымға тап болды.<ref>{{Cite web |date=April 5, 2022 |title=UVM Rally Calling for UVM South African Divestment |url=https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |access-date=December 30, 2023 |website=CCTV Center for Media and Democracy |language=en |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230055838/https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |url-status=live }}</ref> Апартеид режиміне инвестиция салуға қарсы студенттердің наразылықтары 1985 жылғы 12 қазанда Уотерман ғимаратының қарсысындағы көгал алаңда «лашықтар қалашығының» салынуымен шарықтау шегіне жетті. 6 желтоқсанда университеттің қамқоршылар кеңесі 12 дауыс қолдап, 7 дауыс қарсы болған нәтижемен инвестицияларды қайтарып алу туралы шешім қабылдады.<ref>{{Cite web |last=Fordham |first=Robin |title=University of Vermont Campus History - Crossroads |url=https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |access-date=December 30, 2023 |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230052425/https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |url-status=live }}</ref> === XXI ғасыр === Вермонт университеті студенттік ұйымдардың бастамасымен инвестицияларды қайтарып алуға бағытталған басқа да бірқатар шараларды жүзеге асырды. Атап айтқанда, 2006 жылы [[Дарфурдағы геноцид (2003–2005)|Дарфурдағы геноцидке]] байланысты «Суданды қолдайтын» компаниялардан инвестицияларын қайтарып алды,<ref>{{Cite web |last=Picard |first=Ken |title=UVM Implements Divestment Strategy for Sudan-Friendly Companies |url=https://www.sevendaysvt.com/news/uvm-implements-divestment-strategy-for-sudan-friendly-companies-2130853 |access-date=December 30, 2023 |website=Seven Days |language=en }}</ref> ал 2009 жылы [[Ирак соғысы|Ирактағы]] және [[Ауғанстандағы соғыс (2001–2021)|Ауғанстандағы]] соғыстар кезінде [[кассеталық оқ-дәрі]]лер мен [[сарқылған уран]] қолданылатын қару-жараққа қатысты инвестициялардан бас тартты.<ref>{{Cite web |date=July 13, 2009 |title=UVM trustees to vote on weapons divestment (US) |url=https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |access-date=December 30, 2023 |website=Landmine.de |language=de-DE |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061822/https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=November 16, 2009 |title=Board votes to divest from cluster ammunitions |url=https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |access-date=December 30, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061821/https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |url-status=live }}</ref> 2013 және 2016 жылдары университеттің қамқоршылар кеңесі қазба отын саласына салынған инвестицияларды қайтарып алу туралы талаптарды қабылдамады.<ref>{{Cite web |last=JOHNSON |first=TIM |title=UVM trustees reject fossil-fuel divestment |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2013/12/18/uvm-trustees-reject-fossil-fuel-divestment/4117649/ |access-date=December 30, 2023 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}</ref><ref name=":7">{{Cite web |last=Duffort |first=Lola |date=July 15, 2020 |title=UVM will divest its endowment from fossil fuels |url=http://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |access-date=December 30, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230162029/https://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |url-status=live }}</ref> 2019 жылғы 1 шілдеде [[Суреш Гаримелла]] Вермонт университетінің 27-президенті болып тағайындалды.<ref>{{Cite web |last=Loftus |first=Sawyer |title=New UVM president takes the helm, offers few details on university's direction |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |access-date=December 31, 2022 |website=Burlington Free Press |language=en-US |archive-date=August 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805233453/https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |url-status=live }}</ref> Оның басшылығы кезінде университетке қабылданған студенттер саны рекордтық деңгейге жетіп, ғылыми зерттеулерді қаржыландыру көлемі 50 пайызға өсіп, 250 миллион долларды құрады. Алайда Гаримелла студенттермен және оқытушылармен [[қоғаммен байланыс|қарым-қатынасы]] үшін сынға ұшырады.<ref>{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=Suresh Garimella Has Helped UVM Emerge Stronger From the Pandemic. But Who Is He, Anyway? |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |access-date=April 30, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003502/https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |url-status=live }}</ref> 2021 жылы университет әкімшілігі бюджетті қысқарту шараларын енгізді. Соның нәтижесінде Өнер және ғылым колледжінде үш кафедра жабылып, 12 негізгі мамандық, 11 қосымша мамандық және төрт магистратура бағдарламасы тоқтатылды.<ref>{{Cite web |last=Ruehsen |first=Ella |date=April 13, 2021 |title=Thousands voice no confidence in Garimella administration as grievances mount |url=https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |access-date=December 28, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128192721/https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |url-status=live }}</ref> 2020 жылы студенттердің бастамасымен жүргізілген науқанның қысымымен Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесі 2023 жылғы шілдеге дейін қазба отын саласына салынған инвестициялардан толық бас тарту туралы шешімді бірауыздан қабылдады.<ref name=":7" /> 2022 жылы [[АҚШ Білім министрлігі]] [[Луис Д. Брандейс атындағы адам құқықтарын заң арқылы қорғау орталығы]] мен [[Кампустағы еврейлер (ұйым)|Jewish on Campus]] ұйымдарының Азаматтық құқықтар туралы заңның VI бөлімі негізінде берген шағымына байланысты университет әкімшілігінің кампустағы [[антисемитизм]] көріністеріне қатысты әрекеттерін тергеуді бастады.<ref name="Investigation underway into antisemitism at U of Vermont">{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=Investigation underway into antisemitism at U of Vermont |url=https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |website=The Associated Press |date=September 13, 2022 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144257/https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=September 13, 2022 |title=UVM under federal investigation over antisemitism allegations |url=https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |access-date=May 1, 2023 |website=Vermont Public |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030305/https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы сәуірде университет пен Азаматтық құқықтар жөніндегі басқарма дауды ерікті түрде реттеу туралы келісімге келгеннен кейін тергеу аяқталды. АҚШ Білім министрлігінің баспасөз хабарламасында университеттің аталған оқиғаларға тиісті деңгейде әрекет етпегені айтылды.<ref>{{Cite web |title=U.S. Department of Education's Office for Civil Rights Resolves Investigation Addressing the University of Vermont's Responses to Allegations of Antisemitic Incidents |url=https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |access-date=May 1, 2023 |website=www.ed.gov |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503042411/https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |url-status=live }}</ref> Университет әкімшілігі бұл айыптауларды жоққа шығарып, оқиғаларға тиісті шаралар қабылдағанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=UVM President Denies Allegations of Antisemitism on Campus |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |access-date=May 1, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003504/https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |url-status=live }}</ref> Университет кемсітушілікке қатысты шағымдарды тіркеудің жаңа тәртібін енгізуге, кемсітушілік пен қудалауға қарсы ішкі ережелерін қайта қарауға және қызметкерлер мен студенттерге қосымша оқыту жүргізуге келісті.<ref name="U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint">{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint |url=https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |website=The Associated Press |date=April 3, 2023 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144302/https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |url-status=live }}</ref> Алайда шағымданушылардың талаптарын қабылдамады. Тергеуді аяқтаған кезде АҚШ Білім министрлігі университеттің кінәсі немесе заңбұзушылық жасағаны туралы қорытынды шығарған жоқ және жаңа федералдық саясат енгізбеді.<ref>{{Cite web |last=Zituni |first=Danya |date=June 28, 2023 |title=University of Vermont's Settlement with Dep't of Education Refuses to Adopt IHRA Despite Pressure |url=https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |access-date=December 27, 2023 |website=Palestine Legal |language=en-US |archive-date=December 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227025522/https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы қазанда Вермонт университетінің Қауіпсіздік және талаптарға сәйкестікті бақылау бөлімі [[Палестиналық арабтар|палестиналық]] жазушы [[Мұхаммед әл-Курд]]тың жоспарланған қонақ дәрісін кенеттен тоқтатты. Бөлім бұл шешімін іс-шара барысында тиісті қауіпсіздікті қамтамасыз ету мүмкіндігінің жоқтығымен түсіндірді. [[Seven Days (газет)|Seven Days]] газетінің журналистік зерттеуі іс-шараға байланысты қандай да бір қауіп-қатердің болғанын растайтын дәлелдер таппады.<ref>{{Cite web |last=Hellman |first=Rachel |title=Records Show UVM Professors Questioned Decision to Nix Palestinian Writer's Appearance |url=https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |access-date=December 27, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=December 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228000040/https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |url-status=live }}</ref> 2024 жылғы наурызда Вермонт университетінің магистратура және докторантура студенттері [[кәсіподаққа бірігу|кәсіподаққа бірігу]] және [[Біріккен автомобиль жұмысшылары|UAW]] кәсіподағына қосылу туралы шешімді қолдап дауыс берді.<ref>{{Cite news |title=UVM grad students join union |date=March 28, 2024 |work=WCAX |url=https://www.wcax.com/2024/03/28/uvm-grad-students-join-union/ }}</ref> 2024 жылғы сәуірде университеттегі [[Палестинадағы әділдік үшін студенттер]] ұйымының бөлімшесі Эндрю Харрис алаңында наразылық лагерін құрды. Наразылық білдірушілер университеттің эндаумент қоры туралы ақпараттың ашық болуын және «барлық қару-жарақ өндірушілерден, израильдік компаниялардан және тарихи Палестина аумағының оккупациясына қатысы бар компаниялардан» инвестицияларды қайтарып алуды талап етті. Сондай-ақ олар университеттен [[Линда Томас-Гринфилд]]тің оқу бітіру салтанатында жоспарланған сөз сөйлеуін тоқтатуды талап етті.<ref>{{Cite web |last=Keshmiri |first=Peter D'Auria, Sophia |date=April 29, 2024 |title=Pro-Palestinian protest encampments spring up at the University of Vermont, Middlebury College |url=http://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |access-date=April 29, 2024 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429051453/https://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |url-status=live }}</ref> == Мөрі == Университет алғаш рет 1807 жылы ресми мөрін бекітті. Мөрде [[Жасыл таулар]]дың үстінен көтеріліп келе жатқан күн және университеттің алғашқы ғимараты — кейін қайта жөнделген Олд-Милл бейнеленген. Сондай-ақ онда [[Евклид]]тің [[Пифагор теоремасы]]н «жел диірмені» әдісімен дәлелдеу сызбасы, глобус пен [[секстант]] бейнеленген. Мөрдің сыртқы шеңберінде «Universitas V. Montis. A.D. 1791», ал ішкі шеңберінде 1865 жылы ауыл шаруашылығы колледжінің құрылғанын білдіретін «Collegiumque Agriculturae» деген жазулар орналасқан.<ref>{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118045743/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |archive-date=January 18, 2021 |title=University Seal |website=The University of Vermont }}</ref> == Білім беру == Бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша білім беретін университеттің құрамына жеті бакалавриат колледжі, үздік студенттер колледжі, жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжі және медицина колледжі кіреді.<ref>{{Cite web |title=Majors, Minors and Graduate Programs |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}</ref> Вермонт университеті [[Жаңа Англияның жоғары білім жөніндегі комиссиясы]] тарапынан [[АҚШ-тағы жоғары білімді аккредиттеу|аккредиттелген]].<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=New England Commission Higher Education |language=en-US |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090600/https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |url-status=live }}</ref> Бакалавриат, магистратура және докторантура бағдарламалары [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]нде, Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжінде, Өнер және ғылым колледжінде, Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжінде, Инженерия және математика ғылымдары колледжінде, Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінде, Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжінде, Гроссман бизнес мектебінде және [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]]нде ұсынылады.<ref>{{cite web |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |title=Majors, Minors, and Graduate Programs |website=www.uvm.edu |language=en |access-date=April 4, 2018 |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}</ref> Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі дербес академиялық дәреже бермейді. Оның студенттері бір мезгілде университеттің бакалавриат бағдарламалары бойынша білім беретін жеті колледжінің бірінде оқиды.<ref>{{Cite web |title=Fall Semester |url=https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |url-status=live }}</ref> === Рейтингтері мен беделі === {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:22em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; border-collapse:collapse;" |- ! colspan="2" style="background:#f8f9fa; color:#3366cc; text-align:center; font-size:130%; padding:12px 8px; border:0;" | Академиялық рейтингтер |- ! colspan="2" style="background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;" | Ұлттық |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Forbes]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 181 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[U.S. News & World Report]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 121 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Washington Monthly]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 100 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | '''''WSJ''/College Pulse''' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 283 |- ! colspan="2" style="background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;" | Әлемдік |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі|ARWU]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 401–500 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[QS World University Rankings|QS]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 851–900 |- | style="border:0; padding:10px 12px;" | ''[[U.S. News & World Report]]'' | style="border:0; padding:10px 12px; text-align:right;" | 510 |} 2024 жылғы жағдай бойынша ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымының жыл сайынғы университеттер рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тың мемлекеттік университеттері арасында 61-орынды, ал елдегі барлық университеттер арасында 121-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті.<ref>{{cite web |title=University of Vermont |url=https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |access-date=September 30, 2024 |publisher=U.S. News & World Report |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414180827/https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |url-status=live }}</ref> 2024 жылы ''Forbes'' басылымының ''America's Top Colleges'' рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тағы 500 мемлекеттік және жекеменшік колледж бен университеттің арасында жалпы есепте 181-орынға, мемлекеттік университеттер арасында 79-орынға, ал зерттеу университеттері арасында 129-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.forbes.com/colleges/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=Forbes |language=en }}</ref> 1985 жылы Ричард Молл өзінің ''The Public Ivies: A Guide to America's Best Public Undergraduate Colleges and Universities'' атты кітабында Вермонт университетін [[Мемлекеттік Айви]] санатына жатқызды.<ref>{{Cite book |last=Moll |first=Richard |url=https://archive.org/details/publicivysguidet0000moll |title=The public ivys: A guide to America's best public undergraduate colleges and universities |date=1985 |publisher=Viking |location=New York |others=Internet Archive |isbn=978-0-670-58205-1 }}</ref> === Бакалавриатқа қабылдау === {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:36em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #c8ccd1; border-collapse:collapse;" |- ! colspan="3" style="background:#f8f9fa; text-align:center; font-size:125%; padding:12px 8px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Бакалавриатқа қабылдау статистикасы |- ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; width:45%;" | ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:30%;" | 2023 жылы оқуға қабылданғандар<ref name="FallEnrollmentReport">{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |title=UVM Common Data Set 2023-2024 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109025946/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |url-status=live }}</ref> ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:25%;" | 2018 жылмен салыстырғандағы өзгеріс<ref name="ReferenceEnrollmentReport">{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/CDS1819.pdf |title=UVM Common Data Set 2018-2019 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126192035/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/cds1819.pdf |url-status=live }}</ref> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Қабылдау көрсеткіші | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 60,0% | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | (+0,2) |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 17,1% | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | (+0,5) |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;" | Тест нәтижелерінің ортаңғы 50%-ы<sup>1</sup> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | [[SAT]] — жалпы балл | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 1270–1410 <small>([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 35%-ы арасында)</small> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | SAT — оқу және жазу | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 640–720 |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | SAT — математика | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 610–700 |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | [[ACT (тест)|ACT]] — жалпы балл | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 29–32 <small>([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 11%-ы арасында)</small> |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;" | Мектептегі үлгерім көрсеткіштері (GPA)<sup>2</sup> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 10% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 41,38% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 25% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 75,42% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 50% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 97,32% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Орташа GPA | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 3,85 |- | colspan="3" style="background:#f8f9fa; border:0; padding:12px; font-size:90%;" | <sup>1</sup> Тест нәтижелерін тапсыруды таңдаған студенттер арасында. <sup>2</sup> Мектептегі үлгерім рейтингі анықталған студенттер арасында. |} Бакалавриатқа қабылдау үдерісі [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «іріктеу деңгейі жоғары» санатына жатқызылады. Бұл бірінші курс студенттерінің тест нәтижелері негізінде университеттің қабылдау талаптарының іріктеу деңгейі бакалавр дәрежесін беретін барлық жоғары оқу орындарының арасында 80–100-процентиль аралығында екенін білдіреді.<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |access-date=April 5, 2023 |website=Carnegie Classification of Institutions of Higher Education |language=en-US |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224958/https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live }}</ref> 2026 жылғы түлектер тобына қабылдау үшін Вермонт университетіне 28 236 өтініш түсіп, олардың 16 947-сі (60,0%) мақұлданды. Қабылданғандардың 2 896-сы оқуға тіркеліп, [[Оқуға қабылдау ұсынысын қабылдау көрсеткіші|оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші]] 17,1%-ды құрады. Университетте бірінші курс студенттерінің [[Студенттердің оқуын жалғастыру көрсеткіші|оқуын жалғастыру көрсеткіші]] 88,25%-ды құрайды, ал студенттердің 77,5%-ы оқуын алты жыл ішінде аяқтайды.<ref name="FallEnrollmentReport" /> Бірінші курсқа қабылданған студенттердің 35%-ы [[SAT]] тестінің нәтижелерін тапсырған. Олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 1270–1410 аралығында болды. 2023 жылы оқуға қабылданған бірінші курс студенттерінің 11%-ы [[ACT (тест)|ACT]] тестінің нәтижелерін тапсырған, олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 29–32 аралығында болды. Студенттердің мектептегі орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) 3,85-ті құрады.<ref name="FallEnrollmentReport" /> === Ғылыми зерттеулер === Вермонт университеті [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.<ref name=":0" /> 2025 қаржы жылында университет [[ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар|ғылыми зерттеулер мен әзірлемелерді]] қаржыландыруға 266 миллион доллар көлемінде қаражат тартты.<ref name=":9">{{Cite web |title=UVM Research Sets $266M Record |url=https://www.uvm.edu/news/ovpr/uvm-research-sets-266m-record |access-date=October 1, 2024 |website=The University of Vermont }}</ref> === Өнер және ғылым колледжі === Өнер және ғылым колледжі — Вермонт университетіндегі студенттер, оқытушылар және қызметкерлер саны жағынан ең ірі колледж. Сонымен қатар колледж университеттің барлық студенттеріне оқу мен ғылыми қызметте табысқа жетуге қажетті білім мен дағдыларды қалыптастыруға көмектесетін негізгі пәндердің басым бөлігін ұсынады. Колледжде гуманитарлық ғылымдар, бейнелеу өнері, формалды ғылымдар, әлеуметтік және жаратылыстану ғылымдары бойынша 45 білім беру бағыты бар. [[Сурет:University of Vermont Williams Hall.jpg|thumb|Вермонт университетіндегі Уильямс-холл (бұрынғы Уильямс ғылыми корпусы). Қазіргі уақытта ғимаратта өнер және өнер тарихы, денсаулық және қоғам, сондай-ақ антропология кафедралары орналасқан.]] === Гроссман бизнес мектебі === Вермонт университетінің Гроссман бизнес мектебі [[AACSB]] ұйымы тарапынан аккредиттелген және бакалавриат пен магистратура бағдарламаларын ұсынады.<ref>{{Cite web |title=Sustainable Innovation MBA {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/program/sustainable-innovation-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}</ref> 2015 жылы мектеп университет түлегі Стивен Гроссманның 20 миллион доллар көлеміндегі қайырымдылық көмегінің құрметіне Гроссман бизнес мектебі болып қайта аталды. Бұл университет тарихындағы бір реттік ең ірі қайырымдылық қаржы болды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/business/?Page=news&storyID=21530&category=business |title=Grossman School of Business: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=October 5, 2015 |archive-date=October 6, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151006005514/http://www.uvm.edu/business/?Page=news&storyID=21530&category=business |url-status=live }}</ref> Мектептің бакалавриатында 1100-ден астам студент оқиды. Түлектерге бизнес басқару саласындағы ғылым бакалавры дәрежесі беріледі.<ref>{{Cite web |title=Undergraduate Programs {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/undergraduate-programs |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}</ref> 2025 жылы ''[[Corporate Knights]]'' басылымы Гроссман бизнес мектебінің тұрақты инновациялар саласындағы MBA бағдарламасын (SI-MBA) «Better World MBA» әлемдік рейтингінде екінші орынға, ал әлеуметтік және экологиялық ықпалы бойынша АҚШ-тағы бірінші орынға қойды. Бағдарлама 2023 жылдан бері осы орындарды сақтап келеді.<ref>{{Cite web |last=Bronca |first=Tristan |date=November 6, 2025 |title=These are the 2025 top MBA schools for sustainability |url=https://corporateknights.com/issues/2025-11-education-and-youth-issue/these-top-mbas-for-sustainability-are-maximizing-impact/ |access-date=April 16, 2026 |website=Corporate Knights |language=en-US }}</ref> ''[[The Princeton Review]]'' басылымының мәліметі бойынша, SI-MBA бағдарламасы АҚШ-тағы экологиялық бағыттағы үздік MBA бағдарламалары рейтингінде екінші орын алады,<ref>{{Cite web |title=Best Green MBA |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings/?rankings=best-green-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}</ref> сондай-ақ кәсіпкерлік саласындағы ең үздік 50 бағдарламаның<ref>{{Cite web |title=Top 50 Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-50-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}</ref> және АҚШ-тың солтүстік-шығысындағы кәсіпкерлік бағытындағы ең үздік жеті бағдарламаның қатарына кіреді.<ref>{{Cite web |title=Top Northeast Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-northeast-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com }}</ref> === Инженерия және математика ғылымдары колледжі === [[Сурет:University of Vermont Discovery Hall.jpg|thumb|Биохимия, физика және химия сияқты [[физикалық ғылымдар]] салалары орналасқан Дискавери-холл ғимараты]] Инженерия және математика ғылымдары колледжінде (CEMS) [[ABET]] ұйымы аккредиттеген бес инженерлік білім беру бағдарламасы бар: биомедициналық инженерия, құрылыс инженериясы, экологиялық инженерия, электротехника және машина жасау. Сонымен қатар колледж құрамында информатика кафедрасы мен математика және статистика кафедрасы жұмыс істейді. Колледжде үш ғылыми-зерттеу орталығы бар: Көлік зерттеулері орталығы, Күрделі жүйелер орталығы және Вермонттың озық есептеу технологиялары орталығы. Колледжде бакалавриат деңгейінде шамамен 1400 студент, жоғары оқу орнынан кейінгі бағдарламаларда 250 студент оқиды және 85 оқытушы жұмыс істейді. === Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі === [[Сурет:University of Vermont Morrill Hall.jpg|thumb|АҚШ сенаторы [[Джастин Смит Моррилл]]дің құрметіне аталған [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараты 1906–1907 жылдары Вермонт университетінің ауыл шаруашылығы кафедрасы мен ауыл шаруашылығы тәжірибе станциясын орналастыру үшін салынған.]] Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі (CALS) жануарлар туралы ғылым (студенттерге [[Тафтс университеті]]нің [[Каммингс ветеринариялық медицина мектебі]]не мерзімінен бұрын қабылдану мүмкіндігі беріледі), биохимия, биология ғылымдары, жергілікті қауымдастық кәсіпкерлігі, жергілікті қауымдастықтарды дамыту және халықаралық даму, диетология, тамақтану және тағамтану, экологиялық ауыл шаруашылығы, қоршаған орта туралы ғылым, қоршаған ортаны зерттеу, микробиология, молекулалық генетика, өсімдіктер биологиясы, қоғамдық коммуникациялар және тұрақты ландшафттық бау-бақша шаруашылығы бағыттары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар колледж құрамында Ауылдық аймақтарды зерттеу орталығы жұмыс істейді. Колледж Өнер және ғылым колледжімен бірлесіп білім беру бағдарламаларын да ұсынады. Биология ғылымдары сияқты мамандықтарды таңдаған студенттер осы екі колледждің кез келгенінде білім ала алады.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |title=Integrated Biological Science Program: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 11, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511112140/http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |url-status=live }}</ref> Жер гранты негізінде құрылған жоғары оқу орны ретінде Вермонт университеті [[Штаттардың бірлескен ғылыми-зерттеу, білім беру және ауыл шаруашылығы жөніндегі кеңес беру қызметі]] бағдарламасы аясында Вермонт штатына ауыл шаруашылығы саласындағы ғылыми-зерттеу қызметтерін көрсету үшін жыл сайын грант алады. === Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі === Вермонт университетінің Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі (CESS) педагогикалық білім беру, адам дамуы және отбасы туралы ғылымдар, сондай-ақ әлеуметтік жұмыс салалары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар [[америкалық ым тілі]], арнайы білім беру және мәдени әрі тілдік әртүрлілік жағдайындағы білім беру бағыттары бойынша қосымша мамандықтар бар. Колледж құрамына Көшбасшылық және даму ғылымдары кафедрасы, Білім беру кафедрасы, Әлеуметтік жұмыс кафедрасы және Мүгедектік және қоғамға кіріктіру орталығы кіреді. Сондай-ақ магистр немесе доктор (Ed.D. немесе Ph.D.) дәрежесін алуға мүмкіндік беретін бағдарламалар ұсынылады. === Медицина колледжі === {{Толық мақала|Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі}} 1804 жылы Джон Померой Берлингтондағы өз үйінде студенттерге сабақ бере бастады. Бұл АҚШ-тағы [[Штат университеті|мемлекеттік колледж немесе университет]] жанындағы алғашқы [[АҚШ-тағы медициналық білім беру|медициналық]] бөлімше болды. 1822 жылы Померой мен медицина саласының оқытушысы [[Нейтан Смит (дәрігер, 1762 жылы туған)|Нейтан Смит]] негізін қалаған [[Вермонт университетінің медицина колледжі|Медицина колледжі]] АҚШ-тағы жетінші медицина мектебі ретінде құрылды. Вермонт университеті медицина мамандығы бойынша әр курсқа шамамен 100 студент қабылдайды. Жалпы медицина студенттерінің саны шамамен 400-ге жетеді. Вермонт университетінің медициналық орталығы клиникалық білім берудің негізгі базасы болып табылады. ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымының 2016 жылғы рейтингі бойынша Медицина колледжі [[алғашқы медициналық-санитариялық көмек]] саласындағы білім беру сапасы жағынан АҚШ-тағы рейтингке енген 89 бағдарламаның арасында 29-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті. Ал 2019 жылғы жағдай бойынша 120 бағдарламаның арасында 43-орынға ие болды.<ref>{{cite magazine |url=http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |title=Best Medical Schools - University of Vermont |access-date=December 14, 2015 |magazine=U.S. News & World Report |archive-date=December 22, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222133141/http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |title=Best Medical Schools: Primary Care |access-date=May 5, 2019 |archive-date=June 13, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613134748/https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |url-status=live }}</ref> 2016 жылғы 21 қазанда [[Джо Байден]] қатерлі ісікке қарсы күресті жеделдетуге бағытталған [https://bidenwhitehouse.archives.gov/cancermoonshot/ Cancer Moonshot] бастамасын талқылау үшін университет кампусына келді.<ref>{{cite web |url=https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |title=Vice President Biden Brings His 'Cancer Moonshot' to Burlington |date=October 21, 2016 |access-date=August 25, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105221/https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |title=Vice President Biden Brings 'Cancer Moonshot' to UVM |publisher=Med.uvm.edu |date=November 14, 2016 |accessdate=August 26, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105225/http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |url-status=live }}</ref> ==== Чарльз А. Дана атындағы медициналық кітапхана ==== Чарльз А. Дана атындағы кітапхана — Вермонт штатындағы ең ірі [[медициналық кітапхана]]. Ол Ұлттық медициналық кітапханалар желісінің Вермонт штатындағы ресурстық кітапханасы қызметін атқарады<ref>{{cite web |url=http://nnlm.gov/ |title=National Home page - National Network of Libraries of Medicine |access-date=July 17, 2009 |archive-date=July 30, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090730161711/http://nnlm.gov/ |url-status=live }}</ref> және Вермонт университетінің Академиялық денсаулық сақтау орталығын қажетті ақпаратпен қамтамасыз етеді. Академиялық денсаулық сақтау орталығының құрамына университеттің Медицина колледжі мен Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінің оқытушылары, қызметкерлері мен студенттері, сондай-ақ Вермонт университетінің медициналық орталығындағы дәрігерлер мен басқа да [[медициналық қызмет көрсетуші]]лер кіреді. Кітапхана университеттің бакалавриат және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларының денсаулық сақтау ғылымдары саласындағы ақпараттық қажеттіліктерін де қанағаттандырады. Сонымен қатар ол [[денсаулық сақтау ғылымдары]] бойынша ақпарат іздейтін Вермонт штатының тұрғындарына да ашық. === Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі === Вермонт университетінің Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі төрт кафедрадан тұрады: Биомедицина және денсаулық ғылымдары, Коммуникация ғылымдары және коммуникация бұзылыстары, Мейіргер ісі, сондай-ақ Оңалту және қозғалыс ғылымдары. Сонымен қатар колледж құрамында [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]мен бірлесіп жұмыс істейтін Интегративті денсаулық институты бар. Ол интегративті медициналық көмек саласында сертификат беретін білім беру бағдарламасын ұсынады. Колледждің кейбір бакалавриат бағдарламалары студенттерді сөйлеу және тіл патологиясы, аудиология салалары бойынша жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларына немесе физиотерапия бойынша докторлық бағдарламаға түсуге дайындайды. Колледж сондай-ақ бұрын Fletcher Allen Health Care деп аталған Вермонт университетінің медициналық орталығының клиникалық базаларын пайдаланады. === Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі === Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі студенттердің оқу бағдарламасын толықтыратын және сабақтан тыс іс-шараларға қатысуына жағдай жасайды. Олардың қатарына арнайы ғылыми симпозиумдар, университетке шақырылған ғалымдармен бірге ұйымдастырылатын кешкі астар, сондай-ақ Монреаль мен Бостондағы мұражайлар мен театрларға сапарлар кіреді. Колледждің жұмысына университеттің әртүрлі бөлімдерінен оқытушылар іріктеліп тартылады. Олар бірінші курс студенттеріне арналған этика пәні мен тереңдетілген семинарларда дәріс оқиды, оқу және талқылау топтарына қатысады, пленарлық дәрістер сериясында баяндама жасайды, сондай-ақ ғылыми зерттеулер жүргізетін үздік студенттерге ғылыми жетекшілік етеді. Міндетті этика курсы, шағын семинарлар, бейресми кездесулер мен арнайы ғылыми-зерттеу жобалары аясында студенттер гуманитарлық және жаратылыстану ғылымдары, инженерия, мейіргер ісі, медицина, педагогика, бизнес және басқа да салалар бойынша университет ғалымдарымен бірлесіп жұмыс істейді. 2023 жылғы мамырда колледж АҚШ-тың бұрынғы сенаторы [[Патрик Лихи]]дің құрметіне қайта аталды.<ref>{{Cite web |title=UVM Honors College Named for Senator Patrick Leahy |url=https://www.uvm.edu/news/story/uvm-honors-college-named-senator-patrick-leahy |access-date=June 12, 2023 |website=The University of Vermont |archive-date=June 8, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230608023818/https://www.uvm.edu/news/story/uvm-honors-college-named-senator-patrick-leahy |url-status=live }}</ref> === Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі === [[Сурет:University of Vermont Aiken Center.jpg|thumb|Джордж Д. Айкен орталығында Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі орналасқан.]] [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]] (RSENR) 1973 жылы құрылған Табиғи ресурстар мектебінің негізінде 2003 жылы ашылды. Мектеп экологиялық және әлеуметтік үдерістер туралы білім мен түсінікті тереңдетуге, сондай-ақ табиғи жүйелердің тұтастығын сақтауға және қоршаған ортамен үйлесімді өмір сүретін орнықты қоғам қалыптастыруға бағытталған құндылықтарды дамытуға ұмтылады. Рубенштейн мектебінің ғылыми-зерттеу қызметі үш негізгі бағытты қамтиды: 1. Қолданбалы экология; 2. Қоршаған орта және қоғам; 3. Инновациялық құралдарды әзірлеу және пайдалану (мысалы, ГАЖ, кеңістіктік талдау және модельдеу). Мектептің негізгі ғимараты Джордж Д. Айкен орталығында орналасқан. Ғимарат 2012 жылы қайта жаңғыртылып, [[АҚШ-тың жасыл құрылыс кеңесі]]нің [[Энергетикалық және экологиялық жобалаудағы көшбасшылық|LEED Platinum]] сертификатын алды.<ref>{{cite news |title=Rehabbed Aiken gets top 'green' designation |url=http://www.burlingtonfreepress.com/article/20130923/NEWS02/309230024/Rehabbed-Aiken-gets-top-green-designation |newspaper=Burlington Free Press |date=September 23, 2013}}</ref><!-- {{Dead link|date=July 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} --> 2007 жылы университет [[Шамплейн көлі]]нің ластану мәселелерін зерттеу үшін 6,7 миллион доллар көлемінде грант жеңіп алды.<ref>{{cite book |title=UVM wins $6.7M lake-research grant |publisher=Burlington Free Press |date=September 28, 2007 }}</ref> == Спорт == Вермонт университетінің спорт командалары «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]» деген атпен белгілі. Университетте спорттың 18 түрі бойынша командалар бар. Әйелдер командалары баскетбол, кросс, допты хоккей, шайбалы хоккей, лакросс, шаңғы спорты, футбол, жүзу және суға секіру, сондай-ақ жеңіл атлетика (жабық ғимаратта және ашық ауада) бойынша жарыстарға қатысады. Ерлер командалары баскетбол, кросс, шайбалы хоккей, лакросс, шаңғы спорты, футбол және жеңіл атлетика (жабық ғимаратта және ашық ауада) бойынша өнер көрсетеді. Барлық командалар [[NCAA]]-ның [[Дивизион (спорт)|I дивизионы]] деңгейінде жарысады. Командалардың басым бөлігі [[Америка шығысы конференциясы]]нда бақ сынайды. Ерлер мен әйелдердің шайбалы хоккей командалары [[Шығыс хоккей қауымдастығы]]ның жарыстарына қатысады. Тау шаңғысы мен шаңғы жарысы командалары [[Шығыс колледжаралық шаңғы қауымдастығы]]ның жарыстарына қатысады. Вермонт университетінің спорт командалары студент-спортшылардың жалпы орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) бойынша 2005 жылдан 2011 жылға дейін қатарынан жеті рет (2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010 және 2011 жылдары) Америка шығысы конференциясының академиялық кубогын жеңіп алды. Вермонт университеті осы конференцияда аталған кубокты қатарынан үш жыл және жалпы төрт рет жеңіп алған алғашқы оқу орны болды. [[Сурет:Gutterson Fieldhouse on March 29 2023.jpg|thumb|1963 жылы салынған [[Гаттерсон-филдхаус]] ғимаратында Вермонт университетінің хоккей мұз айдыны орналасқан.]] Университеттің соңғы жылдардағы спорттық жетістіктерінің қатарында ерлердің шайбалы хоккей командасының 2009 жылы Frozen Four турниріне шығуы, әйелдер мен ерлер баскетбол командаларының Америка шығысы конференциясының турнирлерінде жеңіске жетіп, 2010 жылғы NCAA турниріне жолдама алуы және шаңғы командасының 2012 жылы Монтана штатының Бозмен қаласында өткен NCAA ұлттық чемпионатында алтыншы рет жеңімпаз атануы бар. 2014 жылы ерлердің шайбалы хоккей командасы 2009 жылдан бергі үшінші NCAA турниріне жолдама алды, ал ерлер баскетбол командасы Америка шығысы конференциясының тұрақты маусымында алтыншы рет чемпион атанды. Университет өз тарихында америкалық футбол, софтбол және бейсбол сияқты бірнеше ірі спорт бағдарламасын тоқтатты. Софтбол мен бейсбол бағдарламалары 2009 жылы жабылды.<ref>{{cite web |url=http://www.wcax.com/story/9879709/uvm-eliminates-baseball-and-softball |title=UVM Eliminates Baseball and Softball |date=February 20, 2009 |access-date=September 17, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150916013459/http://www.wcax.com/story/9879709/uvm-eliminates-baseball-and-softball |archive-date=September 16, 2015 |url-status=dead }}</ref> Вермонт университетінің бұрынғы 36 спортшысы 16 Олимпиада ойындарына (13 қысқы және 3 жазғы) қатысып, жалпы алты Олимпиада медалін жеңіп алды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/vq/VQSPRING02/UVMOlympians.html |title=UVM Olympians |access-date=February 10, 2016 |archive-date=September 27, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927234921/http://www.uvm.edu/~uvmpr/vq/VQSPRING02/UVMOlympians.html |url-status=live }}</ref> Вермонт университетінің «Vermont Victorious» атты спорттық қолдау әні 1938 жылы жазылған.<ref>{{cite web |url=http://www.uvmathletics.com/sports/2010/6/27/GEN_0627105917.aspx |title=Vermont Catamounts Athletics |work=University of Vermont |access-date=February 10, 2016 |archive-date=February 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160208085600/http://uvmathletics.com/sports/2010/6/27/GEN_0627105917.aspx |url-status=live }}</ref> === 2024 жылғы NCAA ерлер футбол чемпионаты === 2024 жылғы 16 желтоқсанда Вермонт университетінің ерлер футбол командасы [[Маршалл университетінің ерлер футбол командасы|Маршалл университетінің командасын]] жеңіп, [[2024 жылғы NCAA I дивизионының ерлер арасындағы футбол турнирі]]нің чемпионы атанды. Бұл Вермонт университетінің NCAA I дивизионында өнер көрсететін спорт командаларының ұлттық чемпионаттың финалына алғаш рет шығып, жеңіске жетуі болды.<ref>{{Cite web |last=Abrami |first=Alex |title=Cardiac Cats: Vermont men's soccer win first national championship in comeback vs Marshall |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/sports/college/vermont/2024/12/16/vermont-soccer-vs-marshall-score-ncaa-national-championship-college-cup-overtime-final-uvm/76927559007/ |access-date=December 18, 2024 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}</ref> Сонымен қатар бұл [[Америка шығысы конференциясы]]на мүше командалардың тарихындағы алғашқы ұлттық чемпиондық атақ болды.<ref>{{Cite web |date=December 16, 2024 |title=Vermont Men's Soccer Wins National Championship 2-1 in Overtime!! |url=https://americaeast.com/news/2024/12/17/vermont-national-champions.aspx |access-date=December 18, 2024 |website=americaeast.com |language=en |archive-date=December 17, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241217053044/https://americaeast.com/news/2024/12/17/vermont-national-champions.aspx |url-status=live }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 1l0ob5hg4jj1wmklkke440kgim7dp9x 3690314 3690279 2026-11-02T15:37:11Z 1nter pares 146705 /* 2024 жылғы NCAA ерлер футбол чемпионаты */ 3690314 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі |Қысқартылған аты = Вермонт университеті |Эмблемасы = |Сурет = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|thumb]] |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = University of Vermont and State Agricultural College |Бұрынғы атауы = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865) |Ұраны = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}<br>{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}<ref>{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}</ref> |Құрылған жылы = [[1791 жыл|1791]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = [[Марлен Тромп]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 14 320 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces">{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&id=231174 |url-status=live }}</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = 12 168 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces" /> |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 2013 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces" /> |Орналасқан жері = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²) |Мекенжайы = |Сайты = https://www.uvm.edu/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47 |CoordScale = |edu_region = }} '''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].<ref>{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}</ref> 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.<ref>{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}</ref> Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.<ref name=":0">{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}</ref> Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]<nowiki/>» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады. == Тарихы == === XVIII ғасыр === {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | image1 = University of Vermont 1845.png | alt1 = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті | caption1 = Вермонт университеті, 1845 жыл | image2 = University of Vermont Old Mill.jpg | alt2 = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті | caption2 = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат | image3 = University of Vermont Billings Library.jpg | alt3 = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті | caption3 = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды. | image4 = University of Vermont University Green.jpg | alt4 = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті | caption4 = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы }} Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады. === XIX ғасыр === Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.<ref name="Donaldson, Thomas (1884)">{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&view=1up&seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&view=1up&seq=257 |url-status=live }}</ref> Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.<ref name="uvm.edu"/> Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]<nowiki/>» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.<ref name="uvm.edu">[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.</ref> Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.<ref name="uvm.edu" /> 1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.<ref>{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}</ref> [[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды. === XX ғасыр === 1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.<ref>{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}</ref> 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.<ref name=":8">{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}</ref> Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.<ref name=":8" /> XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.<ref name=":11">{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}</ref><ref name=":6">{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}</ref> 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.<ref name=":5">{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}</ref> Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]<nowiki/>» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.<ref>{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}</ref> 1972 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі тағы да араласып, соғысқа қарсы шерулерге қатысқаны үшін билік өкілдерінің наразылығын тудырған, студенттер арасында танымал [[марксизм|марксшіл]] [[саясаттану]] профессоры [[Майкл Паренти]]ге тұрақты профессорлық қызмет мәртебесін беруден бас тартты. Кеңес оқытушылар құрамының, декандар кеңесінің және университет әкімшілігінің ұсынымдарына қарамастан осындай шешім қабылдады. Кейін Паренти университетке қарсы федералдық сотқа талап арыз берді. Дау соттан тыс тәртіппен реттеліп, Парентиге 15 000 доллар төленді.<ref name=":6" /> 1980 жылдары Вермонт университеті студенттердің [[апартеид]] режимі орнаған Оңтүстік Африкада қызмет жүргізетін компанияларға салынған [[Оңтүстік Африкадан инвестицияларды шығару|инвестицияларды қайтарып алуды]] талап етуіне байланысты күшейген қысымға тап болды.<ref>{{Cite web |date=April 5, 2022 |title=UVM Rally Calling for UVM South African Divestment |url=https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |access-date=December 30, 2023 |website=CCTV Center for Media and Democracy |language=en |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230055838/https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |url-status=live }}</ref> Апартеид режиміне инвестиция салуға қарсы студенттердің наразылықтары 1985 жылғы 12 қазанда Уотерман ғимаратының қарсысындағы көгал алаңда «лашықтар қалашығының» салынуымен шарықтау шегіне жетті. 6 желтоқсанда университеттің қамқоршылар кеңесі 12 дауыс қолдап, 7 дауыс қарсы болған нәтижемен инвестицияларды қайтарып алу туралы шешім қабылдады.<ref>{{Cite web |last=Fordham |first=Robin |title=University of Vermont Campus History - Crossroads |url=https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |access-date=December 30, 2023 |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230052425/https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |url-status=live }}</ref> === XXI ғасыр === Вермонт университеті студенттік ұйымдардың бастамасымен инвестицияларды қайтарып алуға бағытталған басқа да бірқатар шараларды жүзеге асырды. Атап айтқанда, 2006 жылы [[Дарфурдағы геноцид (2003–2005)|Дарфурдағы геноцидке]] байланысты «Суданды қолдайтын» компаниялардан инвестицияларын қайтарып алды,<ref>{{Cite web |last=Picard |first=Ken |title=UVM Implements Divestment Strategy for Sudan-Friendly Companies |url=https://www.sevendaysvt.com/news/uvm-implements-divestment-strategy-for-sudan-friendly-companies-2130853 |access-date=December 30, 2023 |website=Seven Days |language=en }}</ref> ал 2009 жылы [[Ирак соғысы|Ирактағы]] және [[Ауғанстандағы соғыс (2001–2021)|Ауғанстандағы]] соғыстар кезінде [[кассеталық оқ-дәрі]]лер мен [[сарқылған уран]] қолданылатын қару-жараққа қатысты инвестициялардан бас тартты.<ref>{{Cite web |date=July 13, 2009 |title=UVM trustees to vote on weapons divestment (US) |url=https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |access-date=December 30, 2023 |website=Landmine.de |language=de-DE |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061822/https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=November 16, 2009 |title=Board votes to divest from cluster ammunitions |url=https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |access-date=December 30, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061821/https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |url-status=live }}</ref> 2013 және 2016 жылдары университеттің қамқоршылар кеңесі қазба отын саласына салынған инвестицияларды қайтарып алу туралы талаптарды қабылдамады.<ref>{{Cite web |last=JOHNSON |first=TIM |title=UVM trustees reject fossil-fuel divestment |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2013/12/18/uvm-trustees-reject-fossil-fuel-divestment/4117649/ |access-date=December 30, 2023 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}</ref><ref name=":7">{{Cite web |last=Duffort |first=Lola |date=July 15, 2020 |title=UVM will divest its endowment from fossil fuels |url=http://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |access-date=December 30, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230162029/https://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |url-status=live }}</ref> 2019 жылғы 1 шілдеде [[Суреш Гаримелла]] Вермонт университетінің 27-президенті болып тағайындалды.<ref>{{Cite web |last=Loftus |first=Sawyer |title=New UVM president takes the helm, offers few details on university's direction |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |access-date=December 31, 2022 |website=Burlington Free Press |language=en-US |archive-date=August 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805233453/https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |url-status=live }}</ref> Оның басшылығы кезінде университетке қабылданған студенттер саны рекордтық деңгейге жетіп, ғылыми зерттеулерді қаржыландыру көлемі 50 пайызға өсіп, 250 миллион долларды құрады. Алайда Гаримелла студенттермен және оқытушылармен [[қоғаммен байланыс|қарым-қатынасы]] үшін сынға ұшырады.<ref>{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=Suresh Garimella Has Helped UVM Emerge Stronger From the Pandemic. But Who Is He, Anyway? |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |access-date=April 30, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003502/https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |url-status=live }}</ref> 2021 жылы университет әкімшілігі бюджетті қысқарту шараларын енгізді. Соның нәтижесінде Өнер және ғылым колледжінде үш кафедра жабылып, 12 негізгі мамандық, 11 қосымша мамандық және төрт магистратура бағдарламасы тоқтатылды.<ref>{{Cite web |last=Ruehsen |first=Ella |date=April 13, 2021 |title=Thousands voice no confidence in Garimella administration as grievances mount |url=https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |access-date=December 28, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128192721/https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |url-status=live }}</ref> 2020 жылы студенттердің бастамасымен жүргізілген науқанның қысымымен Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесі 2023 жылғы шілдеге дейін қазба отын саласына салынған инвестициялардан толық бас тарту туралы шешімді бірауыздан қабылдады.<ref name=":7" /> 2022 жылы [[АҚШ Білім министрлігі]] [[Луис Д. Брандейс атындағы адам құқықтарын заң арқылы қорғау орталығы]] мен [[Кампустағы еврейлер (ұйым)|Jewish on Campus]] ұйымдарының Азаматтық құқықтар туралы заңның VI бөлімі негізінде берген шағымына байланысты университет әкімшілігінің кампустағы [[антисемитизм]] көріністеріне қатысты әрекеттерін тергеуді бастады.<ref name="Investigation underway into antisemitism at U of Vermont">{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=Investigation underway into antisemitism at U of Vermont |url=https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |website=The Associated Press |date=September 13, 2022 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144257/https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=September 13, 2022 |title=UVM under federal investigation over antisemitism allegations |url=https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |access-date=May 1, 2023 |website=Vermont Public |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030305/https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы сәуірде университет пен Азаматтық құқықтар жөніндегі басқарма дауды ерікті түрде реттеу туралы келісімге келгеннен кейін тергеу аяқталды. АҚШ Білім министрлігінің баспасөз хабарламасында университеттің аталған оқиғаларға тиісті деңгейде әрекет етпегені айтылды.<ref>{{Cite web |title=U.S. Department of Education's Office for Civil Rights Resolves Investigation Addressing the University of Vermont's Responses to Allegations of Antisemitic Incidents |url=https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |access-date=May 1, 2023 |website=www.ed.gov |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503042411/https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |url-status=live }}</ref> Университет әкімшілігі бұл айыптауларды жоққа шығарып, оқиғаларға тиісті шаралар қабылдағанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=UVM President Denies Allegations of Antisemitism on Campus |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |access-date=May 1, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003504/https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |url-status=live }}</ref> Университет кемсітушілікке қатысты шағымдарды тіркеудің жаңа тәртібін енгізуге, кемсітушілік пен қудалауға қарсы ішкі ережелерін қайта қарауға және қызметкерлер мен студенттерге қосымша оқыту жүргізуге келісті.<ref name="U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint">{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint |url=https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |website=The Associated Press |date=April 3, 2023 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144302/https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |url-status=live }}</ref> Алайда шағымданушылардың талаптарын қабылдамады. Тергеуді аяқтаған кезде АҚШ Білім министрлігі университеттің кінәсі немесе заңбұзушылық жасағаны туралы қорытынды шығарған жоқ және жаңа федералдық саясат енгізбеді.<ref>{{Cite web |last=Zituni |first=Danya |date=June 28, 2023 |title=University of Vermont's Settlement with Dep't of Education Refuses to Adopt IHRA Despite Pressure |url=https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |access-date=December 27, 2023 |website=Palestine Legal |language=en-US |archive-date=December 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227025522/https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы қазанда Вермонт университетінің Қауіпсіздік және талаптарға сәйкестікті бақылау бөлімі [[Палестиналық арабтар|палестиналық]] жазушы [[Мұхаммед әл-Курд]]тың жоспарланған қонақ дәрісін кенеттен тоқтатты. Бөлім бұл шешімін іс-шара барысында тиісті қауіпсіздікті қамтамасыз ету мүмкіндігінің жоқтығымен түсіндірді. [[Seven Days (газет)|Seven Days]] газетінің журналистік зерттеуі іс-шараға байланысты қандай да бір қауіп-қатердің болғанын растайтын дәлелдер таппады.<ref>{{Cite web |last=Hellman |first=Rachel |title=Records Show UVM Professors Questioned Decision to Nix Palestinian Writer's Appearance |url=https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |access-date=December 27, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=December 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228000040/https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |url-status=live }}</ref> 2024 жылғы наурызда Вермонт университетінің магистратура және докторантура студенттері [[кәсіподаққа бірігу|кәсіподаққа бірігу]] және [[Біріккен автомобиль жұмысшылары|UAW]] кәсіподағына қосылу туралы шешімді қолдап дауыс берді.<ref>{{Cite news |title=UVM grad students join union |date=March 28, 2024 |work=WCAX |url=https://www.wcax.com/2024/03/28/uvm-grad-students-join-union/ }}</ref> 2024 жылғы сәуірде университеттегі [[Палестинадағы әділдік үшін студенттер]] ұйымының бөлімшесі Эндрю Харрис алаңында наразылық лагерін құрды. Наразылық білдірушілер университеттің эндаумент қоры туралы ақпараттың ашық болуын және «барлық қару-жарақ өндірушілерден, израильдік компаниялардан және тарихи Палестина аумағының оккупациясына қатысы бар компаниялардан» инвестицияларды қайтарып алуды талап етті. Сондай-ақ олар университеттен [[Линда Томас-Гринфилд]]тің оқу бітіру салтанатында жоспарланған сөз сөйлеуін тоқтатуды талап етті.<ref>{{Cite web |last=Keshmiri |first=Peter D'Auria, Sophia |date=April 29, 2024 |title=Pro-Palestinian protest encampments spring up at the University of Vermont, Middlebury College |url=http://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |access-date=April 29, 2024 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429051453/https://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |url-status=live }}</ref> == Мөрі == Университет алғаш рет 1807 жылы ресми мөрін бекітті. Мөрде [[Жасыл таулар]]дың үстінен көтеріліп келе жатқан күн және университеттің алғашқы ғимараты — кейін қайта жөнделген Олд-Милл бейнеленген. Сондай-ақ онда [[Евклид]]тің [[Пифагор теоремасы]]н «жел диірмені» әдісімен дәлелдеу сызбасы, глобус пен [[секстант]] бейнеленген. Мөрдің сыртқы шеңберінде «Universitas V. Montis. A.D. 1791», ал ішкі шеңберінде 1865 жылы ауыл шаруашылығы колледжінің құрылғанын білдіретін «Collegiumque Agriculturae» деген жазулар орналасқан.<ref>{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118045743/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |archive-date=January 18, 2021 |title=University Seal |website=The University of Vermont }}</ref> == Білім беру == Бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша білім беретін университеттің құрамына жеті бакалавриат колледжі, үздік студенттер колледжі, жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжі және медицина колледжі кіреді.<ref>{{Cite web |title=Majors, Minors and Graduate Programs |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}</ref> Вермонт университеті [[Жаңа Англияның жоғары білім жөніндегі комиссиясы]] тарапынан [[АҚШ-тағы жоғары білімді аккредиттеу|аккредиттелген]].<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=New England Commission Higher Education |language=en-US |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090600/https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |url-status=live }}</ref> Бакалавриат, магистратура және докторантура бағдарламалары [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]нде, Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжінде, Өнер және ғылым колледжінде, Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжінде, Инженерия және математика ғылымдары колледжінде, Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінде, Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжінде, Гроссман бизнес мектебінде және [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]]нде ұсынылады.<ref>{{cite web |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |title=Majors, Minors, and Graduate Programs |website=www.uvm.edu |language=en |access-date=April 4, 2018 |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}</ref> Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі дербес академиялық дәреже бермейді. Оның студенттері бір мезгілде университеттің бакалавриат бағдарламалары бойынша білім беретін жеті колледжінің бірінде оқиды.<ref>{{Cite web |title=Fall Semester |url=https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |url-status=live }}</ref> === Рейтингтері мен беделі === {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:22em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; border-collapse:collapse;" |- ! colspan="2" style="background:#f8f9fa; color:#3366cc; text-align:center; font-size:130%; padding:12px 8px; border:0;" | Академиялық рейтингтер |- ! colspan="2" style="background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;" | Ұлттық |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Forbes]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 181 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[U.S. News & World Report]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 121 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Washington Monthly]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 100 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | '''''WSJ''/College Pulse''' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 283 |- ! colspan="2" style="background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;" | Әлемдік |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі|ARWU]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 401–500 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[QS World University Rankings|QS]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 851–900 |- | style="border:0; padding:10px 12px;" | ''[[U.S. News & World Report]]'' | style="border:0; padding:10px 12px; text-align:right;" | 510 |} 2024 жылғы жағдай бойынша ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымының жыл сайынғы университеттер рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тың мемлекеттік университеттері арасында 61-орынды, ал елдегі барлық университеттер арасында 121-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті.<ref>{{cite web |title=University of Vermont |url=https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |access-date=September 30, 2024 |publisher=U.S. News & World Report |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414180827/https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |url-status=live }}</ref> 2024 жылы ''Forbes'' басылымының ''America's Top Colleges'' рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тағы 500 мемлекеттік және жекеменшік колледж бен университеттің арасында жалпы есепте 181-орынға, мемлекеттік университеттер арасында 79-орынға, ал зерттеу университеттері арасында 129-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.forbes.com/colleges/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=Forbes |language=en }}</ref> 1985 жылы Ричард Молл өзінің ''The Public Ivies: A Guide to America's Best Public Undergraduate Colleges and Universities'' атты кітабында Вермонт университетін [[Мемлекеттік Айви]] санатына жатқызды.<ref>{{Cite book |last=Moll |first=Richard |url=https://archive.org/details/publicivysguidet0000moll |title=The public ivys: A guide to America's best public undergraduate colleges and universities |date=1985 |publisher=Viking |location=New York |others=Internet Archive |isbn=978-0-670-58205-1 }}</ref> === Бакалавриатқа қабылдау === {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:36em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #c8ccd1; border-collapse:collapse;" |- ! colspan="3" style="background:#f8f9fa; text-align:center; font-size:125%; padding:12px 8px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Бакалавриатқа қабылдау статистикасы |- ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; width:45%;" | ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:30%;" | 2023 жылы оқуға қабылданғандар<ref name="FallEnrollmentReport">{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |title=UVM Common Data Set 2023-2024 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109025946/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |url-status=live }}</ref> ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:25%;" | 2018 жылмен салыстырғандағы өзгеріс<ref name="ReferenceEnrollmentReport">{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/CDS1819.pdf |title=UVM Common Data Set 2018-2019 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126192035/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/cds1819.pdf |url-status=live }}</ref> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Қабылдау көрсеткіші | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 60,0% | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | (+0,2) |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 17,1% | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | (+0,5) |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;" | Тест нәтижелерінің ортаңғы 50%-ы<sup>1</sup> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | [[SAT]] — жалпы балл | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 1270–1410 <small>([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 35%-ы арасында)</small> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | SAT — оқу және жазу | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 640–720 |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | SAT — математика | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 610–700 |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | [[ACT (тест)|ACT]] — жалпы балл | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 29–32 <small>([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 11%-ы арасында)</small> |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;" | Мектептегі үлгерім көрсеткіштері (GPA)<sup>2</sup> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 10% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 41,38% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 25% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 75,42% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 50% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 97,32% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Орташа GPA | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 3,85 |- | colspan="3" style="background:#f8f9fa; border:0; padding:12px; font-size:90%;" | <sup>1</sup> Тест нәтижелерін тапсыруды таңдаған студенттер арасында. <sup>2</sup> Мектептегі үлгерім рейтингі анықталған студенттер арасында. |} Бакалавриатқа қабылдау үдерісі [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «іріктеу деңгейі жоғары» санатына жатқызылады. Бұл бірінші курс студенттерінің тест нәтижелері негізінде университеттің қабылдау талаптарының іріктеу деңгейі бакалавр дәрежесін беретін барлық жоғары оқу орындарының арасында 80–100-процентиль аралығында екенін білдіреді.<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |access-date=April 5, 2023 |website=Carnegie Classification of Institutions of Higher Education |language=en-US |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224958/https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live }}</ref> 2026 жылғы түлектер тобына қабылдау үшін Вермонт университетіне 28 236 өтініш түсіп, олардың 16 947-сі (60,0%) мақұлданды. Қабылданғандардың 2 896-сы оқуға тіркеліп, [[Оқуға қабылдау ұсынысын қабылдау көрсеткіші|оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші]] 17,1%-ды құрады. Университетте бірінші курс студенттерінің [[Студенттердің оқуын жалғастыру көрсеткіші|оқуын жалғастыру көрсеткіші]] 88,25%-ды құрайды, ал студенттердің 77,5%-ы оқуын алты жыл ішінде аяқтайды.<ref name="FallEnrollmentReport" /> Бірінші курсқа қабылданған студенттердің 35%-ы [[SAT]] тестінің нәтижелерін тапсырған. Олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 1270–1410 аралығында болды. 2023 жылы оқуға қабылданған бірінші курс студенттерінің 11%-ы [[ACT (тест)|ACT]] тестінің нәтижелерін тапсырған, олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 29–32 аралығында болды. Студенттердің мектептегі орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) 3,85-ті құрады.<ref name="FallEnrollmentReport" /> === Ғылыми зерттеулер === Вермонт университеті [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.<ref name=":0" /> 2025 қаржы жылында университет [[ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар|ғылыми зерттеулер мен әзірлемелерді]] қаржыландыруға 266 миллион доллар көлемінде қаражат тартты.<ref name=":9">{{Cite web |title=UVM Research Sets $266M Record |url=https://www.uvm.edu/news/ovpr/uvm-research-sets-266m-record |access-date=October 1, 2024 |website=The University of Vermont }}</ref> === Өнер және ғылым колледжі === Өнер және ғылым колледжі — Вермонт университетіндегі студенттер, оқытушылар және қызметкерлер саны жағынан ең ірі колледж. Сонымен қатар колледж университеттің барлық студенттеріне оқу мен ғылыми қызметте табысқа жетуге қажетті білім мен дағдыларды қалыптастыруға көмектесетін негізгі пәндердің басым бөлігін ұсынады. Колледжде гуманитарлық ғылымдар, бейнелеу өнері, формалды ғылымдар, әлеуметтік және жаратылыстану ғылымдары бойынша 45 білім беру бағыты бар. [[Сурет:University of Vermont Williams Hall.jpg|thumb|Вермонт университетіндегі Уильямс-холл (бұрынғы Уильямс ғылыми корпусы). Қазіргі уақытта ғимаратта өнер және өнер тарихы, денсаулық және қоғам, сондай-ақ антропология кафедралары орналасқан.]] === Гроссман бизнес мектебі === Вермонт университетінің Гроссман бизнес мектебі [[AACSB]] ұйымы тарапынан аккредиттелген және бакалавриат пен магистратура бағдарламаларын ұсынады.<ref>{{Cite web |title=Sustainable Innovation MBA {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/program/sustainable-innovation-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}</ref> 2015 жылы мектеп университет түлегі Стивен Гроссманның 20 миллион доллар көлеміндегі қайырымдылық көмегінің құрметіне Гроссман бизнес мектебі болып қайта аталды. Бұл университет тарихындағы бір реттік ең ірі қайырымдылық қаржы болды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/business/?Page=news&storyID=21530&category=business |title=Grossman School of Business: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=October 5, 2015 |archive-date=October 6, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151006005514/http://www.uvm.edu/business/?Page=news&storyID=21530&category=business |url-status=live }}</ref> Мектептің бакалавриатында 1100-ден астам студент оқиды. Түлектерге бизнес басқару саласындағы ғылым бакалавры дәрежесі беріледі.<ref>{{Cite web |title=Undergraduate Programs {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/undergraduate-programs |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}</ref> 2025 жылы ''[[Corporate Knights]]'' басылымы Гроссман бизнес мектебінің тұрақты инновациялар саласындағы MBA бағдарламасын (SI-MBA) «Better World MBA» әлемдік рейтингінде екінші орынға, ал әлеуметтік және экологиялық ықпалы бойынша АҚШ-тағы бірінші орынға қойды. Бағдарлама 2023 жылдан бері осы орындарды сақтап келеді.<ref>{{Cite web |last=Bronca |first=Tristan |date=November 6, 2025 |title=These are the 2025 top MBA schools for sustainability |url=https://corporateknights.com/issues/2025-11-education-and-youth-issue/these-top-mbas-for-sustainability-are-maximizing-impact/ |access-date=April 16, 2026 |website=Corporate Knights |language=en-US }}</ref> ''[[The Princeton Review]]'' басылымының мәліметі бойынша, SI-MBA бағдарламасы АҚШ-тағы экологиялық бағыттағы үздік MBA бағдарламалары рейтингінде екінші орын алады,<ref>{{Cite web |title=Best Green MBA |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings/?rankings=best-green-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}</ref> сондай-ақ кәсіпкерлік саласындағы ең үздік 50 бағдарламаның<ref>{{Cite web |title=Top 50 Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-50-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}</ref> және АҚШ-тың солтүстік-шығысындағы кәсіпкерлік бағытындағы ең үздік жеті бағдарламаның қатарына кіреді.<ref>{{Cite web |title=Top Northeast Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-northeast-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com }}</ref> === Инженерия және математика ғылымдары колледжі === [[Сурет:University of Vermont Discovery Hall.jpg|thumb|Биохимия, физика және химия сияқты [[физикалық ғылымдар]] салалары орналасқан Дискавери-холл ғимараты]] Инженерия және математика ғылымдары колледжінде (CEMS) [[ABET]] ұйымы аккредиттеген бес инженерлік білім беру бағдарламасы бар: биомедициналық инженерия, құрылыс инженериясы, экологиялық инженерия, электротехника және машина жасау. Сонымен қатар колледж құрамында информатика кафедрасы мен математика және статистика кафедрасы жұмыс істейді. Колледжде үш ғылыми-зерттеу орталығы бар: Көлік зерттеулері орталығы, Күрделі жүйелер орталығы және Вермонттың озық есептеу технологиялары орталығы. Колледжде бакалавриат деңгейінде шамамен 1400 студент, жоғары оқу орнынан кейінгі бағдарламаларда 250 студент оқиды және 85 оқытушы жұмыс істейді. === Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі === [[Сурет:University of Vermont Morrill Hall.jpg|thumb|АҚШ сенаторы [[Джастин Смит Моррилл]]дің құрметіне аталған [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараты 1906–1907 жылдары Вермонт университетінің ауыл шаруашылығы кафедрасы мен ауыл шаруашылығы тәжірибе станциясын орналастыру үшін салынған.]] Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі (CALS) жануарлар туралы ғылым (студенттерге [[Тафтс университеті]]нің [[Каммингс ветеринариялық медицина мектебі]]не мерзімінен бұрын қабылдану мүмкіндігі беріледі), биохимия, биология ғылымдары, жергілікті қауымдастық кәсіпкерлігі, жергілікті қауымдастықтарды дамыту және халықаралық даму, диетология, тамақтану және тағамтану, экологиялық ауыл шаруашылығы, қоршаған орта туралы ғылым, қоршаған ортаны зерттеу, микробиология, молекулалық генетика, өсімдіктер биологиясы, қоғамдық коммуникациялар және тұрақты ландшафттық бау-бақша шаруашылығы бағыттары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар колледж құрамында Ауылдық аймақтарды зерттеу орталығы жұмыс істейді. Колледж Өнер және ғылым колледжімен бірлесіп білім беру бағдарламаларын да ұсынады. Биология ғылымдары сияқты мамандықтарды таңдаған студенттер осы екі колледждің кез келгенінде білім ала алады.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |title=Integrated Biological Science Program: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 11, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511112140/http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |url-status=live }}</ref> Жер гранты негізінде құрылған жоғары оқу орны ретінде Вермонт университеті [[Штаттардың бірлескен ғылыми-зерттеу, білім беру және ауыл шаруашылығы жөніндегі кеңес беру қызметі]] бағдарламасы аясында Вермонт штатына ауыл шаруашылығы саласындағы ғылыми-зерттеу қызметтерін көрсету үшін жыл сайын грант алады. === Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі === Вермонт университетінің Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі (CESS) педагогикалық білім беру, адам дамуы және отбасы туралы ғылымдар, сондай-ақ әлеуметтік жұмыс салалары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар [[америкалық ым тілі]], арнайы білім беру және мәдени әрі тілдік әртүрлілік жағдайындағы білім беру бағыттары бойынша қосымша мамандықтар бар. Колледж құрамына Көшбасшылық және даму ғылымдары кафедрасы, Білім беру кафедрасы, Әлеуметтік жұмыс кафедрасы және Мүгедектік және қоғамға кіріктіру орталығы кіреді. Сондай-ақ магистр немесе доктор (Ed.D. немесе Ph.D.) дәрежесін алуға мүмкіндік беретін бағдарламалар ұсынылады. === Медицина колледжі === {{Толық мақала|Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі}} 1804 жылы Джон Померой Берлингтондағы өз үйінде студенттерге сабақ бере бастады. Бұл АҚШ-тағы [[Штат университеті|мемлекеттік колледж немесе университет]] жанындағы алғашқы [[АҚШ-тағы медициналық білім беру|медициналық]] бөлімше болды. 1822 жылы Померой мен медицина саласының оқытушысы [[Нейтан Смит (дәрігер, 1762 жылы туған)|Нейтан Смит]] негізін қалаған [[Вермонт университетінің медицина колледжі|Медицина колледжі]] АҚШ-тағы жетінші медицина мектебі ретінде құрылды. Вермонт университеті медицина мамандығы бойынша әр курсқа шамамен 100 студент қабылдайды. Жалпы медицина студенттерінің саны шамамен 400-ге жетеді. Вермонт университетінің медициналық орталығы клиникалық білім берудің негізгі базасы болып табылады. ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымының 2016 жылғы рейтингі бойынша Медицина колледжі [[алғашқы медициналық-санитариялық көмек]] саласындағы білім беру сапасы жағынан АҚШ-тағы рейтингке енген 89 бағдарламаның арасында 29-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті. Ал 2019 жылғы жағдай бойынша 120 бағдарламаның арасында 43-орынға ие болды.<ref>{{cite magazine |url=http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |title=Best Medical Schools - University of Vermont |access-date=December 14, 2015 |magazine=U.S. News & World Report |archive-date=December 22, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222133141/http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |title=Best Medical Schools: Primary Care |access-date=May 5, 2019 |archive-date=June 13, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613134748/https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |url-status=live }}</ref> 2016 жылғы 21 қазанда [[Джо Байден]] қатерлі ісікке қарсы күресті жеделдетуге бағытталған [https://bidenwhitehouse.archives.gov/cancermoonshot/ Cancer Moonshot] бастамасын талқылау үшін университет кампусына келді.<ref>{{cite web |url=https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |title=Vice President Biden Brings His 'Cancer Moonshot' to Burlington |date=October 21, 2016 |access-date=August 25, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105221/https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |title=Vice President Biden Brings 'Cancer Moonshot' to UVM |publisher=Med.uvm.edu |date=November 14, 2016 |accessdate=August 26, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105225/http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |url-status=live }}</ref> ==== Чарльз А. Дана атындағы медициналық кітапхана ==== Чарльз А. Дана атындағы кітапхана — Вермонт штатындағы ең ірі [[медициналық кітапхана]]. Ол Ұлттық медициналық кітапханалар желісінің Вермонт штатындағы ресурстық кітапханасы қызметін атқарады<ref>{{cite web |url=http://nnlm.gov/ |title=National Home page - National Network of Libraries of Medicine |access-date=July 17, 2009 |archive-date=July 30, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090730161711/http://nnlm.gov/ |url-status=live }}</ref> және Вермонт университетінің Академиялық денсаулық сақтау орталығын қажетті ақпаратпен қамтамасыз етеді. Академиялық денсаулық сақтау орталығының құрамына университеттің Медицина колледжі мен Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінің оқытушылары, қызметкерлері мен студенттері, сондай-ақ Вермонт университетінің медициналық орталығындағы дәрігерлер мен басқа да [[медициналық қызмет көрсетуші]]лер кіреді. Кітапхана университеттің бакалавриат және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларының денсаулық сақтау ғылымдары саласындағы ақпараттық қажеттіліктерін де қанағаттандырады. Сонымен қатар ол [[денсаулық сақтау ғылымдары]] бойынша ақпарат іздейтін Вермонт штатының тұрғындарына да ашық. === Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі === Вермонт университетінің Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі төрт кафедрадан тұрады: Биомедицина және денсаулық ғылымдары, Коммуникация ғылымдары және коммуникация бұзылыстары, Мейіргер ісі, сондай-ақ Оңалту және қозғалыс ғылымдары. Сонымен қатар колледж құрамында [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]мен бірлесіп жұмыс істейтін Интегративті денсаулық институты бар. Ол интегративті медициналық көмек саласында сертификат беретін білім беру бағдарламасын ұсынады. Колледждің кейбір бакалавриат бағдарламалары студенттерді сөйлеу және тіл патологиясы, аудиология салалары бойынша жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларына немесе физиотерапия бойынша докторлық бағдарламаға түсуге дайындайды. Колледж сондай-ақ бұрын Fletcher Allen Health Care деп аталған Вермонт университетінің медициналық орталығының клиникалық базаларын пайдаланады. === Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі === Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі студенттердің оқу бағдарламасын толықтыратын және сабақтан тыс іс-шараларға қатысуына жағдай жасайды. Олардың қатарына арнайы ғылыми симпозиумдар, университетке шақырылған ғалымдармен бірге ұйымдастырылатын кешкі астар, сондай-ақ Монреаль мен Бостондағы мұражайлар мен театрларға сапарлар кіреді. Колледждің жұмысына университеттің әртүрлі бөлімдерінен оқытушылар іріктеліп тартылады. Олар бірінші курс студенттеріне арналған этика пәні мен тереңдетілген семинарларда дәріс оқиды, оқу және талқылау топтарына қатысады, пленарлық дәрістер сериясында баяндама жасайды, сондай-ақ ғылыми зерттеулер жүргізетін үздік студенттерге ғылыми жетекшілік етеді. Міндетті этика курсы, шағын семинарлар, бейресми кездесулер мен арнайы ғылыми-зерттеу жобалары аясында студенттер гуманитарлық және жаратылыстану ғылымдары, инженерия, мейіргер ісі, медицина, педагогика, бизнес және басқа да салалар бойынша университет ғалымдарымен бірлесіп жұмыс істейді. 2023 жылғы мамырда колледж АҚШ-тың бұрынғы сенаторы [[Патрик Лихи]]дің құрметіне қайта аталды.<ref>{{Cite web |title=UVM Honors College Named for Senator Patrick Leahy |url=https://www.uvm.edu/news/story/uvm-honors-college-named-senator-patrick-leahy |access-date=June 12, 2023 |website=The University of Vermont |archive-date=June 8, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230608023818/https://www.uvm.edu/news/story/uvm-honors-college-named-senator-patrick-leahy |url-status=live }}</ref> === Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі === [[Сурет:University of Vermont Aiken Center.jpg|thumb|Джордж Д. Айкен орталығында Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі орналасқан.]] [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]] (RSENR) 1973 жылы құрылған Табиғи ресурстар мектебінің негізінде 2003 жылы ашылды. Мектеп экологиялық және әлеуметтік үдерістер туралы білім мен түсінікті тереңдетуге, сондай-ақ табиғи жүйелердің тұтастығын сақтауға және қоршаған ортамен үйлесімді өмір сүретін орнықты қоғам қалыптастыруға бағытталған құндылықтарды дамытуға ұмтылады. Рубенштейн мектебінің ғылыми-зерттеу қызметі үш негізгі бағытты қамтиды: 1. Қолданбалы экология; 2. Қоршаған орта және қоғам; 3. Инновациялық құралдарды әзірлеу және пайдалану (мысалы, ГАЖ, кеңістіктік талдау және модельдеу). Мектептің негізгі ғимараты Джордж Д. Айкен орталығында орналасқан. Ғимарат 2012 жылы қайта жаңғыртылып, [[АҚШ-тың жасыл құрылыс кеңесі]]нің [[Энергетикалық және экологиялық жобалаудағы көшбасшылық|LEED Platinum]] сертификатын алды.<ref>{{cite news |title=Rehabbed Aiken gets top 'green' designation |url=http://www.burlingtonfreepress.com/article/20130923/NEWS02/309230024/Rehabbed-Aiken-gets-top-green-designation |newspaper=Burlington Free Press |date=September 23, 2013}}</ref><!-- {{Dead link|date=July 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} --> 2007 жылы университет [[Шамплейн көлі]]нің ластану мәселелерін зерттеу үшін 6,7 миллион доллар көлемінде грант жеңіп алды.<ref>{{cite book |title=UVM wins $6.7M lake-research grant |publisher=Burlington Free Press |date=September 28, 2007 }}</ref> == Спорт == Вермонт университетінің спорт командалары «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]» деген атпен белгілі. Университетте спорттың 18 түрі бойынша командалар бар. Әйелдер командалары баскетбол, кросс, допты хоккей, шайбалы хоккей, лакросс, шаңғы спорты, футбол, жүзу және суға секіру, сондай-ақ жеңіл атлетика (жабық ғимаратта және ашық ауада) бойынша жарыстарға қатысады. Ерлер командалары баскетбол, кросс, шайбалы хоккей, лакросс, шаңғы спорты, футбол және жеңіл атлетика (жабық ғимаратта және ашық ауада) бойынша өнер көрсетеді. Барлық командалар [[NCAA]]-ның [[Дивизион (спорт)|I дивизионы]] деңгейінде жарысады. Командалардың басым бөлігі [[Америка шығысы конференциясы]]нда бақ сынайды. Ерлер мен әйелдердің шайбалы хоккей командалары [[Шығыс хоккей қауымдастығы]]ның жарыстарына қатысады. Тау шаңғысы мен шаңғы жарысы командалары [[Шығыс колледжаралық шаңғы қауымдастығы]]ның жарыстарына қатысады. Вермонт университетінің спорт командалары студент-спортшылардың жалпы орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) бойынша 2005 жылдан 2011 жылға дейін қатарынан жеті рет (2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010 және 2011 жылдары) Америка шығысы конференциясының академиялық кубогын жеңіп алды. Вермонт университеті осы конференцияда аталған кубокты қатарынан үш жыл және жалпы төрт рет жеңіп алған алғашқы оқу орны болды. [[Сурет:Gutterson Fieldhouse on March 29 2023.jpg|thumb|1963 жылы салынған [[Гаттерсон-филдхаус]] ғимаратында Вермонт университетінің хоккей мұз айдыны орналасқан.]] Университеттің соңғы жылдардағы спорттық жетістіктерінің қатарында ерлердің шайбалы хоккей командасының 2009 жылы Frozen Four турниріне шығуы, әйелдер мен ерлер баскетбол командаларының Америка шығысы конференциясының турнирлерінде жеңіске жетіп, 2010 жылғы NCAA турниріне жолдама алуы және шаңғы командасының 2012 жылы Монтана штатының Бозмен қаласында өткен NCAA ұлттық чемпионатында алтыншы рет жеңімпаз атануы бар. 2014 жылы ерлердің шайбалы хоккей командасы 2009 жылдан бергі үшінші NCAA турниріне жолдама алды, ал ерлер баскетбол командасы Америка шығысы конференциясының тұрақты маусымында алтыншы рет чемпион атанды. Университет өз тарихында америкалық футбол, софтбол және бейсбол сияқты бірнеше ірі спорт бағдарламасын тоқтатты. Софтбол мен бейсбол бағдарламалары 2009 жылы жабылды.<ref>{{cite web |url=http://www.wcax.com/story/9879709/uvm-eliminates-baseball-and-softball |title=UVM Eliminates Baseball and Softball |date=February 20, 2009 |access-date=September 17, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150916013459/http://www.wcax.com/story/9879709/uvm-eliminates-baseball-and-softball |archive-date=September 16, 2015 |url-status=dead }}</ref> Вермонт университетінің бұрынғы 36 спортшысы 16 Олимпиада ойындарына (13 қысқы және 3 жазғы) қатысып, жалпы алты Олимпиада медалін жеңіп алды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/vq/VQSPRING02/UVMOlympians.html |title=UVM Olympians |access-date=February 10, 2016 |archive-date=September 27, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927234921/http://www.uvm.edu/~uvmpr/vq/VQSPRING02/UVMOlympians.html |url-status=live }}</ref> Вермонт университетінің «Vermont Victorious» атты спорттық қолдау әні 1938 жылы жазылған.<ref>{{cite web |url=http://www.uvmathletics.com/sports/2010/6/27/GEN_0627105917.aspx |title=Vermont Catamounts Athletics |work=University of Vermont |access-date=February 10, 2016 |archive-date=February 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160208085600/http://uvmathletics.com/sports/2010/6/27/GEN_0627105917.aspx |url-status=live }}</ref> === 2024 жылғы NCAA ерлер футбол чемпионаты === 2024 жылғы 16 желтоқсанда Вермонт университетінің ерлер футбол командасы [[Маршалл университетінің ерлер футбол командасы|Маршалл университетінің командасын]] жеңіп, [[2024 жылғы NCAA I дивизионының ерлер арасындағы футбол турнирі]]нің чемпионы атанды. Бұл Вермонт университетінің NCAA I дивизионында өнер көрсететін спорт командаларының ұлттық чемпионаттың финалына алғаш рет шығып, жеңіске жетуі болды.<ref>{{Cite web |last=Abrami |first=Alex |title=Cardiac Cats: Vermont men's soccer win first national championship in comeback vs Marshall |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/sports/college/vermont/2024/12/16/vermont-soccer-vs-marshall-score-ncaa-national-championship-college-cup-overtime-final-uvm/76927559007/ |access-date=December 18, 2024 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}</ref> Сонымен қатар бұл [[Америка шығысы конференциясы]]на мүше командалардың тарихындағы алғашқы ұлттық чемпиондық атақ болды.<ref>{{Cite web |date=December 16, 2024 |title=Vermont Men's Soccer Wins National Championship 2-1 in Overtime!! |url=https://americaeast.com/news/2024/12/17/vermont-national-champions.aspx |access-date=December 18, 2024 |website=americaeast.com |language=en |archive-date=December 17, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241217053044/https://americaeast.com/news/2024/12/17/vermont-national-champions.aspx |url-status=live }}</ref> === Клубтық спорт === Вермонт университеті көптеген клубтық спорт командаларына қолдау көрсетеді. 2009 жылғы 15 қарашадағы жағдай бойынша университеттің желкенді спорт командасы АҚШ-тағы ұлттық рейтингте 8-орында тұрды.<ref name="SailingTeam">{{cite web |url=http://www.uvm.edu/sailing/ |title=UVM Sailing |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 30, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530001429/http://www.uvm.edu/sailing/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.collegesailing.org/rankings.asp |title=Sailing Collegiate National Top 20 |access-date=June 12, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070409102520/http://collegesailing.org/rankings.asp |archive-date=April 9, 2007 |url-status=dead }}</ref> Университеттің академиялық ескек есу командасы [[Чарльз өзені регатасы]] мен [[Дэд Вейл регатасы]]на қатысады. 2015 жылғы ACRA ұлттық клубтық ескек есу чемпионатында рульшісі бар төрт адамдық қайықтағы ерлер экипажы қола жүлдеге ие болды. Велоспорт командасы басқа университеттердің негізгі спорт командаларымен жарысып, бірнеше рет ұлттық чемпион атанды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 7jmxrl4uyuwpeenk8l251nqh2xu1amu 3690321 3690314 2026-11-02T16:10:09Z Kvazimodo 124458 3690321 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі |Қысқартылған аты = Вермонт университеті |Эмблемасы = |Сурет = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|200px]] |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = University of Vermont and State Agricultural College |Бұрынғы атауы = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865) |Ұраны = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}<br>{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}<ref>{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}</ref> |Құрылған жылы = [[1791 жыл|1791]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = [[Марлен Тромп]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 14 320 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces">{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&id=231174 |url-status=live }}</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = 12 168 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces" /> |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 2013 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces" /> |Орналасқан жері = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²) |Мекенжайы = |Сайты = https://www.uvm.edu/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47 |CoordScale = |edu_region = }} '''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].<ref>{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}</ref> 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.<ref>{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}</ref> Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.<ref name=":0">{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}</ref> Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]<nowiki/>» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады. == Тарихы == === XVIII ғасыр === {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | image1 = University of Vermont 1845.png | alt1 = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті | caption1 = Вермонт университеті, 1845 жыл | image2 = University of Vermont Old Mill.jpg | alt2 = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті | caption2 = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат | image3 = University of Vermont Billings Library.jpg | alt3 = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті | caption3 = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды. | image4 = University of Vermont University Green.jpg | alt4 = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті | caption4 = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы }} Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады. === XIX ғасыр === Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.<ref name="Donaldson, Thomas (1884)">{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&view=1up&seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&view=1up&seq=257 |url-status=live }}</ref> Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.<ref name="uvm.edu"/> Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]<nowiki/>» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.<ref name="uvm.edu">[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.</ref> Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.<ref name="uvm.edu" /> 1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.<ref>{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}</ref> [[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды. === XX ғасыр === 1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.<ref>{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}</ref> 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.<ref name=":8">{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}</ref> Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.<ref name=":8" /> XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.<ref name=":11">{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}</ref><ref name=":6">{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}</ref> 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.<ref name=":5">{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}</ref> Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]<nowiki/>» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.<ref>{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}</ref> 1972 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі тағы да араласып, соғысқа қарсы шерулерге қатысқаны үшін билік өкілдерінің наразылығын тудырған, студенттер арасында танымал [[марксизм|марксшіл]] [[саясаттану]] профессоры [[Майкл Паренти]]ге тұрақты профессорлық қызмет мәртебесін беруден бас тартты. Кеңес оқытушылар құрамының, декандар кеңесінің және университет әкімшілігінің ұсынымдарына қарамастан осындай шешім қабылдады. Кейін Паренти университетке қарсы федералдық сотқа талап арыз берді. Дау соттан тыс тәртіппен реттеліп, Парентиге 15 000 доллар төленді.<ref name=":6" /> 1980 жылдары Вермонт университеті студенттердің [[апартеид]] режимі орнаған Оңтүстік Африкада қызмет жүргізетін компанияларға салынған [[Оңтүстік Африкадан инвестицияларды шығару|инвестицияларды қайтарып алуды]] талап етуіне байланысты күшейген қысымға тап болды.<ref>{{Cite web |date=April 5, 2022 |title=UVM Rally Calling for UVM South African Divestment |url=https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |access-date=December 30, 2023 |website=CCTV Center for Media and Democracy |language=en |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230055838/https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |url-status=live }}</ref> Апартеид режиміне инвестиция салуға қарсы студенттердің наразылықтары 1985 жылғы 12 қазанда Уотерман ғимаратының қарсысындағы көгал алаңда «лашықтар қалашығының» салынуымен шарықтау шегіне жетті. 6 желтоқсанда университеттің қамқоршылар кеңесі 12 дауыс қолдап, 7 дауыс қарсы болған нәтижемен инвестицияларды қайтарып алу туралы шешім қабылдады.<ref>{{Cite web |last=Fordham |first=Robin |title=University of Vermont Campus History - Crossroads |url=https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |access-date=December 30, 2023 |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230052425/https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |url-status=live }}</ref> === XXI ғасыр === Вермонт университеті студенттік ұйымдардың бастамасымен инвестицияларды қайтарып алуға бағытталған басқа да бірқатар шараларды жүзеге асырды. Атап айтқанда, 2006 жылы [[Дарфурдағы геноцид (2003–2005)|Дарфурдағы геноцидке]] байланысты «Суданды қолдайтын» компаниялардан инвестицияларын қайтарып алды,<ref>{{Cite web |last=Picard |first=Ken |title=UVM Implements Divestment Strategy for Sudan-Friendly Companies |url=https://www.sevendaysvt.com/news/uvm-implements-divestment-strategy-for-sudan-friendly-companies-2130853 |access-date=December 30, 2023 |website=Seven Days |language=en }}</ref> ал 2009 жылы [[Ирак соғысы|Ирактағы]] және [[Ауғанстандағы соғыс (2001–2021)|Ауғанстандағы]] соғыстар кезінде [[кассеталық оқ-дәрі]]лер мен [[сарқылған уран]] қолданылатын қару-жараққа қатысты инвестициялардан бас тартты.<ref>{{Cite web |date=July 13, 2009 |title=UVM trustees to vote on weapons divestment (US) |url=https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |access-date=December 30, 2023 |website=Landmine.de |language=de-DE |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061822/https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=November 16, 2009 |title=Board votes to divest from cluster ammunitions |url=https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |access-date=December 30, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061821/https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |url-status=live }}</ref> 2013 және 2016 жылдары университеттің қамқоршылар кеңесі қазба отын саласына салынған инвестицияларды қайтарып алу туралы талаптарды қабылдамады.<ref>{{Cite web |last=JOHNSON |first=TIM |title=UVM trustees reject fossil-fuel divestment |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2013/12/18/uvm-trustees-reject-fossil-fuel-divestment/4117649/ |access-date=December 30, 2023 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}</ref><ref name=":7">{{Cite web |last=Duffort |first=Lola |date=July 15, 2020 |title=UVM will divest its endowment from fossil fuels |url=http://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |access-date=December 30, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230162029/https://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |url-status=live }}</ref> 2019 жылғы 1 шілдеде [[Суреш Гаримелла]] Вермонт университетінің 27-президенті болып тағайындалды.<ref>{{Cite web |last=Loftus |first=Sawyer |title=New UVM president takes the helm, offers few details on university's direction |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |access-date=December 31, 2022 |website=Burlington Free Press |language=en-US |archive-date=August 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805233453/https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |url-status=live }}</ref> Оның басшылығы кезінде университетке қабылданған студенттер саны рекордтық деңгейге жетіп, ғылыми зерттеулерді қаржыландыру көлемі 50 пайызға өсіп, 250 миллион долларды құрады. Алайда Гаримелла студенттермен және оқытушылармен [[қоғаммен байланыс|қарым-қатынасы]] үшін сынға ұшырады.<ref>{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=Suresh Garimella Has Helped UVM Emerge Stronger From the Pandemic. But Who Is He, Anyway? |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |access-date=April 30, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003502/https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |url-status=live }}</ref> 2021 жылы университет әкімшілігі бюджетті қысқарту шараларын енгізді. Соның нәтижесінде Өнер және ғылым колледжінде үш кафедра жабылып, 12 негізгі мамандық, 11 қосымша мамандық және төрт магистратура бағдарламасы тоқтатылды.<ref>{{Cite web |last=Ruehsen |first=Ella |date=April 13, 2021 |title=Thousands voice no confidence in Garimella administration as grievances mount |url=https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |access-date=December 28, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128192721/https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |url-status=live }}</ref> 2020 жылы студенттердің бастамасымен жүргізілген науқанның қысымымен Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесі 2023 жылғы шілдеге дейін қазба отын саласына салынған инвестициялардан толық бас тарту туралы шешімді бірауыздан қабылдады.<ref name=":7" /> 2022 жылы [[АҚШ Білім министрлігі]] [[Луис Д. Брандейс атындағы адам құқықтарын заң арқылы қорғау орталығы]] мен [[Кампустағы еврейлер (ұйым)|Jewish on Campus]] ұйымдарының Азаматтық құқықтар туралы заңның VI бөлімі негізінде берген шағымына байланысты университет әкімшілігінің кампустағы [[антисемитизм]] көріністеріне қатысты әрекеттерін тергеуді бастады.<ref name="Investigation underway into antisemitism at U of Vermont">{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=Investigation underway into antisemitism at U of Vermont |url=https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |website=The Associated Press |date=September 13, 2022 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144257/https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=September 13, 2022 |title=UVM under federal investigation over antisemitism allegations |url=https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |access-date=May 1, 2023 |website=Vermont Public |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030305/https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы сәуірде университет пен Азаматтық құқықтар жөніндегі басқарма дауды ерікті түрде реттеу туралы келісімге келгеннен кейін тергеу аяқталды. АҚШ Білім министрлігінің баспасөз хабарламасында университеттің аталған оқиғаларға тиісті деңгейде әрекет етпегені айтылды.<ref>{{Cite web |title=U.S. Department of Education's Office for Civil Rights Resolves Investigation Addressing the University of Vermont's Responses to Allegations of Antisemitic Incidents |url=https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |access-date=May 1, 2023 |website=www.ed.gov |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503042411/https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |url-status=live }}</ref> Университет әкімшілігі бұл айыптауларды жоққа шығарып, оқиғаларға тиісті шаралар қабылдағанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=UVM President Denies Allegations of Antisemitism on Campus |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |access-date=May 1, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003504/https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |url-status=live }}</ref> Университет кемсітушілікке қатысты шағымдарды тіркеудің жаңа тәртібін енгізуге, кемсітушілік пен қудалауға қарсы ішкі ережелерін қайта қарауға және қызметкерлер мен студенттерге қосымша оқыту жүргізуге келісті.<ref name="U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint">{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint |url=https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |website=The Associated Press |date=April 3, 2023 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144302/https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |url-status=live }}</ref> Алайда шағымданушылардың талаптарын қабылдамады. Тергеуді аяқтаған кезде АҚШ Білім министрлігі университеттің кінәсі немесе заңбұзушылық жасағаны туралы қорытынды шығарған жоқ және жаңа федералдық саясат енгізбеді.<ref>{{Cite web |last=Zituni |first=Danya |date=June 28, 2023 |title=University of Vermont's Settlement with Dep't of Education Refuses to Adopt IHRA Despite Pressure |url=https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |access-date=December 27, 2023 |website=Palestine Legal |language=en-US |archive-date=December 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227025522/https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы қазанда Вермонт университетінің Қауіпсіздік және талаптарға сәйкестікті бақылау бөлімі [[Палестиналық арабтар|палестиналық]] жазушы [[Мұхаммед әл-Курд]]тың жоспарланған қонақ дәрісін кенеттен тоқтатты. Бөлім бұл шешімін іс-шара барысында тиісті қауіпсіздікті қамтамасыз ету мүмкіндігінің жоқтығымен түсіндірді. [[Seven Days (газет)|Seven Days]] газетінің журналистік зерттеуі іс-шараға байланысты қандай да бір қауіп-қатердің болғанын растайтын дәлелдер таппады.<ref>{{Cite web |last=Hellman |first=Rachel |title=Records Show UVM Professors Questioned Decision to Nix Palestinian Writer's Appearance |url=https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |access-date=December 27, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=December 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228000040/https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |url-status=live }}</ref> 2024 жылғы наурызда Вермонт университетінің магистратура және докторантура студенттері [[кәсіподаққа бірігу|кәсіподаққа бірігу]] және [[Біріккен автомобиль жұмысшылары|UAW]] кәсіподағына қосылу туралы шешімді қолдап дауыс берді.<ref>{{Cite news |title=UVM grad students join union |date=March 28, 2024 |work=WCAX |url=https://www.wcax.com/2024/03/28/uvm-grad-students-join-union/ }}</ref> 2024 жылғы сәуірде университеттегі [[Палестинадағы әділдік үшін студенттер]] ұйымының бөлімшесі Эндрю Харрис алаңында наразылық лагерін құрды. Наразылық білдірушілер университеттің эндаумент қоры туралы ақпараттың ашық болуын және «барлық қару-жарақ өндірушілерден, израильдік компаниялардан және тарихи Палестина аумағының оккупациясына қатысы бар компаниялардан» инвестицияларды қайтарып алуды талап етті. Сондай-ақ олар университеттен [[Линда Томас-Гринфилд]]тің оқу бітіру салтанатында жоспарланған сөз сөйлеуін тоқтатуды талап етті.<ref>{{Cite web |last=Keshmiri |first=Peter D'Auria, Sophia |date=April 29, 2024 |title=Pro-Palestinian protest encampments spring up at the University of Vermont, Middlebury College |url=http://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |access-date=April 29, 2024 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429051453/https://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |url-status=live }}</ref> == Мөрі == Университет алғаш рет 1807 жылы ресми мөрін бекітті. Мөрде [[Жасыл таулар]]дың үстінен көтеріліп келе жатқан күн және университеттің алғашқы ғимараты — кейін қайта жөнделген Олд-Милл бейнеленген. Сондай-ақ онда [[Евклид]]тің [[Пифагор теоремасы]]н «жел диірмені» әдісімен дәлелдеу сызбасы, глобус пен [[секстант]] бейнеленген. Мөрдің сыртқы шеңберінде «Universitas V. Montis. A.D. 1791», ал ішкі шеңберінде 1865 жылы ауыл шаруашылығы колледжінің құрылғанын білдіретін «Collegiumque Agriculturae» деген жазулар орналасқан.<ref>{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118045743/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |archive-date=January 18, 2021 |title=University Seal |website=The University of Vermont }}</ref> == Білім беру == Бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша білім беретін университеттің құрамына жеті бакалавриат колледжі, үздік студенттер колледжі, жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжі және медицина колледжі кіреді.<ref>{{Cite web |title=Majors, Minors and Graduate Programs |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}</ref> Вермонт университеті [[Жаңа Англияның жоғары білім жөніндегі комиссиясы]] тарапынан [[АҚШ-тағы жоғары білімді аккредиттеу|аккредиттелген]].<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=New England Commission Higher Education |language=en-US |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090600/https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |url-status=live }}</ref> Бакалавриат, магистратура және докторантура бағдарламалары [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]нде, Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжінде, Өнер және ғылым колледжінде, Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжінде, Инженерия және математика ғылымдары колледжінде, Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінде, Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжінде, Гроссман бизнес мектебінде және [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]]нде ұсынылады.<ref>{{cite web |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |title=Majors, Minors, and Graduate Programs |website=www.uvm.edu |language=en |access-date=April 4, 2018 |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}</ref> Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі дербес академиялық дәреже бермейді. Оның студенттері бір мезгілде университеттің бакалавриат бағдарламалары бойынша білім беретін жеті колледжінің бірінде оқиды.<ref>{{Cite web |title=Fall Semester |url=https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |url-status=live }}</ref> === Рейтингтері мен беделі === {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:22em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; border-collapse:collapse;" |- ! colspan="2" style="background:#f8f9fa; color:#3366cc; text-align:center; font-size:130%; padding:12px 8px; border:0;" | Академиялық рейтингтер |- ! colspan="2" style="background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;" | Ұлттық |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Forbes]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 181 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[U.S. News & World Report]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 121 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Washington Monthly]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 100 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | '''''WSJ''/College Pulse''' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 283 |- ! colspan="2" style="background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;" | Әлемдік |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі|ARWU]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 401–500 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[QS World University Rankings|QS]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 851–900 |- | style="border:0; padding:10px 12px;" | ''[[U.S. News & World Report]]'' | style="border:0; padding:10px 12px; text-align:right;" | 510 |} 2024 жылғы жағдай бойынша ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымының жыл сайынғы университеттер рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тың мемлекеттік университеттері арасында 61-орынды, ал елдегі барлық университеттер арасында 121-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті.<ref>{{cite web |title=University of Vermont |url=https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |access-date=September 30, 2024 |publisher=U.S. News & World Report |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414180827/https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |url-status=live }}</ref> 2024 жылы ''Forbes'' басылымының ''America's Top Colleges'' рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тағы 500 мемлекеттік және жекеменшік колледж бен университеттің арасында жалпы есепте 181-орынға, мемлекеттік университеттер арасында 79-орынға, ал зерттеу университеттері арасында 129-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.forbes.com/colleges/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=Forbes |language=en }}</ref> 1985 жылы Ричард Молл өзінің ''The Public Ivies: A Guide to America's Best Public Undergraduate Colleges and Universities'' атты кітабында Вермонт университетін [[Мемлекеттік Айви]] санатына жатқызды.<ref>{{Cite book |last=Moll |first=Richard |url=https://archive.org/details/publicivysguidet0000moll |title=The public ivys: A guide to America's best public undergraduate colleges and universities |date=1985 |publisher=Viking |location=New York |others=Internet Archive |isbn=978-0-670-58205-1 }}</ref> === Бакалавриатқа қабылдау === {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:36em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #c8ccd1; border-collapse:collapse;" |- ! colspan="3" style="background:#f8f9fa; text-align:center; font-size:125%; padding:12px 8px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Бакалавриатқа қабылдау статистикасы |- ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; width:45%;" | ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:30%;" | 2023 жылы оқуға қабылданғандар<ref name="FallEnrollmentReport">{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |title=UVM Common Data Set 2023-2024 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109025946/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |url-status=live }}</ref> ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:25%;" | 2018 жылмен салыстырғандағы өзгеріс<ref name="ReferenceEnrollmentReport">{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/CDS1819.pdf |title=UVM Common Data Set 2018-2019 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126192035/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/cds1819.pdf |url-status=live }}</ref> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Қабылдау көрсеткіші | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 60,0% | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | (+0,2) |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 17,1% | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | (+0,5) |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;" | Тест нәтижелерінің ортаңғы 50%-ы<sup>1</sup> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | [[SAT]] — жалпы балл | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 1270–1410 <small>([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 35%-ы арасында)</small> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | SAT — оқу және жазу | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 640–720 |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | SAT — математика | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 610–700 |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | [[ACT (тест)|ACT]] — жалпы балл | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 29–32 <small>([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 11%-ы арасында)</small> |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;" | Мектептегі үлгерім көрсеткіштері (GPA)<sup>2</sup> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 10% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 41,38% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 25% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 75,42% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 50% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 97,32% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Орташа GPA | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 3,85 |- | colspan="3" style="background:#f8f9fa; border:0; padding:12px; font-size:90%;" | <sup>1</sup> Тест нәтижелерін тапсыруды таңдаған студенттер арасында. <sup>2</sup> Мектептегі үлгерім рейтингі анықталған студенттер арасында. |} Бакалавриатқа қабылдау үдерісі [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «іріктеу деңгейі жоғары» санатына жатқызылады. Бұл бірінші курс студенттерінің тест нәтижелері негізінде университеттің қабылдау талаптарының іріктеу деңгейі бакалавр дәрежесін беретін барлық жоғары оқу орындарының арасында 80–100-процентиль аралығында екенін білдіреді.<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |access-date=April 5, 2023 |website=Carnegie Classification of Institutions of Higher Education |language=en-US |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224958/https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live }}</ref> 2026 жылғы түлектер тобына қабылдау үшін Вермонт университетіне 28 236 өтініш түсіп, олардың 16 947-сі (60,0%) мақұлданды. Қабылданғандардың 2 896-сы оқуға тіркеліп, [[Оқуға қабылдау ұсынысын қабылдау көрсеткіші|оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші]] 17,1%-ды құрады. Университетте бірінші курс студенттерінің [[Студенттердің оқуын жалғастыру көрсеткіші|оқуын жалғастыру көрсеткіші]] 88,25%-ды құрайды, ал студенттердің 77,5%-ы оқуын алты жыл ішінде аяқтайды.<ref name="FallEnrollmentReport" /> Бірінші курсқа қабылданған студенттердің 35%-ы [[SAT]] тестінің нәтижелерін тапсырған. Олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 1270–1410 аралығында болды. 2023 жылы оқуға қабылданған бірінші курс студенттерінің 11%-ы [[ACT (тест)|ACT]] тестінің нәтижелерін тапсырған, олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 29–32 аралығында болды. Студенттердің мектептегі орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) 3,85-ті құрады.<ref name="FallEnrollmentReport" /> === Ғылыми зерттеулер === Вермонт университеті [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.<ref name=":0" /> 2025 қаржы жылында университет [[ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар|ғылыми зерттеулер мен әзірлемелерді]] қаржыландыруға 266 миллион доллар көлемінде қаражат тартты.<ref name=":9">{{Cite web |title=UVM Research Sets $266M Record |url=https://www.uvm.edu/news/ovpr/uvm-research-sets-266m-record |access-date=October 1, 2024 |website=The University of Vermont }}</ref> === Өнер және ғылым колледжі === Өнер және ғылым колледжі — Вермонт университетіндегі студенттер, оқытушылар және қызметкерлер саны жағынан ең ірі колледж. Сонымен қатар колледж университеттің барлық студенттеріне оқу мен ғылыми қызметте табысқа жетуге қажетті білім мен дағдыларды қалыптастыруға көмектесетін негізгі пәндердің басым бөлігін ұсынады. Колледжде гуманитарлық ғылымдар, бейнелеу өнері, формалды ғылымдар, әлеуметтік және жаратылыстану ғылымдары бойынша 45 білім беру бағыты бар. [[Сурет:University of Vermont Williams Hall.jpg|thumb|Вермонт университетіндегі Уильямс-холл (бұрынғы Уильямс ғылыми корпусы). Қазіргі уақытта ғимаратта өнер және өнер тарихы, денсаулық және қоғам, сондай-ақ антропология кафедралары орналасқан.]] === Гроссман бизнес мектебі === Вермонт университетінің Гроссман бизнес мектебі [[AACSB]] ұйымы тарапынан аккредиттелген және бакалавриат пен магистратура бағдарламаларын ұсынады.<ref>{{Cite web |title=Sustainable Innovation MBA {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/program/sustainable-innovation-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}</ref> 2015 жылы мектеп университет түлегі Стивен Гроссманның 20 миллион доллар көлеміндегі қайырымдылық көмегінің құрметіне Гроссман бизнес мектебі болып қайта аталды. Бұл университет тарихындағы бір реттік ең ірі қайырымдылық қаржы болды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/business/?Page=news&storyID=21530&category=business |title=Grossman School of Business: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=October 5, 2015 |archive-date=October 6, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151006005514/http://www.uvm.edu/business/?Page=news&storyID=21530&category=business |url-status=live }}</ref> Мектептің бакалавриатында 1100-ден астам студент оқиды. Түлектерге бизнес басқару саласындағы ғылым бакалавры дәрежесі беріледі.<ref>{{Cite web |title=Undergraduate Programs {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/undergraduate-programs |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}</ref> 2025 жылы ''[[Corporate Knights]]'' басылымы Гроссман бизнес мектебінің тұрақты инновациялар саласындағы MBA бағдарламасын (SI-MBA) «Better World MBA» әлемдік рейтингінде екінші орынға, ал әлеуметтік және экологиялық ықпалы бойынша АҚШ-тағы бірінші орынға қойды. Бағдарлама 2023 жылдан бері осы орындарды сақтап келеді.<ref>{{Cite web |last=Bronca |first=Tristan |date=November 6, 2025 |title=These are the 2025 top MBA schools for sustainability |url=https://corporateknights.com/issues/2025-11-education-and-youth-issue/these-top-mbas-for-sustainability-are-maximizing-impact/ |access-date=April 16, 2026 |website=Corporate Knights |language=en-US }}</ref> ''[[The Princeton Review]]'' басылымының мәліметі бойынша, SI-MBA бағдарламасы АҚШ-тағы экологиялық бағыттағы үздік MBA бағдарламалары рейтингінде екінші орын алады,<ref>{{Cite web |title=Best Green MBA |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings/?rankings=best-green-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}</ref> сондай-ақ кәсіпкерлік саласындағы ең үздік 50 бағдарламаның<ref>{{Cite web |title=Top 50 Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-50-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}</ref> және АҚШ-тың солтүстік-шығысындағы кәсіпкерлік бағытындағы ең үздік жеті бағдарламаның қатарына кіреді.<ref>{{Cite web |title=Top Northeast Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-northeast-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com }}</ref> === Инженерия және математика ғылымдары колледжі === [[Сурет:University of Vermont Discovery Hall.jpg|thumb|Биохимия, физика және химия сияқты [[физикалық ғылымдар]] салалары орналасқан Дискавери-холл ғимараты]] Инженерия және математика ғылымдары колледжінде (CEMS) [[ABET]] ұйымы аккредиттеген бес инженерлік білім беру бағдарламасы бар: биомедициналық инженерия, құрылыс инженериясы, экологиялық инженерия, электротехника және машина жасау. Сонымен қатар колледж құрамында информатика кафедрасы мен математика және статистика кафедрасы жұмыс істейді. Колледжде үш ғылыми-зерттеу орталығы бар: Көлік зерттеулері орталығы, Күрделі жүйелер орталығы және Вермонттың озық есептеу технологиялары орталығы. Колледжде бакалавриат деңгейінде шамамен 1400 студент, жоғары оқу орнынан кейінгі бағдарламаларда 250 студент оқиды және 85 оқытушы жұмыс істейді. === Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі === [[Сурет:University of Vermont Morrill Hall.jpg|thumb|АҚШ сенаторы [[Джастин Смит Моррилл]]дің құрметіне аталған [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараты 1906–1907 жылдары Вермонт университетінің ауыл шаруашылығы кафедрасы мен ауыл шаруашылығы тәжірибе станциясын орналастыру үшін салынған.]] Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі (CALS) жануарлар туралы ғылым (студенттерге [[Тафтс университеті]]нің [[Каммингс ветеринариялық медицина мектебі]]не мерзімінен бұрын қабылдану мүмкіндігі беріледі), биохимия, биология ғылымдары, жергілікті қауымдастық кәсіпкерлігі, жергілікті қауымдастықтарды дамыту және халықаралық даму, диетология, тамақтану және тағамтану, экологиялық ауыл шаруашылығы, қоршаған орта туралы ғылым, қоршаған ортаны зерттеу, микробиология, молекулалық генетика, өсімдіктер биологиясы, қоғамдық коммуникациялар және тұрақты ландшафттық бау-бақша шаруашылығы бағыттары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар колледж құрамында Ауылдық аймақтарды зерттеу орталығы жұмыс істейді. Колледж Өнер және ғылым колледжімен бірлесіп білім беру бағдарламаларын да ұсынады. Биология ғылымдары сияқты мамандықтарды таңдаған студенттер осы екі колледждің кез келгенінде білім ала алады.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |title=Integrated Biological Science Program: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 11, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511112140/http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |url-status=live }}</ref> Жер гранты негізінде құрылған жоғары оқу орны ретінде Вермонт университеті [[Штаттардың бірлескен ғылыми-зерттеу, білім беру және ауыл шаруашылығы жөніндегі кеңес беру қызметі]] бағдарламасы аясында Вермонт штатына ауыл шаруашылығы саласындағы ғылыми-зерттеу қызметтерін көрсету үшін жыл сайын грант алады. === Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі === Вермонт университетінің Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі (CESS) педагогикалық білім беру, адам дамуы және отбасы туралы ғылымдар, сондай-ақ әлеуметтік жұмыс салалары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар [[америкалық ым тілі]], арнайы білім беру және мәдени әрі тілдік әртүрлілік жағдайындағы білім беру бағыттары бойынша қосымша мамандықтар бар. Колледж құрамына Көшбасшылық және даму ғылымдары кафедрасы, Білім беру кафедрасы, Әлеуметтік жұмыс кафедрасы және Мүгедектік және қоғамға кіріктіру орталығы кіреді. Сондай-ақ магистр немесе доктор (Ed.D. немесе Ph.D.) дәрежесін алуға мүмкіндік беретін бағдарламалар ұсынылады. === Медицина колледжі === {{Толық мақала|Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі}} 1804 жылы Джон Померой Берлингтондағы өз үйінде студенттерге сабақ бере бастады. Бұл АҚШ-тағы [[Штат университеті|мемлекеттік колледж немесе университет]] жанындағы алғашқы [[АҚШ-тағы медициналық білім беру|медициналық]] бөлімше болды. 1822 жылы Померой мен медицина саласының оқытушысы [[Нейтан Смит (дәрігер, 1762 жылы туған)|Нейтан Смит]] негізін қалаған [[Вермонт университетінің медицина колледжі|Медицина колледжі]] АҚШ-тағы жетінші медицина мектебі ретінде құрылды. Вермонт университеті медицина мамандығы бойынша әр курсқа шамамен 100 студент қабылдайды. Жалпы медицина студенттерінің саны шамамен 400-ге жетеді. Вермонт университетінің медициналық орталығы клиникалық білім берудің негізгі базасы болып табылады. ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымының 2016 жылғы рейтингі бойынша Медицина колледжі [[алғашқы медициналық-санитариялық көмек]] саласындағы білім беру сапасы жағынан АҚШ-тағы рейтингке енген 89 бағдарламаның арасында 29-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті. Ал 2019 жылғы жағдай бойынша 120 бағдарламаның арасында 43-орынға ие болды.<ref>{{cite magazine |url=http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |title=Best Medical Schools - University of Vermont |access-date=December 14, 2015 |magazine=U.S. News & World Report |archive-date=December 22, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222133141/http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |title=Best Medical Schools: Primary Care |access-date=May 5, 2019 |archive-date=June 13, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613134748/https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |url-status=live }}</ref> 2016 жылғы 21 қазанда [[Джо Байден]] қатерлі ісікке қарсы күресті жеделдетуге бағытталған [https://bidenwhitehouse.archives.gov/cancermoonshot/ Cancer Moonshot] бастамасын талқылау үшін университет кампусына келді.<ref>{{cite web |url=https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |title=Vice President Biden Brings His 'Cancer Moonshot' to Burlington |date=October 21, 2016 |access-date=August 25, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105221/https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |title=Vice President Biden Brings 'Cancer Moonshot' to UVM |publisher=Med.uvm.edu |date=November 14, 2016 |accessdate=August 26, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105225/http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |url-status=live }}</ref> ==== Чарльз А. Дана атындағы медициналық кітапхана ==== Чарльз А. Дана атындағы кітапхана — Вермонт штатындағы ең ірі [[медициналық кітапхана]]. Ол Ұлттық медициналық кітапханалар желісінің Вермонт штатындағы ресурстық кітапханасы қызметін атқарады<ref>{{cite web |url=http://nnlm.gov/ |title=National Home page - National Network of Libraries of Medicine |access-date=July 17, 2009 |archive-date=July 30, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090730161711/http://nnlm.gov/ |url-status=live }}</ref> және Вермонт университетінің Академиялық денсаулық сақтау орталығын қажетті ақпаратпен қамтамасыз етеді. Академиялық денсаулық сақтау орталығының құрамына университеттің Медицина колледжі мен Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінің оқытушылары, қызметкерлері мен студенттері, сондай-ақ Вермонт университетінің медициналық орталығындағы дәрігерлер мен басқа да [[медициналық қызмет көрсетуші]]лер кіреді. Кітапхана университеттің бакалавриат және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларының денсаулық сақтау ғылымдары саласындағы ақпараттық қажеттіліктерін де қанағаттандырады. Сонымен қатар ол [[денсаулық сақтау ғылымдары]] бойынша ақпарат іздейтін Вермонт штатының тұрғындарына да ашық. === Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі === Вермонт университетінің Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі төрт кафедрадан тұрады: Биомедицина және денсаулық ғылымдары, Коммуникация ғылымдары және коммуникация бұзылыстары, Мейіргер ісі, сондай-ақ Оңалту және қозғалыс ғылымдары. Сонымен қатар колледж құрамында [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]мен бірлесіп жұмыс істейтін Интегративті денсаулық институты бар. Ол интегративті медициналық көмек саласында сертификат беретін білім беру бағдарламасын ұсынады. Колледждің кейбір бакалавриат бағдарламалары студенттерді сөйлеу және тіл патологиясы, аудиология салалары бойынша жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларына немесе физиотерапия бойынша докторлық бағдарламаға түсуге дайындайды. Колледж сондай-ақ бұрын Fletcher Allen Health Care деп аталған Вермонт университетінің медициналық орталығының клиникалық базаларын пайдаланады. === Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі === Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі студенттердің оқу бағдарламасын толықтыратын және сабақтан тыс іс-шараларға қатысуына жағдай жасайды. Олардың қатарына арнайы ғылыми симпозиумдар, университетке шақырылған ғалымдармен бірге ұйымдастырылатын кешкі астар, сондай-ақ Монреаль мен Бостондағы мұражайлар мен театрларға сапарлар кіреді. Колледждің жұмысына университеттің әртүрлі бөлімдерінен оқытушылар іріктеліп тартылады. Олар бірінші курс студенттеріне арналған этика пәні мен тереңдетілген семинарларда дәріс оқиды, оқу және талқылау топтарына қатысады, пленарлық дәрістер сериясында баяндама жасайды, сондай-ақ ғылыми зерттеулер жүргізетін үздік студенттерге ғылыми жетекшілік етеді. Міндетті этика курсы, шағын семинарлар, бейресми кездесулер мен арнайы ғылыми-зерттеу жобалары аясында студенттер гуманитарлық және жаратылыстану ғылымдары, инженерия, мейіргер ісі, медицина, педагогика, бизнес және басқа да салалар бойынша университет ғалымдарымен бірлесіп жұмыс істейді. 2023 жылғы мамырда колледж АҚШ-тың бұрынғы сенаторы [[Патрик Лихи]]дің құрметіне қайта аталды.<ref>{{Cite web |title=UVM Honors College Named for Senator Patrick Leahy |url=https://www.uvm.edu/news/story/uvm-honors-college-named-senator-patrick-leahy |access-date=June 12, 2023 |website=The University of Vermont |archive-date=June 8, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230608023818/https://www.uvm.edu/news/story/uvm-honors-college-named-senator-patrick-leahy |url-status=live }}</ref> === Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі === [[Сурет:University of Vermont Aiken Center.jpg|thumb|Джордж Д. Айкен орталығында Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі орналасқан.]] [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]] (RSENR) 1973 жылы құрылған Табиғи ресурстар мектебінің негізінде 2003 жылы ашылды. Мектеп экологиялық және әлеуметтік үдерістер туралы білім мен түсінікті тереңдетуге, сондай-ақ табиғи жүйелердің тұтастығын сақтауға және қоршаған ортамен үйлесімді өмір сүретін орнықты қоғам қалыптастыруға бағытталған құндылықтарды дамытуға ұмтылады. Рубенштейн мектебінің ғылыми-зерттеу қызметі үш негізгі бағытты қамтиды: 1. Қолданбалы экология; 2. Қоршаған орта және қоғам; 3. Инновациялық құралдарды әзірлеу және пайдалану (мысалы, ГАЖ, кеңістіктік талдау және модельдеу). Мектептің негізгі ғимараты Джордж Д. Айкен орталығында орналасқан. Ғимарат 2012 жылы қайта жаңғыртылып, [[АҚШ-тың жасыл құрылыс кеңесі]]нің [[Энергетикалық және экологиялық жобалаудағы көшбасшылық|LEED Platinum]] сертификатын алды.<ref>{{cite news |title=Rehabbed Aiken gets top 'green' designation |url=http://www.burlingtonfreepress.com/article/20130923/NEWS02/309230024/Rehabbed-Aiken-gets-top-green-designation |newspaper=Burlington Free Press |date=September 23, 2013}}</ref><!-- {{Dead link|date=July 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} --> 2007 жылы университет [[Шамплейн көлі]]нің ластану мәселелерін зерттеу үшін 6,7 миллион доллар көлемінде грант жеңіп алды.<ref>{{cite book |title=UVM wins $6.7M lake-research grant |publisher=Burlington Free Press |date=September 28, 2007 }}</ref> == Спорт == Вермонт университетінің спорт командалары «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]» деген атпен белгілі. Университетте спорттың 18 түрі бойынша командалар бар. Әйелдер командалары баскетбол, кросс, допты хоккей, шайбалы хоккей, лакросс, шаңғы спорты, футбол, жүзу және суға секіру, сондай-ақ жеңіл атлетика (жабық ғимаратта және ашық ауада) бойынша жарыстарға қатысады. Ерлер командалары баскетбол, кросс, шайбалы хоккей, лакросс, шаңғы спорты, футбол және жеңіл атлетика (жабық ғимаратта және ашық ауада) бойынша өнер көрсетеді. Барлық командалар [[NCAA]]-ның [[Дивизион (спорт)|I дивизионы]] деңгейінде жарысады. Командалардың басым бөлігі [[Америка шығысы конференциясы]]нда бақ сынайды. Ерлер мен әйелдердің шайбалы хоккей командалары [[Шығыс хоккей қауымдастығы]]ның жарыстарына қатысады. Тау шаңғысы мен шаңғы жарысы командалары [[Шығыс колледжаралық шаңғы қауымдастығы]]ның жарыстарына қатысады. Вермонт университетінің спорт командалары студент-спортшылардың жалпы орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) бойынша 2005 жылдан 2011 жылға дейін қатарынан жеті рет (2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010 және 2011 жылдары) Америка шығысы конференциясының академиялық кубогын жеңіп алды. Вермонт университеті осы конференцияда аталған кубокты қатарынан үш жыл және жалпы төрт рет жеңіп алған алғашқы оқу орны болды. [[Сурет:Gutterson Fieldhouse on March 29 2023.jpg|thumb|1963 жылы салынған [[Гаттерсон-филдхаус]] ғимаратында Вермонт университетінің хоккей мұз айдыны орналасқан.]] Университеттің соңғы жылдардағы спорттық жетістіктерінің қатарында ерлердің шайбалы хоккей командасының 2009 жылы Frozen Four турниріне шығуы, әйелдер мен ерлер баскетбол командаларының Америка шығысы конференциясының турнирлерінде жеңіске жетіп, 2010 жылғы NCAA турниріне жолдама алуы және шаңғы командасының 2012 жылы Монтана штатының Бозмен қаласында өткен NCAA ұлттық чемпионатында алтыншы рет жеңімпаз атануы бар. 2014 жылы ерлердің шайбалы хоккей командасы 2009 жылдан бергі үшінші NCAA турниріне жолдама алды, ал ерлер баскетбол командасы Америка шығысы конференциясының тұрақты маусымында алтыншы рет чемпион атанды. Университет өз тарихында америкалық футбол, софтбол және бейсбол сияқты бірнеше ірі спорт бағдарламасын тоқтатты. Софтбол мен бейсбол бағдарламалары 2009 жылы жабылды.<ref>{{cite web |url=http://www.wcax.com/story/9879709/uvm-eliminates-baseball-and-softball |title=UVM Eliminates Baseball and Softball |date=February 20, 2009 |access-date=September 17, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150916013459/http://www.wcax.com/story/9879709/uvm-eliminates-baseball-and-softball |archive-date=September 16, 2015 |url-status=dead }}</ref> Вермонт университетінің бұрынғы 36 спортшысы 16 Олимпиада ойындарына (13 қысқы және 3 жазғы) қатысып, жалпы алты Олимпиада медалін жеңіп алды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/vq/VQSPRING02/UVMOlympians.html |title=UVM Olympians |access-date=February 10, 2016 |archive-date=September 27, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927234921/http://www.uvm.edu/~uvmpr/vq/VQSPRING02/UVMOlympians.html |url-status=live }}</ref> Вермонт университетінің «Vermont Victorious» атты спорттық қолдау әні 1938 жылы жазылған.<ref>{{cite web |url=http://www.uvmathletics.com/sports/2010/6/27/GEN_0627105917.aspx |title=Vermont Catamounts Athletics |work=University of Vermont |access-date=February 10, 2016 |archive-date=February 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160208085600/http://uvmathletics.com/sports/2010/6/27/GEN_0627105917.aspx |url-status=live }}</ref> === 2024 жылғы NCAA ерлер футбол чемпионаты === 2024 жылғы 16 желтоқсанда Вермонт университетінің ерлер футбол командасы [[Маршалл университетінің ерлер футбол командасы|Маршалл университетінің командасын]] жеңіп, [[2024 жылғы NCAA I дивизионының ерлер арасындағы футбол турнирі]]нің чемпионы атанды. Бұл Вермонт университетінің NCAA I дивизионында өнер көрсететін спорт командаларының ұлттық чемпионаттың финалына алғаш рет шығып, жеңіске жетуі болды.<ref>{{Cite web |last=Abrami |first=Alex |title=Cardiac Cats: Vermont men's soccer win first national championship in comeback vs Marshall |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/sports/college/vermont/2024/12/16/vermont-soccer-vs-marshall-score-ncaa-national-championship-college-cup-overtime-final-uvm/76927559007/ |access-date=December 18, 2024 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}</ref> Сонымен қатар бұл [[Америка шығысы конференциясы]]на мүше командалардың тарихындағы алғашқы ұлттық чемпиондық атақ болды.<ref>{{Cite web |date=December 16, 2024 |title=Vermont Men's Soccer Wins National Championship 2-1 in Overtime!! |url=https://americaeast.com/news/2024/12/17/vermont-national-champions.aspx |access-date=December 18, 2024 |website=americaeast.com |language=en |archive-date=December 17, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241217053044/https://americaeast.com/news/2024/12/17/vermont-national-champions.aspx |url-status=live }}</ref> === Клубтық спорт === Вермонт университеті көптеген клубтық спорт командаларына қолдау көрсетеді. 2009 жылғы 15 қарашадағы жағдай бойынша университеттің желкенді спорт командасы АҚШ-тағы ұлттық рейтингте 8-орында тұрды.<ref name="SailingTeam">{{cite web |url=http://www.uvm.edu/sailing/ |title=UVM Sailing |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 30, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530001429/http://www.uvm.edu/sailing/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.collegesailing.org/rankings.asp |title=Sailing Collegiate National Top 20 |access-date=June 12, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070409102520/http://collegesailing.org/rankings.asp |archive-date=April 9, 2007 |url-status=dead }}</ref> Университеттің академиялық ескек есу командасы [[Чарльз өзені регатасы]] мен [[Дэд Вейл регатасы]]на қатысады. 2015 жылғы ACRA ұлттық клубтық ескек есу чемпионатында рульшісі бар төрт адамдық қайықтағы ерлер экипажы қола жүлдеге ие болды. Велоспорт командасы басқа университеттердің негізгі спорт командаларымен жарысып, бірнеше рет ұлттық чемпион атанды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 03z3dau39lywxzw0linggmz41svad1f 3690345 3690321 2026-11-02T18:17:59Z 1nter pares 146705 /* Клубтық спорт */ 3690345 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі |Қысқартылған аты = Вермонт университеті |Эмблемасы = |Сурет = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|200px]] |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = University of Vermont and State Agricultural College |Бұрынғы атауы = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865) |Ұраны = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}<br>{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}<ref>{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}</ref> |Құрылған жылы = [[1791 жыл|1791]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = [[Марлен Тромп]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 14 320 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces">{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&id=231174 |url-status=live }}</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = 12 168 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces" /> |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 2013 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces" /> |Орналасқан жері = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²) |Мекенжайы = |Сайты = https://www.uvm.edu/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47 |CoordScale = |edu_region = }} '''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].<ref>{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}</ref> 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.<ref>{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}</ref> Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.<ref name=":0">{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}</ref> Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]<nowiki/>» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады. == Тарихы == === XVIII ғасыр === {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | image1 = University of Vermont 1845.png | alt1 = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті | caption1 = Вермонт университеті, 1845 жыл | image2 = University of Vermont Old Mill.jpg | alt2 = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті | caption2 = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат | image3 = University of Vermont Billings Library.jpg | alt3 = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті | caption3 = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды. | image4 = University of Vermont University Green.jpg | alt4 = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті | caption4 = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы }} Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады. === XIX ғасыр === Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.<ref name="Donaldson, Thomas (1884)">{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&view=1up&seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&view=1up&seq=257 |url-status=live }}</ref> Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.<ref name="uvm.edu"/> Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]<nowiki/>» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.<ref name="uvm.edu">[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.</ref> Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.<ref name="uvm.edu" /> 1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.<ref>{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}</ref> [[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды. === XX ғасыр === 1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.<ref>{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}</ref> 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.<ref name=":8">{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}</ref> Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.<ref name=":8" /> XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.<ref name=":11">{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}</ref><ref name=":6">{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}</ref> 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.<ref name=":5">{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}</ref> Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]<nowiki/>» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.<ref>{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}</ref> 1972 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі тағы да араласып, соғысқа қарсы шерулерге қатысқаны үшін билік өкілдерінің наразылығын тудырған, студенттер арасында танымал [[марксизм|марксшіл]] [[саясаттану]] профессоры [[Майкл Паренти]]ге тұрақты профессорлық қызмет мәртебесін беруден бас тартты. Кеңес оқытушылар құрамының, декандар кеңесінің және университет әкімшілігінің ұсынымдарына қарамастан осындай шешім қабылдады. Кейін Паренти университетке қарсы федералдық сотқа талап арыз берді. Дау соттан тыс тәртіппен реттеліп, Парентиге 15 000 доллар төленді.<ref name=":6" /> 1980 жылдары Вермонт университеті студенттердің [[апартеид]] режимі орнаған Оңтүстік Африкада қызмет жүргізетін компанияларға салынған [[Оңтүстік Африкадан инвестицияларды шығару|инвестицияларды қайтарып алуды]] талап етуіне байланысты күшейген қысымға тап болды.<ref>{{Cite web |date=April 5, 2022 |title=UVM Rally Calling for UVM South African Divestment |url=https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |access-date=December 30, 2023 |website=CCTV Center for Media and Democracy |language=en |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230055838/https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |url-status=live }}</ref> Апартеид режиміне инвестиция салуға қарсы студенттердің наразылықтары 1985 жылғы 12 қазанда Уотерман ғимаратының қарсысындағы көгал алаңда «лашықтар қалашығының» салынуымен шарықтау шегіне жетті. 6 желтоқсанда университеттің қамқоршылар кеңесі 12 дауыс қолдап, 7 дауыс қарсы болған нәтижемен инвестицияларды қайтарып алу туралы шешім қабылдады.<ref>{{Cite web |last=Fordham |first=Robin |title=University of Vermont Campus History - Crossroads |url=https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |access-date=December 30, 2023 |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230052425/https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |url-status=live }}</ref> === XXI ғасыр === Вермонт университеті студенттік ұйымдардың бастамасымен инвестицияларды қайтарып алуға бағытталған басқа да бірқатар шараларды жүзеге асырды. Атап айтқанда, 2006 жылы [[Дарфурдағы геноцид (2003–2005)|Дарфурдағы геноцидке]] байланысты «Суданды қолдайтын» компаниялардан инвестицияларын қайтарып алды,<ref>{{Cite web |last=Picard |first=Ken |title=UVM Implements Divestment Strategy for Sudan-Friendly Companies |url=https://www.sevendaysvt.com/news/uvm-implements-divestment-strategy-for-sudan-friendly-companies-2130853 |access-date=December 30, 2023 |website=Seven Days |language=en }}</ref> ал 2009 жылы [[Ирак соғысы|Ирактағы]] және [[Ауғанстандағы соғыс (2001–2021)|Ауғанстандағы]] соғыстар кезінде [[кассеталық оқ-дәрі]]лер мен [[сарқылған уран]] қолданылатын қару-жараққа қатысты инвестициялардан бас тартты.<ref>{{Cite web |date=July 13, 2009 |title=UVM trustees to vote on weapons divestment (US) |url=https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |access-date=December 30, 2023 |website=Landmine.de |language=de-DE |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061822/https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=November 16, 2009 |title=Board votes to divest from cluster ammunitions |url=https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |access-date=December 30, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061821/https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |url-status=live }}</ref> 2013 және 2016 жылдары университеттің қамқоршылар кеңесі қазба отын саласына салынған инвестицияларды қайтарып алу туралы талаптарды қабылдамады.<ref>{{Cite web |last=JOHNSON |first=TIM |title=UVM trustees reject fossil-fuel divestment |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2013/12/18/uvm-trustees-reject-fossil-fuel-divestment/4117649/ |access-date=December 30, 2023 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}</ref><ref name=":7">{{Cite web |last=Duffort |first=Lola |date=July 15, 2020 |title=UVM will divest its endowment from fossil fuels |url=http://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |access-date=December 30, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230162029/https://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |url-status=live }}</ref> 2019 жылғы 1 шілдеде [[Суреш Гаримелла]] Вермонт университетінің 27-президенті болып тағайындалды.<ref>{{Cite web |last=Loftus |first=Sawyer |title=New UVM president takes the helm, offers few details on university's direction |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |access-date=December 31, 2022 |website=Burlington Free Press |language=en-US |archive-date=August 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805233453/https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |url-status=live }}</ref> Оның басшылығы кезінде университетке қабылданған студенттер саны рекордтық деңгейге жетіп, ғылыми зерттеулерді қаржыландыру көлемі 50 пайызға өсіп, 250 миллион долларды құрады. Алайда Гаримелла студенттермен және оқытушылармен [[қоғаммен байланыс|қарым-қатынасы]] үшін сынға ұшырады.<ref>{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=Suresh Garimella Has Helped UVM Emerge Stronger From the Pandemic. But Who Is He, Anyway? |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |access-date=April 30, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003502/https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |url-status=live }}</ref> 2021 жылы университет әкімшілігі бюджетті қысқарту шараларын енгізді. Соның нәтижесінде Өнер және ғылым колледжінде үш кафедра жабылып, 12 негізгі мамандық, 11 қосымша мамандық және төрт магистратура бағдарламасы тоқтатылды.<ref>{{Cite web |last=Ruehsen |first=Ella |date=April 13, 2021 |title=Thousands voice no confidence in Garimella administration as grievances mount |url=https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |access-date=December 28, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128192721/https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |url-status=live }}</ref> 2020 жылы студенттердің бастамасымен жүргізілген науқанның қысымымен Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесі 2023 жылғы шілдеге дейін қазба отын саласына салынған инвестициялардан толық бас тарту туралы шешімді бірауыздан қабылдады.<ref name=":7" /> 2022 жылы [[АҚШ Білім министрлігі]] [[Луис Д. Брандейс атындағы адам құқықтарын заң арқылы қорғау орталығы]] мен [[Кампустағы еврейлер (ұйым)|Jewish on Campus]] ұйымдарының Азаматтық құқықтар туралы заңның VI бөлімі негізінде берген шағымына байланысты университет әкімшілігінің кампустағы [[антисемитизм]] көріністеріне қатысты әрекеттерін тергеуді бастады.<ref name="Investigation underway into antisemitism at U of Vermont">{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=Investigation underway into antisemitism at U of Vermont |url=https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |website=The Associated Press |date=September 13, 2022 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144257/https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=September 13, 2022 |title=UVM under federal investigation over antisemitism allegations |url=https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |access-date=May 1, 2023 |website=Vermont Public |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030305/https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы сәуірде университет пен Азаматтық құқықтар жөніндегі басқарма дауды ерікті түрде реттеу туралы келісімге келгеннен кейін тергеу аяқталды. АҚШ Білім министрлігінің баспасөз хабарламасында университеттің аталған оқиғаларға тиісті деңгейде әрекет етпегені айтылды.<ref>{{Cite web |title=U.S. Department of Education's Office for Civil Rights Resolves Investigation Addressing the University of Vermont's Responses to Allegations of Antisemitic Incidents |url=https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |access-date=May 1, 2023 |website=www.ed.gov |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503042411/https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |url-status=live }}</ref> Университет әкімшілігі бұл айыптауларды жоққа шығарып, оқиғаларға тиісті шаралар қабылдағанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=UVM President Denies Allegations of Antisemitism on Campus |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |access-date=May 1, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003504/https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |url-status=live }}</ref> Университет кемсітушілікке қатысты шағымдарды тіркеудің жаңа тәртібін енгізуге, кемсітушілік пен қудалауға қарсы ішкі ережелерін қайта қарауға және қызметкерлер мен студенттерге қосымша оқыту жүргізуге келісті.<ref name="U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint">{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint |url=https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |website=The Associated Press |date=April 3, 2023 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144302/https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |url-status=live }}</ref> Алайда шағымданушылардың талаптарын қабылдамады. Тергеуді аяқтаған кезде АҚШ Білім министрлігі университеттің кінәсі немесе заңбұзушылық жасағаны туралы қорытынды шығарған жоқ және жаңа федералдық саясат енгізбеді.<ref>{{Cite web |last=Zituni |first=Danya |date=June 28, 2023 |title=University of Vermont's Settlement with Dep't of Education Refuses to Adopt IHRA Despite Pressure |url=https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |access-date=December 27, 2023 |website=Palestine Legal |language=en-US |archive-date=December 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227025522/https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы қазанда Вермонт университетінің Қауіпсіздік және талаптарға сәйкестікті бақылау бөлімі [[Палестиналық арабтар|палестиналық]] жазушы [[Мұхаммед әл-Курд]]тың жоспарланған қонақ дәрісін кенеттен тоқтатты. Бөлім бұл шешімін іс-шара барысында тиісті қауіпсіздікті қамтамасыз ету мүмкіндігінің жоқтығымен түсіндірді. [[Seven Days (газет)|Seven Days]] газетінің журналистік зерттеуі іс-шараға байланысты қандай да бір қауіп-қатердің болғанын растайтын дәлелдер таппады.<ref>{{Cite web |last=Hellman |first=Rachel |title=Records Show UVM Professors Questioned Decision to Nix Palestinian Writer's Appearance |url=https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |access-date=December 27, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=December 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228000040/https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |url-status=live }}</ref> 2024 жылғы наурызда Вермонт университетінің магистратура және докторантура студенттері [[кәсіподаққа бірігу|кәсіподаққа бірігу]] және [[Біріккен автомобиль жұмысшылары|UAW]] кәсіподағына қосылу туралы шешімді қолдап дауыс берді.<ref>{{Cite news |title=UVM grad students join union |date=March 28, 2024 |work=WCAX |url=https://www.wcax.com/2024/03/28/uvm-grad-students-join-union/ }}</ref> 2024 жылғы сәуірде университеттегі [[Палестинадағы әділдік үшін студенттер]] ұйымының бөлімшесі Эндрю Харрис алаңында наразылық лагерін құрды. Наразылық білдірушілер университеттің эндаумент қоры туралы ақпараттың ашық болуын және «барлық қару-жарақ өндірушілерден, израильдік компаниялардан және тарихи Палестина аумағының оккупациясына қатысы бар компаниялардан» инвестицияларды қайтарып алуды талап етті. Сондай-ақ олар университеттен [[Линда Томас-Гринфилд]]тің оқу бітіру салтанатында жоспарланған сөз сөйлеуін тоқтатуды талап етті.<ref>{{Cite web |last=Keshmiri |first=Peter D'Auria, Sophia |date=April 29, 2024 |title=Pro-Palestinian protest encampments spring up at the University of Vermont, Middlebury College |url=http://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |access-date=April 29, 2024 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429051453/https://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |url-status=live }}</ref> == Мөрі == Университет алғаш рет 1807 жылы ресми мөрін бекітті. Мөрде [[Жасыл таулар]]дың үстінен көтеріліп келе жатқан күн және университеттің алғашқы ғимараты — кейін қайта жөнделген Олд-Милл бейнеленген. Сондай-ақ онда [[Евклид]]тің [[Пифагор теоремасы]]н «жел диірмені» әдісімен дәлелдеу сызбасы, глобус пен [[секстант]] бейнеленген. Мөрдің сыртқы шеңберінде «Universitas V. Montis. A.D. 1791», ал ішкі шеңберінде 1865 жылы ауыл шаруашылығы колледжінің құрылғанын білдіретін «Collegiumque Agriculturae» деген жазулар орналасқан.<ref>{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118045743/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |archive-date=January 18, 2021 |title=University Seal |website=The University of Vermont }}</ref> == Білім беру == Бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша білім беретін университеттің құрамына жеті бакалавриат колледжі, үздік студенттер колледжі, жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжі және медицина колледжі кіреді.<ref>{{Cite web |title=Majors, Minors and Graduate Programs |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}</ref> Вермонт университеті [[Жаңа Англияның жоғары білім жөніндегі комиссиясы]] тарапынан [[АҚШ-тағы жоғары білімді аккредиттеу|аккредиттелген]].<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=New England Commission Higher Education |language=en-US |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090600/https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |url-status=live }}</ref> Бакалавриат, магистратура және докторантура бағдарламалары [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]нде, Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжінде, Өнер және ғылым колледжінде, Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжінде, Инженерия және математика ғылымдары колледжінде, Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінде, Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжінде, Гроссман бизнес мектебінде және [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]]нде ұсынылады.<ref>{{cite web |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |title=Majors, Minors, and Graduate Programs |website=www.uvm.edu |language=en |access-date=April 4, 2018 |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}</ref> Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі дербес академиялық дәреже бермейді. Оның студенттері бір мезгілде университеттің бакалавриат бағдарламалары бойынша білім беретін жеті колледжінің бірінде оқиды.<ref>{{Cite web |title=Fall Semester |url=https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |url-status=live }}</ref> === Рейтингтері мен беделі === {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:22em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; border-collapse:collapse;" |- ! colspan="2" style="background:#f8f9fa; color:#3366cc; text-align:center; font-size:130%; padding:12px 8px; border:0;" | Академиялық рейтингтер |- ! colspan="2" style="background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;" | Ұлттық |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Forbes]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 181 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[U.S. News & World Report]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 121 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Washington Monthly]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 100 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | '''''WSJ''/College Pulse''' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 283 |- ! colspan="2" style="background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;" | Әлемдік |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі|ARWU]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 401–500 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[QS World University Rankings|QS]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 851–900 |- | style="border:0; padding:10px 12px;" | ''[[U.S. News & World Report]]'' | style="border:0; padding:10px 12px; text-align:right;" | 510 |} 2024 жылғы жағдай бойынша ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымының жыл сайынғы университеттер рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тың мемлекеттік университеттері арасында 61-орынды, ал елдегі барлық университеттер арасында 121-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті.<ref>{{cite web |title=University of Vermont |url=https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |access-date=September 30, 2024 |publisher=U.S. News & World Report |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414180827/https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |url-status=live }}</ref> 2024 жылы ''Forbes'' басылымының ''America's Top Colleges'' рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тағы 500 мемлекеттік және жекеменшік колледж бен университеттің арасында жалпы есепте 181-орынға, мемлекеттік университеттер арасында 79-орынға, ал зерттеу университеттері арасында 129-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.forbes.com/colleges/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=Forbes |language=en }}</ref> 1985 жылы Ричард Молл өзінің ''The Public Ivies: A Guide to America's Best Public Undergraduate Colleges and Universities'' атты кітабында Вермонт университетін [[Мемлекеттік Айви]] санатына жатқызды.<ref>{{Cite book |last=Moll |first=Richard |url=https://archive.org/details/publicivysguidet0000moll |title=The public ivys: A guide to America's best public undergraduate colleges and universities |date=1985 |publisher=Viking |location=New York |others=Internet Archive |isbn=978-0-670-58205-1 }}</ref> === Бакалавриатқа қабылдау === {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:36em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #c8ccd1; border-collapse:collapse;" |- ! colspan="3" style="background:#f8f9fa; text-align:center; font-size:125%; padding:12px 8px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Бакалавриатқа қабылдау статистикасы |- ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; width:45%;" | ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:30%;" | 2023 жылы оқуға қабылданғандар<ref name="FallEnrollmentReport">{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |title=UVM Common Data Set 2023-2024 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109025946/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |url-status=live }}</ref> ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:25%;" | 2018 жылмен салыстырғандағы өзгеріс<ref name="ReferenceEnrollmentReport">{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/CDS1819.pdf |title=UVM Common Data Set 2018-2019 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126192035/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/cds1819.pdf |url-status=live }}</ref> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Қабылдау көрсеткіші | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 60,0% | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | (+0,2) |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 17,1% | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | (+0,5) |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;" | Тест нәтижелерінің ортаңғы 50%-ы<sup>1</sup> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | [[SAT]] — жалпы балл | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 1270–1410 <small>([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 35%-ы арасында)</small> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | SAT — оқу және жазу | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 640–720 |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | SAT — математика | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 610–700 |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | [[ACT (тест)|ACT]] — жалпы балл | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 29–32 <small>([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 11%-ы арасында)</small> |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;" | Мектептегі үлгерім көрсеткіштері (GPA)<sup>2</sup> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 10% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 41,38% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 25% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 75,42% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 50% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 97,32% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Орташа GPA | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 3,85 |- | colspan="3" style="background:#f8f9fa; border:0; padding:12px; font-size:90%;" | <sup>1</sup> Тест нәтижелерін тапсыруды таңдаған студенттер арасында. <sup>2</sup> Мектептегі үлгерім рейтингі анықталған студенттер арасында. |} Бакалавриатқа қабылдау үдерісі [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «іріктеу деңгейі жоғары» санатына жатқызылады. Бұл бірінші курс студенттерінің тест нәтижелері негізінде университеттің қабылдау талаптарының іріктеу деңгейі бакалавр дәрежесін беретін барлық жоғары оқу орындарының арасында 80–100-процентиль аралығында екенін білдіреді.<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |access-date=April 5, 2023 |website=Carnegie Classification of Institutions of Higher Education |language=en-US |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224958/https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live }}</ref> 2026 жылғы түлектер тобына қабылдау үшін Вермонт университетіне 28 236 өтініш түсіп, олардың 16 947-сі (60,0%) мақұлданды. Қабылданғандардың 2 896-сы оқуға тіркеліп, [[Оқуға қабылдау ұсынысын қабылдау көрсеткіші|оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші]] 17,1%-ды құрады. Университетте бірінші курс студенттерінің [[Студенттердің оқуын жалғастыру көрсеткіші|оқуын жалғастыру көрсеткіші]] 88,25%-ды құрайды, ал студенттердің 77,5%-ы оқуын алты жыл ішінде аяқтайды.<ref name="FallEnrollmentReport" /> Бірінші курсқа қабылданған студенттердің 35%-ы [[SAT]] тестінің нәтижелерін тапсырған. Олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 1270–1410 аралығында болды. 2023 жылы оқуға қабылданған бірінші курс студенттерінің 11%-ы [[ACT (тест)|ACT]] тестінің нәтижелерін тапсырған, олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 29–32 аралығында болды. Студенттердің мектептегі орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) 3,85-ті құрады.<ref name="FallEnrollmentReport" /> === Ғылыми зерттеулер === Вермонт университеті [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.<ref name=":0" /> 2025 қаржы жылында университет [[ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар|ғылыми зерттеулер мен әзірлемелерді]] қаржыландыруға 266 миллион доллар көлемінде қаражат тартты.<ref name=":9">{{Cite web |title=UVM Research Sets $266M Record |url=https://www.uvm.edu/news/ovpr/uvm-research-sets-266m-record |access-date=October 1, 2024 |website=The University of Vermont }}</ref> === Өнер және ғылым колледжі === Өнер және ғылым колледжі — Вермонт университетіндегі студенттер, оқытушылар және қызметкерлер саны жағынан ең ірі колледж. Сонымен қатар колледж университеттің барлық студенттеріне оқу мен ғылыми қызметте табысқа жетуге қажетті білім мен дағдыларды қалыптастыруға көмектесетін негізгі пәндердің басым бөлігін ұсынады. Колледжде гуманитарлық ғылымдар, бейнелеу өнері, формалды ғылымдар, әлеуметтік және жаратылыстану ғылымдары бойынша 45 білім беру бағыты бар. [[Сурет:University of Vermont Williams Hall.jpg|thumb|Вермонт университетіндегі Уильямс-холл (бұрынғы Уильямс ғылыми корпусы). Қазіргі уақытта ғимаратта өнер және өнер тарихы, денсаулық және қоғам, сондай-ақ антропология кафедралары орналасқан.]] === Гроссман бизнес мектебі === Вермонт университетінің Гроссман бизнес мектебі [[AACSB]] ұйымы тарапынан аккредиттелген және бакалавриат пен магистратура бағдарламаларын ұсынады.<ref>{{Cite web |title=Sustainable Innovation MBA {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/program/sustainable-innovation-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}</ref> 2015 жылы мектеп университет түлегі Стивен Гроссманның 20 миллион доллар көлеміндегі қайырымдылық көмегінің құрметіне Гроссман бизнес мектебі болып қайта аталды. Бұл университет тарихындағы бір реттік ең ірі қайырымдылық қаржы болды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/business/?Page=news&storyID=21530&category=business |title=Grossman School of Business: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=October 5, 2015 |archive-date=October 6, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151006005514/http://www.uvm.edu/business/?Page=news&storyID=21530&category=business |url-status=live }}</ref> Мектептің бакалавриатында 1100-ден астам студент оқиды. Түлектерге бизнес басқару саласындағы ғылым бакалавры дәрежесі беріледі.<ref>{{Cite web |title=Undergraduate Programs {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/undergraduate-programs |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}</ref> 2025 жылы ''[[Corporate Knights]]'' басылымы Гроссман бизнес мектебінің тұрақты инновациялар саласындағы MBA бағдарламасын (SI-MBA) «Better World MBA» әлемдік рейтингінде екінші орынға, ал әлеуметтік және экологиялық ықпалы бойынша АҚШ-тағы бірінші орынға қойды. Бағдарлама 2023 жылдан бері осы орындарды сақтап келеді.<ref>{{Cite web |last=Bronca |first=Tristan |date=November 6, 2025 |title=These are the 2025 top MBA schools for sustainability |url=https://corporateknights.com/issues/2025-11-education-and-youth-issue/these-top-mbas-for-sustainability-are-maximizing-impact/ |access-date=April 16, 2026 |website=Corporate Knights |language=en-US }}</ref> ''[[The Princeton Review]]'' басылымының мәліметі бойынша, SI-MBA бағдарламасы АҚШ-тағы экологиялық бағыттағы үздік MBA бағдарламалары рейтингінде екінші орын алады,<ref>{{Cite web |title=Best Green MBA |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings/?rankings=best-green-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}</ref> сондай-ақ кәсіпкерлік саласындағы ең үздік 50 бағдарламаның<ref>{{Cite web |title=Top 50 Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-50-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}</ref> және АҚШ-тың солтүстік-шығысындағы кәсіпкерлік бағытындағы ең үздік жеті бағдарламаның қатарына кіреді.<ref>{{Cite web |title=Top Northeast Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-northeast-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com }}</ref> === Инженерия және математика ғылымдары колледжі === [[Сурет:University of Vermont Discovery Hall.jpg|thumb|Биохимия, физика және химия сияқты [[физикалық ғылымдар]] салалары орналасқан Дискавери-холл ғимараты]] Инженерия және математика ғылымдары колледжінде (CEMS) [[ABET]] ұйымы аккредиттеген бес инженерлік білім беру бағдарламасы бар: биомедициналық инженерия, құрылыс инженериясы, экологиялық инженерия, электротехника және машина жасау. Сонымен қатар колледж құрамында информатика кафедрасы мен математика және статистика кафедрасы жұмыс істейді. Колледжде үш ғылыми-зерттеу орталығы бар: Көлік зерттеулері орталығы, Күрделі жүйелер орталығы және Вермонттың озық есептеу технологиялары орталығы. Колледжде бакалавриат деңгейінде шамамен 1400 студент, жоғары оқу орнынан кейінгі бағдарламаларда 250 студент оқиды және 85 оқытушы жұмыс істейді. === Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі === [[Сурет:University of Vermont Morrill Hall.jpg|thumb|АҚШ сенаторы [[Джастин Смит Моррилл]]дің құрметіне аталған [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараты 1906–1907 жылдары Вермонт университетінің ауыл шаруашылығы кафедрасы мен ауыл шаруашылығы тәжірибе станциясын орналастыру үшін салынған.]] Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі (CALS) жануарлар туралы ғылым (студенттерге [[Тафтс университеті]]нің [[Каммингс ветеринариялық медицина мектебі]]не мерзімінен бұрын қабылдану мүмкіндігі беріледі), биохимия, биология ғылымдары, жергілікті қауымдастық кәсіпкерлігі, жергілікті қауымдастықтарды дамыту және халықаралық даму, диетология, тамақтану және тағамтану, экологиялық ауыл шаруашылығы, қоршаған орта туралы ғылым, қоршаған ортаны зерттеу, микробиология, молекулалық генетика, өсімдіктер биологиясы, қоғамдық коммуникациялар және тұрақты ландшафттық бау-бақша шаруашылығы бағыттары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар колледж құрамында Ауылдық аймақтарды зерттеу орталығы жұмыс істейді. Колледж Өнер және ғылым колледжімен бірлесіп білім беру бағдарламаларын да ұсынады. Биология ғылымдары сияқты мамандықтарды таңдаған студенттер осы екі колледждің кез келгенінде білім ала алады.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |title=Integrated Biological Science Program: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 11, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511112140/http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |url-status=live }}</ref> Жер гранты негізінде құрылған жоғары оқу орны ретінде Вермонт университеті [[Штаттардың бірлескен ғылыми-зерттеу, білім беру және ауыл шаруашылығы жөніндегі кеңес беру қызметі]] бағдарламасы аясында Вермонт штатына ауыл шаруашылығы саласындағы ғылыми-зерттеу қызметтерін көрсету үшін жыл сайын грант алады. === Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі === Вермонт университетінің Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі (CESS) педагогикалық білім беру, адам дамуы және отбасы туралы ғылымдар, сондай-ақ әлеуметтік жұмыс салалары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар [[америкалық ым тілі]], арнайы білім беру және мәдени әрі тілдік әртүрлілік жағдайындағы білім беру бағыттары бойынша қосымша мамандықтар бар. Колледж құрамына Көшбасшылық және даму ғылымдары кафедрасы, Білім беру кафедрасы, Әлеуметтік жұмыс кафедрасы және Мүгедектік және қоғамға кіріктіру орталығы кіреді. Сондай-ақ магистр немесе доктор (Ed.D. немесе Ph.D.) дәрежесін алуға мүмкіндік беретін бағдарламалар ұсынылады. === Медицина колледжі === {{Толық мақала|Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі}} 1804 жылы Джон Померой Берлингтондағы өз үйінде студенттерге сабақ бере бастады. Бұл АҚШ-тағы [[Штат университеті|мемлекеттік колледж немесе университет]] жанындағы алғашқы [[АҚШ-тағы медициналық білім беру|медициналық]] бөлімше болды. 1822 жылы Померой мен медицина саласының оқытушысы [[Нейтан Смит (дәрігер, 1762 жылы туған)|Нейтан Смит]] негізін қалаған [[Вермонт университетінің медицина колледжі|Медицина колледжі]] АҚШ-тағы жетінші медицина мектебі ретінде құрылды. Вермонт университеті медицина мамандығы бойынша әр курсқа шамамен 100 студент қабылдайды. Жалпы медицина студенттерінің саны шамамен 400-ге жетеді. Вермонт университетінің медициналық орталығы клиникалық білім берудің негізгі базасы болып табылады. ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымының 2016 жылғы рейтингі бойынша Медицина колледжі [[алғашқы медициналық-санитариялық көмек]] саласындағы білім беру сапасы жағынан АҚШ-тағы рейтингке енген 89 бағдарламаның арасында 29-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті. Ал 2019 жылғы жағдай бойынша 120 бағдарламаның арасында 43-орынға ие болды.<ref>{{cite magazine |url=http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |title=Best Medical Schools - University of Vermont |access-date=December 14, 2015 |magazine=U.S. News & World Report |archive-date=December 22, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222133141/http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |title=Best Medical Schools: Primary Care |access-date=May 5, 2019 |archive-date=June 13, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613134748/https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |url-status=live }}</ref> 2016 жылғы 21 қазанда [[Джо Байден]] қатерлі ісікке қарсы күресті жеделдетуге бағытталған [https://bidenwhitehouse.archives.gov/cancermoonshot/ Cancer Moonshot] бастамасын талқылау үшін университет кампусына келді.<ref>{{cite web |url=https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |title=Vice President Biden Brings His 'Cancer Moonshot' to Burlington |date=October 21, 2016 |access-date=August 25, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105221/https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |title=Vice President Biden Brings 'Cancer Moonshot' to UVM |publisher=Med.uvm.edu |date=November 14, 2016 |accessdate=August 26, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105225/http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |url-status=live }}</ref> ==== Чарльз А. Дана атындағы медициналық кітапхана ==== Чарльз А. Дана атындағы кітапхана — Вермонт штатындағы ең ірі [[медициналық кітапхана]]. Ол Ұлттық медициналық кітапханалар желісінің Вермонт штатындағы ресурстық кітапханасы қызметін атқарады<ref>{{cite web |url=http://nnlm.gov/ |title=National Home page - National Network of Libraries of Medicine |access-date=July 17, 2009 |archive-date=July 30, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090730161711/http://nnlm.gov/ |url-status=live }}</ref> және Вермонт университетінің Академиялық денсаулық сақтау орталығын қажетті ақпаратпен қамтамасыз етеді. Академиялық денсаулық сақтау орталығының құрамына университеттің Медицина колледжі мен Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінің оқытушылары, қызметкерлері мен студенттері, сондай-ақ Вермонт университетінің медициналық орталығындағы дәрігерлер мен басқа да [[медициналық қызмет көрсетуші]]лер кіреді. Кітапхана университеттің бакалавриат және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларының денсаулық сақтау ғылымдары саласындағы ақпараттық қажеттіліктерін де қанағаттандырады. Сонымен қатар ол [[денсаулық сақтау ғылымдары]] бойынша ақпарат іздейтін Вермонт штатының тұрғындарына да ашық. === Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі === Вермонт университетінің Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі төрт кафедрадан тұрады: Биомедицина және денсаулық ғылымдары, Коммуникация ғылымдары және коммуникация бұзылыстары, Мейіргер ісі, сондай-ақ Оңалту және қозғалыс ғылымдары. Сонымен қатар колледж құрамында [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]мен бірлесіп жұмыс істейтін Интегративті денсаулық институты бар. Ол интегративті медициналық көмек саласында сертификат беретін білім беру бағдарламасын ұсынады. Колледждің кейбір бакалавриат бағдарламалары студенттерді сөйлеу және тіл патологиясы, аудиология салалары бойынша жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларына немесе физиотерапия бойынша докторлық бағдарламаға түсуге дайындайды. Колледж сондай-ақ бұрын Fletcher Allen Health Care деп аталған Вермонт университетінің медициналық орталығының клиникалық базаларын пайдаланады. === Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі === Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі студенттердің оқу бағдарламасын толықтыратын және сабақтан тыс іс-шараларға қатысуына жағдай жасайды. Олардың қатарына арнайы ғылыми симпозиумдар, университетке шақырылған ғалымдармен бірге ұйымдастырылатын кешкі астар, сондай-ақ Монреаль мен Бостондағы мұражайлар мен театрларға сапарлар кіреді. Колледждің жұмысына университеттің әртүрлі бөлімдерінен оқытушылар іріктеліп тартылады. Олар бірінші курс студенттеріне арналған этика пәні мен тереңдетілген семинарларда дәріс оқиды, оқу және талқылау топтарына қатысады, пленарлық дәрістер сериясында баяндама жасайды, сондай-ақ ғылыми зерттеулер жүргізетін үздік студенттерге ғылыми жетекшілік етеді. Міндетті этика курсы, шағын семинарлар, бейресми кездесулер мен арнайы ғылыми-зерттеу жобалары аясында студенттер гуманитарлық және жаратылыстану ғылымдары, инженерия, мейіргер ісі, медицина, педагогика, бизнес және басқа да салалар бойынша университет ғалымдарымен бірлесіп жұмыс істейді. 2023 жылғы мамырда колледж АҚШ-тың бұрынғы сенаторы [[Патрик Лихи]]дің құрметіне қайта аталды.<ref>{{Cite web |title=UVM Honors College Named for Senator Patrick Leahy |url=https://www.uvm.edu/news/story/uvm-honors-college-named-senator-patrick-leahy |access-date=June 12, 2023 |website=The University of Vermont |archive-date=June 8, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230608023818/https://www.uvm.edu/news/story/uvm-honors-college-named-senator-patrick-leahy |url-status=live }}</ref> === Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі === [[Сурет:University of Vermont Aiken Center.jpg|thumb|Джордж Д. Айкен орталығында Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі орналасқан.]] [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]] (RSENR) 1973 жылы құрылған Табиғи ресурстар мектебінің негізінде 2003 жылы ашылды. Мектеп экологиялық және әлеуметтік үдерістер туралы білім мен түсінікті тереңдетуге, сондай-ақ табиғи жүйелердің тұтастығын сақтауға және қоршаған ортамен үйлесімді өмір сүретін орнықты қоғам қалыптастыруға бағытталған құндылықтарды дамытуға ұмтылады. Рубенштейн мектебінің ғылыми-зерттеу қызметі үш негізгі бағытты қамтиды: 1. Қолданбалы экология; 2. Қоршаған орта және қоғам; 3. Инновациялық құралдарды әзірлеу және пайдалану (мысалы, ГАЖ, кеңістіктік талдау және модельдеу). Мектептің негізгі ғимараты Джордж Д. Айкен орталығында орналасқан. Ғимарат 2012 жылы қайта жаңғыртылып, [[АҚШ-тың жасыл құрылыс кеңесі]]нің [[Энергетикалық және экологиялық жобалаудағы көшбасшылық|LEED Platinum]] сертификатын алды.<ref>{{cite news |title=Rehabbed Aiken gets top 'green' designation |url=http://www.burlingtonfreepress.com/article/20130923/NEWS02/309230024/Rehabbed-Aiken-gets-top-green-designation |newspaper=Burlington Free Press |date=September 23, 2013}}</ref><!-- {{Dead link|date=July 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} --> 2007 жылы университет [[Шамплейн көлі]]нің ластану мәселелерін зерттеу үшін 6,7 миллион доллар көлемінде грант жеңіп алды.<ref>{{cite book |title=UVM wins $6.7M lake-research grant |publisher=Burlington Free Press |date=September 28, 2007 }}</ref> == Спорт == Вермонт университетінің спорт командалары «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]» деген атпен белгілі. Университетте спорттың 18 түрі бойынша командалар бар. Әйелдер командалары баскетбол, кросс, допты хоккей, шайбалы хоккей, лакросс, шаңғы спорты, футбол, жүзу және суға секіру, сондай-ақ жеңіл атлетика (жабық ғимаратта және ашық ауада) бойынша жарыстарға қатысады. Ерлер командалары баскетбол, кросс, шайбалы хоккей, лакросс, шаңғы спорты, футбол және жеңіл атлетика (жабық ғимаратта және ашық ауада) бойынша өнер көрсетеді. Барлық командалар [[NCAA]]-ның [[Дивизион (спорт)|I дивизионы]] деңгейінде жарысады. Командалардың басым бөлігі [[Америка шығысы конференциясы]]нда бақ сынайды. Ерлер мен әйелдердің шайбалы хоккей командалары [[Шығыс хоккей қауымдастығы]]ның жарыстарына қатысады. Тау шаңғысы мен шаңғы жарысы командалары [[Шығыс колледжаралық шаңғы қауымдастығы]]ның жарыстарына қатысады. Вермонт университетінің спорт командалары студент-спортшылардың жалпы орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) бойынша 2005 жылдан 2011 жылға дейін қатарынан жеті рет (2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010 және 2011 жылдары) Америка шығысы конференциясының академиялық кубогын жеңіп алды. Вермонт университеті осы конференцияда аталған кубокты қатарынан үш жыл және жалпы төрт рет жеңіп алған алғашқы оқу орны болды. [[Сурет:Gutterson Fieldhouse on March 29 2023.jpg|thumb|1963 жылы салынған [[Гаттерсон-филдхаус]] ғимаратында Вермонт университетінің хоккей мұз айдыны орналасқан.]] Университеттің соңғы жылдардағы спорттық жетістіктерінің қатарында ерлердің шайбалы хоккей командасының 2009 жылы Frozen Four турниріне шығуы, әйелдер мен ерлер баскетбол командаларының Америка шығысы конференциясының турнирлерінде жеңіске жетіп, 2010 жылғы NCAA турниріне жолдама алуы және шаңғы командасының 2012 жылы Монтана штатының Бозмен қаласында өткен NCAA ұлттық чемпионатында алтыншы рет жеңімпаз атануы бар. 2014 жылы ерлердің шайбалы хоккей командасы 2009 жылдан бергі үшінші NCAA турниріне жолдама алды, ал ерлер баскетбол командасы Америка шығысы конференциясының тұрақты маусымында алтыншы рет чемпион атанды. Университет өз тарихында америкалық футбол, софтбол және бейсбол сияқты бірнеше ірі спорт бағдарламасын тоқтатты. Софтбол мен бейсбол бағдарламалары 2009 жылы жабылды.<ref>{{cite web |url=http://www.wcax.com/story/9879709/uvm-eliminates-baseball-and-softball |title=UVM Eliminates Baseball and Softball |date=February 20, 2009 |access-date=September 17, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150916013459/http://www.wcax.com/story/9879709/uvm-eliminates-baseball-and-softball |archive-date=September 16, 2015 |url-status=dead }}</ref> Вермонт университетінің бұрынғы 36 спортшысы 16 Олимпиада ойындарына (13 қысқы және 3 жазғы) қатысып, жалпы алты Олимпиада медалін жеңіп алды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/vq/VQSPRING02/UVMOlympians.html |title=UVM Olympians |access-date=February 10, 2016 |archive-date=September 27, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927234921/http://www.uvm.edu/~uvmpr/vq/VQSPRING02/UVMOlympians.html |url-status=live }}</ref> Вермонт университетінің «Vermont Victorious» атты спорттық қолдау әні 1938 жылы жазылған.<ref>{{cite web |url=http://www.uvmathletics.com/sports/2010/6/27/GEN_0627105917.aspx |title=Vermont Catamounts Athletics |work=University of Vermont |access-date=February 10, 2016 |archive-date=February 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160208085600/http://uvmathletics.com/sports/2010/6/27/GEN_0627105917.aspx |url-status=live }}</ref> === 2024 жылғы NCAA ерлер футбол чемпионаты === 2024 жылғы 16 желтоқсанда Вермонт университетінің ерлер футбол командасы [[Маршалл университетінің ерлер футбол командасы|Маршалл университетінің командасын]] жеңіп, [[2024 жылғы NCAA I дивизионының ерлер арасындағы футбол турнирі]]нің чемпионы атанды. Бұл Вермонт университетінің NCAA I дивизионында өнер көрсететін спорт командаларының ұлттық чемпионаттың финалына алғаш рет шығып, жеңіске жетуі болды.<ref>{{Cite web |last=Abrami |first=Alex |title=Cardiac Cats: Vermont men's soccer win first national championship in comeback vs Marshall |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/sports/college/vermont/2024/12/16/vermont-soccer-vs-marshall-score-ncaa-national-championship-college-cup-overtime-final-uvm/76927559007/ |access-date=December 18, 2024 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}</ref> Сонымен қатар бұл [[Америка шығысы конференциясы]]на мүше командалардың тарихындағы алғашқы ұлттық чемпиондық атақ болды.<ref>{{Cite web |date=December 16, 2024 |title=Vermont Men's Soccer Wins National Championship 2-1 in Overtime!! |url=https://americaeast.com/news/2024/12/17/vermont-national-champions.aspx |access-date=December 18, 2024 |website=americaeast.com |language=en |archive-date=December 17, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241217053044/https://americaeast.com/news/2024/12/17/vermont-national-champions.aspx |url-status=live }}</ref> === Клубтық спорт === Вермонт университеті көптеген клубтық спорт командаларына қолдау көрсетеді. 2009 жылғы 15 қарашадағы жағдай бойынша университеттің желкенді спорт командасы АҚШ-тағы ұлттық рейтингте 8-орында тұрды.<ref name="SailingTeam">{{cite web |url=http://www.uvm.edu/sailing/ |title=UVM Sailing |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 30, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530001429/http://www.uvm.edu/sailing/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.collegesailing.org/rankings.asp |title=Sailing Collegiate National Top 20 |access-date=June 12, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070409102520/http://collegesailing.org/rankings.asp |archive-date=April 9, 2007 |url-status=dead }}</ref> Университеттің академиялық ескек есу командасы [[Чарльз өзені регатасы]] мен [[Дэд Вейл регатасы]]на қатысады. 2015 жылғы ACRA ұлттық клубтық ескек есу чемпионатында рульшісі бар төрт адамдық қайықтағы ерлер экипажы қола жүлдеге ие болды. Велоспорт командасы басқа университеттердің негізгі спорт командаларымен жарысып, бірнеше рет ұлттық чемпион атанды. == Өнер == [[Сурет:University of Vermont Royall Tyler Theatre.jpg|thumb|Театр өнері кафедрасы орналасқан Ройалл Тайлер театры.]] Вермонт университетінің Өнер мектебі жыл бойы аспаптық музыка және хор өнері бойынша концерттер ұйымдастырады. Ройалл Тайлер театрының [[негізгі сахна]]сында театр қойылымдары көрсетіледі. Театр өнері кафедрасы жыл сайын негізгі сахнада шамамен үш қойылым қояды. Сонымен қатар студенттердің режиссерлігімен бір актілі пьесалар да сахналанады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} au31z2z31heleqshr1biavjxxbval6x 3690346 3690345 2026-11-02T18:19:41Z 1nter pares 146705 /* Өнер */ 3690346 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі |Қысқартылған аты = Вермонт университеті |Эмблемасы = |Сурет = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|200px]] |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = University of Vermont and State Agricultural College |Бұрынғы атауы = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865) |Ұраны = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}<br>{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}<ref>{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}</ref> |Құрылған жылы = [[1791 жыл|1791]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = [[Марлен Тромп]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 14 320 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces">{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&id=231174 |url-status=live }}</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = 12 168 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces" /> |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 2013 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces" /> |Орналасқан жері = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²) |Мекенжайы = |Сайты = https://www.uvm.edu/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47 |CoordScale = |edu_region = }} '''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].<ref>{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}</ref> 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.<ref>{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}</ref> Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.<ref name=":0">{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}</ref> Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]<nowiki/>» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады. == Тарихы == === XVIII ғасыр === {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | image1 = University of Vermont 1845.png | alt1 = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті | caption1 = Вермонт университеті, 1845 жыл | image2 = University of Vermont Old Mill.jpg | alt2 = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті | caption2 = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат | image3 = University of Vermont Billings Library.jpg | alt3 = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті | caption3 = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды. | image4 = University of Vermont University Green.jpg | alt4 = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті | caption4 = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы }} Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады. === XIX ғасыр === Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.<ref name="Donaldson, Thomas (1884)">{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&view=1up&seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&view=1up&seq=257 |url-status=live }}</ref> Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.<ref name="uvm.edu"/> Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]<nowiki/>» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.<ref name="uvm.edu">[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.</ref> Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.<ref name="uvm.edu" /> 1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.<ref>{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}</ref> [[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды. === XX ғасыр === 1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.<ref>{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}</ref> 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.<ref name=":8">{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}</ref> Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.<ref name=":8" /> XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.<ref name=":11">{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}</ref><ref name=":6">{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}</ref> 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.<ref name=":5">{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}</ref> Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]<nowiki/>» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.<ref>{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}</ref> 1972 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі тағы да араласып, соғысқа қарсы шерулерге қатысқаны үшін билік өкілдерінің наразылығын тудырған, студенттер арасында танымал [[марксизм|марксшіл]] [[саясаттану]] профессоры [[Майкл Паренти]]ге тұрақты профессорлық қызмет мәртебесін беруден бас тартты. Кеңес оқытушылар құрамының, декандар кеңесінің және университет әкімшілігінің ұсынымдарына қарамастан осындай шешім қабылдады. Кейін Паренти университетке қарсы федералдық сотқа талап арыз берді. Дау соттан тыс тәртіппен реттеліп, Парентиге 15 000 доллар төленді.<ref name=":6" /> 1980 жылдары Вермонт университеті студенттердің [[апартеид]] режимі орнаған Оңтүстік Африкада қызмет жүргізетін компанияларға салынған [[Оңтүстік Африкадан инвестицияларды шығару|инвестицияларды қайтарып алуды]] талап етуіне байланысты күшейген қысымға тап болды.<ref>{{Cite web |date=April 5, 2022 |title=UVM Rally Calling for UVM South African Divestment |url=https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |access-date=December 30, 2023 |website=CCTV Center for Media and Democracy |language=en |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230055838/https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |url-status=live }}</ref> Апартеид режиміне инвестиция салуға қарсы студенттердің наразылықтары 1985 жылғы 12 қазанда Уотерман ғимаратының қарсысындағы көгал алаңда «лашықтар қалашығының» салынуымен шарықтау шегіне жетті. 6 желтоқсанда университеттің қамқоршылар кеңесі 12 дауыс қолдап, 7 дауыс қарсы болған нәтижемен инвестицияларды қайтарып алу туралы шешім қабылдады.<ref>{{Cite web |last=Fordham |first=Robin |title=University of Vermont Campus History - Crossroads |url=https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |access-date=December 30, 2023 |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230052425/https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |url-status=live }}</ref> === XXI ғасыр === Вермонт университеті студенттік ұйымдардың бастамасымен инвестицияларды қайтарып алуға бағытталған басқа да бірқатар шараларды жүзеге асырды. Атап айтқанда, 2006 жылы [[Дарфурдағы геноцид (2003–2005)|Дарфурдағы геноцидке]] байланысты «Суданды қолдайтын» компаниялардан инвестицияларын қайтарып алды,<ref>{{Cite web |last=Picard |first=Ken |title=UVM Implements Divestment Strategy for Sudan-Friendly Companies |url=https://www.sevendaysvt.com/news/uvm-implements-divestment-strategy-for-sudan-friendly-companies-2130853 |access-date=December 30, 2023 |website=Seven Days |language=en }}</ref> ал 2009 жылы [[Ирак соғысы|Ирактағы]] және [[Ауғанстандағы соғыс (2001–2021)|Ауғанстандағы]] соғыстар кезінде [[кассеталық оқ-дәрі]]лер мен [[сарқылған уран]] қолданылатын қару-жараққа қатысты инвестициялардан бас тартты.<ref>{{Cite web |date=July 13, 2009 |title=UVM trustees to vote on weapons divestment (US) |url=https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |access-date=December 30, 2023 |website=Landmine.de |language=de-DE |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061822/https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=November 16, 2009 |title=Board votes to divest from cluster ammunitions |url=https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |access-date=December 30, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061821/https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |url-status=live }}</ref> 2013 және 2016 жылдары университеттің қамқоршылар кеңесі қазба отын саласына салынған инвестицияларды қайтарып алу туралы талаптарды қабылдамады.<ref>{{Cite web |last=JOHNSON |first=TIM |title=UVM trustees reject fossil-fuel divestment |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2013/12/18/uvm-trustees-reject-fossil-fuel-divestment/4117649/ |access-date=December 30, 2023 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}</ref><ref name=":7">{{Cite web |last=Duffort |first=Lola |date=July 15, 2020 |title=UVM will divest its endowment from fossil fuels |url=http://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |access-date=December 30, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230162029/https://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |url-status=live }}</ref> 2019 жылғы 1 шілдеде [[Суреш Гаримелла]] Вермонт университетінің 27-президенті болып тағайындалды.<ref>{{Cite web |last=Loftus |first=Sawyer |title=New UVM president takes the helm, offers few details on university's direction |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |access-date=December 31, 2022 |website=Burlington Free Press |language=en-US |archive-date=August 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805233453/https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |url-status=live }}</ref> Оның басшылығы кезінде университетке қабылданған студенттер саны рекордтық деңгейге жетіп, ғылыми зерттеулерді қаржыландыру көлемі 50 пайызға өсіп, 250 миллион долларды құрады. Алайда Гаримелла студенттермен және оқытушылармен [[қоғаммен байланыс|қарым-қатынасы]] үшін сынға ұшырады.<ref>{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=Suresh Garimella Has Helped UVM Emerge Stronger From the Pandemic. But Who Is He, Anyway? |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |access-date=April 30, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003502/https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |url-status=live }}</ref> 2021 жылы университет әкімшілігі бюджетті қысқарту шараларын енгізді. Соның нәтижесінде Өнер және ғылым колледжінде үш кафедра жабылып, 12 негізгі мамандық, 11 қосымша мамандық және төрт магистратура бағдарламасы тоқтатылды.<ref>{{Cite web |last=Ruehsen |first=Ella |date=April 13, 2021 |title=Thousands voice no confidence in Garimella administration as grievances mount |url=https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |access-date=December 28, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128192721/https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |url-status=live }}</ref> 2020 жылы студенттердің бастамасымен жүргізілген науқанның қысымымен Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесі 2023 жылғы шілдеге дейін қазба отын саласына салынған инвестициялардан толық бас тарту туралы шешімді бірауыздан қабылдады.<ref name=":7" /> 2022 жылы [[АҚШ Білім министрлігі]] [[Луис Д. Брандейс атындағы адам құқықтарын заң арқылы қорғау орталығы]] мен [[Кампустағы еврейлер (ұйым)|Jewish on Campus]] ұйымдарының Азаматтық құқықтар туралы заңның VI бөлімі негізінде берген шағымына байланысты университет әкімшілігінің кампустағы [[антисемитизм]] көріністеріне қатысты әрекеттерін тергеуді бастады.<ref name="Investigation underway into antisemitism at U of Vermont">{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=Investigation underway into antisemitism at U of Vermont |url=https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |website=The Associated Press |date=September 13, 2022 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144257/https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=September 13, 2022 |title=UVM under federal investigation over antisemitism allegations |url=https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |access-date=May 1, 2023 |website=Vermont Public |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030305/https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы сәуірде университет пен Азаматтық құқықтар жөніндегі басқарма дауды ерікті түрде реттеу туралы келісімге келгеннен кейін тергеу аяқталды. АҚШ Білім министрлігінің баспасөз хабарламасында университеттің аталған оқиғаларға тиісті деңгейде әрекет етпегені айтылды.<ref>{{Cite web |title=U.S. Department of Education's Office for Civil Rights Resolves Investigation Addressing the University of Vermont's Responses to Allegations of Antisemitic Incidents |url=https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |access-date=May 1, 2023 |website=www.ed.gov |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503042411/https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |url-status=live }}</ref> Университет әкімшілігі бұл айыптауларды жоққа шығарып, оқиғаларға тиісті шаралар қабылдағанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=UVM President Denies Allegations of Antisemitism on Campus |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |access-date=May 1, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003504/https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |url-status=live }}</ref> Университет кемсітушілікке қатысты шағымдарды тіркеудің жаңа тәртібін енгізуге, кемсітушілік пен қудалауға қарсы ішкі ережелерін қайта қарауға және қызметкерлер мен студенттерге қосымша оқыту жүргізуге келісті.<ref name="U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint">{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint |url=https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |website=The Associated Press |date=April 3, 2023 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144302/https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |url-status=live }}</ref> Алайда шағымданушылардың талаптарын қабылдамады. Тергеуді аяқтаған кезде АҚШ Білім министрлігі университеттің кінәсі немесе заңбұзушылық жасағаны туралы қорытынды шығарған жоқ және жаңа федералдық саясат енгізбеді.<ref>{{Cite web |last=Zituni |first=Danya |date=June 28, 2023 |title=University of Vermont's Settlement with Dep't of Education Refuses to Adopt IHRA Despite Pressure |url=https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |access-date=December 27, 2023 |website=Palestine Legal |language=en-US |archive-date=December 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227025522/https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы қазанда Вермонт университетінің Қауіпсіздік және талаптарға сәйкестікті бақылау бөлімі [[Палестиналық арабтар|палестиналық]] жазушы [[Мұхаммед әл-Курд]]тың жоспарланған қонақ дәрісін кенеттен тоқтатты. Бөлім бұл шешімін іс-шара барысында тиісті қауіпсіздікті қамтамасыз ету мүмкіндігінің жоқтығымен түсіндірді. [[Seven Days (газет)|Seven Days]] газетінің журналистік зерттеуі іс-шараға байланысты қандай да бір қауіп-қатердің болғанын растайтын дәлелдер таппады.<ref>{{Cite web |last=Hellman |first=Rachel |title=Records Show UVM Professors Questioned Decision to Nix Palestinian Writer's Appearance |url=https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |access-date=December 27, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=December 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228000040/https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |url-status=live }}</ref> 2024 жылғы наурызда Вермонт университетінің магистратура және докторантура студенттері [[кәсіподаққа бірігу|кәсіподаққа бірігу]] және [[Біріккен автомобиль жұмысшылары|UAW]] кәсіподағына қосылу туралы шешімді қолдап дауыс берді.<ref>{{Cite news |title=UVM grad students join union |date=March 28, 2024 |work=WCAX |url=https://www.wcax.com/2024/03/28/uvm-grad-students-join-union/ }}</ref> 2024 жылғы сәуірде университеттегі [[Палестинадағы әділдік үшін студенттер]] ұйымының бөлімшесі Эндрю Харрис алаңында наразылық лагерін құрды. Наразылық білдірушілер университеттің эндаумент қоры туралы ақпараттың ашық болуын және «барлық қару-жарақ өндірушілерден, израильдік компаниялардан және тарихи Палестина аумағының оккупациясына қатысы бар компаниялардан» инвестицияларды қайтарып алуды талап етті. Сондай-ақ олар университеттен [[Линда Томас-Гринфилд]]тің оқу бітіру салтанатында жоспарланған сөз сөйлеуін тоқтатуды талап етті.<ref>{{Cite web |last=Keshmiri |first=Peter D'Auria, Sophia |date=April 29, 2024 |title=Pro-Palestinian protest encampments spring up at the University of Vermont, Middlebury College |url=http://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |access-date=April 29, 2024 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429051453/https://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |url-status=live }}</ref> == Мөрі == Университет алғаш рет 1807 жылы ресми мөрін бекітті. Мөрде [[Жасыл таулар]]дың үстінен көтеріліп келе жатқан күн және университеттің алғашқы ғимараты — кейін қайта жөнделген Олд-Милл бейнеленген. Сондай-ақ онда [[Евклид]]тің [[Пифагор теоремасы]]н «жел диірмені» әдісімен дәлелдеу сызбасы, глобус пен [[секстант]] бейнеленген. Мөрдің сыртқы шеңберінде «Universitas V. Montis. A.D. 1791», ал ішкі шеңберінде 1865 жылы ауыл шаруашылығы колледжінің құрылғанын білдіретін «Collegiumque Agriculturae» деген жазулар орналасқан.<ref>{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118045743/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |archive-date=January 18, 2021 |title=University Seal |website=The University of Vermont }}</ref> == Білім беру == Бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша білім беретін университеттің құрамына жеті бакалавриат колледжі, үздік студенттер колледжі, жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжі және медицина колледжі кіреді.<ref>{{Cite web |title=Majors, Minors and Graduate Programs |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}</ref> Вермонт университеті [[Жаңа Англияның жоғары білім жөніндегі комиссиясы]] тарапынан [[АҚШ-тағы жоғары білімді аккредиттеу|аккредиттелген]].<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=New England Commission Higher Education |language=en-US |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090600/https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |url-status=live }}</ref> Бакалавриат, магистратура және докторантура бағдарламалары [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]нде, Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжінде, Өнер және ғылым колледжінде, Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжінде, Инженерия және математика ғылымдары колледжінде, Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінде, Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжінде, Гроссман бизнес мектебінде және [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]]нде ұсынылады.<ref>{{cite web |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |title=Majors, Minors, and Graduate Programs |website=www.uvm.edu |language=en |access-date=April 4, 2018 |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}</ref> Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі дербес академиялық дәреже бермейді. Оның студенттері бір мезгілде университеттің бакалавриат бағдарламалары бойынша білім беретін жеті колледжінің бірінде оқиды.<ref>{{Cite web |title=Fall Semester |url=https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |url-status=live }}</ref> === Рейтингтері мен беделі === {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:22em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; border-collapse:collapse;" |- ! colspan="2" style="background:#f8f9fa; color:#3366cc; text-align:center; font-size:130%; padding:12px 8px; border:0;" | Академиялық рейтингтер |- ! colspan="2" style="background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;" | Ұлттық |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Forbes]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 181 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[U.S. News & World Report]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 121 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Washington Monthly]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 100 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | '''''WSJ''/College Pulse''' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 283 |- ! colspan="2" style="background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;" | Әлемдік |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі|ARWU]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 401–500 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[QS World University Rankings|QS]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 851–900 |- | style="border:0; padding:10px 12px;" | ''[[U.S. News & World Report]]'' | style="border:0; padding:10px 12px; text-align:right;" | 510 |} 2024 жылғы жағдай бойынша ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымының жыл сайынғы университеттер рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тың мемлекеттік университеттері арасында 61-орынды, ал елдегі барлық университеттер арасында 121-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті.<ref>{{cite web |title=University of Vermont |url=https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |access-date=September 30, 2024 |publisher=U.S. News & World Report |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414180827/https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |url-status=live }}</ref> 2024 жылы ''Forbes'' басылымының ''America's Top Colleges'' рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тағы 500 мемлекеттік және жекеменшік колледж бен университеттің арасында жалпы есепте 181-орынға, мемлекеттік университеттер арасында 79-орынға, ал зерттеу университеттері арасында 129-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.forbes.com/colleges/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=Forbes |language=en }}</ref> 1985 жылы Ричард Молл өзінің ''The Public Ivies: A Guide to America's Best Public Undergraduate Colleges and Universities'' атты кітабында Вермонт университетін [[Мемлекеттік Айви]] санатына жатқызды.<ref>{{Cite book |last=Moll |first=Richard |url=https://archive.org/details/publicivysguidet0000moll |title=The public ivys: A guide to America's best public undergraduate colleges and universities |date=1985 |publisher=Viking |location=New York |others=Internet Archive |isbn=978-0-670-58205-1 }}</ref> === Бакалавриатқа қабылдау === {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:36em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #c8ccd1; border-collapse:collapse;" |- ! colspan="3" style="background:#f8f9fa; text-align:center; font-size:125%; padding:12px 8px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Бакалавриатқа қабылдау статистикасы |- ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; width:45%;" | ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:30%;" | 2023 жылы оқуға қабылданғандар<ref name="FallEnrollmentReport">{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |title=UVM Common Data Set 2023-2024 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109025946/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |url-status=live }}</ref> ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:25%;" | 2018 жылмен салыстырғандағы өзгеріс<ref name="ReferenceEnrollmentReport">{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/CDS1819.pdf |title=UVM Common Data Set 2018-2019 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126192035/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/cds1819.pdf |url-status=live }}</ref> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Қабылдау көрсеткіші | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 60,0% | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | (+0,2) |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 17,1% | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | (+0,5) |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;" | Тест нәтижелерінің ортаңғы 50%-ы<sup>1</sup> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | [[SAT]] — жалпы балл | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 1270–1410 <small>([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 35%-ы арасында)</small> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | SAT — оқу және жазу | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 640–720 |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | SAT — математика | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 610–700 |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | [[ACT (тест)|ACT]] — жалпы балл | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 29–32 <small>([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 11%-ы арасында)</small> |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;" | Мектептегі үлгерім көрсеткіштері (GPA)<sup>2</sup> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 10% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 41,38% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 25% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 75,42% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 50% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 97,32% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Орташа GPA | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 3,85 |- | colspan="3" style="background:#f8f9fa; border:0; padding:12px; font-size:90%;" | <sup>1</sup> Тест нәтижелерін тапсыруды таңдаған студенттер арасында. <sup>2</sup> Мектептегі үлгерім рейтингі анықталған студенттер арасында. |} Бакалавриатқа қабылдау үдерісі [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «іріктеу деңгейі жоғары» санатына жатқызылады. Бұл бірінші курс студенттерінің тест нәтижелері негізінде университеттің қабылдау талаптарының іріктеу деңгейі бакалавр дәрежесін беретін барлық жоғары оқу орындарының арасында 80–100-процентиль аралығында екенін білдіреді.<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |access-date=April 5, 2023 |website=Carnegie Classification of Institutions of Higher Education |language=en-US |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224958/https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live }}</ref> 2026 жылғы түлектер тобына қабылдау үшін Вермонт университетіне 28 236 өтініш түсіп, олардың 16 947-сі (60,0%) мақұлданды. Қабылданғандардың 2 896-сы оқуға тіркеліп, [[Оқуға қабылдау ұсынысын қабылдау көрсеткіші|оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші]] 17,1%-ды құрады. Университетте бірінші курс студенттерінің [[Студенттердің оқуын жалғастыру көрсеткіші|оқуын жалғастыру көрсеткіші]] 88,25%-ды құрайды, ал студенттердің 77,5%-ы оқуын алты жыл ішінде аяқтайды.<ref name="FallEnrollmentReport" /> Бірінші курсқа қабылданған студенттердің 35%-ы [[SAT]] тестінің нәтижелерін тапсырған. Олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 1270–1410 аралығында болды. 2023 жылы оқуға қабылданған бірінші курс студенттерінің 11%-ы [[ACT (тест)|ACT]] тестінің нәтижелерін тапсырған, олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 29–32 аралығында болды. Студенттердің мектептегі орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) 3,85-ті құрады.<ref name="FallEnrollmentReport" /> === Ғылыми зерттеулер === Вермонт университеті [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.<ref name=":0" /> 2025 қаржы жылында университет [[ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар|ғылыми зерттеулер мен әзірлемелерді]] қаржыландыруға 266 миллион доллар көлемінде қаражат тартты.<ref name=":9">{{Cite web |title=UVM Research Sets $266M Record |url=https://www.uvm.edu/news/ovpr/uvm-research-sets-266m-record |access-date=October 1, 2024 |website=The University of Vermont }}</ref> === Өнер және ғылым колледжі === Өнер және ғылым колледжі — Вермонт университетіндегі студенттер, оқытушылар және қызметкерлер саны жағынан ең ірі колледж. Сонымен қатар колледж университеттің барлық студенттеріне оқу мен ғылыми қызметте табысқа жетуге қажетті білім мен дағдыларды қалыптастыруға көмектесетін негізгі пәндердің басым бөлігін ұсынады. Колледжде гуманитарлық ғылымдар, бейнелеу өнері, формалды ғылымдар, әлеуметтік және жаратылыстану ғылымдары бойынша 45 білім беру бағыты бар. [[Сурет:University of Vermont Williams Hall.jpg|thumb|Вермонт университетіндегі Уильямс-холл (бұрынғы Уильямс ғылыми корпусы). Қазіргі уақытта ғимаратта өнер және өнер тарихы, денсаулық және қоғам, сондай-ақ антропология кафедралары орналасқан.]] === Гроссман бизнес мектебі === Вермонт университетінің Гроссман бизнес мектебі [[AACSB]] ұйымы тарапынан аккредиттелген және бакалавриат пен магистратура бағдарламаларын ұсынады.<ref>{{Cite web |title=Sustainable Innovation MBA {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/program/sustainable-innovation-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}</ref> 2015 жылы мектеп университет түлегі Стивен Гроссманның 20 миллион доллар көлеміндегі қайырымдылық көмегінің құрметіне Гроссман бизнес мектебі болып қайта аталды. Бұл университет тарихындағы бір реттік ең ірі қайырымдылық қаржы болды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/business/?Page=news&storyID=21530&category=business |title=Grossman School of Business: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=October 5, 2015 |archive-date=October 6, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151006005514/http://www.uvm.edu/business/?Page=news&storyID=21530&category=business |url-status=live }}</ref> Мектептің бакалавриатында 1100-ден астам студент оқиды. Түлектерге бизнес басқару саласындағы ғылым бакалавры дәрежесі беріледі.<ref>{{Cite web |title=Undergraduate Programs {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/undergraduate-programs |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}</ref> 2025 жылы ''[[Corporate Knights]]'' басылымы Гроссман бизнес мектебінің тұрақты инновациялар саласындағы MBA бағдарламасын (SI-MBA) «Better World MBA» әлемдік рейтингінде екінші орынға, ал әлеуметтік және экологиялық ықпалы бойынша АҚШ-тағы бірінші орынға қойды. Бағдарлама 2023 жылдан бері осы орындарды сақтап келеді.<ref>{{Cite web |last=Bronca |first=Tristan |date=November 6, 2025 |title=These are the 2025 top MBA schools for sustainability |url=https://corporateknights.com/issues/2025-11-education-and-youth-issue/these-top-mbas-for-sustainability-are-maximizing-impact/ |access-date=April 16, 2026 |website=Corporate Knights |language=en-US }}</ref> ''[[The Princeton Review]]'' басылымының мәліметі бойынша, SI-MBA бағдарламасы АҚШ-тағы экологиялық бағыттағы үздік MBA бағдарламалары рейтингінде екінші орын алады,<ref>{{Cite web |title=Best Green MBA |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings/?rankings=best-green-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}</ref> сондай-ақ кәсіпкерлік саласындағы ең үздік 50 бағдарламаның<ref>{{Cite web |title=Top 50 Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-50-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}</ref> және АҚШ-тың солтүстік-шығысындағы кәсіпкерлік бағытындағы ең үздік жеті бағдарламаның қатарына кіреді.<ref>{{Cite web |title=Top Northeast Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-northeast-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com }}</ref> === Инженерия және математика ғылымдары колледжі === [[Сурет:University of Vermont Discovery Hall.jpg|thumb|Биохимия, физика және химия сияқты [[физикалық ғылымдар]] салалары орналасқан Дискавери-холл ғимараты]] Инженерия және математика ғылымдары колледжінде (CEMS) [[ABET]] ұйымы аккредиттеген бес инженерлік білім беру бағдарламасы бар: биомедициналық инженерия, құрылыс инженериясы, экологиялық инженерия, электротехника және машина жасау. Сонымен қатар колледж құрамында информатика кафедрасы мен математика және статистика кафедрасы жұмыс істейді. Колледжде үш ғылыми-зерттеу орталығы бар: Көлік зерттеулері орталығы, Күрделі жүйелер орталығы және Вермонттың озық есептеу технологиялары орталығы. Колледжде бакалавриат деңгейінде шамамен 1400 студент, жоғары оқу орнынан кейінгі бағдарламаларда 250 студент оқиды және 85 оқытушы жұмыс істейді. === Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі === [[Сурет:University of Vermont Morrill Hall.jpg|thumb|АҚШ сенаторы [[Джастин Смит Моррилл]]дің құрметіне аталған [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараты 1906–1907 жылдары Вермонт университетінің ауыл шаруашылығы кафедрасы мен ауыл шаруашылығы тәжірибе станциясын орналастыру үшін салынған.]] Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі (CALS) жануарлар туралы ғылым (студенттерге [[Тафтс университеті]]нің [[Каммингс ветеринариялық медицина мектебі]]не мерзімінен бұрын қабылдану мүмкіндігі беріледі), биохимия, биология ғылымдары, жергілікті қауымдастық кәсіпкерлігі, жергілікті қауымдастықтарды дамыту және халықаралық даму, диетология, тамақтану және тағамтану, экологиялық ауыл шаруашылығы, қоршаған орта туралы ғылым, қоршаған ортаны зерттеу, микробиология, молекулалық генетика, өсімдіктер биологиясы, қоғамдық коммуникациялар және тұрақты ландшафттық бау-бақша шаруашылығы бағыттары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар колледж құрамында Ауылдық аймақтарды зерттеу орталығы жұмыс істейді. Колледж Өнер және ғылым колледжімен бірлесіп білім беру бағдарламаларын да ұсынады. Биология ғылымдары сияқты мамандықтарды таңдаған студенттер осы екі колледждің кез келгенінде білім ала алады.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |title=Integrated Biological Science Program: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 11, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511112140/http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |url-status=live }}</ref> Жер гранты негізінде құрылған жоғары оқу орны ретінде Вермонт университеті [[Штаттардың бірлескен ғылыми-зерттеу, білім беру және ауыл шаруашылығы жөніндегі кеңес беру қызметі]] бағдарламасы аясында Вермонт штатына ауыл шаруашылығы саласындағы ғылыми-зерттеу қызметтерін көрсету үшін жыл сайын грант алады. === Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі === Вермонт университетінің Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі (CESS) педагогикалық білім беру, адам дамуы және отбасы туралы ғылымдар, сондай-ақ әлеуметтік жұмыс салалары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар [[америкалық ым тілі]], арнайы білім беру және мәдени әрі тілдік әртүрлілік жағдайындағы білім беру бағыттары бойынша қосымша мамандықтар бар. Колледж құрамына Көшбасшылық және даму ғылымдары кафедрасы, Білім беру кафедрасы, Әлеуметтік жұмыс кафедрасы және Мүгедектік және қоғамға кіріктіру орталығы кіреді. Сондай-ақ магистр немесе доктор (Ed.D. немесе Ph.D.) дәрежесін алуға мүмкіндік беретін бағдарламалар ұсынылады. === Медицина колледжі === {{Толық мақала|Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі}} 1804 жылы Джон Померой Берлингтондағы өз үйінде студенттерге сабақ бере бастады. Бұл АҚШ-тағы [[Штат университеті|мемлекеттік колледж немесе университет]] жанындағы алғашқы [[АҚШ-тағы медициналық білім беру|медициналық]] бөлімше болды. 1822 жылы Померой мен медицина саласының оқытушысы [[Нейтан Смит (дәрігер, 1762 жылы туған)|Нейтан Смит]] негізін қалаған [[Вермонт университетінің медицина колледжі|Медицина колледжі]] АҚШ-тағы жетінші медицина мектебі ретінде құрылды. Вермонт университеті медицина мамандығы бойынша әр курсқа шамамен 100 студент қабылдайды. Жалпы медицина студенттерінің саны шамамен 400-ге жетеді. Вермонт университетінің медициналық орталығы клиникалық білім берудің негізгі базасы болып табылады. ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымының 2016 жылғы рейтингі бойынша Медицина колледжі [[алғашқы медициналық-санитариялық көмек]] саласындағы білім беру сапасы жағынан АҚШ-тағы рейтингке енген 89 бағдарламаның арасында 29-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті. Ал 2019 жылғы жағдай бойынша 120 бағдарламаның арасында 43-орынға ие болды.<ref>{{cite magazine |url=http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |title=Best Medical Schools - University of Vermont |access-date=December 14, 2015 |magazine=U.S. News & World Report |archive-date=December 22, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222133141/http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |title=Best Medical Schools: Primary Care |access-date=May 5, 2019 |archive-date=June 13, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613134748/https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |url-status=live }}</ref> 2016 жылғы 21 қазанда [[Джо Байден]] қатерлі ісікке қарсы күресті жеделдетуге бағытталған [https://bidenwhitehouse.archives.gov/cancermoonshot/ Cancer Moonshot] бастамасын талқылау үшін университет кампусына келді.<ref>{{cite web |url=https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |title=Vice President Biden Brings His 'Cancer Moonshot' to Burlington |date=October 21, 2016 |access-date=August 25, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105221/https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |title=Vice President Biden Brings 'Cancer Moonshot' to UVM |publisher=Med.uvm.edu |date=November 14, 2016 |accessdate=August 26, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105225/http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |url-status=live }}</ref> ==== Чарльз А. Дана атындағы медициналық кітапхана ==== Чарльз А. Дана атындағы кітапхана — Вермонт штатындағы ең ірі [[медициналық кітапхана]]. Ол Ұлттық медициналық кітапханалар желісінің Вермонт штатындағы ресурстық кітапханасы қызметін атқарады<ref>{{cite web |url=http://nnlm.gov/ |title=National Home page - National Network of Libraries of Medicine |access-date=July 17, 2009 |archive-date=July 30, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090730161711/http://nnlm.gov/ |url-status=live }}</ref> және Вермонт университетінің Академиялық денсаулық сақтау орталығын қажетті ақпаратпен қамтамасыз етеді. Академиялық денсаулық сақтау орталығының құрамына университеттің Медицина колледжі мен Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінің оқытушылары, қызметкерлері мен студенттері, сондай-ақ Вермонт университетінің медициналық орталығындағы дәрігерлер мен басқа да [[медициналық қызмет көрсетуші]]лер кіреді. Кітапхана университеттің бакалавриат және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларының денсаулық сақтау ғылымдары саласындағы ақпараттық қажеттіліктерін де қанағаттандырады. Сонымен қатар ол [[денсаулық сақтау ғылымдары]] бойынша ақпарат іздейтін Вермонт штатының тұрғындарына да ашық. === Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі === Вермонт университетінің Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі төрт кафедрадан тұрады: Биомедицина және денсаулық ғылымдары, Коммуникация ғылымдары және коммуникация бұзылыстары, Мейіргер ісі, сондай-ақ Оңалту және қозғалыс ғылымдары. Сонымен қатар колледж құрамында [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]мен бірлесіп жұмыс істейтін Интегративті денсаулық институты бар. Ол интегративті медициналық көмек саласында сертификат беретін білім беру бағдарламасын ұсынады. Колледждің кейбір бакалавриат бағдарламалары студенттерді сөйлеу және тіл патологиясы, аудиология салалары бойынша жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларына немесе физиотерапия бойынша докторлық бағдарламаға түсуге дайындайды. Колледж сондай-ақ бұрын Fletcher Allen Health Care деп аталған Вермонт университетінің медициналық орталығының клиникалық базаларын пайдаланады. === Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі === Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі студенттердің оқу бағдарламасын толықтыратын және сабақтан тыс іс-шараларға қатысуына жағдай жасайды. Олардың қатарына арнайы ғылыми симпозиумдар, университетке шақырылған ғалымдармен бірге ұйымдастырылатын кешкі астар, сондай-ақ Монреаль мен Бостондағы мұражайлар мен театрларға сапарлар кіреді. Колледждің жұмысына университеттің әртүрлі бөлімдерінен оқытушылар іріктеліп тартылады. Олар бірінші курс студенттеріне арналған этика пәні мен тереңдетілген семинарларда дәріс оқиды, оқу және талқылау топтарына қатысады, пленарлық дәрістер сериясында баяндама жасайды, сондай-ақ ғылыми зерттеулер жүргізетін үздік студенттерге ғылыми жетекшілік етеді. Міндетті этика курсы, шағын семинарлар, бейресми кездесулер мен арнайы ғылыми-зерттеу жобалары аясында студенттер гуманитарлық және жаратылыстану ғылымдары, инженерия, мейіргер ісі, медицина, педагогика, бизнес және басқа да салалар бойынша университет ғалымдарымен бірлесіп жұмыс істейді. 2023 жылғы мамырда колледж АҚШ-тың бұрынғы сенаторы [[Патрик Лихи]]дің құрметіне қайта аталды.<ref>{{Cite web |title=UVM Honors College Named for Senator Patrick Leahy |url=https://www.uvm.edu/news/story/uvm-honors-college-named-senator-patrick-leahy |access-date=June 12, 2023 |website=The University of Vermont |archive-date=June 8, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230608023818/https://www.uvm.edu/news/story/uvm-honors-college-named-senator-patrick-leahy |url-status=live }}</ref> === Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі === [[Сурет:University of Vermont Aiken Center.jpg|thumb|Джордж Д. Айкен орталығында Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі орналасқан.]] [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]] (RSENR) 1973 жылы құрылған Табиғи ресурстар мектебінің негізінде 2003 жылы ашылды. Мектеп экологиялық және әлеуметтік үдерістер туралы білім мен түсінікті тереңдетуге, сондай-ақ табиғи жүйелердің тұтастығын сақтауға және қоршаған ортамен үйлесімді өмір сүретін орнықты қоғам қалыптастыруға бағытталған құндылықтарды дамытуға ұмтылады. Рубенштейн мектебінің ғылыми-зерттеу қызметі үш негізгі бағытты қамтиды: 1. Қолданбалы экология; 2. Қоршаған орта және қоғам; 3. Инновациялық құралдарды әзірлеу және пайдалану (мысалы, ГАЖ, кеңістіктік талдау және модельдеу). Мектептің негізгі ғимараты Джордж Д. Айкен орталығында орналасқан. Ғимарат 2012 жылы қайта жаңғыртылып, [[АҚШ-тың жасыл құрылыс кеңесі]]нің [[Энергетикалық және экологиялық жобалаудағы көшбасшылық|LEED Platinum]] сертификатын алды.<ref>{{cite news |title=Rehabbed Aiken gets top 'green' designation |url=http://www.burlingtonfreepress.com/article/20130923/NEWS02/309230024/Rehabbed-Aiken-gets-top-green-designation |newspaper=Burlington Free Press |date=September 23, 2013}}</ref><!-- {{Dead link|date=July 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} --> 2007 жылы университет [[Шамплейн көлі]]нің ластану мәселелерін зерттеу үшін 6,7 миллион доллар көлемінде грант жеңіп алды.<ref>{{cite book |title=UVM wins $6.7M lake-research grant |publisher=Burlington Free Press |date=September 28, 2007 }}</ref> == Спорт == Вермонт университетінің спорт командалары «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]» деген атпен белгілі. Университетте спорттың 18 түрі бойынша командалар бар. Әйелдер командалары баскетбол, кросс, допты хоккей, шайбалы хоккей, лакросс, шаңғы спорты, футбол, жүзу және суға секіру, сондай-ақ жеңіл атлетика (жабық ғимаратта және ашық ауада) бойынша жарыстарға қатысады. Ерлер командалары баскетбол, кросс, шайбалы хоккей, лакросс, шаңғы спорты, футбол және жеңіл атлетика (жабық ғимаратта және ашық ауада) бойынша өнер көрсетеді. Барлық командалар [[NCAA]]-ның [[Дивизион (спорт)|I дивизионы]] деңгейінде жарысады. Командалардың басым бөлігі [[Америка шығысы конференциясы]]нда бақ сынайды. Ерлер мен әйелдердің шайбалы хоккей командалары [[Шығыс хоккей қауымдастығы]]ның жарыстарына қатысады. Тау шаңғысы мен шаңғы жарысы командалары [[Шығыс колледжаралық шаңғы қауымдастығы]]ның жарыстарына қатысады. Вермонт университетінің спорт командалары студент-спортшылардың жалпы орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) бойынша 2005 жылдан 2011 жылға дейін қатарынан жеті рет (2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010 және 2011 жылдары) Америка шығысы конференциясының академиялық кубогын жеңіп алды. Вермонт университеті осы конференцияда аталған кубокты қатарынан үш жыл және жалпы төрт рет жеңіп алған алғашқы оқу орны болды. [[Сурет:Gutterson Fieldhouse on March 29 2023.jpg|thumb|1963 жылы салынған [[Гаттерсон-филдхаус]] ғимаратында Вермонт университетінің хоккей мұз айдыны орналасқан.]] Университеттің соңғы жылдардағы спорттық жетістіктерінің қатарында ерлердің шайбалы хоккей командасының 2009 жылы Frozen Four турниріне шығуы, әйелдер мен ерлер баскетбол командаларының Америка шығысы конференциясының турнирлерінде жеңіске жетіп, 2010 жылғы NCAA турниріне жолдама алуы және шаңғы командасының 2012 жылы Монтана штатының Бозмен қаласында өткен NCAA ұлттық чемпионатында алтыншы рет жеңімпаз атануы бар. 2014 жылы ерлердің шайбалы хоккей командасы 2009 жылдан бергі үшінші NCAA турниріне жолдама алды, ал ерлер баскетбол командасы Америка шығысы конференциясының тұрақты маусымында алтыншы рет чемпион атанды. Университет өз тарихында америкалық футбол, софтбол және бейсбол сияқты бірнеше ірі спорт бағдарламасын тоқтатты. Софтбол мен бейсбол бағдарламалары 2009 жылы жабылды.<ref>{{cite web |url=http://www.wcax.com/story/9879709/uvm-eliminates-baseball-and-softball |title=UVM Eliminates Baseball and Softball |date=February 20, 2009 |access-date=September 17, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150916013459/http://www.wcax.com/story/9879709/uvm-eliminates-baseball-and-softball |archive-date=September 16, 2015 |url-status=dead }}</ref> Вермонт университетінің бұрынғы 36 спортшысы 16 Олимпиада ойындарына (13 қысқы және 3 жазғы) қатысып, жалпы алты Олимпиада медалін жеңіп алды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/vq/VQSPRING02/UVMOlympians.html |title=UVM Olympians |access-date=February 10, 2016 |archive-date=September 27, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927234921/http://www.uvm.edu/~uvmpr/vq/VQSPRING02/UVMOlympians.html |url-status=live }}</ref> Вермонт университетінің «Vermont Victorious» атты спорттық қолдау әні 1938 жылы жазылған.<ref>{{cite web |url=http://www.uvmathletics.com/sports/2010/6/27/GEN_0627105917.aspx |title=Vermont Catamounts Athletics |work=University of Vermont |access-date=February 10, 2016 |archive-date=February 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160208085600/http://uvmathletics.com/sports/2010/6/27/GEN_0627105917.aspx |url-status=live }}</ref> === 2024 жылғы NCAA ерлер футбол чемпионаты === 2024 жылғы 16 желтоқсанда Вермонт университетінің ерлер футбол командасы [[Маршалл университетінің ерлер футбол командасы|Маршалл университетінің командасын]] жеңіп, [[2024 жылғы NCAA I дивизионының ерлер арасындағы футбол турнирі]]нің чемпионы атанды. Бұл Вермонт университетінің NCAA I дивизионында өнер көрсететін спорт командаларының ұлттық чемпионаттың финалына алғаш рет шығып, жеңіске жетуі болды.<ref>{{Cite web |last=Abrami |first=Alex |title=Cardiac Cats: Vermont men's soccer win first national championship in comeback vs Marshall |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/sports/college/vermont/2024/12/16/vermont-soccer-vs-marshall-score-ncaa-national-championship-college-cup-overtime-final-uvm/76927559007/ |access-date=December 18, 2024 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}</ref> Сонымен қатар бұл [[Америка шығысы конференциясы]]на мүше командалардың тарихындағы алғашқы ұлттық чемпиондық атақ болды.<ref>{{Cite web |date=December 16, 2024 |title=Vermont Men's Soccer Wins National Championship 2-1 in Overtime!! |url=https://americaeast.com/news/2024/12/17/vermont-national-champions.aspx |access-date=December 18, 2024 |website=americaeast.com |language=en |archive-date=December 17, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241217053044/https://americaeast.com/news/2024/12/17/vermont-national-champions.aspx |url-status=live }}</ref> === Клубтық спорт === Вермонт университеті көптеген клубтық спорт командаларына қолдау көрсетеді. 2009 жылғы 15 қарашадағы жағдай бойынша университеттің желкенді спорт командасы АҚШ-тағы ұлттық рейтингте 8-орында тұрды.<ref name="SailingTeam">{{cite web |url=http://www.uvm.edu/sailing/ |title=UVM Sailing |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 30, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530001429/http://www.uvm.edu/sailing/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.collegesailing.org/rankings.asp |title=Sailing Collegiate National Top 20 |access-date=June 12, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070409102520/http://collegesailing.org/rankings.asp |archive-date=April 9, 2007 |url-status=dead }}</ref> Университеттің академиялық ескек есу командасы [[Чарльз өзені регатасы]] мен [[Дэд Вейл регатасы]]на қатысады. 2015 жылғы ACRA ұлттық клубтық ескек есу чемпионатында рульшісі бар төрт адамдық қайықтағы ерлер экипажы қола жүлдеге ие болды. Велоспорт командасы басқа университеттердің негізгі спорт командаларымен жарысып, бірнеше рет ұлттық чемпион атанды. == Өнер == [[Сурет:University of Vermont Royall Tyler Theatre.jpg|thumb|Театр өнері кафедрасы орналасқан Ройалл Тайлер театры.]] Вермонт университетінің Өнер мектебі жыл бойы аспаптық музыка және хор өнері бойынша концерттер ұйымдастырады. Ройалл Тайлер театрының [[негізгі сахна]]сында театр қойылымдары көрсетіледі. Театр өнері кафедрасы жыл сайын негізгі сахнада шамамен үш қойылым қояды. Сонымен қатар студенттердің режиссерлігімен бір актілі пьесалар да сахналанады. Соңғы жылдары негізгі сахнада қойылған көрнекті спектакльдердің қатарында ''[[Ақ нәсілді гетеросексуал ерлер]]'' және ''[[Жарқанат бала: мюзикл]]'' (2022/2023); ''[[Ғажайып өмір]]'' және ''[[Ол құбыжықтарды өлтіреді]]'' (2021/2022); ''[[Халық жауы (пьеса)|Халық жауы]]'' (2020/2021); ''[[Қасқырлар (пьеса)|Қасқырлар]]'' және ''[[Қалыпты жүрек]]'' (2019/2020); ''[[Пиппин (мюзикл)|Пиппин]]'' (2018/2019); ''[[Сезім мен парасат]]'' және ''[[Питер және жұлдыз аулаушы]]'' (2017/2018); ''[[Көктемгі ояну (мюзикл)|Көктемгі ояну]]'' (2016/2017); ''[[39 баспалдақ (пьеса)|39 баспалдақ]]'' және ''[[Сахна сыртындағы шу]]'' (2015/2016); ''[[Жоқтан шу шығару]]'' (2014/2015); ''[[Тышқан қақпаны]]'' және ''[[Уринтаун]]'' (2013/2014) бар. 1991–2018 жылдары театрда Берлингтонның мерекелік дәстүріне айналған ''The Toys Take Over Christmas'' («Ойыншықтар Рождествоны басып алады») спектаклі қойылып келді.<ref>{{Cite web |title=Current Production Season |url=https://www.uvm.edu/cas/theatreanddance/current_production_season |access-date=October 13, 2024 |website=legacy.drup2.uvm.edu |language=en |archive-date=October 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008113927/https://www.uvm.edu/cas/theatreanddance/current_production_season |url-status=live }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 9tihjsc70wmts05m9ombzj2yn5yes0s 3690347 3690346 2026-11-02T18:20:38Z 1nter pares 146705 /* Өнер */ 3690347 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі |Қысқартылған аты = Вермонт университеті |Эмблемасы = |Сурет = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|200px]] |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = University of Vermont and State Agricultural College |Бұрынғы атауы = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865) |Ұраны = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}<br>{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}<ref>{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}</ref> |Құрылған жылы = [[1791 жыл|1791]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = [[Марлен Тромп]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 14 320 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces">{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&id=231174 |url-status=live }}</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = 12 168 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces" /> |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 2013 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces" /> |Орналасқан жері = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²) |Мекенжайы = |Сайты = https://www.uvm.edu/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47 |CoordScale = |edu_region = }} '''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].<ref>{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}</ref> 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.<ref>{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}</ref> Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.<ref name=":0">{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}</ref> Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]<nowiki/>» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады. == Тарихы == === XVIII ғасыр === {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | image1 = University of Vermont 1845.png | alt1 = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті | caption1 = Вермонт университеті, 1845 жыл | image2 = University of Vermont Old Mill.jpg | alt2 = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті | caption2 = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат | image3 = University of Vermont Billings Library.jpg | alt3 = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті | caption3 = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды. | image4 = University of Vermont University Green.jpg | alt4 = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті | caption4 = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы }} Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады. === XIX ғасыр === Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.<ref name="Donaldson, Thomas (1884)">{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&view=1up&seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&view=1up&seq=257 |url-status=live }}</ref> Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.<ref name="uvm.edu"/> Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]<nowiki/>» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.<ref name="uvm.edu">[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.</ref> Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.<ref name="uvm.edu" /> 1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.<ref>{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}</ref> [[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды. === XX ғасыр === 1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.<ref>{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}</ref> 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.<ref name=":8">{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}</ref> Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.<ref name=":8" /> XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.<ref name=":11">{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}</ref><ref name=":6">{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}</ref> 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.<ref name=":5">{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}</ref> Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]<nowiki/>» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.<ref>{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}</ref> 1972 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі тағы да араласып, соғысқа қарсы шерулерге қатысқаны үшін билік өкілдерінің наразылығын тудырған, студенттер арасында танымал [[марксизм|марксшіл]] [[саясаттану]] профессоры [[Майкл Паренти]]ге тұрақты профессорлық қызмет мәртебесін беруден бас тартты. Кеңес оқытушылар құрамының, декандар кеңесінің және университет әкімшілігінің ұсынымдарына қарамастан осындай шешім қабылдады. Кейін Паренти университетке қарсы федералдық сотқа талап арыз берді. Дау соттан тыс тәртіппен реттеліп, Парентиге 15 000 доллар төленді.<ref name=":6" /> 1980 жылдары Вермонт университеті студенттердің [[апартеид]] режимі орнаған Оңтүстік Африкада қызмет жүргізетін компанияларға салынған [[Оңтүстік Африкадан инвестицияларды шығару|инвестицияларды қайтарып алуды]] талап етуіне байланысты күшейген қысымға тап болды.<ref>{{Cite web |date=April 5, 2022 |title=UVM Rally Calling for UVM South African Divestment |url=https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |access-date=December 30, 2023 |website=CCTV Center for Media and Democracy |language=en |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230055838/https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |url-status=live }}</ref> Апартеид режиміне инвестиция салуға қарсы студенттердің наразылықтары 1985 жылғы 12 қазанда Уотерман ғимаратының қарсысындағы көгал алаңда «лашықтар қалашығының» салынуымен шарықтау шегіне жетті. 6 желтоқсанда университеттің қамқоршылар кеңесі 12 дауыс қолдап, 7 дауыс қарсы болған нәтижемен инвестицияларды қайтарып алу туралы шешім қабылдады.<ref>{{Cite web |last=Fordham |first=Robin |title=University of Vermont Campus History - Crossroads |url=https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |access-date=December 30, 2023 |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230052425/https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |url-status=live }}</ref> === XXI ғасыр === Вермонт университеті студенттік ұйымдардың бастамасымен инвестицияларды қайтарып алуға бағытталған басқа да бірқатар шараларды жүзеге асырды. Атап айтқанда, 2006 жылы [[Дарфурдағы геноцид (2003–2005)|Дарфурдағы геноцидке]] байланысты «Суданды қолдайтын» компаниялардан инвестицияларын қайтарып алды,<ref>{{Cite web |last=Picard |first=Ken |title=UVM Implements Divestment Strategy for Sudan-Friendly Companies |url=https://www.sevendaysvt.com/news/uvm-implements-divestment-strategy-for-sudan-friendly-companies-2130853 |access-date=December 30, 2023 |website=Seven Days |language=en }}</ref> ал 2009 жылы [[Ирак соғысы|Ирактағы]] және [[Ауғанстандағы соғыс (2001–2021)|Ауғанстандағы]] соғыстар кезінде [[кассеталық оқ-дәрі]]лер мен [[сарқылған уран]] қолданылатын қару-жараққа қатысты инвестициялардан бас тартты.<ref>{{Cite web |date=July 13, 2009 |title=UVM trustees to vote on weapons divestment (US) |url=https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |access-date=December 30, 2023 |website=Landmine.de |language=de-DE |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061822/https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=November 16, 2009 |title=Board votes to divest from cluster ammunitions |url=https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |access-date=December 30, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061821/https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |url-status=live }}</ref> 2013 және 2016 жылдары университеттің қамқоршылар кеңесі қазба отын саласына салынған инвестицияларды қайтарып алу туралы талаптарды қабылдамады.<ref>{{Cite web |last=JOHNSON |first=TIM |title=UVM trustees reject fossil-fuel divestment |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2013/12/18/uvm-trustees-reject-fossil-fuel-divestment/4117649/ |access-date=December 30, 2023 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}</ref><ref name=":7">{{Cite web |last=Duffort |first=Lola |date=July 15, 2020 |title=UVM will divest its endowment from fossil fuels |url=http://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |access-date=December 30, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230162029/https://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |url-status=live }}</ref> 2019 жылғы 1 шілдеде [[Суреш Гаримелла]] Вермонт университетінің 27-президенті болып тағайындалды.<ref>{{Cite web |last=Loftus |first=Sawyer |title=New UVM president takes the helm, offers few details on university's direction |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |access-date=December 31, 2022 |website=Burlington Free Press |language=en-US |archive-date=August 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805233453/https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |url-status=live }}</ref> Оның басшылығы кезінде университетке қабылданған студенттер саны рекордтық деңгейге жетіп, ғылыми зерттеулерді қаржыландыру көлемі 50 пайызға өсіп, 250 миллион долларды құрады. Алайда Гаримелла студенттермен және оқытушылармен [[қоғаммен байланыс|қарым-қатынасы]] үшін сынға ұшырады.<ref>{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=Suresh Garimella Has Helped UVM Emerge Stronger From the Pandemic. But Who Is He, Anyway? |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |access-date=April 30, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003502/https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |url-status=live }}</ref> 2021 жылы университет әкімшілігі бюджетті қысқарту шараларын енгізді. Соның нәтижесінде Өнер және ғылым колледжінде үш кафедра жабылып, 12 негізгі мамандық, 11 қосымша мамандық және төрт магистратура бағдарламасы тоқтатылды.<ref>{{Cite web |last=Ruehsen |first=Ella |date=April 13, 2021 |title=Thousands voice no confidence in Garimella administration as grievances mount |url=https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |access-date=December 28, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128192721/https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |url-status=live }}</ref> 2020 жылы студенттердің бастамасымен жүргізілген науқанның қысымымен Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесі 2023 жылғы шілдеге дейін қазба отын саласына салынған инвестициялардан толық бас тарту туралы шешімді бірауыздан қабылдады.<ref name=":7" /> 2022 жылы [[АҚШ Білім министрлігі]] [[Луис Д. Брандейс атындағы адам құқықтарын заң арқылы қорғау орталығы]] мен [[Кампустағы еврейлер (ұйым)|Jewish on Campus]] ұйымдарының Азаматтық құқықтар туралы заңның VI бөлімі негізінде берген шағымына байланысты университет әкімшілігінің кампустағы [[антисемитизм]] көріністеріне қатысты әрекеттерін тергеуді бастады.<ref name="Investigation underway into antisemitism at U of Vermont">{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=Investigation underway into antisemitism at U of Vermont |url=https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |website=The Associated Press |date=September 13, 2022 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144257/https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=September 13, 2022 |title=UVM under federal investigation over antisemitism allegations |url=https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |access-date=May 1, 2023 |website=Vermont Public |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030305/https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы сәуірде университет пен Азаматтық құқықтар жөніндегі басқарма дауды ерікті түрде реттеу туралы келісімге келгеннен кейін тергеу аяқталды. АҚШ Білім министрлігінің баспасөз хабарламасында университеттің аталған оқиғаларға тиісті деңгейде әрекет етпегені айтылды.<ref>{{Cite web |title=U.S. Department of Education's Office for Civil Rights Resolves Investigation Addressing the University of Vermont's Responses to Allegations of Antisemitic Incidents |url=https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |access-date=May 1, 2023 |website=www.ed.gov |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503042411/https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |url-status=live }}</ref> Университет әкімшілігі бұл айыптауларды жоққа шығарып, оқиғаларға тиісті шаралар қабылдағанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=UVM President Denies Allegations of Antisemitism on Campus |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |access-date=May 1, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003504/https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |url-status=live }}</ref> Университет кемсітушілікке қатысты шағымдарды тіркеудің жаңа тәртібін енгізуге, кемсітушілік пен қудалауға қарсы ішкі ережелерін қайта қарауға және қызметкерлер мен студенттерге қосымша оқыту жүргізуге келісті.<ref name="U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint">{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint |url=https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |website=The Associated Press |date=April 3, 2023 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144302/https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |url-status=live }}</ref> Алайда шағымданушылардың талаптарын қабылдамады. Тергеуді аяқтаған кезде АҚШ Білім министрлігі университеттің кінәсі немесе заңбұзушылық жасағаны туралы қорытынды шығарған жоқ және жаңа федералдық саясат енгізбеді.<ref>{{Cite web |last=Zituni |first=Danya |date=June 28, 2023 |title=University of Vermont's Settlement with Dep't of Education Refuses to Adopt IHRA Despite Pressure |url=https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |access-date=December 27, 2023 |website=Palestine Legal |language=en-US |archive-date=December 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227025522/https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы қазанда Вермонт университетінің Қауіпсіздік және талаптарға сәйкестікті бақылау бөлімі [[Палестиналық арабтар|палестиналық]] жазушы [[Мұхаммед әл-Курд]]тың жоспарланған қонақ дәрісін кенеттен тоқтатты. Бөлім бұл шешімін іс-шара барысында тиісті қауіпсіздікті қамтамасыз ету мүмкіндігінің жоқтығымен түсіндірді. [[Seven Days (газет)|Seven Days]] газетінің журналистік зерттеуі іс-шараға байланысты қандай да бір қауіп-қатердің болғанын растайтын дәлелдер таппады.<ref>{{Cite web |last=Hellman |first=Rachel |title=Records Show UVM Professors Questioned Decision to Nix Palestinian Writer's Appearance |url=https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |access-date=December 27, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=December 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228000040/https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |url-status=live }}</ref> 2024 жылғы наурызда Вермонт университетінің магистратура және докторантура студенттері [[кәсіподаққа бірігу|кәсіподаққа бірігу]] және [[Біріккен автомобиль жұмысшылары|UAW]] кәсіподағына қосылу туралы шешімді қолдап дауыс берді.<ref>{{Cite news |title=UVM grad students join union |date=March 28, 2024 |work=WCAX |url=https://www.wcax.com/2024/03/28/uvm-grad-students-join-union/ }}</ref> 2024 жылғы сәуірде университеттегі [[Палестинадағы әділдік үшін студенттер]] ұйымының бөлімшесі Эндрю Харрис алаңында наразылық лагерін құрды. Наразылық білдірушілер университеттің эндаумент қоры туралы ақпараттың ашық болуын және «барлық қару-жарақ өндірушілерден, израильдік компаниялардан және тарихи Палестина аумағының оккупациясына қатысы бар компаниялардан» инвестицияларды қайтарып алуды талап етті. Сондай-ақ олар университеттен [[Линда Томас-Гринфилд]]тің оқу бітіру салтанатында жоспарланған сөз сөйлеуін тоқтатуды талап етті.<ref>{{Cite web |last=Keshmiri |first=Peter D'Auria, Sophia |date=April 29, 2024 |title=Pro-Palestinian protest encampments spring up at the University of Vermont, Middlebury College |url=http://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |access-date=April 29, 2024 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429051453/https://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |url-status=live }}</ref> == Мөрі == Университет алғаш рет 1807 жылы ресми мөрін бекітті. Мөрде [[Жасыл таулар]]дың үстінен көтеріліп келе жатқан күн және университеттің алғашқы ғимараты — кейін қайта жөнделген Олд-Милл бейнеленген. Сондай-ақ онда [[Евклид]]тің [[Пифагор теоремасы]]н «жел диірмені» әдісімен дәлелдеу сызбасы, глобус пен [[секстант]] бейнеленген. Мөрдің сыртқы шеңберінде «Universitas V. Montis. A.D. 1791», ал ішкі шеңберінде 1865 жылы ауыл шаруашылығы колледжінің құрылғанын білдіретін «Collegiumque Agriculturae» деген жазулар орналасқан.<ref>{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118045743/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |archive-date=January 18, 2021 |title=University Seal |website=The University of Vermont }}</ref> == Білім беру == Бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша білім беретін университеттің құрамына жеті бакалавриат колледжі, үздік студенттер колледжі, жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжі және медицина колледжі кіреді.<ref>{{Cite web |title=Majors, Minors and Graduate Programs |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}</ref> Вермонт университеті [[Жаңа Англияның жоғары білім жөніндегі комиссиясы]] тарапынан [[АҚШ-тағы жоғары білімді аккредиттеу|аккредиттелген]].<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=New England Commission Higher Education |language=en-US |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090600/https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |url-status=live }}</ref> Бакалавриат, магистратура және докторантура бағдарламалары [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]нде, Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжінде, Өнер және ғылым колледжінде, Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжінде, Инженерия және математика ғылымдары колледжінде, Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінде, Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжінде, Гроссман бизнес мектебінде және [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]]нде ұсынылады.<ref>{{cite web |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |title=Majors, Minors, and Graduate Programs |website=www.uvm.edu |language=en |access-date=April 4, 2018 |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}</ref> Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі дербес академиялық дәреже бермейді. Оның студенттері бір мезгілде университеттің бакалавриат бағдарламалары бойынша білім беретін жеті колледжінің бірінде оқиды.<ref>{{Cite web |title=Fall Semester |url=https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |url-status=live }}</ref> === Рейтингтері мен беделі === {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:22em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; border-collapse:collapse;" |- ! colspan="2" style="background:#f8f9fa; color:#3366cc; text-align:center; font-size:130%; padding:12px 8px; border:0;" | Академиялық рейтингтер |- ! colspan="2" style="background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;" | Ұлттық |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Forbes]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 181 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[U.S. News & World Report]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 121 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Washington Monthly]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 100 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | '''''WSJ''/College Pulse''' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 283 |- ! colspan="2" style="background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;" | Әлемдік |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі|ARWU]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 401–500 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[QS World University Rankings|QS]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 851–900 |- | style="border:0; padding:10px 12px;" | ''[[U.S. News & World Report]]'' | style="border:0; padding:10px 12px; text-align:right;" | 510 |} 2024 жылғы жағдай бойынша ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымының жыл сайынғы университеттер рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тың мемлекеттік университеттері арасында 61-орынды, ал елдегі барлық университеттер арасында 121-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті.<ref>{{cite web |title=University of Vermont |url=https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |access-date=September 30, 2024 |publisher=U.S. News & World Report |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414180827/https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |url-status=live }}</ref> 2024 жылы ''Forbes'' басылымының ''America's Top Colleges'' рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тағы 500 мемлекеттік және жекеменшік колледж бен университеттің арасында жалпы есепте 181-орынға, мемлекеттік университеттер арасында 79-орынға, ал зерттеу университеттері арасында 129-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.forbes.com/colleges/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=Forbes |language=en }}</ref> 1985 жылы Ричард Молл өзінің ''The Public Ivies: A Guide to America's Best Public Undergraduate Colleges and Universities'' атты кітабында Вермонт университетін [[Мемлекеттік Айви]] санатына жатқызды.<ref>{{Cite book |last=Moll |first=Richard |url=https://archive.org/details/publicivysguidet0000moll |title=The public ivys: A guide to America's best public undergraduate colleges and universities |date=1985 |publisher=Viking |location=New York |others=Internet Archive |isbn=978-0-670-58205-1 }}</ref> === Бакалавриатқа қабылдау === {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:36em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #c8ccd1; border-collapse:collapse;" |- ! colspan="3" style="background:#f8f9fa; text-align:center; font-size:125%; padding:12px 8px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Бакалавриатқа қабылдау статистикасы |- ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; width:45%;" | ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:30%;" | 2023 жылы оқуға қабылданғандар<ref name="FallEnrollmentReport">{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |title=UVM Common Data Set 2023-2024 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109025946/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |url-status=live }}</ref> ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:25%;" | 2018 жылмен салыстырғандағы өзгеріс<ref name="ReferenceEnrollmentReport">{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/CDS1819.pdf |title=UVM Common Data Set 2018-2019 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126192035/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/cds1819.pdf |url-status=live }}</ref> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Қабылдау көрсеткіші | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 60,0% | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | (+0,2) |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 17,1% | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | (+0,5) |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;" | Тест нәтижелерінің ортаңғы 50%-ы<sup>1</sup> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | [[SAT]] — жалпы балл | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 1270–1410 <small>([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 35%-ы арасында)</small> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | SAT — оқу және жазу | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 640–720 |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | SAT — математика | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 610–700 |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | [[ACT (тест)|ACT]] — жалпы балл | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 29–32 <small>([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 11%-ы арасында)</small> |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;" | Мектептегі үлгерім көрсеткіштері (GPA)<sup>2</sup> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 10% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 41,38% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 25% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 75,42% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 50% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 97,32% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Орташа GPA | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 3,85 |- | colspan="3" style="background:#f8f9fa; border:0; padding:12px; font-size:90%;" | <sup>1</sup> Тест нәтижелерін тапсыруды таңдаған студенттер арасында. <sup>2</sup> Мектептегі үлгерім рейтингі анықталған студенттер арасында. |} Бакалавриатқа қабылдау үдерісі [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «іріктеу деңгейі жоғары» санатына жатқызылады. Бұл бірінші курс студенттерінің тест нәтижелері негізінде университеттің қабылдау талаптарының іріктеу деңгейі бакалавр дәрежесін беретін барлық жоғары оқу орындарының арасында 80–100-процентиль аралығында екенін білдіреді.<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |access-date=April 5, 2023 |website=Carnegie Classification of Institutions of Higher Education |language=en-US |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224958/https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live }}</ref> 2026 жылғы түлектер тобына қабылдау үшін Вермонт университетіне 28 236 өтініш түсіп, олардың 16 947-сі (60,0%) мақұлданды. Қабылданғандардың 2 896-сы оқуға тіркеліп, [[Оқуға қабылдау ұсынысын қабылдау көрсеткіші|оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші]] 17,1%-ды құрады. Университетте бірінші курс студенттерінің [[Студенттердің оқуын жалғастыру көрсеткіші|оқуын жалғастыру көрсеткіші]] 88,25%-ды құрайды, ал студенттердің 77,5%-ы оқуын алты жыл ішінде аяқтайды.<ref name="FallEnrollmentReport" /> Бірінші курсқа қабылданған студенттердің 35%-ы [[SAT]] тестінің нәтижелерін тапсырған. Олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 1270–1410 аралығында болды. 2023 жылы оқуға қабылданған бірінші курс студенттерінің 11%-ы [[ACT (тест)|ACT]] тестінің нәтижелерін тапсырған, олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 29–32 аралығында болды. Студенттердің мектептегі орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) 3,85-ті құрады.<ref name="FallEnrollmentReport" /> === Ғылыми зерттеулер === Вермонт университеті [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.<ref name=":0" /> 2025 қаржы жылында университет [[ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар|ғылыми зерттеулер мен әзірлемелерді]] қаржыландыруға 266 миллион доллар көлемінде қаражат тартты.<ref name=":9">{{Cite web |title=UVM Research Sets $266M Record |url=https://www.uvm.edu/news/ovpr/uvm-research-sets-266m-record |access-date=October 1, 2024 |website=The University of Vermont }}</ref> === Өнер және ғылым колледжі === Өнер және ғылым колледжі — Вермонт университетіндегі студенттер, оқытушылар және қызметкерлер саны жағынан ең ірі колледж. Сонымен қатар колледж университеттің барлық студенттеріне оқу мен ғылыми қызметте табысқа жетуге қажетті білім мен дағдыларды қалыптастыруға көмектесетін негізгі пәндердің басым бөлігін ұсынады. Колледжде гуманитарлық ғылымдар, бейнелеу өнері, формалды ғылымдар, әлеуметтік және жаратылыстану ғылымдары бойынша 45 білім беру бағыты бар. [[Сурет:University of Vermont Williams Hall.jpg|thumb|Вермонт университетіндегі Уильямс-холл (бұрынғы Уильямс ғылыми корпусы). Қазіргі уақытта ғимаратта өнер және өнер тарихы, денсаулық және қоғам, сондай-ақ антропология кафедралары орналасқан.]] === Гроссман бизнес мектебі === Вермонт университетінің Гроссман бизнес мектебі [[AACSB]] ұйымы тарапынан аккредиттелген және бакалавриат пен магистратура бағдарламаларын ұсынады.<ref>{{Cite web |title=Sustainable Innovation MBA {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/program/sustainable-innovation-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}</ref> 2015 жылы мектеп университет түлегі Стивен Гроссманның 20 миллион доллар көлеміндегі қайырымдылық көмегінің құрметіне Гроссман бизнес мектебі болып қайта аталды. Бұл университет тарихындағы бір реттік ең ірі қайырымдылық қаржы болды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/business/?Page=news&storyID=21530&category=business |title=Grossman School of Business: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=October 5, 2015 |archive-date=October 6, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151006005514/http://www.uvm.edu/business/?Page=news&storyID=21530&category=business |url-status=live }}</ref> Мектептің бакалавриатында 1100-ден астам студент оқиды. Түлектерге бизнес басқару саласындағы ғылым бакалавры дәрежесі беріледі.<ref>{{Cite web |title=Undergraduate Programs {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/undergraduate-programs |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}</ref> 2025 жылы ''[[Corporate Knights]]'' басылымы Гроссман бизнес мектебінің тұрақты инновациялар саласындағы MBA бағдарламасын (SI-MBA) «Better World MBA» әлемдік рейтингінде екінші орынға, ал әлеуметтік және экологиялық ықпалы бойынша АҚШ-тағы бірінші орынға қойды. Бағдарлама 2023 жылдан бері осы орындарды сақтап келеді.<ref>{{Cite web |last=Bronca |first=Tristan |date=November 6, 2025 |title=These are the 2025 top MBA schools for sustainability |url=https://corporateknights.com/issues/2025-11-education-and-youth-issue/these-top-mbas-for-sustainability-are-maximizing-impact/ |access-date=April 16, 2026 |website=Corporate Knights |language=en-US }}</ref> ''[[The Princeton Review]]'' басылымының мәліметі бойынша, SI-MBA бағдарламасы АҚШ-тағы экологиялық бағыттағы үздік MBA бағдарламалары рейтингінде екінші орын алады,<ref>{{Cite web |title=Best Green MBA |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings/?rankings=best-green-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}</ref> сондай-ақ кәсіпкерлік саласындағы ең үздік 50 бағдарламаның<ref>{{Cite web |title=Top 50 Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-50-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}</ref> және АҚШ-тың солтүстік-шығысындағы кәсіпкерлік бағытындағы ең үздік жеті бағдарламаның қатарына кіреді.<ref>{{Cite web |title=Top Northeast Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-northeast-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com }}</ref> === Инженерия және математика ғылымдары колледжі === [[Сурет:University of Vermont Discovery Hall.jpg|thumb|Биохимия, физика және химия сияқты [[физикалық ғылымдар]] салалары орналасқан Дискавери-холл ғимараты]] Инженерия және математика ғылымдары колледжінде (CEMS) [[ABET]] ұйымы аккредиттеген бес инженерлік білім беру бағдарламасы бар: биомедициналық инженерия, құрылыс инженериясы, экологиялық инженерия, электротехника және машина жасау. Сонымен қатар колледж құрамында информатика кафедрасы мен математика және статистика кафедрасы жұмыс істейді. Колледжде үш ғылыми-зерттеу орталығы бар: Көлік зерттеулері орталығы, Күрделі жүйелер орталығы және Вермонттың озық есептеу технологиялары орталығы. Колледжде бакалавриат деңгейінде шамамен 1400 студент, жоғары оқу орнынан кейінгі бағдарламаларда 250 студент оқиды және 85 оқытушы жұмыс істейді. === Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі === [[Сурет:University of Vermont Morrill Hall.jpg|thumb|АҚШ сенаторы [[Джастин Смит Моррилл]]дің құрметіне аталған [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараты 1906–1907 жылдары Вермонт университетінің ауыл шаруашылығы кафедрасы мен ауыл шаруашылығы тәжірибе станциясын орналастыру үшін салынған.]] Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі (CALS) жануарлар туралы ғылым (студенттерге [[Тафтс университеті]]нің [[Каммингс ветеринариялық медицина мектебі]]не мерзімінен бұрын қабылдану мүмкіндігі беріледі), биохимия, биология ғылымдары, жергілікті қауымдастық кәсіпкерлігі, жергілікті қауымдастықтарды дамыту және халықаралық даму, диетология, тамақтану және тағамтану, экологиялық ауыл шаруашылығы, қоршаған орта туралы ғылым, қоршаған ортаны зерттеу, микробиология, молекулалық генетика, өсімдіктер биологиясы, қоғамдық коммуникациялар және тұрақты ландшафттық бау-бақша шаруашылығы бағыттары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар колледж құрамында Ауылдық аймақтарды зерттеу орталығы жұмыс істейді. Колледж Өнер және ғылым колледжімен бірлесіп білім беру бағдарламаларын да ұсынады. Биология ғылымдары сияқты мамандықтарды таңдаған студенттер осы екі колледждің кез келгенінде білім ала алады.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |title=Integrated Biological Science Program: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 11, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511112140/http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |url-status=live }}</ref> Жер гранты негізінде құрылған жоғары оқу орны ретінде Вермонт университеті [[Штаттардың бірлескен ғылыми-зерттеу, білім беру және ауыл шаруашылығы жөніндегі кеңес беру қызметі]] бағдарламасы аясында Вермонт штатына ауыл шаруашылығы саласындағы ғылыми-зерттеу қызметтерін көрсету үшін жыл сайын грант алады. === Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі === Вермонт университетінің Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі (CESS) педагогикалық білім беру, адам дамуы және отбасы туралы ғылымдар, сондай-ақ әлеуметтік жұмыс салалары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар [[америкалық ым тілі]], арнайы білім беру және мәдени әрі тілдік әртүрлілік жағдайындағы білім беру бағыттары бойынша қосымша мамандықтар бар. Колледж құрамына Көшбасшылық және даму ғылымдары кафедрасы, Білім беру кафедрасы, Әлеуметтік жұмыс кафедрасы және Мүгедектік және қоғамға кіріктіру орталығы кіреді. Сондай-ақ магистр немесе доктор (Ed.D. немесе Ph.D.) дәрежесін алуға мүмкіндік беретін бағдарламалар ұсынылады. === Медицина колледжі === {{Толық мақала|Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі}} 1804 жылы Джон Померой Берлингтондағы өз үйінде студенттерге сабақ бере бастады. Бұл АҚШ-тағы [[Штат университеті|мемлекеттік колледж немесе университет]] жанындағы алғашқы [[АҚШ-тағы медициналық білім беру|медициналық]] бөлімше болды. 1822 жылы Померой мен медицина саласының оқытушысы [[Нейтан Смит (дәрігер, 1762 жылы туған)|Нейтан Смит]] негізін қалаған [[Вермонт университетінің медицина колледжі|Медицина колледжі]] АҚШ-тағы жетінші медицина мектебі ретінде құрылды. Вермонт университеті медицина мамандығы бойынша әр курсқа шамамен 100 студент қабылдайды. Жалпы медицина студенттерінің саны шамамен 400-ге жетеді. Вермонт университетінің медициналық орталығы клиникалық білім берудің негізгі базасы болып табылады. ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымының 2016 жылғы рейтингі бойынша Медицина колледжі [[алғашқы медициналық-санитариялық көмек]] саласындағы білім беру сапасы жағынан АҚШ-тағы рейтингке енген 89 бағдарламаның арасында 29-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті. Ал 2019 жылғы жағдай бойынша 120 бағдарламаның арасында 43-орынға ие болды.<ref>{{cite magazine |url=http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |title=Best Medical Schools - University of Vermont |access-date=December 14, 2015 |magazine=U.S. News & World Report |archive-date=December 22, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222133141/http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |title=Best Medical Schools: Primary Care |access-date=May 5, 2019 |archive-date=June 13, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613134748/https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |url-status=live }}</ref> 2016 жылғы 21 қазанда [[Джо Байден]] қатерлі ісікке қарсы күресті жеделдетуге бағытталған [https://bidenwhitehouse.archives.gov/cancermoonshot/ Cancer Moonshot] бастамасын талқылау үшін университет кампусына келді.<ref>{{cite web |url=https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |title=Vice President Biden Brings His 'Cancer Moonshot' to Burlington |date=October 21, 2016 |access-date=August 25, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105221/https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |title=Vice President Biden Brings 'Cancer Moonshot' to UVM |publisher=Med.uvm.edu |date=November 14, 2016 |accessdate=August 26, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105225/http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |url-status=live }}</ref> ==== Чарльз А. Дана атындағы медициналық кітапхана ==== Чарльз А. Дана атындағы кітапхана — Вермонт штатындағы ең ірі [[медициналық кітапхана]]. Ол Ұлттық медициналық кітапханалар желісінің Вермонт штатындағы ресурстық кітапханасы қызметін атқарады<ref>{{cite web |url=http://nnlm.gov/ |title=National Home page - National Network of Libraries of Medicine |access-date=July 17, 2009 |archive-date=July 30, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090730161711/http://nnlm.gov/ |url-status=live }}</ref> және Вермонт университетінің Академиялық денсаулық сақтау орталығын қажетті ақпаратпен қамтамасыз етеді. Академиялық денсаулық сақтау орталығының құрамына университеттің Медицина колледжі мен Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінің оқытушылары, қызметкерлері мен студенттері, сондай-ақ Вермонт университетінің медициналық орталығындағы дәрігерлер мен басқа да [[медициналық қызмет көрсетуші]]лер кіреді. Кітапхана университеттің бакалавриат және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларының денсаулық сақтау ғылымдары саласындағы ақпараттық қажеттіліктерін де қанағаттандырады. Сонымен қатар ол [[денсаулық сақтау ғылымдары]] бойынша ақпарат іздейтін Вермонт штатының тұрғындарына да ашық. === Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі === Вермонт университетінің Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі төрт кафедрадан тұрады: Биомедицина және денсаулық ғылымдары, Коммуникация ғылымдары және коммуникация бұзылыстары, Мейіргер ісі, сондай-ақ Оңалту және қозғалыс ғылымдары. Сонымен қатар колледж құрамында [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]мен бірлесіп жұмыс істейтін Интегративті денсаулық институты бар. Ол интегративті медициналық көмек саласында сертификат беретін білім беру бағдарламасын ұсынады. Колледждің кейбір бакалавриат бағдарламалары студенттерді сөйлеу және тіл патологиясы, аудиология салалары бойынша жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларына немесе физиотерапия бойынша докторлық бағдарламаға түсуге дайындайды. Колледж сондай-ақ бұрын Fletcher Allen Health Care деп аталған Вермонт университетінің медициналық орталығының клиникалық базаларын пайдаланады. === Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі === Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі студенттердің оқу бағдарламасын толықтыратын және сабақтан тыс іс-шараларға қатысуына жағдай жасайды. Олардың қатарына арнайы ғылыми симпозиумдар, университетке шақырылған ғалымдармен бірге ұйымдастырылатын кешкі астар, сондай-ақ Монреаль мен Бостондағы мұражайлар мен театрларға сапарлар кіреді. Колледждің жұмысына университеттің әртүрлі бөлімдерінен оқытушылар іріктеліп тартылады. Олар бірінші курс студенттеріне арналған этика пәні мен тереңдетілген семинарларда дәріс оқиды, оқу және талқылау топтарына қатысады, пленарлық дәрістер сериясында баяндама жасайды, сондай-ақ ғылыми зерттеулер жүргізетін үздік студенттерге ғылыми жетекшілік етеді. Міндетті этика курсы, шағын семинарлар, бейресми кездесулер мен арнайы ғылыми-зерттеу жобалары аясында студенттер гуманитарлық және жаратылыстану ғылымдары, инженерия, мейіргер ісі, медицина, педагогика, бизнес және басқа да салалар бойынша университет ғалымдарымен бірлесіп жұмыс істейді. 2023 жылғы мамырда колледж АҚШ-тың бұрынғы сенаторы [[Патрик Лихи]]дің құрметіне қайта аталды.<ref>{{Cite web |title=UVM Honors College Named for Senator Patrick Leahy |url=https://www.uvm.edu/news/story/uvm-honors-college-named-senator-patrick-leahy |access-date=June 12, 2023 |website=The University of Vermont |archive-date=June 8, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230608023818/https://www.uvm.edu/news/story/uvm-honors-college-named-senator-patrick-leahy |url-status=live }}</ref> === Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі === [[Сурет:University of Vermont Aiken Center.jpg|thumb|Джордж Д. Айкен орталығында Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі орналасқан.]] [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]] (RSENR) 1973 жылы құрылған Табиғи ресурстар мектебінің негізінде 2003 жылы ашылды. Мектеп экологиялық және әлеуметтік үдерістер туралы білім мен түсінікті тереңдетуге, сондай-ақ табиғи жүйелердің тұтастығын сақтауға және қоршаған ортамен үйлесімді өмір сүретін орнықты қоғам қалыптастыруға бағытталған құндылықтарды дамытуға ұмтылады. Рубенштейн мектебінің ғылыми-зерттеу қызметі үш негізгі бағытты қамтиды: 1. Қолданбалы экология; 2. Қоршаған орта және қоғам; 3. Инновациялық құралдарды әзірлеу және пайдалану (мысалы, ГАЖ, кеңістіктік талдау және модельдеу). Мектептің негізгі ғимараты Джордж Д. Айкен орталығында орналасқан. Ғимарат 2012 жылы қайта жаңғыртылып, [[АҚШ-тың жасыл құрылыс кеңесі]]нің [[Энергетикалық және экологиялық жобалаудағы көшбасшылық|LEED Platinum]] сертификатын алды.<ref>{{cite news |title=Rehabbed Aiken gets top 'green' designation |url=http://www.burlingtonfreepress.com/article/20130923/NEWS02/309230024/Rehabbed-Aiken-gets-top-green-designation |newspaper=Burlington Free Press |date=September 23, 2013}}</ref><!-- {{Dead link|date=July 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} --> 2007 жылы университет [[Шамплейн көлі]]нің ластану мәселелерін зерттеу үшін 6,7 миллион доллар көлемінде грант жеңіп алды.<ref>{{cite book |title=UVM wins $6.7M lake-research grant |publisher=Burlington Free Press |date=September 28, 2007 }}</ref> == Спорт == Вермонт университетінің спорт командалары «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]» деген атпен белгілі. Университетте спорттың 18 түрі бойынша командалар бар. Әйелдер командалары баскетбол, кросс, допты хоккей, шайбалы хоккей, лакросс, шаңғы спорты, футбол, жүзу және суға секіру, сондай-ақ жеңіл атлетика (жабық ғимаратта және ашық ауада) бойынша жарыстарға қатысады. Ерлер командалары баскетбол, кросс, шайбалы хоккей, лакросс, шаңғы спорты, футбол және жеңіл атлетика (жабық ғимаратта және ашық ауада) бойынша өнер көрсетеді. Барлық командалар [[NCAA]]-ның [[Дивизион (спорт)|I дивизионы]] деңгейінде жарысады. Командалардың басым бөлігі [[Америка шығысы конференциясы]]нда бақ сынайды. Ерлер мен әйелдердің шайбалы хоккей командалары [[Шығыс хоккей қауымдастығы]]ның жарыстарына қатысады. Тау шаңғысы мен шаңғы жарысы командалары [[Шығыс колледжаралық шаңғы қауымдастығы]]ның жарыстарына қатысады. Вермонт университетінің спорт командалары студент-спортшылардың жалпы орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) бойынша 2005 жылдан 2011 жылға дейін қатарынан жеті рет (2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010 және 2011 жылдары) Америка шығысы конференциясының академиялық кубогын жеңіп алды. Вермонт университеті осы конференцияда аталған кубокты қатарынан үш жыл және жалпы төрт рет жеңіп алған алғашқы оқу орны болды. [[Сурет:Gutterson Fieldhouse on March 29 2023.jpg|thumb|1963 жылы салынған [[Гаттерсон-филдхаус]] ғимаратында Вермонт университетінің хоккей мұз айдыны орналасқан.]] Университеттің соңғы жылдардағы спорттық жетістіктерінің қатарында ерлердің шайбалы хоккей командасының 2009 жылы Frozen Four турниріне шығуы, әйелдер мен ерлер баскетбол командаларының Америка шығысы конференциясының турнирлерінде жеңіске жетіп, 2010 жылғы NCAA турниріне жолдама алуы және шаңғы командасының 2012 жылы Монтана штатының Бозмен қаласында өткен NCAA ұлттық чемпионатында алтыншы рет жеңімпаз атануы бар. 2014 жылы ерлердің шайбалы хоккей командасы 2009 жылдан бергі үшінші NCAA турниріне жолдама алды, ал ерлер баскетбол командасы Америка шығысы конференциясының тұрақты маусымында алтыншы рет чемпион атанды. Университет өз тарихында америкалық футбол, софтбол және бейсбол сияқты бірнеше ірі спорт бағдарламасын тоқтатты. Софтбол мен бейсбол бағдарламалары 2009 жылы жабылды.<ref>{{cite web |url=http://www.wcax.com/story/9879709/uvm-eliminates-baseball-and-softball |title=UVM Eliminates Baseball and Softball |date=February 20, 2009 |access-date=September 17, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150916013459/http://www.wcax.com/story/9879709/uvm-eliminates-baseball-and-softball |archive-date=September 16, 2015 |url-status=dead }}</ref> Вермонт университетінің бұрынғы 36 спортшысы 16 Олимпиада ойындарына (13 қысқы және 3 жазғы) қатысып, жалпы алты Олимпиада медалін жеңіп алды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/vq/VQSPRING02/UVMOlympians.html |title=UVM Olympians |access-date=February 10, 2016 |archive-date=September 27, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927234921/http://www.uvm.edu/~uvmpr/vq/VQSPRING02/UVMOlympians.html |url-status=live }}</ref> Вермонт университетінің «Vermont Victorious» атты спорттық қолдау әні 1938 жылы жазылған.<ref>{{cite web |url=http://www.uvmathletics.com/sports/2010/6/27/GEN_0627105917.aspx |title=Vermont Catamounts Athletics |work=University of Vermont |access-date=February 10, 2016 |archive-date=February 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160208085600/http://uvmathletics.com/sports/2010/6/27/GEN_0627105917.aspx |url-status=live }}</ref> === 2024 жылғы NCAA ерлер футбол чемпионаты === 2024 жылғы 16 желтоқсанда Вермонт университетінің ерлер футбол командасы [[Маршалл университетінің ерлер футбол командасы|Маршалл университетінің командасын]] жеңіп, [[2024 жылғы NCAA I дивизионының ерлер арасындағы футбол турнирі]]нің чемпионы атанды. Бұл Вермонт университетінің NCAA I дивизионында өнер көрсететін спорт командаларының ұлттық чемпионаттың финалына алғаш рет шығып, жеңіске жетуі болды.<ref>{{Cite web |last=Abrami |first=Alex |title=Cardiac Cats: Vermont men's soccer win first national championship in comeback vs Marshall |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/sports/college/vermont/2024/12/16/vermont-soccer-vs-marshall-score-ncaa-national-championship-college-cup-overtime-final-uvm/76927559007/ |access-date=December 18, 2024 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}</ref> Сонымен қатар бұл [[Америка шығысы конференциясы]]на мүше командалардың тарихындағы алғашқы ұлттық чемпиондық атақ болды.<ref>{{Cite web |date=December 16, 2024 |title=Vermont Men's Soccer Wins National Championship 2-1 in Overtime!! |url=https://americaeast.com/news/2024/12/17/vermont-national-champions.aspx |access-date=December 18, 2024 |website=americaeast.com |language=en |archive-date=December 17, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241217053044/https://americaeast.com/news/2024/12/17/vermont-national-champions.aspx |url-status=live }}</ref> === Клубтық спорт === Вермонт университеті көптеген клубтық спорт командаларына қолдау көрсетеді. 2009 жылғы 15 қарашадағы жағдай бойынша университеттің желкенді спорт командасы АҚШ-тағы ұлттық рейтингте 8-орында тұрды.<ref name="SailingTeam">{{cite web |url=http://www.uvm.edu/sailing/ |title=UVM Sailing |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 30, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530001429/http://www.uvm.edu/sailing/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.collegesailing.org/rankings.asp |title=Sailing Collegiate National Top 20 |access-date=June 12, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070409102520/http://collegesailing.org/rankings.asp |archive-date=April 9, 2007 |url-status=dead }}</ref> Университеттің академиялық ескек есу командасы [[Чарльз өзені регатасы]] мен [[Дэд Вейл регатасы]]на қатысады. 2015 жылғы ACRA ұлттық клубтық ескек есу чемпионатында рульшісі бар төрт адамдық қайықтағы ерлер экипажы қола жүлдеге ие болды. Велоспорт командасы басқа университеттердің негізгі спорт командаларымен жарысып, бірнеше рет ұлттық чемпион атанды. == Өнер == [[Сурет:University of Vermont Royall Tyler Theatre.jpg|thumb|Театр өнері кафедрасы орналасқан Ройалл Тайлер театры.]] Вермонт университетінің Өнер мектебі жыл бойы аспаптық музыка және хор өнері бойынша концерттер ұйымдастырады. Ройалл Тайлер театрының [[негізгі сахна]]сында театр қойылымдары көрсетіледі. Театр өнері кафедрасы жыл сайын негізгі сахнада шамамен үш қойылым қояды. Сонымен қатар студенттердің режиссерлігімен бір актілі пьесалар да сахналанады. Соңғы жылдары негізгі сахнада қойылған көрнекті спектакльдердің қатарында ''[[Ақ нәсілді гетеросексуал ерлер]]'' және ''[[Жарқанат бала: мюзикл]]'' (2022/2023); ''[[Бұл ғажайып өмір]]'' және ''[[Ол құбыжықтарды өлтіреді]]'' (2021/2022); ''[[Халық жауы (пьеса)|Халық жауы]]'' (2020/2021); ''[[Қасқырлар (пьеса)|Қасқырлар]]'' және ''[[Қалыпты жүрек]]'' (2019/2020); ''[[Пиппин (мюзикл)|Пиппин]]'' (2018/2019); ''[[Сезім мен парасат]]'' және ''[[Питер және жұлдыз аулаушы]]'' (2017/2018); ''[[Көктемгі ояну (мюзикл)|Көктемгі ояну]]'' (2016/2017); ''[[39 баспалдақ (пьеса)|39 баспалдақ]]'' және ''[[Сахна сыртындағы шу]]'' (2015/2016); ''[[Жоқтан шу шығару]]'' (2014/2015); ''[[Тышқан қақпаны]]'' және ''[[Уринтаун]]'' (2013/2014) бар. 1991–2018 жылдары театрда Берлингтонның мерекелік дәстүріне айналған ''The Toys Take Over Christmas'' («Ойыншықтар Рождествоны басып алады») спектаклі қойылып келді.<ref>{{Cite web |title=Current Production Season |url=https://www.uvm.edu/cas/theatreanddance/current_production_season |access-date=October 13, 2024 |website=legacy.drup2.uvm.edu |language=en |archive-date=October 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008113927/https://www.uvm.edu/cas/theatreanddance/current_production_season |url-status=live }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} efwu9mw5pi0gtxcitwgpe8oo3rgzted 3690349 3690347 2026-11-02T18:22:12Z 1nter pares 146705 /* Өнер */ 3690349 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі |Қысқартылған аты = Вермонт университеті |Эмблемасы = |Сурет = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|200px]] |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = University of Vermont and State Agricultural College |Бұрынғы атауы = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865) |Ұраны = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}<br>{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}<ref>{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}</ref> |Құрылған жылы = [[1791 жыл|1791]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = [[Марлен Тромп]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 14 320 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces">{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&id=231174 |url-status=live }}</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = 12 168 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces" /> |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 2013 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces" /> |Орналасқан жері = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²) |Мекенжайы = |Сайты = https://www.uvm.edu/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47 |CoordScale = |edu_region = }} '''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].<ref>{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}</ref> 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.<ref>{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}</ref> Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.<ref name=":0">{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}</ref> Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]<nowiki/>» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады. == Тарихы == === XVIII ғасыр === {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | image1 = University of Vermont 1845.png | alt1 = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті | caption1 = Вермонт университеті, 1845 жыл | image2 = University of Vermont Old Mill.jpg | alt2 = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті | caption2 = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат | image3 = University of Vermont Billings Library.jpg | alt3 = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті | caption3 = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды. | image4 = University of Vermont University Green.jpg | alt4 = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті | caption4 = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы }} Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады. === XIX ғасыр === Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.<ref name="Donaldson, Thomas (1884)">{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&view=1up&seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&view=1up&seq=257 |url-status=live }}</ref> Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.<ref name="uvm.edu"/> Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]<nowiki/>» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.<ref name="uvm.edu">[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.</ref> Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.<ref name="uvm.edu" /> 1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.<ref>{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}</ref> [[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды. === XX ғасыр === 1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.<ref>{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}</ref> 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.<ref name=":8">{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}</ref> Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.<ref name=":8" /> XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.<ref name=":11">{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}</ref><ref name=":6">{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}</ref> 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.<ref name=":5">{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}</ref> Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]<nowiki/>» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.<ref>{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}</ref> 1972 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі тағы да араласып, соғысқа қарсы шерулерге қатысқаны үшін билік өкілдерінің наразылығын тудырған, студенттер арасында танымал [[марксизм|марксшіл]] [[саясаттану]] профессоры [[Майкл Паренти]]ге тұрақты профессорлық қызмет мәртебесін беруден бас тартты. Кеңес оқытушылар құрамының, декандар кеңесінің және университет әкімшілігінің ұсынымдарына қарамастан осындай шешім қабылдады. Кейін Паренти университетке қарсы федералдық сотқа талап арыз берді. Дау соттан тыс тәртіппен реттеліп, Парентиге 15 000 доллар төленді.<ref name=":6" /> 1980 жылдары Вермонт университеті студенттердің [[апартеид]] режимі орнаған Оңтүстік Африкада қызмет жүргізетін компанияларға салынған [[Оңтүстік Африкадан инвестицияларды шығару|инвестицияларды қайтарып алуды]] талап етуіне байланысты күшейген қысымға тап болды.<ref>{{Cite web |date=April 5, 2022 |title=UVM Rally Calling for UVM South African Divestment |url=https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |access-date=December 30, 2023 |website=CCTV Center for Media and Democracy |language=en |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230055838/https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |url-status=live }}</ref> Апартеид режиміне инвестиция салуға қарсы студенттердің наразылықтары 1985 жылғы 12 қазанда Уотерман ғимаратының қарсысындағы көгал алаңда «лашықтар қалашығының» салынуымен шарықтау шегіне жетті. 6 желтоқсанда университеттің қамқоршылар кеңесі 12 дауыс қолдап, 7 дауыс қарсы болған нәтижемен инвестицияларды қайтарып алу туралы шешім қабылдады.<ref>{{Cite web |last=Fordham |first=Robin |title=University of Vermont Campus History - Crossroads |url=https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |access-date=December 30, 2023 |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230052425/https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |url-status=live }}</ref> === XXI ғасыр === Вермонт университеті студенттік ұйымдардың бастамасымен инвестицияларды қайтарып алуға бағытталған басқа да бірқатар шараларды жүзеге асырды. Атап айтқанда, 2006 жылы [[Дарфурдағы геноцид (2003–2005)|Дарфурдағы геноцидке]] байланысты «Суданды қолдайтын» компаниялардан инвестицияларын қайтарып алды,<ref>{{Cite web |last=Picard |first=Ken |title=UVM Implements Divestment Strategy for Sudan-Friendly Companies |url=https://www.sevendaysvt.com/news/uvm-implements-divestment-strategy-for-sudan-friendly-companies-2130853 |access-date=December 30, 2023 |website=Seven Days |language=en }}</ref> ал 2009 жылы [[Ирак соғысы|Ирактағы]] және [[Ауғанстандағы соғыс (2001–2021)|Ауғанстандағы]] соғыстар кезінде [[кассеталық оқ-дәрі]]лер мен [[сарқылған уран]] қолданылатын қару-жараққа қатысты инвестициялардан бас тартты.<ref>{{Cite web |date=July 13, 2009 |title=UVM trustees to vote on weapons divestment (US) |url=https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |access-date=December 30, 2023 |website=Landmine.de |language=de-DE |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061822/https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=November 16, 2009 |title=Board votes to divest from cluster ammunitions |url=https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |access-date=December 30, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061821/https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |url-status=live }}</ref> 2013 және 2016 жылдары университеттің қамқоршылар кеңесі қазба отын саласына салынған инвестицияларды қайтарып алу туралы талаптарды қабылдамады.<ref>{{Cite web |last=JOHNSON |first=TIM |title=UVM trustees reject fossil-fuel divestment |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2013/12/18/uvm-trustees-reject-fossil-fuel-divestment/4117649/ |access-date=December 30, 2023 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}</ref><ref name=":7">{{Cite web |last=Duffort |first=Lola |date=July 15, 2020 |title=UVM will divest its endowment from fossil fuels |url=http://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |access-date=December 30, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230162029/https://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |url-status=live }}</ref> 2019 жылғы 1 шілдеде [[Суреш Гаримелла]] Вермонт университетінің 27-президенті болып тағайындалды.<ref>{{Cite web |last=Loftus |first=Sawyer |title=New UVM president takes the helm, offers few details on university's direction |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |access-date=December 31, 2022 |website=Burlington Free Press |language=en-US |archive-date=August 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805233453/https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |url-status=live }}</ref> Оның басшылығы кезінде университетке қабылданған студенттер саны рекордтық деңгейге жетіп, ғылыми зерттеулерді қаржыландыру көлемі 50 пайызға өсіп, 250 миллион долларды құрады. Алайда Гаримелла студенттермен және оқытушылармен [[қоғаммен байланыс|қарым-қатынасы]] үшін сынға ұшырады.<ref>{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=Suresh Garimella Has Helped UVM Emerge Stronger From the Pandemic. But Who Is He, Anyway? |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |access-date=April 30, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003502/https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |url-status=live }}</ref> 2021 жылы университет әкімшілігі бюджетті қысқарту шараларын енгізді. Соның нәтижесінде Өнер және ғылым колледжінде үш кафедра жабылып, 12 негізгі мамандық, 11 қосымша мамандық және төрт магистратура бағдарламасы тоқтатылды.<ref>{{Cite web |last=Ruehsen |first=Ella |date=April 13, 2021 |title=Thousands voice no confidence in Garimella administration as grievances mount |url=https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |access-date=December 28, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128192721/https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |url-status=live }}</ref> 2020 жылы студенттердің бастамасымен жүргізілген науқанның қысымымен Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесі 2023 жылғы шілдеге дейін қазба отын саласына салынған инвестициялардан толық бас тарту туралы шешімді бірауыздан қабылдады.<ref name=":7" /> 2022 жылы [[АҚШ Білім министрлігі]] [[Луис Д. Брандейс атындағы адам құқықтарын заң арқылы қорғау орталығы]] мен [[Кампустағы еврейлер (ұйым)|Jewish on Campus]] ұйымдарының Азаматтық құқықтар туралы заңның VI бөлімі негізінде берген шағымына байланысты университет әкімшілігінің кампустағы [[антисемитизм]] көріністеріне қатысты әрекеттерін тергеуді бастады.<ref name="Investigation underway into antisemitism at U of Vermont">{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=Investigation underway into antisemitism at U of Vermont |url=https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |website=The Associated Press |date=September 13, 2022 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144257/https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=September 13, 2022 |title=UVM under federal investigation over antisemitism allegations |url=https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |access-date=May 1, 2023 |website=Vermont Public |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030305/https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы сәуірде университет пен Азаматтық құқықтар жөніндегі басқарма дауды ерікті түрде реттеу туралы келісімге келгеннен кейін тергеу аяқталды. АҚШ Білім министрлігінің баспасөз хабарламасында университеттің аталған оқиғаларға тиісті деңгейде әрекет етпегені айтылды.<ref>{{Cite web |title=U.S. Department of Education's Office for Civil Rights Resolves Investigation Addressing the University of Vermont's Responses to Allegations of Antisemitic Incidents |url=https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |access-date=May 1, 2023 |website=www.ed.gov |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503042411/https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |url-status=live }}</ref> Университет әкімшілігі бұл айыптауларды жоққа шығарып, оқиғаларға тиісті шаралар қабылдағанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=UVM President Denies Allegations of Antisemitism on Campus |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |access-date=May 1, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003504/https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |url-status=live }}</ref> Университет кемсітушілікке қатысты шағымдарды тіркеудің жаңа тәртібін енгізуге, кемсітушілік пен қудалауға қарсы ішкі ережелерін қайта қарауға және қызметкерлер мен студенттерге қосымша оқыту жүргізуге келісті.<ref name="U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint">{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint |url=https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |website=The Associated Press |date=April 3, 2023 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144302/https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |url-status=live }}</ref> Алайда шағымданушылардың талаптарын қабылдамады. Тергеуді аяқтаған кезде АҚШ Білім министрлігі университеттің кінәсі немесе заңбұзушылық жасағаны туралы қорытынды шығарған жоқ және жаңа федералдық саясат енгізбеді.<ref>{{Cite web |last=Zituni |first=Danya |date=June 28, 2023 |title=University of Vermont's Settlement with Dep't of Education Refuses to Adopt IHRA Despite Pressure |url=https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |access-date=December 27, 2023 |website=Palestine Legal |language=en-US |archive-date=December 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227025522/https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы қазанда Вермонт университетінің Қауіпсіздік және талаптарға сәйкестікті бақылау бөлімі [[Палестиналық арабтар|палестиналық]] жазушы [[Мұхаммед әл-Курд]]тың жоспарланған қонақ дәрісін кенеттен тоқтатты. Бөлім бұл шешімін іс-шара барысында тиісті қауіпсіздікті қамтамасыз ету мүмкіндігінің жоқтығымен түсіндірді. [[Seven Days (газет)|Seven Days]] газетінің журналистік зерттеуі іс-шараға байланысты қандай да бір қауіп-қатердің болғанын растайтын дәлелдер таппады.<ref>{{Cite web |last=Hellman |first=Rachel |title=Records Show UVM Professors Questioned Decision to Nix Palestinian Writer's Appearance |url=https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |access-date=December 27, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=December 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228000040/https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |url-status=live }}</ref> 2024 жылғы наурызда Вермонт университетінің магистратура және докторантура студенттері [[кәсіподаққа бірігу|кәсіподаққа бірігу]] және [[Біріккен автомобиль жұмысшылары|UAW]] кәсіподағына қосылу туралы шешімді қолдап дауыс берді.<ref>{{Cite news |title=UVM grad students join union |date=March 28, 2024 |work=WCAX |url=https://www.wcax.com/2024/03/28/uvm-grad-students-join-union/ }}</ref> 2024 жылғы сәуірде университеттегі [[Палестинадағы әділдік үшін студенттер]] ұйымының бөлімшесі Эндрю Харрис алаңында наразылық лагерін құрды. Наразылық білдірушілер университеттің эндаумент қоры туралы ақпараттың ашық болуын және «барлық қару-жарақ өндірушілерден, израильдік компаниялардан және тарихи Палестина аумағының оккупациясына қатысы бар компаниялардан» инвестицияларды қайтарып алуды талап етті. Сондай-ақ олар университеттен [[Линда Томас-Гринфилд]]тің оқу бітіру салтанатында жоспарланған сөз сөйлеуін тоқтатуды талап етті.<ref>{{Cite web |last=Keshmiri |first=Peter D'Auria, Sophia |date=April 29, 2024 |title=Pro-Palestinian protest encampments spring up at the University of Vermont, Middlebury College |url=http://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |access-date=April 29, 2024 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429051453/https://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |url-status=live }}</ref> == Мөрі == Университет алғаш рет 1807 жылы ресми мөрін бекітті. Мөрде [[Жасыл таулар]]дың үстінен көтеріліп келе жатқан күн және университеттің алғашқы ғимараты — кейін қайта жөнделген Олд-Милл бейнеленген. Сондай-ақ онда [[Евклид]]тің [[Пифагор теоремасы]]н «жел диірмені» әдісімен дәлелдеу сызбасы, глобус пен [[секстант]] бейнеленген. Мөрдің сыртқы шеңберінде «Universitas V. Montis. A.D. 1791», ал ішкі шеңберінде 1865 жылы ауыл шаруашылығы колледжінің құрылғанын білдіретін «Collegiumque Agriculturae» деген жазулар орналасқан.<ref>{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118045743/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |archive-date=January 18, 2021 |title=University Seal |website=The University of Vermont }}</ref> == Білім беру == Бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша білім беретін университеттің құрамына жеті бакалавриат колледжі, үздік студенттер колледжі, жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжі және медицина колледжі кіреді.<ref>{{Cite web |title=Majors, Minors and Graduate Programs |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}</ref> Вермонт университеті [[Жаңа Англияның жоғары білім жөніндегі комиссиясы]] тарапынан [[АҚШ-тағы жоғары білімді аккредиттеу|аккредиттелген]].<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=New England Commission Higher Education |language=en-US |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090600/https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |url-status=live }}</ref> Бакалавриат, магистратура және докторантура бағдарламалары [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]нде, Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжінде, Өнер және ғылым колледжінде, Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжінде, Инженерия және математика ғылымдары колледжінде, Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінде, Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжінде, Гроссман бизнес мектебінде және [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]]нде ұсынылады.<ref>{{cite web |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |title=Majors, Minors, and Graduate Programs |website=www.uvm.edu |language=en |access-date=April 4, 2018 |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}</ref> Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі дербес академиялық дәреже бермейді. Оның студенттері бір мезгілде университеттің бакалавриат бағдарламалары бойынша білім беретін жеті колледжінің бірінде оқиды.<ref>{{Cite web |title=Fall Semester |url=https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |url-status=live }}</ref> === Рейтингтері мен беделі === {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:22em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; border-collapse:collapse;" |- ! colspan="2" style="background:#f8f9fa; color:#3366cc; text-align:center; font-size:130%; padding:12px 8px; border:0;" | Академиялық рейтингтер |- ! colspan="2" style="background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;" | Ұлттық |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Forbes]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 181 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[U.S. News & World Report]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 121 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Washington Monthly]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 100 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | '''''WSJ''/College Pulse''' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 283 |- ! colspan="2" style="background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;" | Әлемдік |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі|ARWU]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 401–500 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[QS World University Rankings|QS]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 851–900 |- | style="border:0; padding:10px 12px;" | ''[[U.S. News & World Report]]'' | style="border:0; padding:10px 12px; text-align:right;" | 510 |} 2024 жылғы жағдай бойынша ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымының жыл сайынғы университеттер рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тың мемлекеттік университеттері арасында 61-орынды, ал елдегі барлық университеттер арасында 121-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті.<ref>{{cite web |title=University of Vermont |url=https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |access-date=September 30, 2024 |publisher=U.S. News & World Report |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414180827/https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |url-status=live }}</ref> 2024 жылы ''Forbes'' басылымының ''America's Top Colleges'' рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тағы 500 мемлекеттік және жекеменшік колледж бен университеттің арасында жалпы есепте 181-орынға, мемлекеттік университеттер арасында 79-орынға, ал зерттеу университеттері арасында 129-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.forbes.com/colleges/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=Forbes |language=en }}</ref> 1985 жылы Ричард Молл өзінің ''The Public Ivies: A Guide to America's Best Public Undergraduate Colleges and Universities'' атты кітабында Вермонт университетін [[Мемлекеттік Айви]] санатына жатқызды.<ref>{{Cite book |last=Moll |first=Richard |url=https://archive.org/details/publicivysguidet0000moll |title=The public ivys: A guide to America's best public undergraduate colleges and universities |date=1985 |publisher=Viking |location=New York |others=Internet Archive |isbn=978-0-670-58205-1 }}</ref> === Бакалавриатқа қабылдау === {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:36em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #c8ccd1; border-collapse:collapse;" |- ! colspan="3" style="background:#f8f9fa; text-align:center; font-size:125%; padding:12px 8px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Бакалавриатқа қабылдау статистикасы |- ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; width:45%;" | ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:30%;" | 2023 жылы оқуға қабылданғандар<ref name="FallEnrollmentReport">{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |title=UVM Common Data Set 2023-2024 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109025946/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |url-status=live }}</ref> ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:25%;" | 2018 жылмен салыстырғандағы өзгеріс<ref name="ReferenceEnrollmentReport">{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/CDS1819.pdf |title=UVM Common Data Set 2018-2019 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126192035/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/cds1819.pdf |url-status=live }}</ref> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Қабылдау көрсеткіші | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 60,0% | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | (+0,2) |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 17,1% | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | (+0,5) |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;" | Тест нәтижелерінің ортаңғы 50%-ы<sup>1</sup> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | [[SAT]] — жалпы балл | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 1270–1410 <small>([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 35%-ы арасында)</small> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | SAT — оқу және жазу | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 640–720 |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | SAT — математика | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 610–700 |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | [[ACT (тест)|ACT]] — жалпы балл | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 29–32 <small>([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 11%-ы арасында)</small> |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;" | Мектептегі үлгерім көрсеткіштері (GPA)<sup>2</sup> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 10% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 41,38% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 25% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 75,42% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 50% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 97,32% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Орташа GPA | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 3,85 |- | colspan="3" style="background:#f8f9fa; border:0; padding:12px; font-size:90%;" | <sup>1</sup> Тест нәтижелерін тапсыруды таңдаған студенттер арасында. <sup>2</sup> Мектептегі үлгерім рейтингі анықталған студенттер арасында. |} Бакалавриатқа қабылдау үдерісі [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «іріктеу деңгейі жоғары» санатына жатқызылады. Бұл бірінші курс студенттерінің тест нәтижелері негізінде университеттің қабылдау талаптарының іріктеу деңгейі бакалавр дәрежесін беретін барлық жоғары оқу орындарының арасында 80–100-процентиль аралығында екенін білдіреді.<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |access-date=April 5, 2023 |website=Carnegie Classification of Institutions of Higher Education |language=en-US |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224958/https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live }}</ref> 2026 жылғы түлектер тобына қабылдау үшін Вермонт университетіне 28 236 өтініш түсіп, олардың 16 947-сі (60,0%) мақұлданды. Қабылданғандардың 2 896-сы оқуға тіркеліп, [[Оқуға қабылдау ұсынысын қабылдау көрсеткіші|оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші]] 17,1%-ды құрады. Университетте бірінші курс студенттерінің [[Студенттердің оқуын жалғастыру көрсеткіші|оқуын жалғастыру көрсеткіші]] 88,25%-ды құрайды, ал студенттердің 77,5%-ы оқуын алты жыл ішінде аяқтайды.<ref name="FallEnrollmentReport" /> Бірінші курсқа қабылданған студенттердің 35%-ы [[SAT]] тестінің нәтижелерін тапсырған. Олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 1270–1410 аралығында болды. 2023 жылы оқуға қабылданған бірінші курс студенттерінің 11%-ы [[ACT (тест)|ACT]] тестінің нәтижелерін тапсырған, олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 29–32 аралығында болды. Студенттердің мектептегі орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) 3,85-ті құрады.<ref name="FallEnrollmentReport" /> === Ғылыми зерттеулер === Вермонт университеті [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.<ref name=":0" /> 2025 қаржы жылында университет [[ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар|ғылыми зерттеулер мен әзірлемелерді]] қаржыландыруға 266 миллион доллар көлемінде қаражат тартты.<ref name=":9">{{Cite web |title=UVM Research Sets $266M Record |url=https://www.uvm.edu/news/ovpr/uvm-research-sets-266m-record |access-date=October 1, 2024 |website=The University of Vermont }}</ref> === Өнер және ғылым колледжі === Өнер және ғылым колледжі — Вермонт университетіндегі студенттер, оқытушылар және қызметкерлер саны жағынан ең ірі колледж. Сонымен қатар колледж университеттің барлық студенттеріне оқу мен ғылыми қызметте табысқа жетуге қажетті білім мен дағдыларды қалыптастыруға көмектесетін негізгі пәндердің басым бөлігін ұсынады. Колледжде гуманитарлық ғылымдар, бейнелеу өнері, формалды ғылымдар, әлеуметтік және жаратылыстану ғылымдары бойынша 45 білім беру бағыты бар. [[Сурет:University of Vermont Williams Hall.jpg|thumb|Вермонт университетіндегі Уильямс-холл (бұрынғы Уильямс ғылыми корпусы). Қазіргі уақытта ғимаратта өнер және өнер тарихы, денсаулық және қоғам, сондай-ақ антропология кафедралары орналасқан.]] === Гроссман бизнес мектебі === Вермонт университетінің Гроссман бизнес мектебі [[AACSB]] ұйымы тарапынан аккредиттелген және бакалавриат пен магистратура бағдарламаларын ұсынады.<ref>{{Cite web |title=Sustainable Innovation MBA {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/program/sustainable-innovation-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}</ref> 2015 жылы мектеп университет түлегі Стивен Гроссманның 20 миллион доллар көлеміндегі қайырымдылық көмегінің құрметіне Гроссман бизнес мектебі болып қайта аталды. Бұл университет тарихындағы бір реттік ең ірі қайырымдылық қаржы болды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/business/?Page=news&storyID=21530&category=business |title=Grossman School of Business: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=October 5, 2015 |archive-date=October 6, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151006005514/http://www.uvm.edu/business/?Page=news&storyID=21530&category=business |url-status=live }}</ref> Мектептің бакалавриатында 1100-ден астам студент оқиды. Түлектерге бизнес басқару саласындағы ғылым бакалавры дәрежесі беріледі.<ref>{{Cite web |title=Undergraduate Programs {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/undergraduate-programs |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}</ref> 2025 жылы ''[[Corporate Knights]]'' басылымы Гроссман бизнес мектебінің тұрақты инновациялар саласындағы MBA бағдарламасын (SI-MBA) «Better World MBA» әлемдік рейтингінде екінші орынға, ал әлеуметтік және экологиялық ықпалы бойынша АҚШ-тағы бірінші орынға қойды. Бағдарлама 2023 жылдан бері осы орындарды сақтап келеді.<ref>{{Cite web |last=Bronca |first=Tristan |date=November 6, 2025 |title=These are the 2025 top MBA schools for sustainability |url=https://corporateknights.com/issues/2025-11-education-and-youth-issue/these-top-mbas-for-sustainability-are-maximizing-impact/ |access-date=April 16, 2026 |website=Corporate Knights |language=en-US }}</ref> ''[[The Princeton Review]]'' басылымының мәліметі бойынша, SI-MBA бағдарламасы АҚШ-тағы экологиялық бағыттағы үздік MBA бағдарламалары рейтингінде екінші орын алады,<ref>{{Cite web |title=Best Green MBA |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings/?rankings=best-green-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}</ref> сондай-ақ кәсіпкерлік саласындағы ең үздік 50 бағдарламаның<ref>{{Cite web |title=Top 50 Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-50-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}</ref> және АҚШ-тың солтүстік-шығысындағы кәсіпкерлік бағытындағы ең үздік жеті бағдарламаның қатарына кіреді.<ref>{{Cite web |title=Top Northeast Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-northeast-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com }}</ref> === Инженерия және математика ғылымдары колледжі === [[Сурет:University of Vermont Discovery Hall.jpg|thumb|Биохимия, физика және химия сияқты [[физикалық ғылымдар]] салалары орналасқан Дискавери-холл ғимараты]] Инженерия және математика ғылымдары колледжінде (CEMS) [[ABET]] ұйымы аккредиттеген бес инженерлік білім беру бағдарламасы бар: биомедициналық инженерия, құрылыс инженериясы, экологиялық инженерия, электротехника және машина жасау. Сонымен қатар колледж құрамында информатика кафедрасы мен математика және статистика кафедрасы жұмыс істейді. Колледжде үш ғылыми-зерттеу орталығы бар: Көлік зерттеулері орталығы, Күрделі жүйелер орталығы және Вермонттың озық есептеу технологиялары орталығы. Колледжде бакалавриат деңгейінде шамамен 1400 студент, жоғары оқу орнынан кейінгі бағдарламаларда 250 студент оқиды және 85 оқытушы жұмыс істейді. === Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі === [[Сурет:University of Vermont Morrill Hall.jpg|thumb|АҚШ сенаторы [[Джастин Смит Моррилл]]дің құрметіне аталған [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараты 1906–1907 жылдары Вермонт университетінің ауыл шаруашылығы кафедрасы мен ауыл шаруашылығы тәжірибе станциясын орналастыру үшін салынған.]] Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі (CALS) жануарлар туралы ғылым (студенттерге [[Тафтс университеті]]нің [[Каммингс ветеринариялық медицина мектебі]]не мерзімінен бұрын қабылдану мүмкіндігі беріледі), биохимия, биология ғылымдары, жергілікті қауымдастық кәсіпкерлігі, жергілікті қауымдастықтарды дамыту және халықаралық даму, диетология, тамақтану және тағамтану, экологиялық ауыл шаруашылығы, қоршаған орта туралы ғылым, қоршаған ортаны зерттеу, микробиология, молекулалық генетика, өсімдіктер биологиясы, қоғамдық коммуникациялар және тұрақты ландшафттық бау-бақша шаруашылығы бағыттары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар колледж құрамында Ауылдық аймақтарды зерттеу орталығы жұмыс істейді. Колледж Өнер және ғылым колледжімен бірлесіп білім беру бағдарламаларын да ұсынады. Биология ғылымдары сияқты мамандықтарды таңдаған студенттер осы екі колледждің кез келгенінде білім ала алады.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |title=Integrated Biological Science Program: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 11, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511112140/http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |url-status=live }}</ref> Жер гранты негізінде құрылған жоғары оқу орны ретінде Вермонт университеті [[Штаттардың бірлескен ғылыми-зерттеу, білім беру және ауыл шаруашылығы жөніндегі кеңес беру қызметі]] бағдарламасы аясында Вермонт штатына ауыл шаруашылығы саласындағы ғылыми-зерттеу қызметтерін көрсету үшін жыл сайын грант алады. === Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі === Вермонт университетінің Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі (CESS) педагогикалық білім беру, адам дамуы және отбасы туралы ғылымдар, сондай-ақ әлеуметтік жұмыс салалары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар [[америкалық ым тілі]], арнайы білім беру және мәдени әрі тілдік әртүрлілік жағдайындағы білім беру бағыттары бойынша қосымша мамандықтар бар. Колледж құрамына Көшбасшылық және даму ғылымдары кафедрасы, Білім беру кафедрасы, Әлеуметтік жұмыс кафедрасы және Мүгедектік және қоғамға кіріктіру орталығы кіреді. Сондай-ақ магистр немесе доктор (Ed.D. немесе Ph.D.) дәрежесін алуға мүмкіндік беретін бағдарламалар ұсынылады. === Медицина колледжі === {{Толық мақала|Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі}} 1804 жылы Джон Померой Берлингтондағы өз үйінде студенттерге сабақ бере бастады. Бұл АҚШ-тағы [[Штат университеті|мемлекеттік колледж немесе университет]] жанындағы алғашқы [[АҚШ-тағы медициналық білім беру|медициналық]] бөлімше болды. 1822 жылы Померой мен медицина саласының оқытушысы [[Нейтан Смит (дәрігер, 1762 жылы туған)|Нейтан Смит]] негізін қалаған [[Вермонт университетінің медицина колледжі|Медицина колледжі]] АҚШ-тағы жетінші медицина мектебі ретінде құрылды. Вермонт университеті медицина мамандығы бойынша әр курсқа шамамен 100 студент қабылдайды. Жалпы медицина студенттерінің саны шамамен 400-ге жетеді. Вермонт университетінің медициналық орталығы клиникалық білім берудің негізгі базасы болып табылады. ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымының 2016 жылғы рейтингі бойынша Медицина колледжі [[алғашқы медициналық-санитариялық көмек]] саласындағы білім беру сапасы жағынан АҚШ-тағы рейтингке енген 89 бағдарламаның арасында 29-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті. Ал 2019 жылғы жағдай бойынша 120 бағдарламаның арасында 43-орынға ие болды.<ref>{{cite magazine |url=http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |title=Best Medical Schools - University of Vermont |access-date=December 14, 2015 |magazine=U.S. News & World Report |archive-date=December 22, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222133141/http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |title=Best Medical Schools: Primary Care |access-date=May 5, 2019 |archive-date=June 13, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613134748/https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |url-status=live }}</ref> 2016 жылғы 21 қазанда [[Джо Байден]] қатерлі ісікке қарсы күресті жеделдетуге бағытталған [https://bidenwhitehouse.archives.gov/cancermoonshot/ Cancer Moonshot] бастамасын талқылау үшін университет кампусына келді.<ref>{{cite web |url=https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |title=Vice President Biden Brings His 'Cancer Moonshot' to Burlington |date=October 21, 2016 |access-date=August 25, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105221/https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |title=Vice President Biden Brings 'Cancer Moonshot' to UVM |publisher=Med.uvm.edu |date=November 14, 2016 |accessdate=August 26, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105225/http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |url-status=live }}</ref> ==== Чарльз А. Дана атындағы медициналық кітапхана ==== Чарльз А. Дана атындағы кітапхана — Вермонт штатындағы ең ірі [[медициналық кітапхана]]. Ол Ұлттық медициналық кітапханалар желісінің Вермонт штатындағы ресурстық кітапханасы қызметін атқарады<ref>{{cite web |url=http://nnlm.gov/ |title=National Home page - National Network of Libraries of Medicine |access-date=July 17, 2009 |archive-date=July 30, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090730161711/http://nnlm.gov/ |url-status=live }}</ref> және Вермонт университетінің Академиялық денсаулық сақтау орталығын қажетті ақпаратпен қамтамасыз етеді. Академиялық денсаулық сақтау орталығының құрамына университеттің Медицина колледжі мен Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінің оқытушылары, қызметкерлері мен студенттері, сондай-ақ Вермонт университетінің медициналық орталығындағы дәрігерлер мен басқа да [[медициналық қызмет көрсетуші]]лер кіреді. Кітапхана университеттің бакалавриат және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларының денсаулық сақтау ғылымдары саласындағы ақпараттық қажеттіліктерін де қанағаттандырады. Сонымен қатар ол [[денсаулық сақтау ғылымдары]] бойынша ақпарат іздейтін Вермонт штатының тұрғындарына да ашық. === Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі === Вермонт университетінің Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі төрт кафедрадан тұрады: Биомедицина және денсаулық ғылымдары, Коммуникация ғылымдары және коммуникация бұзылыстары, Мейіргер ісі, сондай-ақ Оңалту және қозғалыс ғылымдары. Сонымен қатар колледж құрамында [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]мен бірлесіп жұмыс істейтін Интегративті денсаулық институты бар. Ол интегративті медициналық көмек саласында сертификат беретін білім беру бағдарламасын ұсынады. Колледждің кейбір бакалавриат бағдарламалары студенттерді сөйлеу және тіл патологиясы, аудиология салалары бойынша жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларына немесе физиотерапия бойынша докторлық бағдарламаға түсуге дайындайды. Колледж сондай-ақ бұрын Fletcher Allen Health Care деп аталған Вермонт университетінің медициналық орталығының клиникалық базаларын пайдаланады. === Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі === Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі студенттердің оқу бағдарламасын толықтыратын және сабақтан тыс іс-шараларға қатысуына жағдай жасайды. Олардың қатарына арнайы ғылыми симпозиумдар, университетке шақырылған ғалымдармен бірге ұйымдастырылатын кешкі астар, сондай-ақ Монреаль мен Бостондағы мұражайлар мен театрларға сапарлар кіреді. Колледждің жұмысына университеттің әртүрлі бөлімдерінен оқытушылар іріктеліп тартылады. Олар бірінші курс студенттеріне арналған этика пәні мен тереңдетілген семинарларда дәріс оқиды, оқу және талқылау топтарына қатысады, пленарлық дәрістер сериясында баяндама жасайды, сондай-ақ ғылыми зерттеулер жүргізетін үздік студенттерге ғылыми жетекшілік етеді. Міндетті этика курсы, шағын семинарлар, бейресми кездесулер мен арнайы ғылыми-зерттеу жобалары аясында студенттер гуманитарлық және жаратылыстану ғылымдары, инженерия, мейіргер ісі, медицина, педагогика, бизнес және басқа да салалар бойынша университет ғалымдарымен бірлесіп жұмыс істейді. 2023 жылғы мамырда колледж АҚШ-тың бұрынғы сенаторы [[Патрик Лихи]]дің құрметіне қайта аталды.<ref>{{Cite web |title=UVM Honors College Named for Senator Patrick Leahy |url=https://www.uvm.edu/news/story/uvm-honors-college-named-senator-patrick-leahy |access-date=June 12, 2023 |website=The University of Vermont |archive-date=June 8, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230608023818/https://www.uvm.edu/news/story/uvm-honors-college-named-senator-patrick-leahy |url-status=live }}</ref> === Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі === [[Сурет:University of Vermont Aiken Center.jpg|thumb|Джордж Д. Айкен орталығында Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі орналасқан.]] [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]] (RSENR) 1973 жылы құрылған Табиғи ресурстар мектебінің негізінде 2003 жылы ашылды. Мектеп экологиялық және әлеуметтік үдерістер туралы білім мен түсінікті тереңдетуге, сондай-ақ табиғи жүйелердің тұтастығын сақтауға және қоршаған ортамен үйлесімді өмір сүретін орнықты қоғам қалыптастыруға бағытталған құндылықтарды дамытуға ұмтылады. Рубенштейн мектебінің ғылыми-зерттеу қызметі үш негізгі бағытты қамтиды: 1. Қолданбалы экология; 2. Қоршаған орта және қоғам; 3. Инновациялық құралдарды әзірлеу және пайдалану (мысалы, ГАЖ, кеңістіктік талдау және модельдеу). Мектептің негізгі ғимараты Джордж Д. Айкен орталығында орналасқан. Ғимарат 2012 жылы қайта жаңғыртылып, [[АҚШ-тың жасыл құрылыс кеңесі]]нің [[Энергетикалық және экологиялық жобалаудағы көшбасшылық|LEED Platinum]] сертификатын алды.<ref>{{cite news |title=Rehabbed Aiken gets top 'green' designation |url=http://www.burlingtonfreepress.com/article/20130923/NEWS02/309230024/Rehabbed-Aiken-gets-top-green-designation |newspaper=Burlington Free Press |date=September 23, 2013}}</ref><!-- {{Dead link|date=July 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} --> 2007 жылы университет [[Шамплейн көлі]]нің ластану мәселелерін зерттеу үшін 6,7 миллион доллар көлемінде грант жеңіп алды.<ref>{{cite book |title=UVM wins $6.7M lake-research grant |publisher=Burlington Free Press |date=September 28, 2007 }}</ref> == Спорт == Вермонт университетінің спорт командалары «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]» деген атпен белгілі. Университетте спорттың 18 түрі бойынша командалар бар. Әйелдер командалары баскетбол, кросс, допты хоккей, шайбалы хоккей, лакросс, шаңғы спорты, футбол, жүзу және суға секіру, сондай-ақ жеңіл атлетика (жабық ғимаратта және ашық ауада) бойынша жарыстарға қатысады. Ерлер командалары баскетбол, кросс, шайбалы хоккей, лакросс, шаңғы спорты, футбол және жеңіл атлетика (жабық ғимаратта және ашық ауада) бойынша өнер көрсетеді. Барлық командалар [[NCAA]]-ның [[Дивизион (спорт)|I дивизионы]] деңгейінде жарысады. Командалардың басым бөлігі [[Америка шығысы конференциясы]]нда бақ сынайды. Ерлер мен әйелдердің шайбалы хоккей командалары [[Шығыс хоккей қауымдастығы]]ның жарыстарына қатысады. Тау шаңғысы мен шаңғы жарысы командалары [[Шығыс колледжаралық шаңғы қауымдастығы]]ның жарыстарына қатысады. Вермонт университетінің спорт командалары студент-спортшылардың жалпы орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) бойынша 2005 жылдан 2011 жылға дейін қатарынан жеті рет (2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010 және 2011 жылдары) Америка шығысы конференциясының академиялық кубогын жеңіп алды. Вермонт университеті осы конференцияда аталған кубокты қатарынан үш жыл және жалпы төрт рет жеңіп алған алғашқы оқу орны болды. [[Сурет:Gutterson Fieldhouse on March 29 2023.jpg|thumb|1963 жылы салынған [[Гаттерсон-филдхаус]] ғимаратында Вермонт университетінің хоккей мұз айдыны орналасқан.]] Университеттің соңғы жылдардағы спорттық жетістіктерінің қатарында ерлердің шайбалы хоккей командасының 2009 жылы Frozen Four турниріне шығуы, әйелдер мен ерлер баскетбол командаларының Америка шығысы конференциясының турнирлерінде жеңіске жетіп, 2010 жылғы NCAA турниріне жолдама алуы және шаңғы командасының 2012 жылы Монтана штатының Бозмен қаласында өткен NCAA ұлттық чемпионатында алтыншы рет жеңімпаз атануы бар. 2014 жылы ерлердің шайбалы хоккей командасы 2009 жылдан бергі үшінші NCAA турниріне жолдама алды, ал ерлер баскетбол командасы Америка шығысы конференциясының тұрақты маусымында алтыншы рет чемпион атанды. Университет өз тарихында америкалық футбол, софтбол және бейсбол сияқты бірнеше ірі спорт бағдарламасын тоқтатты. Софтбол мен бейсбол бағдарламалары 2009 жылы жабылды.<ref>{{cite web |url=http://www.wcax.com/story/9879709/uvm-eliminates-baseball-and-softball |title=UVM Eliminates Baseball and Softball |date=February 20, 2009 |access-date=September 17, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150916013459/http://www.wcax.com/story/9879709/uvm-eliminates-baseball-and-softball |archive-date=September 16, 2015 |url-status=dead }}</ref> Вермонт университетінің бұрынғы 36 спортшысы 16 Олимпиада ойындарына (13 қысқы және 3 жазғы) қатысып, жалпы алты Олимпиада медалін жеңіп алды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/vq/VQSPRING02/UVMOlympians.html |title=UVM Olympians |access-date=February 10, 2016 |archive-date=September 27, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927234921/http://www.uvm.edu/~uvmpr/vq/VQSPRING02/UVMOlympians.html |url-status=live }}</ref> Вермонт университетінің «Vermont Victorious» атты спорттық қолдау әні 1938 жылы жазылған.<ref>{{cite web |url=http://www.uvmathletics.com/sports/2010/6/27/GEN_0627105917.aspx |title=Vermont Catamounts Athletics |work=University of Vermont |access-date=February 10, 2016 |archive-date=February 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160208085600/http://uvmathletics.com/sports/2010/6/27/GEN_0627105917.aspx |url-status=live }}</ref> === 2024 жылғы NCAA ерлер футбол чемпионаты === 2024 жылғы 16 желтоқсанда Вермонт университетінің ерлер футбол командасы [[Маршалл университетінің ерлер футбол командасы|Маршалл университетінің командасын]] жеңіп, [[2024 жылғы NCAA I дивизионының ерлер арасындағы футбол турнирі]]нің чемпионы атанды. Бұл Вермонт университетінің NCAA I дивизионында өнер көрсететін спорт командаларының ұлттық чемпионаттың финалына алғаш рет шығып, жеңіске жетуі болды.<ref>{{Cite web |last=Abrami |first=Alex |title=Cardiac Cats: Vermont men's soccer win first national championship in comeback vs Marshall |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/sports/college/vermont/2024/12/16/vermont-soccer-vs-marshall-score-ncaa-national-championship-college-cup-overtime-final-uvm/76927559007/ |access-date=December 18, 2024 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}</ref> Сонымен қатар бұл [[Америка шығысы конференциясы]]на мүше командалардың тарихындағы алғашқы ұлттық чемпиондық атақ болды.<ref>{{Cite web |date=December 16, 2024 |title=Vermont Men's Soccer Wins National Championship 2-1 in Overtime!! |url=https://americaeast.com/news/2024/12/17/vermont-national-champions.aspx |access-date=December 18, 2024 |website=americaeast.com |language=en |archive-date=December 17, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241217053044/https://americaeast.com/news/2024/12/17/vermont-national-champions.aspx |url-status=live }}</ref> === Клубтық спорт === Вермонт университеті көптеген клубтық спорт командаларына қолдау көрсетеді. 2009 жылғы 15 қарашадағы жағдай бойынша университеттің желкенді спорт командасы АҚШ-тағы ұлттық рейтингте 8-орында тұрды.<ref name="SailingTeam">{{cite web |url=http://www.uvm.edu/sailing/ |title=UVM Sailing |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 30, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530001429/http://www.uvm.edu/sailing/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.collegesailing.org/rankings.asp |title=Sailing Collegiate National Top 20 |access-date=June 12, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070409102520/http://collegesailing.org/rankings.asp |archive-date=April 9, 2007 |url-status=dead }}</ref> Университеттің академиялық ескек есу командасы [[Чарльз өзені регатасы]] мен [[Дэд Вейл регатасы]]на қатысады. 2015 жылғы ACRA ұлттық клубтық ескек есу чемпионатында рульшісі бар төрт адамдық қайықтағы ерлер экипажы қола жүлдеге ие болды. Велоспорт командасы басқа университеттердің негізгі спорт командаларымен жарысып, бірнеше рет ұлттық чемпион атанды. == Өнер == [[Сурет:University of Vermont Royall Tyler Theatre.jpg|thumb|Театр өнері кафедрасы орналасқан Ройалл Тайлер театры.]] Вермонт университетінің Өнер мектебі жыл бойы аспаптық музыка және хор өнері бойынша концерттер ұйымдастырады. Ройалл Тайлер театрының [[негізгі сахна]]сында театр қойылымдары көрсетіледі. Театр өнері кафедрасы жыл сайын негізгі сахнада шамамен үш қойылым қояды. Сонымен қатар студенттердің режиссерлігімен бір актілі пьесалар да сахналанады. Соңғы жылдары негізгі сахнада қойылған көрнекті спектакльдердің қатарында ''[[Ақ нәсілді гетеросексуал ерлер]]'' және ''[[Жарқанат бала: мюзикл]]'' (2022/2023); ''[[Бұл ғажайып өмір]]'' және ''[[Ол құбыжықтарды өлтіреді]]'' (2021/2022); ''[[Халық жауы (пьеса)|Халық жауы]]'' (2020/2021); ''[[Қасқырлар (пьеса)|Қасқырлар]]'' және ''[[Қалыпты жүрек]]'' (2019/2020); ''[[Пиппин (мюзикл)|Пиппин]]'' (2018/2019); ''[[Сезім мен парасат]]'' және ''[[Питер және жұлдыз аулаушы]]'' (2017/2018); ''[[Көктемгі ояну (мюзикл)|Көктемгі ояну]]'' (2016/2017); ''[[39 баспалдақ (пьеса)|39 баспалдақ]]'' және ''[[Сахна сыртындағы шу]]'' (2015/2016); ''[[Жай нәрседен көп айқай]]'' (2014/2015); ''[[Тышқан қақпаны]]'' және ''[[Уринтаун]]'' (2013/2014) бар. 1991–2018 жылдары театрда Берлингтонның мерекелік дәстүріне айналған ''The Toys Take Over Christmas'' («Ойыншықтар Рождествоны басып алады») спектаклі қойылып келді.<ref>{{Cite web |title=Current Production Season |url=https://www.uvm.edu/cas/theatreanddance/current_production_season |access-date=October 13, 2024 |website=legacy.drup2.uvm.edu |language=en |archive-date=October 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008113927/https://www.uvm.edu/cas/theatreanddance/current_production_season |url-status=live }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} bfbrgpc1jy0mkapdtepubuhe115g97z 3690350 3690349 2026-11-02T18:23:58Z 1nter pares 146705 /* Өнер */ 3690350 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі |Қысқартылған аты = Вермонт университеті |Эмблемасы = |Сурет = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|200px]] |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = University of Vermont and State Agricultural College |Бұрынғы атауы = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865) |Ұраны = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}<br>{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}<ref>{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}</ref> |Құрылған жылы = [[1791 жыл|1791]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = [[Марлен Тромп]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 14 320 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces">{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&id=231174 |url-status=live }}</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = 12 168 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces" /> |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 2013 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces" /> |Орналасқан жері = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²) |Мекенжайы = |Сайты = https://www.uvm.edu/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47 |CoordScale = |edu_region = }} '''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].<ref>{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}</ref> 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.<ref>{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}</ref> Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.<ref name=":0">{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}</ref> Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]<nowiki/>» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады. == Тарихы == === XVIII ғасыр === {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | image1 = University of Vermont 1845.png | alt1 = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті | caption1 = Вермонт университеті, 1845 жыл | image2 = University of Vermont Old Mill.jpg | alt2 = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті | caption2 = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат | image3 = University of Vermont Billings Library.jpg | alt3 = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті | caption3 = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды. | image4 = University of Vermont University Green.jpg | alt4 = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті | caption4 = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы }} Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады. === XIX ғасыр === Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.<ref name="Donaldson, Thomas (1884)">{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&view=1up&seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&view=1up&seq=257 |url-status=live }}</ref> Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.<ref name="uvm.edu"/> Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]<nowiki/>» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.<ref name="uvm.edu">[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.</ref> Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.<ref name="uvm.edu" /> 1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.<ref>{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}</ref> [[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды. === XX ғасыр === 1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.<ref>{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}</ref> 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.<ref name=":8">{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}</ref> Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.<ref name=":8" /> XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.<ref name=":11">{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}</ref><ref name=":6">{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}</ref> 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.<ref name=":5">{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}</ref> Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]<nowiki/>» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.<ref>{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}</ref> 1972 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі тағы да араласып, соғысқа қарсы шерулерге қатысқаны үшін билік өкілдерінің наразылығын тудырған, студенттер арасында танымал [[марксизм|марксшіл]] [[саясаттану]] профессоры [[Майкл Паренти]]ге тұрақты профессорлық қызмет мәртебесін беруден бас тартты. Кеңес оқытушылар құрамының, декандар кеңесінің және университет әкімшілігінің ұсынымдарына қарамастан осындай шешім қабылдады. Кейін Паренти университетке қарсы федералдық сотқа талап арыз берді. Дау соттан тыс тәртіппен реттеліп, Парентиге 15 000 доллар төленді.<ref name=":6" /> 1980 жылдары Вермонт университеті студенттердің [[апартеид]] режимі орнаған Оңтүстік Африкада қызмет жүргізетін компанияларға салынған [[Оңтүстік Африкадан инвестицияларды шығару|инвестицияларды қайтарып алуды]] талап етуіне байланысты күшейген қысымға тап болды.<ref>{{Cite web |date=April 5, 2022 |title=UVM Rally Calling for UVM South African Divestment |url=https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |access-date=December 30, 2023 |website=CCTV Center for Media and Democracy |language=en |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230055838/https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |url-status=live }}</ref> Апартеид режиміне инвестиция салуға қарсы студенттердің наразылықтары 1985 жылғы 12 қазанда Уотерман ғимаратының қарсысындағы көгал алаңда «лашықтар қалашығының» салынуымен шарықтау шегіне жетті. 6 желтоқсанда университеттің қамқоршылар кеңесі 12 дауыс қолдап, 7 дауыс қарсы болған нәтижемен инвестицияларды қайтарып алу туралы шешім қабылдады.<ref>{{Cite web |last=Fordham |first=Robin |title=University of Vermont Campus History - Crossroads |url=https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |access-date=December 30, 2023 |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230052425/https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |url-status=live }}</ref> === XXI ғасыр === Вермонт университеті студенттік ұйымдардың бастамасымен инвестицияларды қайтарып алуға бағытталған басқа да бірқатар шараларды жүзеге асырды. Атап айтқанда, 2006 жылы [[Дарфурдағы геноцид (2003–2005)|Дарфурдағы геноцидке]] байланысты «Суданды қолдайтын» компаниялардан инвестицияларын қайтарып алды,<ref>{{Cite web |last=Picard |first=Ken |title=UVM Implements Divestment Strategy for Sudan-Friendly Companies |url=https://www.sevendaysvt.com/news/uvm-implements-divestment-strategy-for-sudan-friendly-companies-2130853 |access-date=December 30, 2023 |website=Seven Days |language=en }}</ref> ал 2009 жылы [[Ирак соғысы|Ирактағы]] және [[Ауғанстандағы соғыс (2001–2021)|Ауғанстандағы]] соғыстар кезінде [[кассеталық оқ-дәрі]]лер мен [[сарқылған уран]] қолданылатын қару-жараққа қатысты инвестициялардан бас тартты.<ref>{{Cite web |date=July 13, 2009 |title=UVM trustees to vote on weapons divestment (US) |url=https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |access-date=December 30, 2023 |website=Landmine.de |language=de-DE |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061822/https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=November 16, 2009 |title=Board votes to divest from cluster ammunitions |url=https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |access-date=December 30, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061821/https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |url-status=live }}</ref> 2013 және 2016 жылдары университеттің қамқоршылар кеңесі қазба отын саласына салынған инвестицияларды қайтарып алу туралы талаптарды қабылдамады.<ref>{{Cite web |last=JOHNSON |first=TIM |title=UVM trustees reject fossil-fuel divestment |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2013/12/18/uvm-trustees-reject-fossil-fuel-divestment/4117649/ |access-date=December 30, 2023 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}</ref><ref name=":7">{{Cite web |last=Duffort |first=Lola |date=July 15, 2020 |title=UVM will divest its endowment from fossil fuels |url=http://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |access-date=December 30, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230162029/https://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |url-status=live }}</ref> 2019 жылғы 1 шілдеде [[Суреш Гаримелла]] Вермонт университетінің 27-президенті болып тағайындалды.<ref>{{Cite web |last=Loftus |first=Sawyer |title=New UVM president takes the helm, offers few details on university's direction |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |access-date=December 31, 2022 |website=Burlington Free Press |language=en-US |archive-date=August 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805233453/https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |url-status=live }}</ref> Оның басшылығы кезінде университетке қабылданған студенттер саны рекордтық деңгейге жетіп, ғылыми зерттеулерді қаржыландыру көлемі 50 пайызға өсіп, 250 миллион долларды құрады. Алайда Гаримелла студенттермен және оқытушылармен [[қоғаммен байланыс|қарым-қатынасы]] үшін сынға ұшырады.<ref>{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=Suresh Garimella Has Helped UVM Emerge Stronger From the Pandemic. But Who Is He, Anyway? |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |access-date=April 30, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003502/https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |url-status=live }}</ref> 2021 жылы университет әкімшілігі бюджетті қысқарту шараларын енгізді. Соның нәтижесінде Өнер және ғылым колледжінде үш кафедра жабылып, 12 негізгі мамандық, 11 қосымша мамандық және төрт магистратура бағдарламасы тоқтатылды.<ref>{{Cite web |last=Ruehsen |first=Ella |date=April 13, 2021 |title=Thousands voice no confidence in Garimella administration as grievances mount |url=https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |access-date=December 28, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128192721/https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |url-status=live }}</ref> 2020 жылы студенттердің бастамасымен жүргізілген науқанның қысымымен Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесі 2023 жылғы шілдеге дейін қазба отын саласына салынған инвестициялардан толық бас тарту туралы шешімді бірауыздан қабылдады.<ref name=":7" /> 2022 жылы [[АҚШ Білім министрлігі]] [[Луис Д. Брандейс атындағы адам құқықтарын заң арқылы қорғау орталығы]] мен [[Кампустағы еврейлер (ұйым)|Jewish on Campus]] ұйымдарының Азаматтық құқықтар туралы заңның VI бөлімі негізінде берген шағымына байланысты университет әкімшілігінің кампустағы [[антисемитизм]] көріністеріне қатысты әрекеттерін тергеуді бастады.<ref name="Investigation underway into antisemitism at U of Vermont">{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=Investigation underway into antisemitism at U of Vermont |url=https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |website=The Associated Press |date=September 13, 2022 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144257/https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=September 13, 2022 |title=UVM under federal investigation over antisemitism allegations |url=https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |access-date=May 1, 2023 |website=Vermont Public |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030305/https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы сәуірде университет пен Азаматтық құқықтар жөніндегі басқарма дауды ерікті түрде реттеу туралы келісімге келгеннен кейін тергеу аяқталды. АҚШ Білім министрлігінің баспасөз хабарламасында университеттің аталған оқиғаларға тиісті деңгейде әрекет етпегені айтылды.<ref>{{Cite web |title=U.S. Department of Education's Office for Civil Rights Resolves Investigation Addressing the University of Vermont's Responses to Allegations of Antisemitic Incidents |url=https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |access-date=May 1, 2023 |website=www.ed.gov |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503042411/https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |url-status=live }}</ref> Университет әкімшілігі бұл айыптауларды жоққа шығарып, оқиғаларға тиісті шаралар қабылдағанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=UVM President Denies Allegations of Antisemitism on Campus |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |access-date=May 1, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003504/https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |url-status=live }}</ref> Университет кемсітушілікке қатысты шағымдарды тіркеудің жаңа тәртібін енгізуге, кемсітушілік пен қудалауға қарсы ішкі ережелерін қайта қарауға және қызметкерлер мен студенттерге қосымша оқыту жүргізуге келісті.<ref name="U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint">{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint |url=https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |website=The Associated Press |date=April 3, 2023 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144302/https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |url-status=live }}</ref> Алайда шағымданушылардың талаптарын қабылдамады. Тергеуді аяқтаған кезде АҚШ Білім министрлігі университеттің кінәсі немесе заңбұзушылық жасағаны туралы қорытынды шығарған жоқ және жаңа федералдық саясат енгізбеді.<ref>{{Cite web |last=Zituni |first=Danya |date=June 28, 2023 |title=University of Vermont's Settlement with Dep't of Education Refuses to Adopt IHRA Despite Pressure |url=https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |access-date=December 27, 2023 |website=Palestine Legal |language=en-US |archive-date=December 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227025522/https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы қазанда Вермонт университетінің Қауіпсіздік және талаптарға сәйкестікті бақылау бөлімі [[Палестиналық арабтар|палестиналық]] жазушы [[Мұхаммед әл-Курд]]тың жоспарланған қонақ дәрісін кенеттен тоқтатты. Бөлім бұл шешімін іс-шара барысында тиісті қауіпсіздікті қамтамасыз ету мүмкіндігінің жоқтығымен түсіндірді. [[Seven Days (газет)|Seven Days]] газетінің журналистік зерттеуі іс-шараға байланысты қандай да бір қауіп-қатердің болғанын растайтын дәлелдер таппады.<ref>{{Cite web |last=Hellman |first=Rachel |title=Records Show UVM Professors Questioned Decision to Nix Palestinian Writer's Appearance |url=https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |access-date=December 27, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=December 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228000040/https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |url-status=live }}</ref> 2024 жылғы наурызда Вермонт университетінің магистратура және докторантура студенттері [[кәсіподаққа бірігу|кәсіподаққа бірігу]] және [[Біріккен автомобиль жұмысшылары|UAW]] кәсіподағына қосылу туралы шешімді қолдап дауыс берді.<ref>{{Cite news |title=UVM grad students join union |date=March 28, 2024 |work=WCAX |url=https://www.wcax.com/2024/03/28/uvm-grad-students-join-union/ }}</ref> 2024 жылғы сәуірде университеттегі [[Палестинадағы әділдік үшін студенттер]] ұйымының бөлімшесі Эндрю Харрис алаңында наразылық лагерін құрды. Наразылық білдірушілер университеттің эндаумент қоры туралы ақпараттың ашық болуын және «барлық қару-жарақ өндірушілерден, израильдік компаниялардан және тарихи Палестина аумағының оккупациясына қатысы бар компаниялардан» инвестицияларды қайтарып алуды талап етті. Сондай-ақ олар университеттен [[Линда Томас-Гринфилд]]тің оқу бітіру салтанатында жоспарланған сөз сөйлеуін тоқтатуды талап етті.<ref>{{Cite web |last=Keshmiri |first=Peter D'Auria, Sophia |date=April 29, 2024 |title=Pro-Palestinian protest encampments spring up at the University of Vermont, Middlebury College |url=http://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |access-date=April 29, 2024 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429051453/https://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |url-status=live }}</ref> == Мөрі == Университет алғаш рет 1807 жылы ресми мөрін бекітті. Мөрде [[Жасыл таулар]]дың үстінен көтеріліп келе жатқан күн және университеттің алғашқы ғимараты — кейін қайта жөнделген Олд-Милл бейнеленген. Сондай-ақ онда [[Евклид]]тің [[Пифагор теоремасы]]н «жел диірмені» әдісімен дәлелдеу сызбасы, глобус пен [[секстант]] бейнеленген. Мөрдің сыртқы шеңберінде «Universitas V. Montis. A.D. 1791», ал ішкі шеңберінде 1865 жылы ауыл шаруашылығы колледжінің құрылғанын білдіретін «Collegiumque Agriculturae» деген жазулар орналасқан.<ref>{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118045743/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |archive-date=January 18, 2021 |title=University Seal |website=The University of Vermont }}</ref> == Білім беру == Бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша білім беретін университеттің құрамына жеті бакалавриат колледжі, үздік студенттер колледжі, жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжі және медицина колледжі кіреді.<ref>{{Cite web |title=Majors, Minors and Graduate Programs |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}</ref> Вермонт университеті [[Жаңа Англияның жоғары білім жөніндегі комиссиясы]] тарапынан [[АҚШ-тағы жоғары білімді аккредиттеу|аккредиттелген]].<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=New England Commission Higher Education |language=en-US |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090600/https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |url-status=live }}</ref> Бакалавриат, магистратура және докторантура бағдарламалары [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]нде, Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжінде, Өнер және ғылым колледжінде, Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжінде, Инженерия және математика ғылымдары колледжінде, Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінде, Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжінде, Гроссман бизнес мектебінде және [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]]нде ұсынылады.<ref>{{cite web |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |title=Majors, Minors, and Graduate Programs |website=www.uvm.edu |language=en |access-date=April 4, 2018 |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}</ref> Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі дербес академиялық дәреже бермейді. Оның студенттері бір мезгілде университеттің бакалавриат бағдарламалары бойынша білім беретін жеті колледжінің бірінде оқиды.<ref>{{Cite web |title=Fall Semester |url=https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |url-status=live }}</ref> === Рейтингтері мен беделі === {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:22em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; border-collapse:collapse;" |- ! colspan="2" style="background:#f8f9fa; color:#3366cc; text-align:center; font-size:130%; padding:12px 8px; border:0;" | Академиялық рейтингтер |- ! colspan="2" style="background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;" | Ұлттық |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Forbes]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 181 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[U.S. News & World Report]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 121 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Washington Monthly]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 100 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | '''''WSJ''/College Pulse''' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 283 |- ! colspan="2" style="background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;" | Әлемдік |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі|ARWU]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 401–500 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[QS World University Rankings|QS]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 851–900 |- | style="border:0; padding:10px 12px;" | ''[[U.S. News & World Report]]'' | style="border:0; padding:10px 12px; text-align:right;" | 510 |} 2024 жылғы жағдай бойынша ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымының жыл сайынғы университеттер рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тың мемлекеттік университеттері арасында 61-орынды, ал елдегі барлық университеттер арасында 121-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті.<ref>{{cite web |title=University of Vermont |url=https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |access-date=September 30, 2024 |publisher=U.S. News & World Report |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414180827/https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |url-status=live }}</ref> 2024 жылы ''Forbes'' басылымының ''America's Top Colleges'' рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тағы 500 мемлекеттік және жекеменшік колледж бен университеттің арасында жалпы есепте 181-орынға, мемлекеттік университеттер арасында 79-орынға, ал зерттеу университеттері арасында 129-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.forbes.com/colleges/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=Forbes |language=en }}</ref> 1985 жылы Ричард Молл өзінің ''The Public Ivies: A Guide to America's Best Public Undergraduate Colleges and Universities'' атты кітабында Вермонт университетін [[Мемлекеттік Айви]] санатына жатқызды.<ref>{{Cite book |last=Moll |first=Richard |url=https://archive.org/details/publicivysguidet0000moll |title=The public ivys: A guide to America's best public undergraduate colleges and universities |date=1985 |publisher=Viking |location=New York |others=Internet Archive |isbn=978-0-670-58205-1 }}</ref> === Бакалавриатқа қабылдау === {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:36em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #c8ccd1; border-collapse:collapse;" |- ! colspan="3" style="background:#f8f9fa; text-align:center; font-size:125%; padding:12px 8px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Бакалавриатқа қабылдау статистикасы |- ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; width:45%;" | ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:30%;" | 2023 жылы оқуға қабылданғандар<ref name="FallEnrollmentReport">{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |title=UVM Common Data Set 2023-2024 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109025946/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |url-status=live }}</ref> ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:25%;" | 2018 жылмен салыстырғандағы өзгеріс<ref name="ReferenceEnrollmentReport">{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/CDS1819.pdf |title=UVM Common Data Set 2018-2019 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126192035/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/cds1819.pdf |url-status=live }}</ref> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Қабылдау көрсеткіші | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 60,0% | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | (+0,2) |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 17,1% | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | (+0,5) |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;" | Тест нәтижелерінің ортаңғы 50%-ы<sup>1</sup> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | [[SAT]] — жалпы балл | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 1270–1410 <small>([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 35%-ы арасында)</small> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | SAT — оқу және жазу | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 640–720 |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | SAT — математика | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 610–700 |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | [[ACT (тест)|ACT]] — жалпы балл | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 29–32 <small>([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 11%-ы арасында)</small> |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;" | Мектептегі үлгерім көрсеткіштері (GPA)<sup>2</sup> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 10% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 41,38% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 25% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 75,42% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 50% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 97,32% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Орташа GPA | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 3,85 |- | colspan="3" style="background:#f8f9fa; border:0; padding:12px; font-size:90%;" | <sup>1</sup> Тест нәтижелерін тапсыруды таңдаған студенттер арасында. <sup>2</sup> Мектептегі үлгерім рейтингі анықталған студенттер арасында. |} Бакалавриатқа қабылдау үдерісі [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «іріктеу деңгейі жоғары» санатына жатқызылады. Бұл бірінші курс студенттерінің тест нәтижелері негізінде университеттің қабылдау талаптарының іріктеу деңгейі бакалавр дәрежесін беретін барлық жоғары оқу орындарының арасында 80–100-процентиль аралығында екенін білдіреді.<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |access-date=April 5, 2023 |website=Carnegie Classification of Institutions of Higher Education |language=en-US |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224958/https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live }}</ref> 2026 жылғы түлектер тобына қабылдау үшін Вермонт университетіне 28 236 өтініш түсіп, олардың 16 947-сі (60,0%) мақұлданды. Қабылданғандардың 2 896-сы оқуға тіркеліп, [[Оқуға қабылдау ұсынысын қабылдау көрсеткіші|оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші]] 17,1%-ды құрады. Университетте бірінші курс студенттерінің [[Студенттердің оқуын жалғастыру көрсеткіші|оқуын жалғастыру көрсеткіші]] 88,25%-ды құрайды, ал студенттердің 77,5%-ы оқуын алты жыл ішінде аяқтайды.<ref name="FallEnrollmentReport" /> Бірінші курсқа қабылданған студенттердің 35%-ы [[SAT]] тестінің нәтижелерін тапсырған. Олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 1270–1410 аралығында болды. 2023 жылы оқуға қабылданған бірінші курс студенттерінің 11%-ы [[ACT (тест)|ACT]] тестінің нәтижелерін тапсырған, олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 29–32 аралығында болды. Студенттердің мектептегі орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) 3,85-ті құрады.<ref name="FallEnrollmentReport" /> === Ғылыми зерттеулер === Вермонт университеті [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.<ref name=":0" /> 2025 қаржы жылында университет [[ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар|ғылыми зерттеулер мен әзірлемелерді]] қаржыландыруға 266 миллион доллар көлемінде қаражат тартты.<ref name=":9">{{Cite web |title=UVM Research Sets $266M Record |url=https://www.uvm.edu/news/ovpr/uvm-research-sets-266m-record |access-date=October 1, 2024 |website=The University of Vermont }}</ref> === Өнер және ғылым колледжі === Өнер және ғылым колледжі — Вермонт университетіндегі студенттер, оқытушылар және қызметкерлер саны жағынан ең ірі колледж. Сонымен қатар колледж университеттің барлық студенттеріне оқу мен ғылыми қызметте табысқа жетуге қажетті білім мен дағдыларды қалыптастыруға көмектесетін негізгі пәндердің басым бөлігін ұсынады. Колледжде гуманитарлық ғылымдар, бейнелеу өнері, формалды ғылымдар, әлеуметтік және жаратылыстану ғылымдары бойынша 45 білім беру бағыты бар. [[Сурет:University of Vermont Williams Hall.jpg|thumb|Вермонт университетіндегі Уильямс-холл (бұрынғы Уильямс ғылыми корпусы). Қазіргі уақытта ғимаратта өнер және өнер тарихы, денсаулық және қоғам, сондай-ақ антропология кафедралары орналасқан.]] === Гроссман бизнес мектебі === Вермонт университетінің Гроссман бизнес мектебі [[AACSB]] ұйымы тарапынан аккредиттелген және бакалавриат пен магистратура бағдарламаларын ұсынады.<ref>{{Cite web |title=Sustainable Innovation MBA {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/program/sustainable-innovation-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}</ref> 2015 жылы мектеп университет түлегі Стивен Гроссманның 20 миллион доллар көлеміндегі қайырымдылық көмегінің құрметіне Гроссман бизнес мектебі болып қайта аталды. Бұл университет тарихындағы бір реттік ең ірі қайырымдылық қаржы болды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/business/?Page=news&storyID=21530&category=business |title=Grossman School of Business: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=October 5, 2015 |archive-date=October 6, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151006005514/http://www.uvm.edu/business/?Page=news&storyID=21530&category=business |url-status=live }}</ref> Мектептің бакалавриатында 1100-ден астам студент оқиды. Түлектерге бизнес басқару саласындағы ғылым бакалавры дәрежесі беріледі.<ref>{{Cite web |title=Undergraduate Programs {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/undergraduate-programs |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}</ref> 2025 жылы ''[[Corporate Knights]]'' басылымы Гроссман бизнес мектебінің тұрақты инновациялар саласындағы MBA бағдарламасын (SI-MBA) «Better World MBA» әлемдік рейтингінде екінші орынға, ал әлеуметтік және экологиялық ықпалы бойынша АҚШ-тағы бірінші орынға қойды. Бағдарлама 2023 жылдан бері осы орындарды сақтап келеді.<ref>{{Cite web |last=Bronca |first=Tristan |date=November 6, 2025 |title=These are the 2025 top MBA schools for sustainability |url=https://corporateknights.com/issues/2025-11-education-and-youth-issue/these-top-mbas-for-sustainability-are-maximizing-impact/ |access-date=April 16, 2026 |website=Corporate Knights |language=en-US }}</ref> ''[[The Princeton Review]]'' басылымының мәліметі бойынша, SI-MBA бағдарламасы АҚШ-тағы экологиялық бағыттағы үздік MBA бағдарламалары рейтингінде екінші орын алады,<ref>{{Cite web |title=Best Green MBA |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings/?rankings=best-green-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}</ref> сондай-ақ кәсіпкерлік саласындағы ең үздік 50 бағдарламаның<ref>{{Cite web |title=Top 50 Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-50-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}</ref> және АҚШ-тың солтүстік-шығысындағы кәсіпкерлік бағытындағы ең үздік жеті бағдарламаның қатарына кіреді.<ref>{{Cite web |title=Top Northeast Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-northeast-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com }}</ref> === Инженерия және математика ғылымдары колледжі === [[Сурет:University of Vermont Discovery Hall.jpg|thumb|Биохимия, физика және химия сияқты [[физикалық ғылымдар]] салалары орналасқан Дискавери-холл ғимараты]] Инженерия және математика ғылымдары колледжінде (CEMS) [[ABET]] ұйымы аккредиттеген бес инженерлік білім беру бағдарламасы бар: биомедициналық инженерия, құрылыс инженериясы, экологиялық инженерия, электротехника және машина жасау. Сонымен қатар колледж құрамында информатика кафедрасы мен математика және статистика кафедрасы жұмыс істейді. Колледжде үш ғылыми-зерттеу орталығы бар: Көлік зерттеулері орталығы, Күрделі жүйелер орталығы және Вермонттың озық есептеу технологиялары орталығы. Колледжде бакалавриат деңгейінде шамамен 1400 студент, жоғары оқу орнынан кейінгі бағдарламаларда 250 студент оқиды және 85 оқытушы жұмыс істейді. === Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі === [[Сурет:University of Vermont Morrill Hall.jpg|thumb|АҚШ сенаторы [[Джастин Смит Моррилл]]дің құрметіне аталған [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараты 1906–1907 жылдары Вермонт университетінің ауыл шаруашылығы кафедрасы мен ауыл шаруашылығы тәжірибе станциясын орналастыру үшін салынған.]] Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі (CALS) жануарлар туралы ғылым (студенттерге [[Тафтс университеті]]нің [[Каммингс ветеринариялық медицина мектебі]]не мерзімінен бұрын қабылдану мүмкіндігі беріледі), биохимия, биология ғылымдары, жергілікті қауымдастық кәсіпкерлігі, жергілікті қауымдастықтарды дамыту және халықаралық даму, диетология, тамақтану және тағамтану, экологиялық ауыл шаруашылығы, қоршаған орта туралы ғылым, қоршаған ортаны зерттеу, микробиология, молекулалық генетика, өсімдіктер биологиясы, қоғамдық коммуникациялар және тұрақты ландшафттық бау-бақша шаруашылығы бағыттары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар колледж құрамында Ауылдық аймақтарды зерттеу орталығы жұмыс істейді. Колледж Өнер және ғылым колледжімен бірлесіп білім беру бағдарламаларын да ұсынады. Биология ғылымдары сияқты мамандықтарды таңдаған студенттер осы екі колледждің кез келгенінде білім ала алады.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |title=Integrated Biological Science Program: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 11, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511112140/http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |url-status=live }}</ref> Жер гранты негізінде құрылған жоғары оқу орны ретінде Вермонт университеті [[Штаттардың бірлескен ғылыми-зерттеу, білім беру және ауыл шаруашылығы жөніндегі кеңес беру қызметі]] бағдарламасы аясында Вермонт штатына ауыл шаруашылығы саласындағы ғылыми-зерттеу қызметтерін көрсету үшін жыл сайын грант алады. === Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі === Вермонт университетінің Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі (CESS) педагогикалық білім беру, адам дамуы және отбасы туралы ғылымдар, сондай-ақ әлеуметтік жұмыс салалары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар [[америкалық ым тілі]], арнайы білім беру және мәдени әрі тілдік әртүрлілік жағдайындағы білім беру бағыттары бойынша қосымша мамандықтар бар. Колледж құрамына Көшбасшылық және даму ғылымдары кафедрасы, Білім беру кафедрасы, Әлеуметтік жұмыс кафедрасы және Мүгедектік және қоғамға кіріктіру орталығы кіреді. Сондай-ақ магистр немесе доктор (Ed.D. немесе Ph.D.) дәрежесін алуға мүмкіндік беретін бағдарламалар ұсынылады. === Медицина колледжі === {{Толық мақала|Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі}} 1804 жылы Джон Померой Берлингтондағы өз үйінде студенттерге сабақ бере бастады. Бұл АҚШ-тағы [[Штат университеті|мемлекеттік колледж немесе университет]] жанындағы алғашқы [[АҚШ-тағы медициналық білім беру|медициналық]] бөлімше болды. 1822 жылы Померой мен медицина саласының оқытушысы [[Нейтан Смит (дәрігер, 1762 жылы туған)|Нейтан Смит]] негізін қалаған [[Вермонт университетінің медицина колледжі|Медицина колледжі]] АҚШ-тағы жетінші медицина мектебі ретінде құрылды. Вермонт университеті медицина мамандығы бойынша әр курсқа шамамен 100 студент қабылдайды. Жалпы медицина студенттерінің саны шамамен 400-ге жетеді. Вермонт университетінің медициналық орталығы клиникалық білім берудің негізгі базасы болып табылады. ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымының 2016 жылғы рейтингі бойынша Медицина колледжі [[алғашқы медициналық-санитариялық көмек]] саласындағы білім беру сапасы жағынан АҚШ-тағы рейтингке енген 89 бағдарламаның арасында 29-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті. Ал 2019 жылғы жағдай бойынша 120 бағдарламаның арасында 43-орынға ие болды.<ref>{{cite magazine |url=http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |title=Best Medical Schools - University of Vermont |access-date=December 14, 2015 |magazine=U.S. News & World Report |archive-date=December 22, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222133141/http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |title=Best Medical Schools: Primary Care |access-date=May 5, 2019 |archive-date=June 13, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613134748/https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |url-status=live }}</ref> 2016 жылғы 21 қазанда [[Джо Байден]] қатерлі ісікке қарсы күресті жеделдетуге бағытталған [https://bidenwhitehouse.archives.gov/cancermoonshot/ Cancer Moonshot] бастамасын талқылау үшін университет кампусына келді.<ref>{{cite web |url=https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |title=Vice President Biden Brings His 'Cancer Moonshot' to Burlington |date=October 21, 2016 |access-date=August 25, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105221/https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |title=Vice President Biden Brings 'Cancer Moonshot' to UVM |publisher=Med.uvm.edu |date=November 14, 2016 |accessdate=August 26, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105225/http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |url-status=live }}</ref> ==== Чарльз А. Дана атындағы медициналық кітапхана ==== Чарльз А. Дана атындағы кітапхана — Вермонт штатындағы ең ірі [[медициналық кітапхана]]. Ол Ұлттық медициналық кітапханалар желісінің Вермонт штатындағы ресурстық кітапханасы қызметін атқарады<ref>{{cite web |url=http://nnlm.gov/ |title=National Home page - National Network of Libraries of Medicine |access-date=July 17, 2009 |archive-date=July 30, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090730161711/http://nnlm.gov/ |url-status=live }}</ref> және Вермонт университетінің Академиялық денсаулық сақтау орталығын қажетті ақпаратпен қамтамасыз етеді. Академиялық денсаулық сақтау орталығының құрамына университеттің Медицина колледжі мен Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінің оқытушылары, қызметкерлері мен студенттері, сондай-ақ Вермонт университетінің медициналық орталығындағы дәрігерлер мен басқа да [[медициналық қызмет көрсетуші]]лер кіреді. Кітапхана университеттің бакалавриат және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларының денсаулық сақтау ғылымдары саласындағы ақпараттық қажеттіліктерін де қанағаттандырады. Сонымен қатар ол [[денсаулық сақтау ғылымдары]] бойынша ақпарат іздейтін Вермонт штатының тұрғындарына да ашық. === Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі === Вермонт университетінің Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі төрт кафедрадан тұрады: Биомедицина және денсаулық ғылымдары, Коммуникация ғылымдары және коммуникация бұзылыстары, Мейіргер ісі, сондай-ақ Оңалту және қозғалыс ғылымдары. Сонымен қатар колледж құрамында [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]мен бірлесіп жұмыс істейтін Интегративті денсаулық институты бар. Ол интегративті медициналық көмек саласында сертификат беретін білім беру бағдарламасын ұсынады. Колледждің кейбір бакалавриат бағдарламалары студенттерді сөйлеу және тіл патологиясы, аудиология салалары бойынша жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларына немесе физиотерапия бойынша докторлық бағдарламаға түсуге дайындайды. Колледж сондай-ақ бұрын Fletcher Allen Health Care деп аталған Вермонт университетінің медициналық орталығының клиникалық базаларын пайдаланады. === Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі === Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі студенттердің оқу бағдарламасын толықтыратын және сабақтан тыс іс-шараларға қатысуына жағдай жасайды. Олардың қатарына арнайы ғылыми симпозиумдар, университетке шақырылған ғалымдармен бірге ұйымдастырылатын кешкі астар, сондай-ақ Монреаль мен Бостондағы мұражайлар мен театрларға сапарлар кіреді. Колледждің жұмысына университеттің әртүрлі бөлімдерінен оқытушылар іріктеліп тартылады. Олар бірінші курс студенттеріне арналған этика пәні мен тереңдетілген семинарларда дәріс оқиды, оқу және талқылау топтарына қатысады, пленарлық дәрістер сериясында баяндама жасайды, сондай-ақ ғылыми зерттеулер жүргізетін үздік студенттерге ғылыми жетекшілік етеді. Міндетті этика курсы, шағын семинарлар, бейресми кездесулер мен арнайы ғылыми-зерттеу жобалары аясында студенттер гуманитарлық және жаратылыстану ғылымдары, инженерия, мейіргер ісі, медицина, педагогика, бизнес және басқа да салалар бойынша университет ғалымдарымен бірлесіп жұмыс істейді. 2023 жылғы мамырда колледж АҚШ-тың бұрынғы сенаторы [[Патрик Лихи]]дің құрметіне қайта аталды.<ref>{{Cite web |title=UVM Honors College Named for Senator Patrick Leahy |url=https://www.uvm.edu/news/story/uvm-honors-college-named-senator-patrick-leahy |access-date=June 12, 2023 |website=The University of Vermont |archive-date=June 8, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230608023818/https://www.uvm.edu/news/story/uvm-honors-college-named-senator-patrick-leahy |url-status=live }}</ref> === Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі === [[Сурет:University of Vermont Aiken Center.jpg|thumb|Джордж Д. Айкен орталығында Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі орналасқан.]] [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]] (RSENR) 1973 жылы құрылған Табиғи ресурстар мектебінің негізінде 2003 жылы ашылды. Мектеп экологиялық және әлеуметтік үдерістер туралы білім мен түсінікті тереңдетуге, сондай-ақ табиғи жүйелердің тұтастығын сақтауға және қоршаған ортамен үйлесімді өмір сүретін орнықты қоғам қалыптастыруға бағытталған құндылықтарды дамытуға ұмтылады. Рубенштейн мектебінің ғылыми-зерттеу қызметі үш негізгі бағытты қамтиды: 1. Қолданбалы экология; 2. Қоршаған орта және қоғам; 3. Инновациялық құралдарды әзірлеу және пайдалану (мысалы, ГАЖ, кеңістіктік талдау және модельдеу). Мектептің негізгі ғимараты Джордж Д. Айкен орталығында орналасқан. Ғимарат 2012 жылы қайта жаңғыртылып, [[АҚШ-тың жасыл құрылыс кеңесі]]нің [[Энергетикалық және экологиялық жобалаудағы көшбасшылық|LEED Platinum]] сертификатын алды.<ref>{{cite news |title=Rehabbed Aiken gets top 'green' designation |url=http://www.burlingtonfreepress.com/article/20130923/NEWS02/309230024/Rehabbed-Aiken-gets-top-green-designation |newspaper=Burlington Free Press |date=September 23, 2013}}</ref><!-- {{Dead link|date=July 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} --> 2007 жылы университет [[Шамплейн көлі]]нің ластану мәселелерін зерттеу үшін 6,7 миллион доллар көлемінде грант жеңіп алды.<ref>{{cite book |title=UVM wins $6.7M lake-research grant |publisher=Burlington Free Press |date=September 28, 2007 }}</ref> == Спорт == Вермонт университетінің спорт командалары «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]» деген атпен белгілі. Университетте спорттың 18 түрі бойынша командалар бар. Әйелдер командалары баскетбол, кросс, допты хоккей, шайбалы хоккей, лакросс, шаңғы спорты, футбол, жүзу және суға секіру, сондай-ақ жеңіл атлетика (жабық ғимаратта және ашық ауада) бойынша жарыстарға қатысады. Ерлер командалары баскетбол, кросс, шайбалы хоккей, лакросс, шаңғы спорты, футбол және жеңіл атлетика (жабық ғимаратта және ашық ауада) бойынша өнер көрсетеді. Барлық командалар [[NCAA]]-ның [[Дивизион (спорт)|I дивизионы]] деңгейінде жарысады. Командалардың басым бөлігі [[Америка шығысы конференциясы]]нда бақ сынайды. Ерлер мен әйелдердің шайбалы хоккей командалары [[Шығыс хоккей қауымдастығы]]ның жарыстарына қатысады. Тау шаңғысы мен шаңғы жарысы командалары [[Шығыс колледжаралық шаңғы қауымдастығы]]ның жарыстарына қатысады. Вермонт университетінің спорт командалары студент-спортшылардың жалпы орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) бойынша 2005 жылдан 2011 жылға дейін қатарынан жеті рет (2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010 және 2011 жылдары) Америка шығысы конференциясының академиялық кубогын жеңіп алды. Вермонт университеті осы конференцияда аталған кубокты қатарынан үш жыл және жалпы төрт рет жеңіп алған алғашқы оқу орны болды. [[Сурет:Gutterson Fieldhouse on March 29 2023.jpg|thumb|1963 жылы салынған [[Гаттерсон-филдхаус]] ғимаратында Вермонт университетінің хоккей мұз айдыны орналасқан.]] Университеттің соңғы жылдардағы спорттық жетістіктерінің қатарында ерлердің шайбалы хоккей командасының 2009 жылы Frozen Four турниріне шығуы, әйелдер мен ерлер баскетбол командаларының Америка шығысы конференциясының турнирлерінде жеңіске жетіп, 2010 жылғы NCAA турниріне жолдама алуы және шаңғы командасының 2012 жылы Монтана штатының Бозмен қаласында өткен NCAA ұлттық чемпионатында алтыншы рет жеңімпаз атануы бар. 2014 жылы ерлердің шайбалы хоккей командасы 2009 жылдан бергі үшінші NCAA турниріне жолдама алды, ал ерлер баскетбол командасы Америка шығысы конференциясының тұрақты маусымында алтыншы рет чемпион атанды. Университет өз тарихында америкалық футбол, софтбол және бейсбол сияқты бірнеше ірі спорт бағдарламасын тоқтатты. Софтбол мен бейсбол бағдарламалары 2009 жылы жабылды.<ref>{{cite web |url=http://www.wcax.com/story/9879709/uvm-eliminates-baseball-and-softball |title=UVM Eliminates Baseball and Softball |date=February 20, 2009 |access-date=September 17, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150916013459/http://www.wcax.com/story/9879709/uvm-eliminates-baseball-and-softball |archive-date=September 16, 2015 |url-status=dead }}</ref> Вермонт университетінің бұрынғы 36 спортшысы 16 Олимпиада ойындарына (13 қысқы және 3 жазғы) қатысып, жалпы алты Олимпиада медалін жеңіп алды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/vq/VQSPRING02/UVMOlympians.html |title=UVM Olympians |access-date=February 10, 2016 |archive-date=September 27, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927234921/http://www.uvm.edu/~uvmpr/vq/VQSPRING02/UVMOlympians.html |url-status=live }}</ref> Вермонт университетінің «Vermont Victorious» атты спорттық қолдау әні 1938 жылы жазылған.<ref>{{cite web |url=http://www.uvmathletics.com/sports/2010/6/27/GEN_0627105917.aspx |title=Vermont Catamounts Athletics |work=University of Vermont |access-date=February 10, 2016 |archive-date=February 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160208085600/http://uvmathletics.com/sports/2010/6/27/GEN_0627105917.aspx |url-status=live }}</ref> === 2024 жылғы NCAA ерлер футбол чемпионаты === 2024 жылғы 16 желтоқсанда Вермонт университетінің ерлер футбол командасы [[Маршалл университетінің ерлер футбол командасы|Маршалл университетінің командасын]] жеңіп, [[2024 жылғы NCAA I дивизионының ерлер арасындағы футбол турнирі]]нің чемпионы атанды. Бұл Вермонт университетінің NCAA I дивизионында өнер көрсететін спорт командаларының ұлттық чемпионаттың финалына алғаш рет шығып, жеңіске жетуі болды.<ref>{{Cite web |last=Abrami |first=Alex |title=Cardiac Cats: Vermont men's soccer win first national championship in comeback vs Marshall |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/sports/college/vermont/2024/12/16/vermont-soccer-vs-marshall-score-ncaa-national-championship-college-cup-overtime-final-uvm/76927559007/ |access-date=December 18, 2024 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}</ref> Сонымен қатар бұл [[Америка шығысы конференциясы]]на мүше командалардың тарихындағы алғашқы ұлттық чемпиондық атақ болды.<ref>{{Cite web |date=December 16, 2024 |title=Vermont Men's Soccer Wins National Championship 2-1 in Overtime!! |url=https://americaeast.com/news/2024/12/17/vermont-national-champions.aspx |access-date=December 18, 2024 |website=americaeast.com |language=en |archive-date=December 17, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241217053044/https://americaeast.com/news/2024/12/17/vermont-national-champions.aspx |url-status=live }}</ref> === Клубтық спорт === Вермонт университеті көптеген клубтық спорт командаларына қолдау көрсетеді. 2009 жылғы 15 қарашадағы жағдай бойынша университеттің желкенді спорт командасы АҚШ-тағы ұлттық рейтингте 8-орында тұрды.<ref name="SailingTeam">{{cite web |url=http://www.uvm.edu/sailing/ |title=UVM Sailing |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 30, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530001429/http://www.uvm.edu/sailing/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.collegesailing.org/rankings.asp |title=Sailing Collegiate National Top 20 |access-date=June 12, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070409102520/http://collegesailing.org/rankings.asp |archive-date=April 9, 2007 |url-status=dead }}</ref> Университеттің академиялық ескек есу командасы [[Чарльз өзені регатасы]] мен [[Дэд Вейл регатасы]]на қатысады. 2015 жылғы ACRA ұлттық клубтық ескек есу чемпионатында рульшісі бар төрт адамдық қайықтағы ерлер экипажы қола жүлдеге ие болды. Велоспорт командасы басқа университеттердің негізгі спорт командаларымен жарысып, бірнеше рет ұлттық чемпион атанды. == Өнер == [[Сурет:University of Vermont Royall Tyler Theatre.jpg|thumb|Театр өнері кафедрасы орналасқан Ройалл Тайлер театры.]] Вермонт университетінің Өнер мектебі жыл бойы аспаптық музыка және хор өнері бойынша концерттер ұйымдастырады. Ройалл Тайлер театрының [[негізгі сахна]]сында театр қойылымдары көрсетіледі. Театр өнері кафедрасы жыл сайын негізгі сахнада шамамен үш қойылым қояды. Сонымен қатар студенттердің режиссерлігімен бір актілі пьесалар да сахналанады. Соңғы жылдары негізгі сахнада қойылған көрнекті спектакльдердің қатарында ''[[Ақ нәсілді гетеросексуал ерлер]]'' және ''[[Жарқанат бала: мюзикл]]'' (2022/2023); ''[[Бұл ғажайып өмір]]'' және ''[[Ол құбыжықтарды өлтіреді]]'' (2021/2022); ''[[Халық жауы (пьеса)|Халық жауы]]'' (2020/2021); ''[[Қасқырлар (пьеса)|Қасқырлар]]'' және ''[[Қалыпты жүрек]]'' (2019/2020); ''[[Пиппин (мюзикл)|Пиппин]]'' (2018/2019); ''[[Сезім мен парасат]]'' және ''[[Питер және жұлдыз аулаушы]]'' (2017/2018); ''[[Көктемгі ояну (мюзикл)|Көктемгі ояну]]'' (2016/2017); ''[[39 баспалдақ (пьеса)|39 баспалдақ]]'' және ''[[Сахна сыртындағы шу]]'' (2015/2016); ''[[Жай нәрседен көп айқай]]'' (2014/2015); ''[[Тышқан қақпаны]]'' және ''[[Уринтаун]]'' (2013/2014) бар. 1991–2018 жылдары театрда Берлингтонның мерекелік дәстүріне айналған ''The Toys Take Over Christmas'' («Ойыншықтар Рождествоны басып алады») спектаклі қойылып келді.<ref>{{Cite web |title=Current Production Season |url=https://www.uvm.edu/cas/theatreanddance/current_production_season |access-date=October 13, 2024 |website=legacy.drup2.uvm.edu |language=en |archive-date=October 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008113927/https://www.uvm.edu/cas/theatreanddance/current_production_season |url-status=live }}</ref> Университеттің көпшілікке арналған сахналық өнер бағдарламасы — Lane Series 1955 жылы басталды. Бағдарлама аясында ұлттық және халықаралық деңгейде танымал өнерпаздар өнер көрсетеді. Әр оқу жылында классикалық музыка, джаз, фольклорлық музыка, камералық музыка және хор өнері бойынша концерттерді, сондай-ақ театр қойылымдарын, кино көрсетілімдері мен би өнерін қамтитын 25 іс-шара ұйымдастырылады. Іс-шаралардың басым бөлігі университеттің Редстоун кампусындағы концерт залында өтеді.<ref>{{Cite web |title=About Us: Lane Series |url=https://www.uvm.edu/laneseries/about-us |access-date=October 13, 2024 |website=University of Vermont |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109105633/https://www.uvm.edu/laneseries/about-us |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Lilly |first=Amy |title=How Natalie Neuert Curates UVM's Diverse Lane Series |url=https://www.sevendaysvt.com/arts-culture/how-natalie-neuert-curates-uvms-diverse-lane-series-41813697 |access-date=October 13, 2024 |website=Seven Days |language=en |archive-date=October 6, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241006013708/https://www.sevendaysvt.com/arts-culture/how-natalie-neuert-curates-uvms-diverse-lane-series-41813697 |url-status=live }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 9cs89d5159i4qlrdaigpu3gbx0fknnq 3690352 3690350 2026-11-02T18:26:15Z 1nter pares 146705 /* Өнер */ 3690352 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі |Қысқартылған аты = Вермонт университеті |Эмблемасы = |Сурет = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|200px]] |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = University of Vermont and State Agricultural College |Бұрынғы атауы = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865) |Ұраны = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}<br>{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}<ref>{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}</ref> |Құрылған жылы = [[1791 жыл|1791]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = [[Марлен Тромп]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 14 320 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces">{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&id=231174 |url-status=live }}</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = 12 168 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces" /> |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 2013 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces" /> |Орналасқан жері = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²) |Мекенжайы = |Сайты = https://www.uvm.edu/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47 |CoordScale = |edu_region = }} '''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].<ref>{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}</ref> 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.<ref>{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}</ref> Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.<ref name=":0">{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}</ref> Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]<nowiki/>» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады. == Тарихы == === XVIII ғасыр === {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | image1 = University of Vermont 1845.png | alt1 = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті | caption1 = Вермонт университеті, 1845 жыл | image2 = University of Vermont Old Mill.jpg | alt2 = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті | caption2 = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат | image3 = University of Vermont Billings Library.jpg | alt3 = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті | caption3 = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды. | image4 = University of Vermont University Green.jpg | alt4 = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті | caption4 = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы }} Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады. === XIX ғасыр === Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.<ref name="Donaldson, Thomas (1884)">{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&view=1up&seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&view=1up&seq=257 |url-status=live }}</ref> Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.<ref name="uvm.edu"/> Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]<nowiki/>» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.<ref name="uvm.edu">[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.</ref> Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.<ref name="uvm.edu" /> 1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.<ref>{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}</ref> [[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды. === XX ғасыр === 1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.<ref>{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}</ref> 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.<ref name=":8">{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}</ref> Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.<ref name=":8" /> XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.<ref name=":11">{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}</ref><ref name=":6">{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}</ref> 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.<ref name=":5">{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}</ref> Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]<nowiki/>» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.<ref>{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}</ref> 1972 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі тағы да араласып, соғысқа қарсы шерулерге қатысқаны үшін билік өкілдерінің наразылығын тудырған, студенттер арасында танымал [[марксизм|марксшіл]] [[саясаттану]] профессоры [[Майкл Паренти]]ге тұрақты профессорлық қызмет мәртебесін беруден бас тартты. Кеңес оқытушылар құрамының, декандар кеңесінің және университет әкімшілігінің ұсынымдарына қарамастан осындай шешім қабылдады. Кейін Паренти университетке қарсы федералдық сотқа талап арыз берді. Дау соттан тыс тәртіппен реттеліп, Парентиге 15 000 доллар төленді.<ref name=":6" /> 1980 жылдары Вермонт университеті студенттердің [[апартеид]] режимі орнаған Оңтүстік Африкада қызмет жүргізетін компанияларға салынған [[Оңтүстік Африкадан инвестицияларды шығару|инвестицияларды қайтарып алуды]] талап етуіне байланысты күшейген қысымға тап болды.<ref>{{Cite web |date=April 5, 2022 |title=UVM Rally Calling for UVM South African Divestment |url=https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |access-date=December 30, 2023 |website=CCTV Center for Media and Democracy |language=en |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230055838/https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |url-status=live }}</ref> Апартеид режиміне инвестиция салуға қарсы студенттердің наразылықтары 1985 жылғы 12 қазанда Уотерман ғимаратының қарсысындағы көгал алаңда «лашықтар қалашығының» салынуымен шарықтау шегіне жетті. 6 желтоқсанда университеттің қамқоршылар кеңесі 12 дауыс қолдап, 7 дауыс қарсы болған нәтижемен инвестицияларды қайтарып алу туралы шешім қабылдады.<ref>{{Cite web |last=Fordham |first=Robin |title=University of Vermont Campus History - Crossroads |url=https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |access-date=December 30, 2023 |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230052425/https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |url-status=live }}</ref> === XXI ғасыр === Вермонт университеті студенттік ұйымдардың бастамасымен инвестицияларды қайтарып алуға бағытталған басқа да бірқатар шараларды жүзеге асырды. Атап айтқанда, 2006 жылы [[Дарфурдағы геноцид (2003–2005)|Дарфурдағы геноцидке]] байланысты «Суданды қолдайтын» компаниялардан инвестицияларын қайтарып алды,<ref>{{Cite web |last=Picard |first=Ken |title=UVM Implements Divestment Strategy for Sudan-Friendly Companies |url=https://www.sevendaysvt.com/news/uvm-implements-divestment-strategy-for-sudan-friendly-companies-2130853 |access-date=December 30, 2023 |website=Seven Days |language=en }}</ref> ал 2009 жылы [[Ирак соғысы|Ирактағы]] және [[Ауғанстандағы соғыс (2001–2021)|Ауғанстандағы]] соғыстар кезінде [[кассеталық оқ-дәрі]]лер мен [[сарқылған уран]] қолданылатын қару-жараққа қатысты инвестициялардан бас тартты.<ref>{{Cite web |date=July 13, 2009 |title=UVM trustees to vote on weapons divestment (US) |url=https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |access-date=December 30, 2023 |website=Landmine.de |language=de-DE |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061822/https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=November 16, 2009 |title=Board votes to divest from cluster ammunitions |url=https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |access-date=December 30, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061821/https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |url-status=live }}</ref> 2013 және 2016 жылдары университеттің қамқоршылар кеңесі қазба отын саласына салынған инвестицияларды қайтарып алу туралы талаптарды қабылдамады.<ref>{{Cite web |last=JOHNSON |first=TIM |title=UVM trustees reject fossil-fuel divestment |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2013/12/18/uvm-trustees-reject-fossil-fuel-divestment/4117649/ |access-date=December 30, 2023 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}</ref><ref name=":7">{{Cite web |last=Duffort |first=Lola |date=July 15, 2020 |title=UVM will divest its endowment from fossil fuels |url=http://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |access-date=December 30, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230162029/https://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |url-status=live }}</ref> 2019 жылғы 1 шілдеде [[Суреш Гаримелла]] Вермонт университетінің 27-президенті болып тағайындалды.<ref>{{Cite web |last=Loftus |first=Sawyer |title=New UVM president takes the helm, offers few details on university's direction |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |access-date=December 31, 2022 |website=Burlington Free Press |language=en-US |archive-date=August 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805233453/https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |url-status=live }}</ref> Оның басшылығы кезінде университетке қабылданған студенттер саны рекордтық деңгейге жетіп, ғылыми зерттеулерді қаржыландыру көлемі 50 пайызға өсіп, 250 миллион долларды құрады. Алайда Гаримелла студенттермен және оқытушылармен [[қоғаммен байланыс|қарым-қатынасы]] үшін сынға ұшырады.<ref>{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=Suresh Garimella Has Helped UVM Emerge Stronger From the Pandemic. But Who Is He, Anyway? |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |access-date=April 30, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003502/https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |url-status=live }}</ref> 2021 жылы университет әкімшілігі бюджетті қысқарту шараларын енгізді. Соның нәтижесінде Өнер және ғылым колледжінде үш кафедра жабылып, 12 негізгі мамандық, 11 қосымша мамандық және төрт магистратура бағдарламасы тоқтатылды.<ref>{{Cite web |last=Ruehsen |first=Ella |date=April 13, 2021 |title=Thousands voice no confidence in Garimella administration as grievances mount |url=https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |access-date=December 28, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128192721/https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |url-status=live }}</ref> 2020 жылы студенттердің бастамасымен жүргізілген науқанның қысымымен Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесі 2023 жылғы шілдеге дейін қазба отын саласына салынған инвестициялардан толық бас тарту туралы шешімді бірауыздан қабылдады.<ref name=":7" /> 2022 жылы [[АҚШ Білім министрлігі]] [[Луис Д. Брандейс атындағы адам құқықтарын заң арқылы қорғау орталығы]] мен [[Кампустағы еврейлер (ұйым)|Jewish on Campus]] ұйымдарының Азаматтық құқықтар туралы заңның VI бөлімі негізінде берген шағымына байланысты университет әкімшілігінің кампустағы [[антисемитизм]] көріністеріне қатысты әрекеттерін тергеуді бастады.<ref name="Investigation underway into antisemitism at U of Vermont">{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=Investigation underway into antisemitism at U of Vermont |url=https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |website=The Associated Press |date=September 13, 2022 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144257/https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=September 13, 2022 |title=UVM under federal investigation over antisemitism allegations |url=https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |access-date=May 1, 2023 |website=Vermont Public |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030305/https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы сәуірде университет пен Азаматтық құқықтар жөніндегі басқарма дауды ерікті түрде реттеу туралы келісімге келгеннен кейін тергеу аяқталды. АҚШ Білім министрлігінің баспасөз хабарламасында университеттің аталған оқиғаларға тиісті деңгейде әрекет етпегені айтылды.<ref>{{Cite web |title=U.S. Department of Education's Office for Civil Rights Resolves Investigation Addressing the University of Vermont's Responses to Allegations of Antisemitic Incidents |url=https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |access-date=May 1, 2023 |website=www.ed.gov |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503042411/https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |url-status=live }}</ref> Университет әкімшілігі бұл айыптауларды жоққа шығарып, оқиғаларға тиісті шаралар қабылдағанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=UVM President Denies Allegations of Antisemitism on Campus |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |access-date=May 1, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003504/https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |url-status=live }}</ref> Университет кемсітушілікке қатысты шағымдарды тіркеудің жаңа тәртібін енгізуге, кемсітушілік пен қудалауға қарсы ішкі ережелерін қайта қарауға және қызметкерлер мен студенттерге қосымша оқыту жүргізуге келісті.<ref name="U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint">{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint |url=https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |website=The Associated Press |date=April 3, 2023 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144302/https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |url-status=live }}</ref> Алайда шағымданушылардың талаптарын қабылдамады. Тергеуді аяқтаған кезде АҚШ Білім министрлігі университеттің кінәсі немесе заңбұзушылық жасағаны туралы қорытынды шығарған жоқ және жаңа федералдық саясат енгізбеді.<ref>{{Cite web |last=Zituni |first=Danya |date=June 28, 2023 |title=University of Vermont's Settlement with Dep't of Education Refuses to Adopt IHRA Despite Pressure |url=https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |access-date=December 27, 2023 |website=Palestine Legal |language=en-US |archive-date=December 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227025522/https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы қазанда Вермонт университетінің Қауіпсіздік және талаптарға сәйкестікті бақылау бөлімі [[Палестиналық арабтар|палестиналық]] жазушы [[Мұхаммед әл-Курд]]тың жоспарланған қонақ дәрісін кенеттен тоқтатты. Бөлім бұл шешімін іс-шара барысында тиісті қауіпсіздікті қамтамасыз ету мүмкіндігінің жоқтығымен түсіндірді. [[Seven Days (газет)|Seven Days]] газетінің журналистік зерттеуі іс-шараға байланысты қандай да бір қауіп-қатердің болғанын растайтын дәлелдер таппады.<ref>{{Cite web |last=Hellman |first=Rachel |title=Records Show UVM Professors Questioned Decision to Nix Palestinian Writer's Appearance |url=https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |access-date=December 27, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=December 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228000040/https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |url-status=live }}</ref> 2024 жылғы наурызда Вермонт университетінің магистратура және докторантура студенттері [[кәсіподаққа бірігу|кәсіподаққа бірігу]] және [[Біріккен автомобиль жұмысшылары|UAW]] кәсіподағына қосылу туралы шешімді қолдап дауыс берді.<ref>{{Cite news |title=UVM grad students join union |date=March 28, 2024 |work=WCAX |url=https://www.wcax.com/2024/03/28/uvm-grad-students-join-union/ }}</ref> 2024 жылғы сәуірде университеттегі [[Палестинадағы әділдік үшін студенттер]] ұйымының бөлімшесі Эндрю Харрис алаңында наразылық лагерін құрды. Наразылық білдірушілер университеттің эндаумент қоры туралы ақпараттың ашық болуын және «барлық қару-жарақ өндірушілерден, израильдік компаниялардан және тарихи Палестина аумағының оккупациясына қатысы бар компаниялардан» инвестицияларды қайтарып алуды талап етті. Сондай-ақ олар университеттен [[Линда Томас-Гринфилд]]тің оқу бітіру салтанатында жоспарланған сөз сөйлеуін тоқтатуды талап етті.<ref>{{Cite web |last=Keshmiri |first=Peter D'Auria, Sophia |date=April 29, 2024 |title=Pro-Palestinian protest encampments spring up at the University of Vermont, Middlebury College |url=http://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |access-date=April 29, 2024 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429051453/https://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |url-status=live }}</ref> == Мөрі == Университет алғаш рет 1807 жылы ресми мөрін бекітті. Мөрде [[Жасыл таулар]]дың үстінен көтеріліп келе жатқан күн және университеттің алғашқы ғимараты — кейін қайта жөнделген Олд-Милл бейнеленген. Сондай-ақ онда [[Евклид]]тің [[Пифагор теоремасы]]н «жел диірмені» әдісімен дәлелдеу сызбасы, глобус пен [[секстант]] бейнеленген. Мөрдің сыртқы шеңберінде «Universitas V. Montis. A.D. 1791», ал ішкі шеңберінде 1865 жылы ауыл шаруашылығы колледжінің құрылғанын білдіретін «Collegiumque Agriculturae» деген жазулар орналасқан.<ref>{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118045743/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |archive-date=January 18, 2021 |title=University Seal |website=The University of Vermont }}</ref> == Білім беру == Бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша білім беретін университеттің құрамына жеті бакалавриат колледжі, үздік студенттер колледжі, жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжі және медицина колледжі кіреді.<ref>{{Cite web |title=Majors, Minors and Graduate Programs |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}</ref> Вермонт университеті [[Жаңа Англияның жоғары білім жөніндегі комиссиясы]] тарапынан [[АҚШ-тағы жоғары білімді аккредиттеу|аккредиттелген]].<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=New England Commission Higher Education |language=en-US |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090600/https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |url-status=live }}</ref> Бакалавриат, магистратура және докторантура бағдарламалары [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]нде, Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжінде, Өнер және ғылым колледжінде, Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжінде, Инженерия және математика ғылымдары колледжінде, Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінде, Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжінде, Гроссман бизнес мектебінде және [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]]нде ұсынылады.<ref>{{cite web |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |title=Majors, Minors, and Graduate Programs |website=www.uvm.edu |language=en |access-date=April 4, 2018 |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}</ref> Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі дербес академиялық дәреже бермейді. Оның студенттері бір мезгілде университеттің бакалавриат бағдарламалары бойынша білім беретін жеті колледжінің бірінде оқиды.<ref>{{Cite web |title=Fall Semester |url=https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |url-status=live }}</ref> === Рейтингтері мен беделі === {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:22em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; border-collapse:collapse;" |- ! colspan="2" style="background:#f8f9fa; color:#3366cc; text-align:center; font-size:130%; padding:12px 8px; border:0;" | Академиялық рейтингтер |- ! colspan="2" style="background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;" | Ұлттық |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Forbes]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 181 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[U.S. News & World Report]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 121 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Washington Monthly]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 100 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | '''''WSJ''/College Pulse''' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 283 |- ! colspan="2" style="background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;" | Әлемдік |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі|ARWU]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 401–500 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[QS World University Rankings|QS]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 851–900 |- | style="border:0; padding:10px 12px;" | ''[[U.S. News & World Report]]'' | style="border:0; padding:10px 12px; text-align:right;" | 510 |} 2024 жылғы жағдай бойынша ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымының жыл сайынғы университеттер рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тың мемлекеттік университеттері арасында 61-орынды, ал елдегі барлық университеттер арасында 121-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті.<ref>{{cite web |title=University of Vermont |url=https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |access-date=September 30, 2024 |publisher=U.S. News & World Report |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414180827/https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |url-status=live }}</ref> 2024 жылы ''Forbes'' басылымының ''America's Top Colleges'' рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тағы 500 мемлекеттік және жекеменшік колледж бен университеттің арасында жалпы есепте 181-орынға, мемлекеттік университеттер арасында 79-орынға, ал зерттеу университеттері арасында 129-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.forbes.com/colleges/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=Forbes |language=en }}</ref> 1985 жылы Ричард Молл өзінің ''The Public Ivies: A Guide to America's Best Public Undergraduate Colleges and Universities'' атты кітабында Вермонт университетін [[Мемлекеттік Айви]] санатына жатқызды.<ref>{{Cite book |last=Moll |first=Richard |url=https://archive.org/details/publicivysguidet0000moll |title=The public ivys: A guide to America's best public undergraduate colleges and universities |date=1985 |publisher=Viking |location=New York |others=Internet Archive |isbn=978-0-670-58205-1 }}</ref> === Бакалавриатқа қабылдау === {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:36em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #c8ccd1; border-collapse:collapse;" |- ! colspan="3" style="background:#f8f9fa; text-align:center; font-size:125%; padding:12px 8px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Бакалавриатқа қабылдау статистикасы |- ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; width:45%;" | ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:30%;" | 2023 жылы оқуға қабылданғандар<ref name="FallEnrollmentReport">{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |title=UVM Common Data Set 2023-2024 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109025946/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |url-status=live }}</ref> ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:25%;" | 2018 жылмен салыстырғандағы өзгеріс<ref name="ReferenceEnrollmentReport">{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/CDS1819.pdf |title=UVM Common Data Set 2018-2019 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126192035/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/cds1819.pdf |url-status=live }}</ref> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Қабылдау көрсеткіші | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 60,0% | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | (+0,2) |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 17,1% | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | (+0,5) |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;" | Тест нәтижелерінің ортаңғы 50%-ы<sup>1</sup> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | [[SAT]] — жалпы балл | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 1270–1410 <small>([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 35%-ы арасында)</small> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | SAT — оқу және жазу | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 640–720 |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | SAT — математика | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 610–700 |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | [[ACT (тест)|ACT]] — жалпы балл | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 29–32 <small>([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 11%-ы арасында)</small> |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;" | Мектептегі үлгерім көрсеткіштері (GPA)<sup>2</sup> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 10% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 41,38% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 25% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 75,42% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 50% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 97,32% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Орташа GPA | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 3,85 |- | colspan="3" style="background:#f8f9fa; border:0; padding:12px; font-size:90%;" | <sup>1</sup> Тест нәтижелерін тапсыруды таңдаған студенттер арасында. <sup>2</sup> Мектептегі үлгерім рейтингі анықталған студенттер арасында. |} Бакалавриатқа қабылдау үдерісі [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «іріктеу деңгейі жоғары» санатына жатқызылады. Бұл бірінші курс студенттерінің тест нәтижелері негізінде университеттің қабылдау талаптарының іріктеу деңгейі бакалавр дәрежесін беретін барлық жоғары оқу орындарының арасында 80–100-процентиль аралығында екенін білдіреді.<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |access-date=April 5, 2023 |website=Carnegie Classification of Institutions of Higher Education |language=en-US |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224958/https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live }}</ref> 2026 жылғы түлектер тобына қабылдау үшін Вермонт университетіне 28 236 өтініш түсіп, олардың 16 947-сі (60,0%) мақұлданды. Қабылданғандардың 2 896-сы оқуға тіркеліп, [[Оқуға қабылдау ұсынысын қабылдау көрсеткіші|оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші]] 17,1%-ды құрады. Университетте бірінші курс студенттерінің [[Студенттердің оқуын жалғастыру көрсеткіші|оқуын жалғастыру көрсеткіші]] 88,25%-ды құрайды, ал студенттердің 77,5%-ы оқуын алты жыл ішінде аяқтайды.<ref name="FallEnrollmentReport" /> Бірінші курсқа қабылданған студенттердің 35%-ы [[SAT]] тестінің нәтижелерін тапсырған. Олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 1270–1410 аралығында болды. 2023 жылы оқуға қабылданған бірінші курс студенттерінің 11%-ы [[ACT (тест)|ACT]] тестінің нәтижелерін тапсырған, олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 29–32 аралығында болды. Студенттердің мектептегі орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) 3,85-ті құрады.<ref name="FallEnrollmentReport" /> === Ғылыми зерттеулер === Вермонт университеті [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.<ref name=":0" /> 2025 қаржы жылында университет [[ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар|ғылыми зерттеулер мен әзірлемелерді]] қаржыландыруға 266 миллион доллар көлемінде қаражат тартты.<ref name=":9">{{Cite web |title=UVM Research Sets $266M Record |url=https://www.uvm.edu/news/ovpr/uvm-research-sets-266m-record |access-date=October 1, 2024 |website=The University of Vermont }}</ref> === Өнер және ғылым колледжі === Өнер және ғылым колледжі — Вермонт университетіндегі студенттер, оқытушылар және қызметкерлер саны жағынан ең ірі колледж. Сонымен қатар колледж университеттің барлық студенттеріне оқу мен ғылыми қызметте табысқа жетуге қажетті білім мен дағдыларды қалыптастыруға көмектесетін негізгі пәндердің басым бөлігін ұсынады. Колледжде гуманитарлық ғылымдар, бейнелеу өнері, формалды ғылымдар, әлеуметтік және жаратылыстану ғылымдары бойынша 45 білім беру бағыты бар. [[Сурет:University of Vermont Williams Hall.jpg|thumb|Вермонт университетіндегі Уильямс-холл (бұрынғы Уильямс ғылыми корпусы). Қазіргі уақытта ғимаратта өнер және өнер тарихы, денсаулық және қоғам, сондай-ақ антропология кафедралары орналасқан.]] === Гроссман бизнес мектебі === Вермонт университетінің Гроссман бизнес мектебі [[AACSB]] ұйымы тарапынан аккредиттелген және бакалавриат пен магистратура бағдарламаларын ұсынады.<ref>{{Cite web |title=Sustainable Innovation MBA {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/program/sustainable-innovation-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}</ref> 2015 жылы мектеп университет түлегі Стивен Гроссманның 20 миллион доллар көлеміндегі қайырымдылық көмегінің құрметіне Гроссман бизнес мектебі болып қайта аталды. Бұл университет тарихындағы бір реттік ең ірі қайырымдылық қаржы болды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/business/?Page=news&storyID=21530&category=business |title=Grossman School of Business: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=October 5, 2015 |archive-date=October 6, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151006005514/http://www.uvm.edu/business/?Page=news&storyID=21530&category=business |url-status=live }}</ref> Мектептің бакалавриатында 1100-ден астам студент оқиды. Түлектерге бизнес басқару саласындағы ғылым бакалавры дәрежесі беріледі.<ref>{{Cite web |title=Undergraduate Programs {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/undergraduate-programs |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}</ref> 2025 жылы ''[[Corporate Knights]]'' басылымы Гроссман бизнес мектебінің тұрақты инновациялар саласындағы MBA бағдарламасын (SI-MBA) «Better World MBA» әлемдік рейтингінде екінші орынға, ал әлеуметтік және экологиялық ықпалы бойынша АҚШ-тағы бірінші орынға қойды. Бағдарлама 2023 жылдан бері осы орындарды сақтап келеді.<ref>{{Cite web |last=Bronca |first=Tristan |date=November 6, 2025 |title=These are the 2025 top MBA schools for sustainability |url=https://corporateknights.com/issues/2025-11-education-and-youth-issue/these-top-mbas-for-sustainability-are-maximizing-impact/ |access-date=April 16, 2026 |website=Corporate Knights |language=en-US }}</ref> ''[[The Princeton Review]]'' басылымының мәліметі бойынша, SI-MBA бағдарламасы АҚШ-тағы экологиялық бағыттағы үздік MBA бағдарламалары рейтингінде екінші орын алады,<ref>{{Cite web |title=Best Green MBA |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings/?rankings=best-green-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}</ref> сондай-ақ кәсіпкерлік саласындағы ең үздік 50 бағдарламаның<ref>{{Cite web |title=Top 50 Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-50-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}</ref> және АҚШ-тың солтүстік-шығысындағы кәсіпкерлік бағытындағы ең үздік жеті бағдарламаның қатарына кіреді.<ref>{{Cite web |title=Top Northeast Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-northeast-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com }}</ref> === Инженерия және математика ғылымдары колледжі === [[Сурет:University of Vermont Discovery Hall.jpg|thumb|Биохимия, физика және химия сияқты [[физикалық ғылымдар]] салалары орналасқан Дискавери-холл ғимараты]] Инженерия және математика ғылымдары колледжінде (CEMS) [[ABET]] ұйымы аккредиттеген бес инженерлік білім беру бағдарламасы бар: биомедициналық инженерия, құрылыс инженериясы, экологиялық инженерия, электротехника және машина жасау. Сонымен қатар колледж құрамында информатика кафедрасы мен математика және статистика кафедрасы жұмыс істейді. Колледжде үш ғылыми-зерттеу орталығы бар: Көлік зерттеулері орталығы, Күрделі жүйелер орталығы және Вермонттың озық есептеу технологиялары орталығы. Колледжде бакалавриат деңгейінде шамамен 1400 студент, жоғары оқу орнынан кейінгі бағдарламаларда 250 студент оқиды және 85 оқытушы жұмыс істейді. === Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі === [[Сурет:University of Vermont Morrill Hall.jpg|thumb|АҚШ сенаторы [[Джастин Смит Моррилл]]дің құрметіне аталған [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараты 1906–1907 жылдары Вермонт университетінің ауыл шаруашылығы кафедрасы мен ауыл шаруашылығы тәжірибе станциясын орналастыру үшін салынған.]] Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі (CALS) жануарлар туралы ғылым (студенттерге [[Тафтс университеті]]нің [[Каммингс ветеринариялық медицина мектебі]]не мерзімінен бұрын қабылдану мүмкіндігі беріледі), биохимия, биология ғылымдары, жергілікті қауымдастық кәсіпкерлігі, жергілікті қауымдастықтарды дамыту және халықаралық даму, диетология, тамақтану және тағамтану, экологиялық ауыл шаруашылығы, қоршаған орта туралы ғылым, қоршаған ортаны зерттеу, микробиология, молекулалық генетика, өсімдіктер биологиясы, қоғамдық коммуникациялар және тұрақты ландшафттық бау-бақша шаруашылығы бағыттары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар колледж құрамында Ауылдық аймақтарды зерттеу орталығы жұмыс істейді. Колледж Өнер және ғылым колледжімен бірлесіп білім беру бағдарламаларын да ұсынады. Биология ғылымдары сияқты мамандықтарды таңдаған студенттер осы екі колледждің кез келгенінде білім ала алады.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |title=Integrated Biological Science Program: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 11, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511112140/http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |url-status=live }}</ref> Жер гранты негізінде құрылған жоғары оқу орны ретінде Вермонт университеті [[Штаттардың бірлескен ғылыми-зерттеу, білім беру және ауыл шаруашылығы жөніндегі кеңес беру қызметі]] бағдарламасы аясында Вермонт штатына ауыл шаруашылығы саласындағы ғылыми-зерттеу қызметтерін көрсету үшін жыл сайын грант алады. === Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі === Вермонт университетінің Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі (CESS) педагогикалық білім беру, адам дамуы және отбасы туралы ғылымдар, сондай-ақ әлеуметтік жұмыс салалары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар [[америкалық ым тілі]], арнайы білім беру және мәдени әрі тілдік әртүрлілік жағдайындағы білім беру бағыттары бойынша қосымша мамандықтар бар. Колледж құрамына Көшбасшылық және даму ғылымдары кафедрасы, Білім беру кафедрасы, Әлеуметтік жұмыс кафедрасы және Мүгедектік және қоғамға кіріктіру орталығы кіреді. Сондай-ақ магистр немесе доктор (Ed.D. немесе Ph.D.) дәрежесін алуға мүмкіндік беретін бағдарламалар ұсынылады. === Медицина колледжі === {{Толық мақала|Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі}} 1804 жылы Джон Померой Берлингтондағы өз үйінде студенттерге сабақ бере бастады. Бұл АҚШ-тағы [[Штат университеті|мемлекеттік колледж немесе университет]] жанындағы алғашқы [[АҚШ-тағы медициналық білім беру|медициналық]] бөлімше болды. 1822 жылы Померой мен медицина саласының оқытушысы [[Нейтан Смит (дәрігер, 1762 жылы туған)|Нейтан Смит]] негізін қалаған [[Вермонт университетінің медицина колледжі|Медицина колледжі]] АҚШ-тағы жетінші медицина мектебі ретінде құрылды. Вермонт университеті медицина мамандығы бойынша әр курсқа шамамен 100 студент қабылдайды. Жалпы медицина студенттерінің саны шамамен 400-ге жетеді. Вермонт университетінің медициналық орталығы клиникалық білім берудің негізгі базасы болып табылады. ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымының 2016 жылғы рейтингі бойынша Медицина колледжі [[алғашқы медициналық-санитариялық көмек]] саласындағы білім беру сапасы жағынан АҚШ-тағы рейтингке енген 89 бағдарламаның арасында 29-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті. Ал 2019 жылғы жағдай бойынша 120 бағдарламаның арасында 43-орынға ие болды.<ref>{{cite magazine |url=http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |title=Best Medical Schools - University of Vermont |access-date=December 14, 2015 |magazine=U.S. News & World Report |archive-date=December 22, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222133141/http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |title=Best Medical Schools: Primary Care |access-date=May 5, 2019 |archive-date=June 13, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613134748/https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |url-status=live }}</ref> 2016 жылғы 21 қазанда [[Джо Байден]] қатерлі ісікке қарсы күресті жеделдетуге бағытталған [https://bidenwhitehouse.archives.gov/cancermoonshot/ Cancer Moonshot] бастамасын талқылау үшін университет кампусына келді.<ref>{{cite web |url=https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |title=Vice President Biden Brings His 'Cancer Moonshot' to Burlington |date=October 21, 2016 |access-date=August 25, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105221/https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |title=Vice President Biden Brings 'Cancer Moonshot' to UVM |publisher=Med.uvm.edu |date=November 14, 2016 |accessdate=August 26, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105225/http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |url-status=live }}</ref> ==== Чарльз А. Дана атындағы медициналық кітапхана ==== Чарльз А. Дана атындағы кітапхана — Вермонт штатындағы ең ірі [[медициналық кітапхана]]. Ол Ұлттық медициналық кітапханалар желісінің Вермонт штатындағы ресурстық кітапханасы қызметін атқарады<ref>{{cite web |url=http://nnlm.gov/ |title=National Home page - National Network of Libraries of Medicine |access-date=July 17, 2009 |archive-date=July 30, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090730161711/http://nnlm.gov/ |url-status=live }}</ref> және Вермонт университетінің Академиялық денсаулық сақтау орталығын қажетті ақпаратпен қамтамасыз етеді. Академиялық денсаулық сақтау орталығының құрамына университеттің Медицина колледжі мен Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінің оқытушылары, қызметкерлері мен студенттері, сондай-ақ Вермонт университетінің медициналық орталығындағы дәрігерлер мен басқа да [[медициналық қызмет көрсетуші]]лер кіреді. Кітапхана университеттің бакалавриат және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларының денсаулық сақтау ғылымдары саласындағы ақпараттық қажеттіліктерін де қанағаттандырады. Сонымен қатар ол [[денсаулық сақтау ғылымдары]] бойынша ақпарат іздейтін Вермонт штатының тұрғындарына да ашық. === Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі === Вермонт университетінің Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі төрт кафедрадан тұрады: Биомедицина және денсаулық ғылымдары, Коммуникация ғылымдары және коммуникация бұзылыстары, Мейіргер ісі, сондай-ақ Оңалту және қозғалыс ғылымдары. Сонымен қатар колледж құрамында [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]мен бірлесіп жұмыс істейтін Интегративті денсаулық институты бар. Ол интегративті медициналық көмек саласында сертификат беретін білім беру бағдарламасын ұсынады. Колледждің кейбір бакалавриат бағдарламалары студенттерді сөйлеу және тіл патологиясы, аудиология салалары бойынша жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларына немесе физиотерапия бойынша докторлық бағдарламаға түсуге дайындайды. Колледж сондай-ақ бұрын Fletcher Allen Health Care деп аталған Вермонт университетінің медициналық орталығының клиникалық базаларын пайдаланады. === Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі === Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі студенттердің оқу бағдарламасын толықтыратын және сабақтан тыс іс-шараларға қатысуына жағдай жасайды. Олардың қатарына арнайы ғылыми симпозиумдар, университетке шақырылған ғалымдармен бірге ұйымдастырылатын кешкі астар, сондай-ақ Монреаль мен Бостондағы мұражайлар мен театрларға сапарлар кіреді. Колледждің жұмысына университеттің әртүрлі бөлімдерінен оқытушылар іріктеліп тартылады. Олар бірінші курс студенттеріне арналған этика пәні мен тереңдетілген семинарларда дәріс оқиды, оқу және талқылау топтарына қатысады, пленарлық дәрістер сериясында баяндама жасайды, сондай-ақ ғылыми зерттеулер жүргізетін үздік студенттерге ғылыми жетекшілік етеді. Міндетті этика курсы, шағын семинарлар, бейресми кездесулер мен арнайы ғылыми-зерттеу жобалары аясында студенттер гуманитарлық және жаратылыстану ғылымдары, инженерия, мейіргер ісі, медицина, педагогика, бизнес және басқа да салалар бойынша университет ғалымдарымен бірлесіп жұмыс істейді. 2023 жылғы мамырда колледж АҚШ-тың бұрынғы сенаторы [[Патрик Лихи]]дің құрметіне қайта аталды.<ref>{{Cite web |title=UVM Honors College Named for Senator Patrick Leahy |url=https://www.uvm.edu/news/story/uvm-honors-college-named-senator-patrick-leahy |access-date=June 12, 2023 |website=The University of Vermont |archive-date=June 8, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230608023818/https://www.uvm.edu/news/story/uvm-honors-college-named-senator-patrick-leahy |url-status=live }}</ref> === Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі === [[Сурет:University of Vermont Aiken Center.jpg|thumb|Джордж Д. Айкен орталығында Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі орналасқан.]] [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]] (RSENR) 1973 жылы құрылған Табиғи ресурстар мектебінің негізінде 2003 жылы ашылды. Мектеп экологиялық және әлеуметтік үдерістер туралы білім мен түсінікті тереңдетуге, сондай-ақ табиғи жүйелердің тұтастығын сақтауға және қоршаған ортамен үйлесімді өмір сүретін орнықты қоғам қалыптастыруға бағытталған құндылықтарды дамытуға ұмтылады. Рубенштейн мектебінің ғылыми-зерттеу қызметі үш негізгі бағытты қамтиды: 1. Қолданбалы экология; 2. Қоршаған орта және қоғам; 3. Инновациялық құралдарды әзірлеу және пайдалану (мысалы, ГАЖ, кеңістіктік талдау және модельдеу). Мектептің негізгі ғимараты Джордж Д. Айкен орталығында орналасқан. Ғимарат 2012 жылы қайта жаңғыртылып, [[АҚШ-тың жасыл құрылыс кеңесі]]нің [[Энергетикалық және экологиялық жобалаудағы көшбасшылық|LEED Platinum]] сертификатын алды.<ref>{{cite news |title=Rehabbed Aiken gets top 'green' designation |url=http://www.burlingtonfreepress.com/article/20130923/NEWS02/309230024/Rehabbed-Aiken-gets-top-green-designation |newspaper=Burlington Free Press |date=September 23, 2013}}</ref><!-- {{Dead link|date=July 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} --> 2007 жылы университет [[Шамплейн көлі]]нің ластану мәселелерін зерттеу үшін 6,7 миллион доллар көлемінде грант жеңіп алды.<ref>{{cite book |title=UVM wins $6.7M lake-research grant |publisher=Burlington Free Press |date=September 28, 2007 }}</ref> == Спорт == Вермонт университетінің спорт командалары «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]» деген атпен белгілі. Университетте спорттың 18 түрі бойынша командалар бар. Әйелдер командалары баскетбол, кросс, допты хоккей, шайбалы хоккей, лакросс, шаңғы спорты, футбол, жүзу және суға секіру, сондай-ақ жеңіл атлетика (жабық ғимаратта және ашық ауада) бойынша жарыстарға қатысады. Ерлер командалары баскетбол, кросс, шайбалы хоккей, лакросс, шаңғы спорты, футбол және жеңіл атлетика (жабық ғимаратта және ашық ауада) бойынша өнер көрсетеді. Барлық командалар [[NCAA]]-ның [[Дивизион (спорт)|I дивизионы]] деңгейінде жарысады. Командалардың басым бөлігі [[Америка шығысы конференциясы]]нда бақ сынайды. Ерлер мен әйелдердің шайбалы хоккей командалары [[Шығыс хоккей қауымдастығы]]ның жарыстарына қатысады. Тау шаңғысы мен шаңғы жарысы командалары [[Шығыс колледжаралық шаңғы қауымдастығы]]ның жарыстарына қатысады. Вермонт университетінің спорт командалары студент-спортшылардың жалпы орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) бойынша 2005 жылдан 2011 жылға дейін қатарынан жеті рет (2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010 және 2011 жылдары) Америка шығысы конференциясының академиялық кубогын жеңіп алды. Вермонт университеті осы конференцияда аталған кубокты қатарынан үш жыл және жалпы төрт рет жеңіп алған алғашқы оқу орны болды. [[Сурет:Gutterson Fieldhouse on March 29 2023.jpg|thumb|1963 жылы салынған [[Гаттерсон-филдхаус]] ғимаратында Вермонт университетінің хоккей мұз айдыны орналасқан.]] Университеттің соңғы жылдардағы спорттық жетістіктерінің қатарында ерлердің шайбалы хоккей командасының 2009 жылы Frozen Four турниріне шығуы, әйелдер мен ерлер баскетбол командаларының Америка шығысы конференциясының турнирлерінде жеңіске жетіп, 2010 жылғы NCAA турниріне жолдама алуы және шаңғы командасының 2012 жылы Монтана штатының Бозмен қаласында өткен NCAA ұлттық чемпионатында алтыншы рет жеңімпаз атануы бар. 2014 жылы ерлердің шайбалы хоккей командасы 2009 жылдан бергі үшінші NCAA турниріне жолдама алды, ал ерлер баскетбол командасы Америка шығысы конференциясының тұрақты маусымында алтыншы рет чемпион атанды. Университет өз тарихында америкалық футбол, софтбол және бейсбол сияқты бірнеше ірі спорт бағдарламасын тоқтатты. Софтбол мен бейсбол бағдарламалары 2009 жылы жабылды.<ref>{{cite web |url=http://www.wcax.com/story/9879709/uvm-eliminates-baseball-and-softball |title=UVM Eliminates Baseball and Softball |date=February 20, 2009 |access-date=September 17, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150916013459/http://www.wcax.com/story/9879709/uvm-eliminates-baseball-and-softball |archive-date=September 16, 2015 |url-status=dead }}</ref> Вермонт университетінің бұрынғы 36 спортшысы 16 Олимпиада ойындарына (13 қысқы және 3 жазғы) қатысып, жалпы алты Олимпиада медалін жеңіп алды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/vq/VQSPRING02/UVMOlympians.html |title=UVM Olympians |access-date=February 10, 2016 |archive-date=September 27, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927234921/http://www.uvm.edu/~uvmpr/vq/VQSPRING02/UVMOlympians.html |url-status=live }}</ref> Вермонт университетінің «Vermont Victorious» атты спорттық қолдау әні 1938 жылы жазылған.<ref>{{cite web |url=http://www.uvmathletics.com/sports/2010/6/27/GEN_0627105917.aspx |title=Vermont Catamounts Athletics |work=University of Vermont |access-date=February 10, 2016 |archive-date=February 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160208085600/http://uvmathletics.com/sports/2010/6/27/GEN_0627105917.aspx |url-status=live }}</ref> === 2024 жылғы NCAA ерлер футбол чемпионаты === 2024 жылғы 16 желтоқсанда Вермонт университетінің ерлер футбол командасы [[Маршалл университетінің ерлер футбол командасы|Маршалл университетінің командасын]] жеңіп, [[2024 жылғы NCAA I дивизионының ерлер арасындағы футбол турнирі]]нің чемпионы атанды. Бұл Вермонт университетінің NCAA I дивизионында өнер көрсететін спорт командаларының ұлттық чемпионаттың финалына алғаш рет шығып, жеңіске жетуі болды.<ref>{{Cite web |last=Abrami |first=Alex |title=Cardiac Cats: Vermont men's soccer win first national championship in comeback vs Marshall |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/sports/college/vermont/2024/12/16/vermont-soccer-vs-marshall-score-ncaa-national-championship-college-cup-overtime-final-uvm/76927559007/ |access-date=December 18, 2024 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}</ref> Сонымен қатар бұл [[Америка шығысы конференциясы]]на мүше командалардың тарихындағы алғашқы ұлттық чемпиондық атақ болды.<ref>{{Cite web |date=December 16, 2024 |title=Vermont Men's Soccer Wins National Championship 2-1 in Overtime!! |url=https://americaeast.com/news/2024/12/17/vermont-national-champions.aspx |access-date=December 18, 2024 |website=americaeast.com |language=en |archive-date=December 17, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241217053044/https://americaeast.com/news/2024/12/17/vermont-national-champions.aspx |url-status=live }}</ref> === Клубтық спорт === Вермонт университеті көптеген клубтық спорт командаларына қолдау көрсетеді. 2009 жылғы 15 қарашадағы жағдай бойынша университеттің желкенді спорт командасы АҚШ-тағы ұлттық рейтингте 8-орында тұрды.<ref name="SailingTeam">{{cite web |url=http://www.uvm.edu/sailing/ |title=UVM Sailing |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 30, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530001429/http://www.uvm.edu/sailing/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.collegesailing.org/rankings.asp |title=Sailing Collegiate National Top 20 |access-date=June 12, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070409102520/http://collegesailing.org/rankings.asp |archive-date=April 9, 2007 |url-status=dead }}</ref> Университеттің академиялық ескек есу командасы [[Чарльз өзені регатасы]] мен [[Дэд Вейл регатасы]]на қатысады. 2015 жылғы ACRA ұлттық клубтық ескек есу чемпионатында рульшісі бар төрт адамдық қайықтағы ерлер экипажы қола жүлдеге ие болды. Велоспорт командасы басқа университеттердің негізгі спорт командаларымен жарысып, бірнеше рет ұлттық чемпион атанды. == Өнер == [[Сурет:University of Vermont Royall Tyler Theatre.jpg|thumb|Театр өнері кафедрасы орналасқан Ройалл Тайлер театры.]] Вермонт университетінің Өнер мектебі жыл бойы аспаптық музыка және хор өнері бойынша концерттер ұйымдастырады. Ройалл Тайлер театрының [[негізгі сахна]]сында театр қойылымдары көрсетіледі. Театр өнері кафедрасы жыл сайын негізгі сахнада шамамен үш қойылым қояды. Сонымен қатар студенттердің режиссерлігімен бір актілі пьесалар да сахналанады. Соңғы жылдары негізгі сахнада қойылған көрнекті спектакльдердің қатарында ''[[Ақ нәсілді гетеросексуал ерлер]]'' және ''[[Жарқанат бала: мюзикл]]'' (2022/2023); ''[[Бұл ғажайып өмір]]'' және ''[[Ол құбыжықтарды өлтіреді]]'' (2021/2022); ''[[Халық жауы (пьеса)|Халық жауы]]'' (2020/2021); ''[[Қасқырлар (пьеса)|Қасқырлар]]'' және ''[[Қалыпты жүрек]]'' (2019/2020); ''[[Пиппин (мюзикл)|Пиппин]]'' (2018/2019); ''[[Сезім мен парасат]]'' және ''[[Питер және жұлдыз аулаушы]]'' (2017/2018); ''[[Көктемгі ояну (мюзикл)|Көктемгі ояну]]'' (2016/2017); ''[[39 баспалдақ (пьеса)|39 баспалдақ]]'' және ''[[Сахна сыртындағы шу]]'' (2015/2016); ''[[Жай нәрседен көп айқай]]'' (2014/2015); ''[[Тышқан қақпаны]]'' және ''[[Уринтаун]]'' (2013/2014) бар. 1991–2018 жылдары театрда Берлингтонның мерекелік дәстүріне айналған ''The Toys Take Over Christmas'' («Ойыншықтар Рождествоны басып алады») спектаклі қойылып келді.<ref>{{Cite web |title=Current Production Season |url=https://www.uvm.edu/cas/theatreanddance/current_production_season |access-date=October 13, 2024 |website=legacy.drup2.uvm.edu |language=en |archive-date=October 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008113927/https://www.uvm.edu/cas/theatreanddance/current_production_season |url-status=live }}</ref> Университеттің көпшілікке арналған сахналық өнер бағдарламасы — Lane Series 1955 жылы басталды. Бағдарлама аясында ұлттық және халықаралық деңгейде танымал өнерпаздар өнер көрсетеді. Әр оқу жылында классикалық музыка, джаз, фольклорлық музыка, камералық музыка және хор өнері бойынша концерттерді, сондай-ақ театр қойылымдарын, кино көрсетілімдері мен би өнерін қамтитын 25 іс-шара ұйымдастырылады. Іс-шаралардың басым бөлігі университеттің Редстоун кампусындағы концерт залында өтеді.<ref>{{Cite web |title=About Us: Lane Series |url=https://www.uvm.edu/laneseries/about-us |access-date=October 13, 2024 |website=University of Vermont |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109105633/https://www.uvm.edu/laneseries/about-us |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Lilly |first=Amy |title=How Natalie Neuert Curates UVM's Diverse Lane Series |url=https://www.sevendaysvt.com/arts-culture/how-natalie-neuert-curates-uvms-diverse-lane-series-41813697 |access-date=October 13, 2024 |website=Seven Days |language=en |archive-date=October 6, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241006013708/https://www.sevendaysvt.com/arts-culture/how-natalie-neuert-curates-uvms-diverse-lane-series-41813697 |url-status=live }}</ref> [[Флеминг өнер мұражайы]] — Вермонт университетінің мұражайы. Оның тұрақты коллекциясында 24 000 экспонат бар. Олардың қатарында өнер туындылары, сондай-ақ [[антропология|антропологиялық]] және [[этнография|этнографиялық]] жәдігерлер кездеседі. Мұражайда түрлі уақытша көрмелер мен арнайы іс-шаралар да өткізіледі. Қазіргі уақытта жұмысын тоқтатқан [[Вермонт Моцарт фестивалі]] Вермонт университетінде қалыптасып, алғашқы фестивальдері де осы оқу орнында өткізілді. 1976 жылы фестиваль тәуелсіз коммерциялық емес ұйым ретінде тіркелді, алайда бүкіл қызмет ету кезеңінде университетпен байланысын сақтап қалды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} f9do3dcmy33umx90b91hlbdwxgutpib 3690353 3690352 2026-11-02T18:30:22Z 1nter pares 146705 /* Өнер */ 3690353 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі |Қысқартылған аты = Вермонт университеті |Эмблемасы = |Сурет = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|200px]] |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = University of Vermont and State Agricultural College |Бұрынғы атауы = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865) |Ұраны = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}<br>{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}<ref>{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}</ref> |Құрылған жылы = [[1791 жыл|1791]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = [[Марлен Тромп]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 14 320 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces">{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&id=231174 |url-status=live }}</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = 12 168 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces" /> |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 2013 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces" /> |Орналасқан жері = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²) |Мекенжайы = |Сайты = https://www.uvm.edu/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47 |CoordScale = |edu_region = }} '''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].<ref>{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}</ref> 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.<ref>{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}</ref> Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.<ref name=":0">{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}</ref> Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]<nowiki/>» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады. == Тарихы == === XVIII ғасыр === {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | image1 = University of Vermont 1845.png | alt1 = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті | caption1 = Вермонт университеті, 1845 жыл | image2 = University of Vermont Old Mill.jpg | alt2 = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті | caption2 = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат | image3 = University of Vermont Billings Library.jpg | alt3 = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті | caption3 = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды. | image4 = University of Vermont University Green.jpg | alt4 = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті | caption4 = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы }} Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады. === XIX ғасыр === Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.<ref name="Donaldson, Thomas (1884)">{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&view=1up&seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&view=1up&seq=257 |url-status=live }}</ref> Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.<ref name="uvm.edu"/> Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]<nowiki/>» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.<ref name="uvm.edu">[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.</ref> Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.<ref name="uvm.edu" /> 1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.<ref>{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}</ref> [[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды. === XX ғасыр === 1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.<ref>{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}</ref> 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.<ref name=":8">{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}</ref> Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.<ref name=":8" /> XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.<ref name=":11">{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}</ref><ref name=":6">{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}</ref> 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.<ref name=":5">{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}</ref> Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]<nowiki/>» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.<ref>{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}</ref> 1972 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі тағы да араласып, соғысқа қарсы шерулерге қатысқаны үшін билік өкілдерінің наразылығын тудырған, студенттер арасында танымал [[марксизм|марксшіл]] [[саясаттану]] профессоры [[Майкл Паренти]]ге тұрақты профессорлық қызмет мәртебесін беруден бас тартты. Кеңес оқытушылар құрамының, декандар кеңесінің және университет әкімшілігінің ұсынымдарына қарамастан осындай шешім қабылдады. Кейін Паренти университетке қарсы федералдық сотқа талап арыз берді. Дау соттан тыс тәртіппен реттеліп, Парентиге 15 000 доллар төленді.<ref name=":6" /> 1980 жылдары Вермонт университеті студенттердің [[апартеид]] режимі орнаған Оңтүстік Африкада қызмет жүргізетін компанияларға салынған [[Оңтүстік Африкадан инвестицияларды шығару|инвестицияларды қайтарып алуды]] талап етуіне байланысты күшейген қысымға тап болды.<ref>{{Cite web |date=April 5, 2022 |title=UVM Rally Calling for UVM South African Divestment |url=https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |access-date=December 30, 2023 |website=CCTV Center for Media and Democracy |language=en |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230055838/https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |url-status=live }}</ref> Апартеид режиміне инвестиция салуға қарсы студенттердің наразылықтары 1985 жылғы 12 қазанда Уотерман ғимаратының қарсысындағы көгал алаңда «лашықтар қалашығының» салынуымен шарықтау шегіне жетті. 6 желтоқсанда университеттің қамқоршылар кеңесі 12 дауыс қолдап, 7 дауыс қарсы болған нәтижемен инвестицияларды қайтарып алу туралы шешім қабылдады.<ref>{{Cite web |last=Fordham |first=Robin |title=University of Vermont Campus History - Crossroads |url=https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |access-date=December 30, 2023 |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230052425/https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |url-status=live }}</ref> === XXI ғасыр === Вермонт университеті студенттік ұйымдардың бастамасымен инвестицияларды қайтарып алуға бағытталған басқа да бірқатар шараларды жүзеге асырды. Атап айтқанда, 2006 жылы [[Дарфурдағы геноцид (2003–2005)|Дарфурдағы геноцидке]] байланысты «Суданды қолдайтын» компаниялардан инвестицияларын қайтарып алды,<ref>{{Cite web |last=Picard |first=Ken |title=UVM Implements Divestment Strategy for Sudan-Friendly Companies |url=https://www.sevendaysvt.com/news/uvm-implements-divestment-strategy-for-sudan-friendly-companies-2130853 |access-date=December 30, 2023 |website=Seven Days |language=en }}</ref> ал 2009 жылы [[Ирак соғысы|Ирактағы]] және [[Ауғанстандағы соғыс (2001–2021)|Ауғанстандағы]] соғыстар кезінде [[кассеталық оқ-дәрі]]лер мен [[сарқылған уран]] қолданылатын қару-жараққа қатысты инвестициялардан бас тартты.<ref>{{Cite web |date=July 13, 2009 |title=UVM trustees to vote on weapons divestment (US) |url=https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |access-date=December 30, 2023 |website=Landmine.de |language=de-DE |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061822/https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=November 16, 2009 |title=Board votes to divest from cluster ammunitions |url=https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |access-date=December 30, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061821/https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |url-status=live }}</ref> 2013 және 2016 жылдары университеттің қамқоршылар кеңесі қазба отын саласына салынған инвестицияларды қайтарып алу туралы талаптарды қабылдамады.<ref>{{Cite web |last=JOHNSON |first=TIM |title=UVM trustees reject fossil-fuel divestment |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2013/12/18/uvm-trustees-reject-fossil-fuel-divestment/4117649/ |access-date=December 30, 2023 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}</ref><ref name=":7">{{Cite web |last=Duffort |first=Lola |date=July 15, 2020 |title=UVM will divest its endowment from fossil fuels |url=http://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |access-date=December 30, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230162029/https://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |url-status=live }}</ref> 2019 жылғы 1 шілдеде [[Суреш Гаримелла]] Вермонт университетінің 27-президенті болып тағайындалды.<ref>{{Cite web |last=Loftus |first=Sawyer |title=New UVM president takes the helm, offers few details on university's direction |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |access-date=December 31, 2022 |website=Burlington Free Press |language=en-US |archive-date=August 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805233453/https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |url-status=live }}</ref> Оның басшылығы кезінде университетке қабылданған студенттер саны рекордтық деңгейге жетіп, ғылыми зерттеулерді қаржыландыру көлемі 50 пайызға өсіп, 250 миллион долларды құрады. Алайда Гаримелла студенттермен және оқытушылармен [[қоғаммен байланыс|қарым-қатынасы]] үшін сынға ұшырады.<ref>{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=Suresh Garimella Has Helped UVM Emerge Stronger From the Pandemic. But Who Is He, Anyway? |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |access-date=April 30, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003502/https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |url-status=live }}</ref> 2021 жылы университет әкімшілігі бюджетті қысқарту шараларын енгізді. Соның нәтижесінде Өнер және ғылым колледжінде үш кафедра жабылып, 12 негізгі мамандық, 11 қосымша мамандық және төрт магистратура бағдарламасы тоқтатылды.<ref>{{Cite web |last=Ruehsen |first=Ella |date=April 13, 2021 |title=Thousands voice no confidence in Garimella administration as grievances mount |url=https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |access-date=December 28, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128192721/https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |url-status=live }}</ref> 2020 жылы студенттердің бастамасымен жүргізілген науқанның қысымымен Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесі 2023 жылғы шілдеге дейін қазба отын саласына салынған инвестициялардан толық бас тарту туралы шешімді бірауыздан қабылдады.<ref name=":7" /> 2022 жылы [[АҚШ Білім министрлігі]] [[Луис Д. Брандейс атындағы адам құқықтарын заң арқылы қорғау орталығы]] мен [[Кампустағы еврейлер (ұйым)|Jewish on Campus]] ұйымдарының Азаматтық құқықтар туралы заңның VI бөлімі негізінде берген шағымына байланысты университет әкімшілігінің кампустағы [[антисемитизм]] көріністеріне қатысты әрекеттерін тергеуді бастады.<ref name="Investigation underway into antisemitism at U of Vermont">{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=Investigation underway into antisemitism at U of Vermont |url=https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |website=The Associated Press |date=September 13, 2022 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144257/https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=September 13, 2022 |title=UVM under federal investigation over antisemitism allegations |url=https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |access-date=May 1, 2023 |website=Vermont Public |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030305/https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы сәуірде университет пен Азаматтық құқықтар жөніндегі басқарма дауды ерікті түрде реттеу туралы келісімге келгеннен кейін тергеу аяқталды. АҚШ Білім министрлігінің баспасөз хабарламасында университеттің аталған оқиғаларға тиісті деңгейде әрекет етпегені айтылды.<ref>{{Cite web |title=U.S. Department of Education's Office for Civil Rights Resolves Investigation Addressing the University of Vermont's Responses to Allegations of Antisemitic Incidents |url=https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |access-date=May 1, 2023 |website=www.ed.gov |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503042411/https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |url-status=live }}</ref> Университет әкімшілігі бұл айыптауларды жоққа шығарып, оқиғаларға тиісті шаралар қабылдағанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=UVM President Denies Allegations of Antisemitism on Campus |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |access-date=May 1, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003504/https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |url-status=live }}</ref> Университет кемсітушілікке қатысты шағымдарды тіркеудің жаңа тәртібін енгізуге, кемсітушілік пен қудалауға қарсы ішкі ережелерін қайта қарауға және қызметкерлер мен студенттерге қосымша оқыту жүргізуге келісті.<ref name="U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint">{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint |url=https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |website=The Associated Press |date=April 3, 2023 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144302/https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |url-status=live }}</ref> Алайда шағымданушылардың талаптарын қабылдамады. Тергеуді аяқтаған кезде АҚШ Білім министрлігі университеттің кінәсі немесе заңбұзушылық жасағаны туралы қорытынды шығарған жоқ және жаңа федералдық саясат енгізбеді.<ref>{{Cite web |last=Zituni |first=Danya |date=June 28, 2023 |title=University of Vermont's Settlement with Dep't of Education Refuses to Adopt IHRA Despite Pressure |url=https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |access-date=December 27, 2023 |website=Palestine Legal |language=en-US |archive-date=December 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227025522/https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы қазанда Вермонт университетінің Қауіпсіздік және талаптарға сәйкестікті бақылау бөлімі [[Палестиналық арабтар|палестиналық]] жазушы [[Мұхаммед әл-Курд]]тың жоспарланған қонақ дәрісін кенеттен тоқтатты. Бөлім бұл шешімін іс-шара барысында тиісті қауіпсіздікті қамтамасыз ету мүмкіндігінің жоқтығымен түсіндірді. [[Seven Days (газет)|Seven Days]] газетінің журналистік зерттеуі іс-шараға байланысты қандай да бір қауіп-қатердің болғанын растайтын дәлелдер таппады.<ref>{{Cite web |last=Hellman |first=Rachel |title=Records Show UVM Professors Questioned Decision to Nix Palestinian Writer's Appearance |url=https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |access-date=December 27, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=December 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228000040/https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |url-status=live }}</ref> 2024 жылғы наурызда Вермонт университетінің магистратура және докторантура студенттері [[кәсіподаққа бірігу|кәсіподаққа бірігу]] және [[Біріккен автомобиль жұмысшылары|UAW]] кәсіподағына қосылу туралы шешімді қолдап дауыс берді.<ref>{{Cite news |title=UVM grad students join union |date=March 28, 2024 |work=WCAX |url=https://www.wcax.com/2024/03/28/uvm-grad-students-join-union/ }}</ref> 2024 жылғы сәуірде университеттегі [[Палестинадағы әділдік үшін студенттер]] ұйымының бөлімшесі Эндрю Харрис алаңында наразылық лагерін құрды. Наразылық білдірушілер университеттің эндаумент қоры туралы ақпараттың ашық болуын және «барлық қару-жарақ өндірушілерден, израильдік компаниялардан және тарихи Палестина аумағының оккупациясына қатысы бар компаниялардан» инвестицияларды қайтарып алуды талап етті. Сондай-ақ олар университеттен [[Линда Томас-Гринфилд]]тің оқу бітіру салтанатында жоспарланған сөз сөйлеуін тоқтатуды талап етті.<ref>{{Cite web |last=Keshmiri |first=Peter D'Auria, Sophia |date=April 29, 2024 |title=Pro-Palestinian protest encampments spring up at the University of Vermont, Middlebury College |url=http://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |access-date=April 29, 2024 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429051453/https://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |url-status=live }}</ref> == Мөрі == Университет алғаш рет 1807 жылы ресми мөрін бекітті. Мөрде [[Жасыл таулар]]дың үстінен көтеріліп келе жатқан күн және университеттің алғашқы ғимараты — кейін қайта жөнделген Олд-Милл бейнеленген. Сондай-ақ онда [[Евклид]]тің [[Пифагор теоремасы]]н «жел диірмені» әдісімен дәлелдеу сызбасы, глобус пен [[секстант]] бейнеленген. Мөрдің сыртқы шеңберінде «Universitas V. Montis. A.D. 1791», ал ішкі шеңберінде 1865 жылы ауыл шаруашылығы колледжінің құрылғанын білдіретін «Collegiumque Agriculturae» деген жазулар орналасқан.<ref>{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118045743/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |archive-date=January 18, 2021 |title=University Seal |website=The University of Vermont }}</ref> == Білім беру == Бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша білім беретін университеттің құрамына жеті бакалавриат колледжі, үздік студенттер колледжі, жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжі және медицина колледжі кіреді.<ref>{{Cite web |title=Majors, Minors and Graduate Programs |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}</ref> Вермонт университеті [[Жаңа Англияның жоғары білім жөніндегі комиссиясы]] тарапынан [[АҚШ-тағы жоғары білімді аккредиттеу|аккредиттелген]].<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=New England Commission Higher Education |language=en-US |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090600/https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |url-status=live }}</ref> Бакалавриат, магистратура және докторантура бағдарламалары [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]нде, Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжінде, Өнер және ғылым колледжінде, Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжінде, Инженерия және математика ғылымдары колледжінде, Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінде, Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжінде, Гроссман бизнес мектебінде және [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]]нде ұсынылады.<ref>{{cite web |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |title=Majors, Minors, and Graduate Programs |website=www.uvm.edu |language=en |access-date=April 4, 2018 |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}</ref> Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі дербес академиялық дәреже бермейді. Оның студенттері бір мезгілде университеттің бакалавриат бағдарламалары бойынша білім беретін жеті колледжінің бірінде оқиды.<ref>{{Cite web |title=Fall Semester |url=https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |url-status=live }}</ref> === Рейтингтері мен беделі === {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:22em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; border-collapse:collapse;" |- ! colspan="2" style="background:#f8f9fa; color:#3366cc; text-align:center; font-size:130%; padding:12px 8px; border:0;" | Академиялық рейтингтер |- ! colspan="2" style="background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;" | Ұлттық |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Forbes]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 181 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[U.S. News & World Report]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 121 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Washington Monthly]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 100 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | '''''WSJ''/College Pulse''' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 283 |- ! colspan="2" style="background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;" | Әлемдік |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі|ARWU]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 401–500 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[QS World University Rankings|QS]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 851–900 |- | style="border:0; padding:10px 12px;" | ''[[U.S. News & World Report]]'' | style="border:0; padding:10px 12px; text-align:right;" | 510 |} 2024 жылғы жағдай бойынша ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымының жыл сайынғы университеттер рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тың мемлекеттік университеттері арасында 61-орынды, ал елдегі барлық университеттер арасында 121-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті.<ref>{{cite web |title=University of Vermont |url=https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |access-date=September 30, 2024 |publisher=U.S. News & World Report |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414180827/https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |url-status=live }}</ref> 2024 жылы ''Forbes'' басылымының ''America's Top Colleges'' рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тағы 500 мемлекеттік және жекеменшік колледж бен университеттің арасында жалпы есепте 181-орынға, мемлекеттік университеттер арасында 79-орынға, ал зерттеу университеттері арасында 129-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.forbes.com/colleges/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=Forbes |language=en }}</ref> 1985 жылы Ричард Молл өзінің ''The Public Ivies: A Guide to America's Best Public Undergraduate Colleges and Universities'' атты кітабында Вермонт университетін [[Мемлекеттік Айви]] санатына жатқызды.<ref>{{Cite book |last=Moll |first=Richard |url=https://archive.org/details/publicivysguidet0000moll |title=The public ivys: A guide to America's best public undergraduate colleges and universities |date=1985 |publisher=Viking |location=New York |others=Internet Archive |isbn=978-0-670-58205-1 }}</ref> === Бакалавриатқа қабылдау === {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:36em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #c8ccd1; border-collapse:collapse;" |- ! colspan="3" style="background:#f8f9fa; text-align:center; font-size:125%; padding:12px 8px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Бакалавриатқа қабылдау статистикасы |- ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; width:45%;" | ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:30%;" | 2023 жылы оқуға қабылданғандар<ref name="FallEnrollmentReport">{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |title=UVM Common Data Set 2023-2024 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109025946/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |url-status=live }}</ref> ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:25%;" | 2018 жылмен салыстырғандағы өзгеріс<ref name="ReferenceEnrollmentReport">{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/CDS1819.pdf |title=UVM Common Data Set 2018-2019 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126192035/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/cds1819.pdf |url-status=live }}</ref> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Қабылдау көрсеткіші | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 60,0% | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | (+0,2) |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 17,1% | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | (+0,5) |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;" | Тест нәтижелерінің ортаңғы 50%-ы<sup>1</sup> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | [[SAT]] — жалпы балл | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 1270–1410 <small>([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 35%-ы арасында)</small> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | SAT — оқу және жазу | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 640–720 |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | SAT — математика | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 610–700 |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | [[ACT (тест)|ACT]] — жалпы балл | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 29–32 <small>([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 11%-ы арасында)</small> |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;" | Мектептегі үлгерім көрсеткіштері (GPA)<sup>2</sup> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 10% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 41,38% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 25% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 75,42% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 50% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 97,32% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Орташа GPA | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 3,85 |- | colspan="3" style="background:#f8f9fa; border:0; padding:12px; font-size:90%;" | <sup>1</sup> Тест нәтижелерін тапсыруды таңдаған студенттер арасында. <sup>2</sup> Мектептегі үлгерім рейтингі анықталған студенттер арасында. |} Бакалавриатқа қабылдау үдерісі [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «іріктеу деңгейі жоғары» санатына жатқызылады. Бұл бірінші курс студенттерінің тест нәтижелері негізінде университеттің қабылдау талаптарының іріктеу деңгейі бакалавр дәрежесін беретін барлық жоғары оқу орындарының арасында 80–100-процентиль аралығында екенін білдіреді.<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |access-date=April 5, 2023 |website=Carnegie Classification of Institutions of Higher Education |language=en-US |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224958/https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live }}</ref> 2026 жылғы түлектер тобына қабылдау үшін Вермонт университетіне 28 236 өтініш түсіп, олардың 16 947-сі (60,0%) мақұлданды. Қабылданғандардың 2 896-сы оқуға тіркеліп, [[Оқуға қабылдау ұсынысын қабылдау көрсеткіші|оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші]] 17,1%-ды құрады. Университетте бірінші курс студенттерінің [[Студенттердің оқуын жалғастыру көрсеткіші|оқуын жалғастыру көрсеткіші]] 88,25%-ды құрайды, ал студенттердің 77,5%-ы оқуын алты жыл ішінде аяқтайды.<ref name="FallEnrollmentReport" /> Бірінші курсқа қабылданған студенттердің 35%-ы [[SAT]] тестінің нәтижелерін тапсырған. Олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 1270–1410 аралығында болды. 2023 жылы оқуға қабылданған бірінші курс студенттерінің 11%-ы [[ACT (тест)|ACT]] тестінің нәтижелерін тапсырған, олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 29–32 аралығында болды. Студенттердің мектептегі орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) 3,85-ті құрады.<ref name="FallEnrollmentReport" /> === Ғылыми зерттеулер === Вермонт университеті [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.<ref name=":0" /> 2025 қаржы жылында университет [[ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар|ғылыми зерттеулер мен әзірлемелерді]] қаржыландыруға 266 миллион доллар көлемінде қаражат тартты.<ref name=":9">{{Cite web |title=UVM Research Sets $266M Record |url=https://www.uvm.edu/news/ovpr/uvm-research-sets-266m-record |access-date=October 1, 2024 |website=The University of Vermont }}</ref> === Өнер және ғылым колледжі === Өнер және ғылым колледжі — Вермонт университетіндегі студенттер, оқытушылар және қызметкерлер саны жағынан ең ірі колледж. Сонымен қатар колледж университеттің барлық студенттеріне оқу мен ғылыми қызметте табысқа жетуге қажетті білім мен дағдыларды қалыптастыруға көмектесетін негізгі пәндердің басым бөлігін ұсынады. Колледжде гуманитарлық ғылымдар, бейнелеу өнері, формалды ғылымдар, әлеуметтік және жаратылыстану ғылымдары бойынша 45 білім беру бағыты бар. [[Сурет:University of Vermont Williams Hall.jpg|thumb|Вермонт университетіндегі Уильямс-холл (бұрынғы Уильямс ғылыми корпусы). Қазіргі уақытта ғимаратта өнер және өнер тарихы, денсаулық және қоғам, сондай-ақ антропология кафедралары орналасқан.]] === Гроссман бизнес мектебі === Вермонт университетінің Гроссман бизнес мектебі [[AACSB]] ұйымы тарапынан аккредиттелген және бакалавриат пен магистратура бағдарламаларын ұсынады.<ref>{{Cite web |title=Sustainable Innovation MBA {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/program/sustainable-innovation-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}</ref> 2015 жылы мектеп университет түлегі Стивен Гроссманның 20 миллион доллар көлеміндегі қайырымдылық көмегінің құрметіне Гроссман бизнес мектебі болып қайта аталды. Бұл университет тарихындағы бір реттік ең ірі қайырымдылық қаржы болды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/business/?Page=news&storyID=21530&category=business |title=Grossman School of Business: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=October 5, 2015 |archive-date=October 6, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151006005514/http://www.uvm.edu/business/?Page=news&storyID=21530&category=business |url-status=live }}</ref> Мектептің бакалавриатында 1100-ден астам студент оқиды. Түлектерге бизнес басқару саласындағы ғылым бакалавры дәрежесі беріледі.<ref>{{Cite web |title=Undergraduate Programs {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/undergraduate-programs |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}</ref> 2025 жылы ''[[Corporate Knights]]'' басылымы Гроссман бизнес мектебінің тұрақты инновациялар саласындағы MBA бағдарламасын (SI-MBA) «Better World MBA» әлемдік рейтингінде екінші орынға, ал әлеуметтік және экологиялық ықпалы бойынша АҚШ-тағы бірінші орынға қойды. Бағдарлама 2023 жылдан бері осы орындарды сақтап келеді.<ref>{{Cite web |last=Bronca |first=Tristan |date=November 6, 2025 |title=These are the 2025 top MBA schools for sustainability |url=https://corporateknights.com/issues/2025-11-education-and-youth-issue/these-top-mbas-for-sustainability-are-maximizing-impact/ |access-date=April 16, 2026 |website=Corporate Knights |language=en-US }}</ref> ''[[The Princeton Review]]'' басылымының мәліметі бойынша, SI-MBA бағдарламасы АҚШ-тағы экологиялық бағыттағы үздік MBA бағдарламалары рейтингінде екінші орын алады,<ref>{{Cite web |title=Best Green MBA |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings/?rankings=best-green-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}</ref> сондай-ақ кәсіпкерлік саласындағы ең үздік 50 бағдарламаның<ref>{{Cite web |title=Top 50 Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-50-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}</ref> және АҚШ-тың солтүстік-шығысындағы кәсіпкерлік бағытындағы ең үздік жеті бағдарламаның қатарына кіреді.<ref>{{Cite web |title=Top Northeast Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-northeast-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com }}</ref> === Инженерия және математика ғылымдары колледжі === [[Сурет:University of Vermont Discovery Hall.jpg|thumb|Биохимия, физика және химия сияқты [[физикалық ғылымдар]] салалары орналасқан Дискавери-холл ғимараты]] Инженерия және математика ғылымдары колледжінде (CEMS) [[ABET]] ұйымы аккредиттеген бес инженерлік білім беру бағдарламасы бар: биомедициналық инженерия, құрылыс инженериясы, экологиялық инженерия, электротехника және машина жасау. Сонымен қатар колледж құрамында информатика кафедрасы мен математика және статистика кафедрасы жұмыс істейді. Колледжде үш ғылыми-зерттеу орталығы бар: Көлік зерттеулері орталығы, Күрделі жүйелер орталығы және Вермонттың озық есептеу технологиялары орталығы. Колледжде бакалавриат деңгейінде шамамен 1400 студент, жоғары оқу орнынан кейінгі бағдарламаларда 250 студент оқиды және 85 оқытушы жұмыс істейді. === Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі === [[Сурет:University of Vermont Morrill Hall.jpg|thumb|АҚШ сенаторы [[Джастин Смит Моррилл]]дің құрметіне аталған [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараты 1906–1907 жылдары Вермонт университетінің ауыл шаруашылығы кафедрасы мен ауыл шаруашылығы тәжірибе станциясын орналастыру үшін салынған.]] Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі (CALS) жануарлар туралы ғылым (студенттерге [[Тафтс университеті]]нің [[Каммингс ветеринариялық медицина мектебі]]не мерзімінен бұрын қабылдану мүмкіндігі беріледі), биохимия, биология ғылымдары, жергілікті қауымдастық кәсіпкерлігі, жергілікті қауымдастықтарды дамыту және халықаралық даму, диетология, тамақтану және тағамтану, экологиялық ауыл шаруашылығы, қоршаған орта туралы ғылым, қоршаған ортаны зерттеу, микробиология, молекулалық генетика, өсімдіктер биологиясы, қоғамдық коммуникациялар және тұрақты ландшафттық бау-бақша шаруашылығы бағыттары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар колледж құрамында Ауылдық аймақтарды зерттеу орталығы жұмыс істейді. Колледж Өнер және ғылым колледжімен бірлесіп білім беру бағдарламаларын да ұсынады. Биология ғылымдары сияқты мамандықтарды таңдаған студенттер осы екі колледждің кез келгенінде білім ала алады.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |title=Integrated Biological Science Program: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 11, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511112140/http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |url-status=live }}</ref> Жер гранты негізінде құрылған жоғары оқу орны ретінде Вермонт университеті [[Штаттардың бірлескен ғылыми-зерттеу, білім беру және ауыл шаруашылығы жөніндегі кеңес беру қызметі]] бағдарламасы аясында Вермонт штатына ауыл шаруашылығы саласындағы ғылыми-зерттеу қызметтерін көрсету үшін жыл сайын грант алады. === Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі === Вермонт университетінің Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі (CESS) педагогикалық білім беру, адам дамуы және отбасы туралы ғылымдар, сондай-ақ әлеуметтік жұмыс салалары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар [[америкалық ым тілі]], арнайы білім беру және мәдени әрі тілдік әртүрлілік жағдайындағы білім беру бағыттары бойынша қосымша мамандықтар бар. Колледж құрамына Көшбасшылық және даму ғылымдары кафедрасы, Білім беру кафедрасы, Әлеуметтік жұмыс кафедрасы және Мүгедектік және қоғамға кіріктіру орталығы кіреді. Сондай-ақ магистр немесе доктор (Ed.D. немесе Ph.D.) дәрежесін алуға мүмкіндік беретін бағдарламалар ұсынылады. === Медицина колледжі === {{Толық мақала|Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі}} 1804 жылы Джон Померой Берлингтондағы өз үйінде студенттерге сабақ бере бастады. Бұл АҚШ-тағы [[Штат университеті|мемлекеттік колледж немесе университет]] жанындағы алғашқы [[АҚШ-тағы медициналық білім беру|медициналық]] бөлімше болды. 1822 жылы Померой мен медицина саласының оқытушысы [[Нейтан Смит (дәрігер, 1762 жылы туған)|Нейтан Смит]] негізін қалаған [[Вермонт университетінің медицина колледжі|Медицина колледжі]] АҚШ-тағы жетінші медицина мектебі ретінде құрылды. Вермонт университеті медицина мамандығы бойынша әр курсқа шамамен 100 студент қабылдайды. Жалпы медицина студенттерінің саны шамамен 400-ге жетеді. Вермонт университетінің медициналық орталығы клиникалық білім берудің негізгі базасы болып табылады. ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымының 2016 жылғы рейтингі бойынша Медицина колледжі [[алғашқы медициналық-санитариялық көмек]] саласындағы білім беру сапасы жағынан АҚШ-тағы рейтингке енген 89 бағдарламаның арасында 29-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті. Ал 2019 жылғы жағдай бойынша 120 бағдарламаның арасында 43-орынға ие болды.<ref>{{cite magazine |url=http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |title=Best Medical Schools - University of Vermont |access-date=December 14, 2015 |magazine=U.S. News & World Report |archive-date=December 22, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222133141/http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |title=Best Medical Schools: Primary Care |access-date=May 5, 2019 |archive-date=June 13, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613134748/https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |url-status=live }}</ref> 2016 жылғы 21 қазанда [[Джо Байден]] қатерлі ісікке қарсы күресті жеделдетуге бағытталған [https://bidenwhitehouse.archives.gov/cancermoonshot/ Cancer Moonshot] бастамасын талқылау үшін университет кампусына келді.<ref>{{cite web |url=https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |title=Vice President Biden Brings His 'Cancer Moonshot' to Burlington |date=October 21, 2016 |access-date=August 25, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105221/https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |title=Vice President Biden Brings 'Cancer Moonshot' to UVM |publisher=Med.uvm.edu |date=November 14, 2016 |accessdate=August 26, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105225/http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |url-status=live }}</ref> ==== Чарльз А. Дана атындағы медициналық кітапхана ==== Чарльз А. Дана атындағы кітапхана — Вермонт штатындағы ең ірі [[медициналық кітапхана]]. Ол Ұлттық медициналық кітапханалар желісінің Вермонт штатындағы ресурстық кітапханасы қызметін атқарады<ref>{{cite web |url=http://nnlm.gov/ |title=National Home page - National Network of Libraries of Medicine |access-date=July 17, 2009 |archive-date=July 30, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090730161711/http://nnlm.gov/ |url-status=live }}</ref> және Вермонт университетінің Академиялық денсаулық сақтау орталығын қажетті ақпаратпен қамтамасыз етеді. Академиялық денсаулық сақтау орталығының құрамына университеттің Медицина колледжі мен Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінің оқытушылары, қызметкерлері мен студенттері, сондай-ақ Вермонт университетінің медициналық орталығындағы дәрігерлер мен басқа да [[медициналық қызмет көрсетуші]]лер кіреді. Кітапхана университеттің бакалавриат және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларының денсаулық сақтау ғылымдары саласындағы ақпараттық қажеттіліктерін де қанағаттандырады. Сонымен қатар ол [[денсаулық сақтау ғылымдары]] бойынша ақпарат іздейтін Вермонт штатының тұрғындарына да ашық. === Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі === Вермонт университетінің Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі төрт кафедрадан тұрады: Биомедицина және денсаулық ғылымдары, Коммуникация ғылымдары және коммуникация бұзылыстары, Мейіргер ісі, сондай-ақ Оңалту және қозғалыс ғылымдары. Сонымен қатар колледж құрамында [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]мен бірлесіп жұмыс істейтін Интегративті денсаулық институты бар. Ол интегративті медициналық көмек саласында сертификат беретін білім беру бағдарламасын ұсынады. Колледждің кейбір бакалавриат бағдарламалары студенттерді сөйлеу және тіл патологиясы, аудиология салалары бойынша жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларына немесе физиотерапия бойынша докторлық бағдарламаға түсуге дайындайды. Колледж сондай-ақ бұрын Fletcher Allen Health Care деп аталған Вермонт университетінің медициналық орталығының клиникалық базаларын пайдаланады. === Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі === Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі студенттердің оқу бағдарламасын толықтыратын және сабақтан тыс іс-шараларға қатысуына жағдай жасайды. Олардың қатарына арнайы ғылыми симпозиумдар, университетке шақырылған ғалымдармен бірге ұйымдастырылатын кешкі астар, сондай-ақ Монреаль мен Бостондағы мұражайлар мен театрларға сапарлар кіреді. Колледждің жұмысына университеттің әртүрлі бөлімдерінен оқытушылар іріктеліп тартылады. Олар бірінші курс студенттеріне арналған этика пәні мен тереңдетілген семинарларда дәріс оқиды, оқу және талқылау топтарына қатысады, пленарлық дәрістер сериясында баяндама жасайды, сондай-ақ ғылыми зерттеулер жүргізетін үздік студенттерге ғылыми жетекшілік етеді. Міндетті этика курсы, шағын семинарлар, бейресми кездесулер мен арнайы ғылыми-зерттеу жобалары аясында студенттер гуманитарлық және жаратылыстану ғылымдары, инженерия, мейіргер ісі, медицина, педагогика, бизнес және басқа да салалар бойынша университет ғалымдарымен бірлесіп жұмыс істейді. 2023 жылғы мамырда колледж АҚШ-тың бұрынғы сенаторы [[Патрик Лихи]]дің құрметіне қайта аталды.<ref>{{Cite web |title=UVM Honors College Named for Senator Patrick Leahy |url=https://www.uvm.edu/news/story/uvm-honors-college-named-senator-patrick-leahy |access-date=June 12, 2023 |website=The University of Vermont |archive-date=June 8, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230608023818/https://www.uvm.edu/news/story/uvm-honors-college-named-senator-patrick-leahy |url-status=live }}</ref> === Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі === [[Сурет:University of Vermont Aiken Center.jpg|thumb|Джордж Д. Айкен орталығында Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі орналасқан.]] [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]] (RSENR) 1973 жылы құрылған Табиғи ресурстар мектебінің негізінде 2003 жылы ашылды. Мектеп экологиялық және әлеуметтік үдерістер туралы білім мен түсінікті тереңдетуге, сондай-ақ табиғи жүйелердің тұтастығын сақтауға және қоршаған ортамен үйлесімді өмір сүретін орнықты қоғам қалыптастыруға бағытталған құндылықтарды дамытуға ұмтылады. Рубенштейн мектебінің ғылыми-зерттеу қызметі үш негізгі бағытты қамтиды: 1. Қолданбалы экология; 2. Қоршаған орта және қоғам; 3. Инновациялық құралдарды әзірлеу және пайдалану (мысалы, ГАЖ, кеңістіктік талдау және модельдеу). Мектептің негізгі ғимараты Джордж Д. Айкен орталығында орналасқан. Ғимарат 2012 жылы қайта жаңғыртылып, [[АҚШ-тың жасыл құрылыс кеңесі]]нің [[Энергетикалық және экологиялық жобалаудағы көшбасшылық|LEED Platinum]] сертификатын алды.<ref>{{cite news |title=Rehabbed Aiken gets top 'green' designation |url=http://www.burlingtonfreepress.com/article/20130923/NEWS02/309230024/Rehabbed-Aiken-gets-top-green-designation |newspaper=Burlington Free Press |date=September 23, 2013}}</ref><!-- {{Dead link|date=July 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} --> 2007 жылы университет [[Шамплейн көлі]]нің ластану мәселелерін зерттеу үшін 6,7 миллион доллар көлемінде грант жеңіп алды.<ref>{{cite book |title=UVM wins $6.7M lake-research grant |publisher=Burlington Free Press |date=September 28, 2007 }}</ref> == Спорт == Вермонт университетінің спорт командалары «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]» деген атпен белгілі. Университетте спорттың 18 түрі бойынша командалар бар. Әйелдер командалары баскетбол, кросс, допты хоккей, шайбалы хоккей, лакросс, шаңғы спорты, футбол, жүзу және суға секіру, сондай-ақ жеңіл атлетика (жабық ғимаратта және ашық ауада) бойынша жарыстарға қатысады. Ерлер командалары баскетбол, кросс, шайбалы хоккей, лакросс, шаңғы спорты, футбол және жеңіл атлетика (жабық ғимаратта және ашық ауада) бойынша өнер көрсетеді. Барлық командалар [[NCAA]]-ның [[Дивизион (спорт)|I дивизионы]] деңгейінде жарысады. Командалардың басым бөлігі [[Америка шығысы конференциясы]]нда бақ сынайды. Ерлер мен әйелдердің шайбалы хоккей командалары [[Шығыс хоккей қауымдастығы]]ның жарыстарына қатысады. Тау шаңғысы мен шаңғы жарысы командалары [[Шығыс колледжаралық шаңғы қауымдастығы]]ның жарыстарына қатысады. Вермонт университетінің спорт командалары студент-спортшылардың жалпы орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) бойынша 2005 жылдан 2011 жылға дейін қатарынан жеті рет (2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010 және 2011 жылдары) Америка шығысы конференциясының академиялық кубогын жеңіп алды. Вермонт университеті осы конференцияда аталған кубокты қатарынан үш жыл және жалпы төрт рет жеңіп алған алғашқы оқу орны болды. [[Сурет:Gutterson Fieldhouse on March 29 2023.jpg|thumb|1963 жылы салынған [[Гаттерсон-филдхаус]] ғимаратында Вермонт университетінің хоккей мұз айдыны орналасқан.]] Университеттің соңғы жылдардағы спорттық жетістіктерінің қатарында ерлердің шайбалы хоккей командасының 2009 жылы Frozen Four турниріне шығуы, әйелдер мен ерлер баскетбол командаларының Америка шығысы конференциясының турнирлерінде жеңіске жетіп, 2010 жылғы NCAA турниріне жолдама алуы және шаңғы командасының 2012 жылы Монтана штатының Бозмен қаласында өткен NCAA ұлттық чемпионатында алтыншы рет жеңімпаз атануы бар. 2014 жылы ерлердің шайбалы хоккей командасы 2009 жылдан бергі үшінші NCAA турниріне жолдама алды, ал ерлер баскетбол командасы Америка шығысы конференциясының тұрақты маусымында алтыншы рет чемпион атанды. Университет өз тарихында америкалық футбол, софтбол және бейсбол сияқты бірнеше ірі спорт бағдарламасын тоқтатты. Софтбол мен бейсбол бағдарламалары 2009 жылы жабылды.<ref>{{cite web |url=http://www.wcax.com/story/9879709/uvm-eliminates-baseball-and-softball |title=UVM Eliminates Baseball and Softball |date=February 20, 2009 |access-date=September 17, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150916013459/http://www.wcax.com/story/9879709/uvm-eliminates-baseball-and-softball |archive-date=September 16, 2015 |url-status=dead }}</ref> Вермонт университетінің бұрынғы 36 спортшысы 16 Олимпиада ойындарына (13 қысқы және 3 жазғы) қатысып, жалпы алты Олимпиада медалін жеңіп алды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/vq/VQSPRING02/UVMOlympians.html |title=UVM Olympians |access-date=February 10, 2016 |archive-date=September 27, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927234921/http://www.uvm.edu/~uvmpr/vq/VQSPRING02/UVMOlympians.html |url-status=live }}</ref> Вермонт университетінің «Vermont Victorious» атты спорттық қолдау әні 1938 жылы жазылған.<ref>{{cite web |url=http://www.uvmathletics.com/sports/2010/6/27/GEN_0627105917.aspx |title=Vermont Catamounts Athletics |work=University of Vermont |access-date=February 10, 2016 |archive-date=February 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160208085600/http://uvmathletics.com/sports/2010/6/27/GEN_0627105917.aspx |url-status=live }}</ref> === 2024 жылғы NCAA ерлер футбол чемпионаты === 2024 жылғы 16 желтоқсанда Вермонт университетінің ерлер футбол командасы [[Маршалл университетінің ерлер футбол командасы|Маршалл университетінің командасын]] жеңіп, [[2024 жылғы NCAA I дивизионының ерлер арасындағы футбол турнирі]]нің чемпионы атанды. Бұл Вермонт университетінің NCAA I дивизионында өнер көрсететін спорт командаларының ұлттық чемпионаттың финалына алғаш рет шығып, жеңіске жетуі болды.<ref>{{Cite web |last=Abrami |first=Alex |title=Cardiac Cats: Vermont men's soccer win first national championship in comeback vs Marshall |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/sports/college/vermont/2024/12/16/vermont-soccer-vs-marshall-score-ncaa-national-championship-college-cup-overtime-final-uvm/76927559007/ |access-date=December 18, 2024 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}</ref> Сонымен қатар бұл [[Америка шығысы конференциясы]]на мүше командалардың тарихындағы алғашқы ұлттық чемпиондық атақ болды.<ref>{{Cite web |date=December 16, 2024 |title=Vermont Men's Soccer Wins National Championship 2-1 in Overtime!! |url=https://americaeast.com/news/2024/12/17/vermont-national-champions.aspx |access-date=December 18, 2024 |website=americaeast.com |language=en |archive-date=December 17, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241217053044/https://americaeast.com/news/2024/12/17/vermont-national-champions.aspx |url-status=live }}</ref> === Клубтық спорт === Вермонт университеті көптеген клубтық спорт командаларына қолдау көрсетеді. 2009 жылғы 15 қарашадағы жағдай бойынша университеттің желкенді спорт командасы АҚШ-тағы ұлттық рейтингте 8-орында тұрды.<ref name="SailingTeam">{{cite web |url=http://www.uvm.edu/sailing/ |title=UVM Sailing |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 30, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530001429/http://www.uvm.edu/sailing/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.collegesailing.org/rankings.asp |title=Sailing Collegiate National Top 20 |access-date=June 12, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070409102520/http://collegesailing.org/rankings.asp |archive-date=April 9, 2007 |url-status=dead }}</ref> Университеттің академиялық ескек есу командасы [[Чарльз өзені регатасы]] мен [[Дэд Вейл регатасы]]на қатысады. 2015 жылғы ACRA ұлттық клубтық ескек есу чемпионатында рульшісі бар төрт адамдық қайықтағы ерлер экипажы қола жүлдеге ие болды. Велоспорт командасы басқа университеттердің негізгі спорт командаларымен жарысып, бірнеше рет ұлттық чемпион атанды. == Өнер == [[Сурет:University of Vermont Royall Tyler Theatre.jpg|thumb|Театр өнері кафедрасы орналасқан Ройалл Тайлер театры.]] Вермонт университетінің Өнер мектебі жыл бойы аспаптық музыка және хор өнері бойынша концерттер ұйымдастырады. Ройалл Тайлер театрының [[негізгі сахна]]сында театр қойылымдары көрсетіледі. Театр өнері кафедрасы жыл сайын негізгі сахнада шамамен үш қойылым қояды. Сонымен қатар студенттердің режиссерлігімен бір актілі пьесалар да сахналанады. Соңғы жылдары негізгі сахнада қойылған көрнекті спектакльдердің қатарында ''[[Ақ нәсілді гетеросексуал ерлер]]'' және ''[[Жарқанат бала: мюзикл]]'' (2022/2023); ''[[Бұл ғажайып өмір]]'' және ''[[Ол құбыжықтарды өлтіреді]]'' (2021/2022); ''[[Халық жауы (пьеса)|Халық жауы]]'' (2020/2021); ''[[Қасқырлар (пьеса)|Қасқырлар]]'' және ''[[Қалыпты жүрек]]'' (2019/2020); ''[[Пиппин (мюзикл)|Пиппин]]'' (2018/2019); ''[[Сезім мен парасат]]'' және ''[[Питер және жұлдыз аулаушы]]'' (2017/2018); ''[[Көктемгі ояну (мюзикл)|Көктемгі ояну]]'' (2016/2017); ''[[39 баспалдақ (пьеса)|39 баспалдақ]]'' және ''[[Сахна сыртындағы шу]]'' (2015/2016); ''[[Жай нәрседен көп айқай]]'' (2014/2015); ''[[Тышқан қақпаны]]'' және ''[[Уринтаун]]'' (2013/2014) бар. 1991–2018 жылдары театрда Берлингтонның мерекелік дәстүріне айналған ''The Toys Take Over Christmas'' («Ойыншықтар Рождествоны басып алады») спектаклі қойылып келді.<ref>{{Cite web |title=Current Production Season |url=https://www.uvm.edu/cas/theatreanddance/current_production_season |access-date=October 13, 2024 |website=legacy.drup2.uvm.edu |language=en |archive-date=October 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008113927/https://www.uvm.edu/cas/theatreanddance/current_production_season |url-status=live }}</ref> Университеттің көпшілікке арналған сахналық өнер бағдарламасы — Lane Series 1955 жылы басталды. Бағдарлама аясында ұлттық және халықаралық деңгейде танымал өнерпаздар өнер көрсетеді. Әр оқу жылында классикалық музыка, джаз, фольклорлық музыка, камералық музыка және хор өнері бойынша концерттерді, сондай-ақ театр қойылымдарын, кино көрсетілімдері мен би өнерін қамтитын 25 іс-шара ұйымдастырылады. Іс-шаралардың басым бөлігі университеттің Редстоун кампусындағы концерт залында өтеді.<ref>{{Cite web |title=About Us: Lane Series |url=https://www.uvm.edu/laneseries/about-us |access-date=October 13, 2024 |website=University of Vermont |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109105633/https://www.uvm.edu/laneseries/about-us |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Lilly |first=Amy |title=How Natalie Neuert Curates UVM's Diverse Lane Series |url=https://www.sevendaysvt.com/arts-culture/how-natalie-neuert-curates-uvms-diverse-lane-series-41813697 |access-date=October 13, 2024 |website=Seven Days |language=en |archive-date=October 6, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241006013708/https://www.sevendaysvt.com/arts-culture/how-natalie-neuert-curates-uvms-diverse-lane-series-41813697 |url-status=live }}</ref> [[Флеминг өнер мұражайы]] — Вермонт университетінің мұражайы. Оның тұрақты коллекциясында 24 000 экспонат бар. Олардың қатарында өнер туындылары, сондай-ақ [[антропология|антропологиялық]] және [[этнография|этнографиялық]] жәдігерлер кездеседі. Мұражайда түрлі уақытша көрмелер мен арнайы іс-шаралар да өткізіледі. Қазіргі уақытта жұмысын тоқтатқан [[Вермонт Моцарт фестивалі]] Вермонт университетінде қалыптасып, алғашқы фестивальдері де осы оқу орнында өткізілді. 1976 жылы фестиваль тәуелсіз коммерциялық емес ұйым ретінде тіркелді, алайда бүкіл қызмет ету кезеңінде университетпен байланысын сақтап қалды. == Студенттік өмір == {| class="wikitable sortable mw-collapsible" style="float:right; clear:right; width:23em; max-width:100%; margin:0 0 1em 1em; font-size:90%;" |+ 2023 жылғы күздегі жағдай бойынша бакалавриат студенттерінің демографиялық құрамы<ref>{{cite web |title=College Scorecard: University of Vermont |url=https://collegescorecard.ed.gov/school?231174-University-of-Vermont |website=College Scorecard |publisher=[[United States Department of Education]] |access-date=June 23, 2025 }}</ref> |- ! Нәсілі мен этникалық тегі ! Жалпы үлесі |- | [[Испантілді емес ақ нәсілді америкалықтар|Ақ нәсілділер]] | <div style="display:inline-block; width:9em; background:#eaecf0; vertical-align:middle;"><div style="background:cyan; width:84%; height:0.8em;"></div></div> 84% |- | [[Испантілді және латынамерикалық америкалықтар|Испантілділер мен латынамерикалықтар]] | <div style="display:inline-block; width:9em; background:#eaecf0; vertical-align:middle;"><div style="background:green; width:5%; height:0.8em;"></div></div> 5% |- | [[Аралас нәсілді америкалықтар|Екі немесе одан да көп нәсіл]] | <div style="display:inline-block; width:9em; background:#eaecf0; vertical-align:middle;"><div style="background:violet; width:4%; height:0.8em;"></div></div> 4% |- | [[Азиялық америкалықтар|Азиялықтар]] | <div style="display:inline-block; width:9em; background:#eaecf0; vertical-align:middle;"><div style="background:orange; width:3%; height:0.8em;"></div></div> 3% |- | Белгісіз | <div style="display:inline-block; width:9em; background:#eaecf0; vertical-align:middle;"><div style="background:grey; width:3%; height:0.8em;"></div></div> 3% |- | [[Афроамерикалықтар|Қара нәсілділер]] | <div style="display:inline-block; width:9em; background:#eaecf0; vertical-align:middle;"><div style="background:purple; width:1%; height:0.8em;"></div></div> 1% |- | [[Шетелдік студент]]тер | <div style="display:inline-block; width:9em; background:#eaecf0; vertical-align:middle;"><div style="background:#008080; width:1%; height:0.8em;"></div></div> 1% |- ! colspan="2" style="background:#e6e6fa; text-align:center;" | [[Экономикалық әртүрлілік]] |- | [[АҚШ-тағы төменгі тап|Табысы төмендер]]<sup>1</sup> | <div style="display:inline-block; width:9em; background:#eaecf0; vertical-align:middle;"><div style="background:red; width:14%; height:0.8em;"></div></div> 14% |- | [[АҚШ-тағы ауқаттылық|Ауқаттылар]]<sup>2</sup> | <div style="display:inline-block; width:9em; background:#eaecf0; vertical-align:middle;"><div style="background:black; width:86%; height:0.8em;"></div></div> 86% |- | colspan="2" style="font-size:85%; background:#f8f9fa;" | <sup>1</sup> Табысы төмен студенттерге арналған федералдық [[Пелл гранты]]н алған студенттердің үлесі. <sup>2</sup> Кемінде [[АҚШ-тағы орта тап]]қа жататын студенттердің үлесі. |} Университетте студенттердің түрлі қызығушылықтарын қамтитын 250-ден астам студенттік клуб пен ұйым жұмыс істейді. Оларға Студенттік өзін-өзі басқару қауымдастығы қолдау көрсетеді. Тарихы ұзақ әрі мүшелерінің саны көп ұйымдардың қатарында «Белсенді еріктілер» (Volunteers in Action), Вермонт университетінің саяхат клубы (UVM Outing Club)<ref name="uvmoc">{{Cite web |url=https://site.uvm.edu/uvmoc/ |title=UVM Outing Club |date=December 10, 2023 |access-date=March 26, 2024 |archive-date=March 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326193113/https://site.uvm.edu/uvmoc/ |url-status=live }}</ref> және Шаңғы және сноуборд клубы бар. Hillel ұйымы да университет кампусында белсенді қызмет атқарады.<ref>{{cite web |url=http://uvmhillel.org/Passover |title=Passover 2015! |work=UVM Hillel |access-date=August 26, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141108215600/http://uvmhillel.org/Passover |archive-date=November 8, 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.jspace.com/news/articles/jspace-featured-org-hillel-university-of-vermont/14889 |title=Jspace Featured .ORG: Hillel University of Vermont / Jspace News |access-date=August 26, 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131106071758/http://www.jspace.com/news/articles/jspace-featured-org-hillel-university-of-vermont/14889 |archive-date=November 6, 2013 }}</ref><ref name="SSC">{{cite web |url=http://www.uvmssc.com/ |title=UVM Ski & Snowboard website |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 29, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150529221249/http://www.uvmssc.com/ |url-status=live }}</ref> Сонымен қатар университетте 2007 жылы құрылған, АҚШ-тағы үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне FeelGood бөлімшесі орналасқан. Бөлімше университет кампусында ірімшік қосылған ыстық сэндвичтер сату арқылы 2030 жылға қарай аса ауыр кедейлікті жоюға бағытталған бастамаларды қолдау үшін құрылғаннан бері 400 000 доллардан астам қаражат жинады.<ref>{{cite web |url=http://www.feelgood.org/ |title=Home – FeelGood |website=FeelGood |language=en-US |access-date=June 1, 2016 |archive-date=May 29, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160529004429/http://www.feelgood.org/ |url-status=live }}</ref> [[Сурет:University of Vermont Davis Center.jpg|thumb|2007 жылғы күзде құрылысы аяқталған [[Дадли Х. Дэвис орталығы|Дэвис орталығы]] — университеттің студенттік орталығы.]] 2015 жылы университет Wellness Environment (WE) деп аталатын салауатты өмір салтын қолдау бағдарламасын іске қосты. Бұл алкоголь мен есірткі қолданылмайтын студенттік тұрғын орта бағдарламасы, оған қатысатын студенттер дене шынықтыру және дұрыс тамақтану жөніндегі жаттықтырушылардың көмегін ала алады. Бағдарлама аясында күнделікті йога сабақтары, тәулік бойы қолжетімді медитация сеанстары және студенттерді Берлингтон жастарының өкілдерімен жұптастыратын тәлімгерлік бағдарлама қарастырылған.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~wellenv/ |title=WE: Wellness Environment: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=April 10, 2015 |archive-date=April 15, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150415092701/http://www.uvm.edu/~wellenv/ |url-status=live }}</ref> 2017 жылғы күзде Орталық кампустың студенттік жатақханасының құрылысы аяқталды. Қазіргі уақытта онда Wellness Environment бағдарламасына қатысатын 700-ге жуық студент тұрады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} od0mmwjeftbbe6uaj7j6dj4yyf1v1ki 3690354 3690353 2026-11-02T18:33:00Z 1nter pares 146705 3690354 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі |Қысқартылған аты = Вермонт университеті |Эмблемасы = |Сурет = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|200px]] |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = University of Vermont and State Agricultural College |Бұрынғы атауы = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865) |Ұраны = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}<br>{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}<ref>{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}</ref> |Құрылған жылы = [[1791 жыл|1791]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = [[Марлен Тромп]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 14 320 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces">{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&id=231174 |url-status=live }}</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = 12 168 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces" /> |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 2013 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces" /> |Орналасқан жері = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²) |Мекенжайы = |Сайты = https://www.uvm.edu/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47 |CoordScale = |edu_region = }} '''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].<ref>{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}</ref> 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.<ref>{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}</ref> Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.<ref name=":0">{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}</ref> Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]<nowiki/>» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады. == Тарихы == === XVIII ғасыр === {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | image1 = University of Vermont 1845.png | alt1 = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті | caption1 = Вермонт университеті, 1845 жыл | image2 = University of Vermont Old Mill.jpg | alt2 = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті | caption2 = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат | image3 = University of Vermont Billings Library.jpg | alt3 = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті | caption3 = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды. | image4 = University of Vermont University Green.jpg | alt4 = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті | caption4 = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы }} Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады. === XIX ғасыр === Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.<ref name="Donaldson, Thomas (1884)">{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&view=1up&seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&view=1up&seq=257 |url-status=live }}</ref> Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.<ref name="uvm.edu"/> Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]<nowiki/>» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.<ref name="uvm.edu">[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.</ref> Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.<ref name="uvm.edu" /> 1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.<ref>{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}</ref> [[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды. === XX ғасыр === 1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.<ref>{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}</ref> 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.<ref name=":8">{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}</ref> Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.<ref name=":8" /> XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.<ref name=":11">{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}</ref><ref name=":6">{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}</ref> 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.<ref name=":5">{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}</ref> Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]<nowiki/>» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.<ref>{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}</ref> 1972 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі тағы да араласып, соғысқа қарсы шерулерге қатысқаны үшін билік өкілдерінің наразылығын тудырған, студенттер арасында танымал [[марксизм|марксшіл]] [[саясаттану]] профессоры [[Майкл Паренти]]ге тұрақты профессорлық қызмет мәртебесін беруден бас тартты. Кеңес оқытушылар құрамының, декандар кеңесінің және университет әкімшілігінің ұсынымдарына қарамастан осындай шешім қабылдады. Кейін Паренти университетке қарсы федералдық сотқа талап арыз берді. Дау соттан тыс тәртіппен реттеліп, Парентиге 15 000 доллар төленді.<ref name=":6" /> 1980 жылдары Вермонт университеті студенттердің [[апартеид]] режимі орнаған Оңтүстік Африкада қызмет жүргізетін компанияларға салынған [[Оңтүстік Африкадан инвестицияларды шығару|инвестицияларды қайтарып алуды]] талап етуіне байланысты күшейген қысымға тап болды.<ref>{{Cite web |date=April 5, 2022 |title=UVM Rally Calling for UVM South African Divestment |url=https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |access-date=December 30, 2023 |website=CCTV Center for Media and Democracy |language=en |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230055838/https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |url-status=live }}</ref> Апартеид режиміне инвестиция салуға қарсы студенттердің наразылықтары 1985 жылғы 12 қазанда Уотерман ғимаратының қарсысындағы көгал алаңда «лашықтар қалашығының» салынуымен шарықтау шегіне жетті. 6 желтоқсанда университеттің қамқоршылар кеңесі 12 дауыс қолдап, 7 дауыс қарсы болған нәтижемен инвестицияларды қайтарып алу туралы шешім қабылдады.<ref>{{Cite web |last=Fordham |first=Robin |title=University of Vermont Campus History - Crossroads |url=https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |access-date=December 30, 2023 |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230052425/https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |url-status=live }}</ref> === XXI ғасыр === Вермонт университеті студенттік ұйымдардың бастамасымен инвестицияларды қайтарып алуға бағытталған басқа да бірқатар шараларды жүзеге асырды. Атап айтқанда, 2006 жылы [[Дарфурдағы геноцид (2003–2005)|Дарфурдағы геноцидке]] байланысты «Суданды қолдайтын» компаниялардан инвестицияларын қайтарып алды,<ref>{{Cite web |last=Picard |first=Ken |title=UVM Implements Divestment Strategy for Sudan-Friendly Companies |url=https://www.sevendaysvt.com/news/uvm-implements-divestment-strategy-for-sudan-friendly-companies-2130853 |access-date=December 30, 2023 |website=Seven Days |language=en }}</ref> ал 2009 жылы [[Ирак соғысы|Ирактағы]] және [[Ауғанстандағы соғыс (2001–2021)|Ауғанстандағы]] соғыстар кезінде [[кассеталық оқ-дәрі]]лер мен [[сарқылған уран]] қолданылатын қару-жараққа қатысты инвестициялардан бас тартты.<ref>{{Cite web |date=July 13, 2009 |title=UVM trustees to vote on weapons divestment (US) |url=https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |access-date=December 30, 2023 |website=Landmine.de |language=de-DE |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061822/https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=November 16, 2009 |title=Board votes to divest from cluster ammunitions |url=https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |access-date=December 30, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061821/https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |url-status=live }}</ref> 2013 және 2016 жылдары университеттің қамқоршылар кеңесі қазба отын саласына салынған инвестицияларды қайтарып алу туралы талаптарды қабылдамады.<ref>{{Cite web |last=JOHNSON |first=TIM |title=UVM trustees reject fossil-fuel divestment |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2013/12/18/uvm-trustees-reject-fossil-fuel-divestment/4117649/ |access-date=December 30, 2023 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}</ref><ref name=":7">{{Cite web |last=Duffort |first=Lola |date=July 15, 2020 |title=UVM will divest its endowment from fossil fuels |url=http://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |access-date=December 30, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230162029/https://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |url-status=live }}</ref> 2019 жылғы 1 шілдеде [[Суреш Гаримелла]] Вермонт университетінің 27-президенті болып тағайындалды.<ref>{{Cite web |last=Loftus |first=Sawyer |title=New UVM president takes the helm, offers few details on university's direction |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |access-date=December 31, 2022 |website=Burlington Free Press |language=en-US |archive-date=August 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805233453/https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |url-status=live }}</ref> Оның басшылығы кезінде университетке қабылданған студенттер саны рекордтық деңгейге жетіп, ғылыми зерттеулерді қаржыландыру көлемі 50 пайызға өсіп, 250 миллион долларды құрады. Алайда Гаримелла студенттермен және оқытушылармен [[қоғаммен байланыс|қарым-қатынасы]] үшін сынға ұшырады.<ref>{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=Suresh Garimella Has Helped UVM Emerge Stronger From the Pandemic. But Who Is He, Anyway? |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |access-date=April 30, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003502/https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |url-status=live }}</ref> 2021 жылы университет әкімшілігі бюджетті қысқарту шараларын енгізді. Соның нәтижесінде Өнер және ғылым колледжінде үш кафедра жабылып, 12 негізгі мамандық, 11 қосымша мамандық және төрт магистратура бағдарламасы тоқтатылды.<ref>{{Cite web |last=Ruehsen |first=Ella |date=April 13, 2021 |title=Thousands voice no confidence in Garimella administration as grievances mount |url=https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |access-date=December 28, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128192721/https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |url-status=live }}</ref> 2020 жылы студенттердің бастамасымен жүргізілген науқанның қысымымен Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесі 2023 жылғы шілдеге дейін қазба отын саласына салынған инвестициялардан толық бас тарту туралы шешімді бірауыздан қабылдады.<ref name=":7" /> 2022 жылы [[АҚШ Білім министрлігі]] [[Луис Д. Брандейс атындағы адам құқықтарын заң арқылы қорғау орталығы]] мен [[Кампустағы еврейлер (ұйым)|Jewish on Campus]] ұйымдарының Азаматтық құқықтар туралы заңның VI бөлімі негізінде берген шағымына байланысты университет әкімшілігінің кампустағы [[антисемитизм]] көріністеріне қатысты әрекеттерін тергеуді бастады.<ref name="Investigation underway into antisemitism at U of Vermont">{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=Investigation underway into antisemitism at U of Vermont |url=https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |website=The Associated Press |date=September 13, 2022 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144257/https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=September 13, 2022 |title=UVM under federal investigation over antisemitism allegations |url=https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |access-date=May 1, 2023 |website=Vermont Public |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030305/https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы сәуірде университет пен Азаматтық құқықтар жөніндегі басқарма дауды ерікті түрде реттеу туралы келісімге келгеннен кейін тергеу аяқталды. АҚШ Білім министрлігінің баспасөз хабарламасында университеттің аталған оқиғаларға тиісті деңгейде әрекет етпегені айтылды.<ref>{{Cite web |title=U.S. Department of Education's Office for Civil Rights Resolves Investigation Addressing the University of Vermont's Responses to Allegations of Antisemitic Incidents |url=https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |access-date=May 1, 2023 |website=www.ed.gov |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503042411/https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |url-status=live }}</ref> Университет әкімшілігі бұл айыптауларды жоққа шығарып, оқиғаларға тиісті шаралар қабылдағанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=UVM President Denies Allegations of Antisemitism on Campus |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |access-date=May 1, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003504/https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |url-status=live }}</ref> Университет кемсітушілікке қатысты шағымдарды тіркеудің жаңа тәртібін енгізуге, кемсітушілік пен қудалауға қарсы ішкі ережелерін қайта қарауға және қызметкерлер мен студенттерге қосымша оқыту жүргізуге келісті.<ref name="U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint">{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint |url=https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |website=The Associated Press |date=April 3, 2023 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144302/https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |url-status=live }}</ref> Алайда шағымданушылардың талаптарын қабылдамады. Тергеуді аяқтаған кезде АҚШ Білім министрлігі университеттің кінәсі немесе заңбұзушылық жасағаны туралы қорытынды шығарған жоқ және жаңа федералдық саясат енгізбеді.<ref>{{Cite web |last=Zituni |first=Danya |date=June 28, 2023 |title=University of Vermont's Settlement with Dep't of Education Refuses to Adopt IHRA Despite Pressure |url=https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |access-date=December 27, 2023 |website=Palestine Legal |language=en-US |archive-date=December 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227025522/https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы қазанда Вермонт университетінің Қауіпсіздік және талаптарға сәйкестікті бақылау бөлімі [[Палестиналық арабтар|палестиналық]] жазушы [[Мұхаммед әл-Курд]]тың жоспарланған қонақ дәрісін кенеттен тоқтатты. Бөлім бұл шешімін іс-шара барысында тиісті қауіпсіздікті қамтамасыз ету мүмкіндігінің жоқтығымен түсіндірді. [[Seven Days (газет)|Seven Days]] газетінің журналистік зерттеуі іс-шараға байланысты қандай да бір қауіп-қатердің болғанын растайтын дәлелдер таппады.<ref>{{Cite web |last=Hellman |first=Rachel |title=Records Show UVM Professors Questioned Decision to Nix Palestinian Writer's Appearance |url=https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |access-date=December 27, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=December 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228000040/https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |url-status=live }}</ref> 2024 жылғы наурызда Вермонт университетінің магистратура және докторантура студенттері [[кәсіподаққа бірігу|кәсіподаққа бірігу]] және [[Біріккен автомобиль жұмысшылары|UAW]] кәсіподағына қосылу туралы шешімді қолдап дауыс берді.<ref>{{Cite news |title=UVM grad students join union |date=March 28, 2024 |work=WCAX |url=https://www.wcax.com/2024/03/28/uvm-grad-students-join-union/ }}</ref> 2024 жылғы сәуірде университеттегі [[Палестинадағы әділдік үшін студенттер]] ұйымының бөлімшесі Эндрю Харрис алаңында наразылық лагерін құрды. Наразылық білдірушілер университеттің эндаумент қоры туралы ақпараттың ашық болуын және «барлық қару-жарақ өндірушілерден, израильдік компаниялардан және тарихи Палестина аумағының оккупациясына қатысы бар компаниялардан» инвестицияларды қайтарып алуды талап етті. Сондай-ақ олар университеттен [[Линда Томас-Гринфилд]]тің оқу бітіру салтанатында жоспарланған сөз сөйлеуін тоқтатуды талап етті.<ref>{{Cite web |last=Keshmiri |first=Peter D'Auria, Sophia |date=April 29, 2024 |title=Pro-Palestinian protest encampments spring up at the University of Vermont, Middlebury College |url=http://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |access-date=April 29, 2024 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429051453/https://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |url-status=live }}</ref> == Мөрі == Университет алғаш рет 1807 жылы ресми мөрін бекітті. Мөрде [[Жасыл таулар]]дың үстінен көтеріліп келе жатқан күн және университеттің алғашқы ғимараты — кейін қайта жөнделген Олд-Милл бейнеленген. Сондай-ақ онда [[Евклид]]тің [[Пифагор теоремасы]]н «жел диірмені» әдісімен дәлелдеу сызбасы, глобус пен [[секстант]] бейнеленген. Мөрдің сыртқы шеңберінде «Universitas V. Montis. A.D. 1791», ал ішкі шеңберінде 1865 жылы ауыл шаруашылығы колледжінің құрылғанын білдіретін «Collegiumque Agriculturae» деген жазулар орналасқан.<ref>{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118045743/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |archive-date=January 18, 2021 |title=University Seal |website=The University of Vermont }}</ref> == Білім беру == Бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша білім беретін университеттің құрамына жеті бакалавриат колледжі, үздік студенттер колледжі, жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжі және медицина колледжі кіреді.<ref>{{Cite web |title=Majors, Minors and Graduate Programs |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}</ref> Вермонт университеті [[Жаңа Англияның жоғары білім жөніндегі комиссиясы]] тарапынан [[АҚШ-тағы жоғары білімді аккредиттеу|аккредиттелген]].<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=New England Commission Higher Education |language=en-US |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090600/https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |url-status=live }}</ref> Бакалавриат, магистратура және докторантура бағдарламалары [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]нде, Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжінде, Өнер және ғылым колледжінде, Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжінде, Инженерия және математика ғылымдары колледжінде, Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінде, Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжінде, Гроссман бизнес мектебінде және [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]]нде ұсынылады.<ref>{{cite web |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |title=Majors, Minors, and Graduate Programs |website=www.uvm.edu |language=en |access-date=April 4, 2018 |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}</ref> Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі дербес академиялық дәреже бермейді. Оның студенттері бір мезгілде университеттің бакалавриат бағдарламалары бойынша білім беретін жеті колледжінің бірінде оқиды.<ref>{{Cite web |title=Fall Semester |url=https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |url-status=live }}</ref> === Рейтингтері мен беделі === {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:22em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; border-collapse:collapse;" |- ! colspan="2" style="background:#f8f9fa; color:#3366cc; text-align:center; font-size:130%; padding:12px 8px; border:0;" | Академиялық рейтингтер |- ! colspan="2" style="background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;" | Ұлттық |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Forbes]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 181 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[U.S. News & World Report]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 121 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Washington Monthly]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 100 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | '''''WSJ''/College Pulse''' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 283 |- ! colspan="2" style="background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;" | Әлемдік |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі|ARWU]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 401–500 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[QS World University Rankings|QS]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 851–900 |- | style="border:0; padding:10px 12px;" | ''[[U.S. News & World Report]]'' | style="border:0; padding:10px 12px; text-align:right;" | 510 |} 2024 жылғы жағдай бойынша ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымының жыл сайынғы университеттер рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тың мемлекеттік университеттері арасында 61-орынды, ал елдегі барлық университеттер арасында 121-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті.<ref>{{cite web |title=University of Vermont |url=https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |access-date=September 30, 2024 |publisher=U.S. News & World Report |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414180827/https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |url-status=live }}</ref> 2024 жылы ''Forbes'' басылымының ''America's Top Colleges'' рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тағы 500 мемлекеттік және жекеменшік колледж бен университеттің арасында жалпы есепте 181-орынға, мемлекеттік университеттер арасында 79-орынға, ал зерттеу университеттері арасында 129-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.forbes.com/colleges/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=Forbes |language=en }}</ref> 1985 жылы Ричард Молл өзінің ''The Public Ivies: A Guide to America's Best Public Undergraduate Colleges and Universities'' атты кітабында Вермонт университетін [[Мемлекеттік Айви]] санатына жатқызды.<ref>{{Cite book |last=Moll |first=Richard |url=https://archive.org/details/publicivysguidet0000moll |title=The public ivys: A guide to America's best public undergraduate colleges and universities |date=1985 |publisher=Viking |location=New York |others=Internet Archive |isbn=978-0-670-58205-1 }}</ref> === Бакалавриатқа қабылдау === {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:36em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #c8ccd1; border-collapse:collapse;" |- ! colspan="3" style="background:#f8f9fa; text-align:center; font-size:125%; padding:12px 8px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Бакалавриатқа қабылдау статистикасы |- ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; width:45%;" | ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:30%;" | 2023 жылы оқуға қабылданғандар<ref name="FallEnrollmentReport">{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |title=UVM Common Data Set 2023-2024 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109025946/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |url-status=live }}</ref> ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:25%;" | 2018 жылмен салыстырғандағы өзгеріс<ref name="ReferenceEnrollmentReport">{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/CDS1819.pdf |title=UVM Common Data Set 2018-2019 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126192035/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/cds1819.pdf |url-status=live }}</ref> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Қабылдау көрсеткіші | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 60,0% | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | (+0,2) |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 17,1% | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | (+0,5) |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;" | Тест нәтижелерінің ортаңғы 50%-ы<sup>1</sup> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | [[SAT]] — жалпы балл | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 1270–1410 <small>([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 35%-ы арасында)</small> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | SAT — оқу және жазу | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 640–720 |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | SAT — математика | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 610–700 |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | [[ACT (тест)|ACT]] — жалпы балл | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 29–32 <small>([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 11%-ы арасында)</small> |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;" | Мектептегі үлгерім көрсеткіштері (GPA)<sup>2</sup> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 10% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 41,38% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 25% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 75,42% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 50% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 97,32% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Орташа GPA | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 3,85 |- | colspan="3" style="background:#f8f9fa; border:0; padding:12px; font-size:90%;" | <sup>1</sup> Тест нәтижелерін тапсыруды таңдаған студенттер арасында. <sup>2</sup> Мектептегі үлгерім рейтингі анықталған студенттер арасында. |} Бакалавриатқа қабылдау үдерісі [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «іріктеу деңгейі жоғары» санатына жатқызылады. Бұл бірінші курс студенттерінің тест нәтижелері негізінде университеттің қабылдау талаптарының іріктеу деңгейі бакалавр дәрежесін беретін барлық жоғары оқу орындарының арасында 80–100-процентиль аралығында екенін білдіреді.<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |access-date=April 5, 2023 |website=Carnegie Classification of Institutions of Higher Education |language=en-US |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224958/https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live }}</ref> 2026 жылғы түлектер тобына қабылдау үшін Вермонт университетіне 28 236 өтініш түсіп, олардың 16 947-сі (60,0%) мақұлданды. Қабылданғандардың 2 896-сы оқуға тіркеліп, [[Оқуға қабылдау ұсынысын қабылдау көрсеткіші|оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші]] 17,1%-ды құрады. Университетте бірінші курс студенттерінің [[Студенттердің оқуын жалғастыру көрсеткіші|оқуын жалғастыру көрсеткіші]] 88,25%-ды құрайды, ал студенттердің 77,5%-ы оқуын алты жыл ішінде аяқтайды.<ref name="FallEnrollmentReport" /> Бірінші курсқа қабылданған студенттердің 35%-ы [[SAT]] тестінің нәтижелерін тапсырған. Олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 1270–1410 аралығында болды. 2023 жылы оқуға қабылданған бірінші курс студенттерінің 11%-ы [[ACT (тест)|ACT]] тестінің нәтижелерін тапсырған, олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 29–32 аралығында болды. Студенттердің мектептегі орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) 3,85-ті құрады.<ref name="FallEnrollmentReport" /> === Ғылыми зерттеулер === Вермонт университеті [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.<ref name=":0" /> 2025 қаржы жылында университет [[ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар|ғылыми зерттеулер мен әзірлемелерді]] қаржыландыруға 266 миллион доллар көлемінде қаражат тартты.<ref name=":9">{{Cite web |title=UVM Research Sets $266M Record |url=https://www.uvm.edu/news/ovpr/uvm-research-sets-266m-record |access-date=October 1, 2024 |website=The University of Vermont }}</ref> === Өнер және ғылым колледжі === Өнер және ғылым колледжі — Вермонт университетіндегі студенттер, оқытушылар және қызметкерлер саны жағынан ең ірі колледж. Сонымен қатар колледж университеттің барлық студенттеріне оқу мен ғылыми қызметте табысқа жетуге қажетті білім мен дағдыларды қалыптастыруға көмектесетін негізгі пәндердің басым бөлігін ұсынады. Колледжде гуманитарлық ғылымдар, бейнелеу өнері, формалды ғылымдар, әлеуметтік және жаратылыстану ғылымдары бойынша 45 білім беру бағыты бар. [[Сурет:University of Vermont Williams Hall.jpg|thumb|Вермонт университетіндегі Уильямс-холл (бұрынғы Уильямс ғылыми корпусы). Қазіргі уақытта ғимаратта өнер және өнер тарихы, денсаулық және қоғам, сондай-ақ антропология кафедралары орналасқан.]] === Гроссман бизнес мектебі === Вермонт университетінің Гроссман бизнес мектебі [[AACSB]] ұйымы тарапынан аккредиттелген және бакалавриат пен магистратура бағдарламаларын ұсынады.<ref>{{Cite web |title=Sustainable Innovation MBA {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/program/sustainable-innovation-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}</ref> 2015 жылы мектеп университет түлегі Стивен Гроссманның 20 миллион доллар көлеміндегі қайырымдылық көмегінің құрметіне Гроссман бизнес мектебі болып қайта аталды. Бұл университет тарихындағы бір реттік ең ірі қайырымдылық қаржы болды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/business/?Page=news&storyID=21530&category=business |title=Grossman School of Business: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=October 5, 2015 |archive-date=October 6, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151006005514/http://www.uvm.edu/business/?Page=news&storyID=21530&category=business |url-status=live }}</ref> Мектептің бакалавриатында 1100-ден астам студент оқиды. Түлектерге бизнес басқару саласындағы ғылым бакалавры дәрежесі беріледі.<ref>{{Cite web |title=Undergraduate Programs {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/undergraduate-programs |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}</ref> 2025 жылы ''[[Corporate Knights]]'' басылымы Гроссман бизнес мектебінің тұрақты инновациялар саласындағы MBA бағдарламасын (SI-MBA) «Better World MBA» әлемдік рейтингінде екінші орынға, ал әлеуметтік және экологиялық ықпалы бойынша АҚШ-тағы бірінші орынға қойды. Бағдарлама 2023 жылдан бері осы орындарды сақтап келеді.<ref>{{Cite web |last=Bronca |first=Tristan |date=November 6, 2025 |title=These are the 2025 top MBA schools for sustainability |url=https://corporateknights.com/issues/2025-11-education-and-youth-issue/these-top-mbas-for-sustainability-are-maximizing-impact/ |access-date=April 16, 2026 |website=Corporate Knights |language=en-US }}</ref> ''[[The Princeton Review]]'' басылымының мәліметі бойынша, SI-MBA бағдарламасы АҚШ-тағы экологиялық бағыттағы үздік MBA бағдарламалары рейтингінде екінші орын алады,<ref>{{Cite web |title=Best Green MBA |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings/?rankings=best-green-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}</ref> сондай-ақ кәсіпкерлік саласындағы ең үздік 50 бағдарламаның<ref>{{Cite web |title=Top 50 Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-50-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}</ref> және АҚШ-тың солтүстік-шығысындағы кәсіпкерлік бағытындағы ең үздік жеті бағдарламаның қатарына кіреді.<ref>{{Cite web |title=Top Northeast Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-northeast-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com }}</ref> === Инженерия және математика ғылымдары колледжі === [[Сурет:University of Vermont Discovery Hall.jpg|thumb|Биохимия, физика және химия сияқты [[физикалық ғылымдар]] салалары орналасқан Дискавери-холл ғимараты]] Инженерия және математика ғылымдары колледжінде (CEMS) [[ABET]] ұйымы аккредиттеген бес инженерлік білім беру бағдарламасы бар: биомедициналық инженерия, құрылыс инженериясы, экологиялық инженерия, электротехника және машина жасау. Сонымен қатар колледж құрамында информатика кафедрасы мен математика және статистика кафедрасы жұмыс істейді. Колледжде үш ғылыми-зерттеу орталығы бар: Көлік зерттеулері орталығы, Күрделі жүйелер орталығы және Вермонттың озық есептеу технологиялары орталығы. Колледжде бакалавриат деңгейінде шамамен 1400 студент, жоғары оқу орнынан кейінгі бағдарламаларда 250 студент оқиды және 85 оқытушы жұмыс істейді. === Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі === [[Сурет:University of Vermont Morrill Hall.jpg|thumb|АҚШ сенаторы [[Джастин Смит Моррилл]]дің құрметіне аталған [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараты 1906–1907 жылдары Вермонт университетінің ауыл шаруашылығы кафедрасы мен ауыл шаруашылығы тәжірибе станциясын орналастыру үшін салынған.]] Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі (CALS) жануарлар туралы ғылым (студенттерге [[Тафтс университеті]]нің [[Каммингс ветеринариялық медицина мектебі]]не мерзімінен бұрын қабылдану мүмкіндігі беріледі), биохимия, биология ғылымдары, жергілікті қауымдастық кәсіпкерлігі, жергілікті қауымдастықтарды дамыту және халықаралық даму, диетология, тамақтану және тағамтану, экологиялық ауыл шаруашылығы, қоршаған орта туралы ғылым, қоршаған ортаны зерттеу, микробиология, молекулалық генетика, өсімдіктер биологиясы, қоғамдық коммуникациялар және тұрақты ландшафттық бау-бақша шаруашылығы бағыттары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар колледж құрамында Ауылдық аймақтарды зерттеу орталығы жұмыс істейді. Колледж Өнер және ғылым колледжімен бірлесіп білім беру бағдарламаларын да ұсынады. Биология ғылымдары сияқты мамандықтарды таңдаған студенттер осы екі колледждің кез келгенінде білім ала алады.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |title=Integrated Biological Science Program: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 11, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511112140/http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |url-status=live }}</ref> Жер гранты негізінде құрылған жоғары оқу орны ретінде Вермонт университеті [[Штаттардың бірлескен ғылыми-зерттеу, білім беру және ауыл шаруашылығы жөніндегі кеңес беру қызметі]] бағдарламасы аясында Вермонт штатына ауыл шаруашылығы саласындағы ғылыми-зерттеу қызметтерін көрсету үшін жыл сайын грант алады. === Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі === Вермонт университетінің Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі (CESS) педагогикалық білім беру, адам дамуы және отбасы туралы ғылымдар, сондай-ақ әлеуметтік жұмыс салалары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар [[америкалық ым тілі]], арнайы білім беру және мәдени әрі тілдік әртүрлілік жағдайындағы білім беру бағыттары бойынша қосымша мамандықтар бар. Колледж құрамына Көшбасшылық және даму ғылымдары кафедрасы, Білім беру кафедрасы, Әлеуметтік жұмыс кафедрасы және Мүгедектік және қоғамға кіріктіру орталығы кіреді. Сондай-ақ магистр немесе доктор (Ed.D. немесе Ph.D.) дәрежесін алуға мүмкіндік беретін бағдарламалар ұсынылады. === Медицина колледжі === {{Толық мақала|Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі}} 1804 жылы Джон Померой Берлингтондағы өз үйінде студенттерге сабақ бере бастады. Бұл АҚШ-тағы [[Штат университеті|мемлекеттік колледж немесе университет]] жанындағы алғашқы [[АҚШ-тағы медициналық білім беру|медициналық]] бөлімше болды. 1822 жылы Померой мен медицина саласының оқытушысы [[Нейтан Смит (дәрігер, 1762 жылы туған)|Нейтан Смит]] негізін қалаған [[Вермонт университетінің медицина колледжі|Медицина колледжі]] АҚШ-тағы жетінші медицина мектебі ретінде құрылды. Вермонт университеті медицина мамандығы бойынша әр курсқа шамамен 100 студент қабылдайды. Жалпы медицина студенттерінің саны шамамен 400-ге жетеді. Вермонт университетінің медициналық орталығы клиникалық білім берудің негізгі базасы болып табылады. ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымының 2016 жылғы рейтингі бойынша Медицина колледжі [[алғашқы медициналық-санитариялық көмек]] саласындағы білім беру сапасы жағынан АҚШ-тағы рейтингке енген 89 бағдарламаның арасында 29-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті. Ал 2019 жылғы жағдай бойынша 120 бағдарламаның арасында 43-орынға ие болды.<ref>{{cite magazine |url=http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |title=Best Medical Schools - University of Vermont |access-date=December 14, 2015 |magazine=U.S. News & World Report |archive-date=December 22, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222133141/http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |title=Best Medical Schools: Primary Care |access-date=May 5, 2019 |archive-date=June 13, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613134748/https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |url-status=live }}</ref> 2016 жылғы 21 қазанда [[Джо Байден]] қатерлі ісікке қарсы күресті жеделдетуге бағытталған [https://bidenwhitehouse.archives.gov/cancermoonshot/ Cancer Moonshot] бастамасын талқылау үшін университет кампусына келді.<ref>{{cite web |url=https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |title=Vice President Biden Brings His 'Cancer Moonshot' to Burlington |date=October 21, 2016 |access-date=August 25, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105221/https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |title=Vice President Biden Brings 'Cancer Moonshot' to UVM |publisher=Med.uvm.edu |date=November 14, 2016 |accessdate=August 26, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105225/http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |url-status=live }}</ref> ==== Чарльз А. Дана атындағы медициналық кітапхана ==== Чарльз А. Дана атындағы кітапхана — Вермонт штатындағы ең ірі [[медициналық кітапхана]]. Ол Ұлттық медициналық кітапханалар желісінің Вермонт штатындағы ресурстық кітапханасы қызметін атқарады<ref>{{cite web |url=http://nnlm.gov/ |title=National Home page - National Network of Libraries of Medicine |access-date=July 17, 2009 |archive-date=July 30, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090730161711/http://nnlm.gov/ |url-status=live }}</ref> және Вермонт университетінің Академиялық денсаулық сақтау орталығын қажетті ақпаратпен қамтамасыз етеді. Академиялық денсаулық сақтау орталығының құрамына университеттің Медицина колледжі мен Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінің оқытушылары, қызметкерлері мен студенттері, сондай-ақ Вермонт университетінің медициналық орталығындағы дәрігерлер мен басқа да [[медициналық қызмет көрсетуші]]лер кіреді. Кітапхана университеттің бакалавриат және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларының денсаулық сақтау ғылымдары саласындағы ақпараттық қажеттіліктерін де қанағаттандырады. Сонымен қатар ол [[денсаулық сақтау ғылымдары]] бойынша ақпарат іздейтін Вермонт штатының тұрғындарына да ашық. === Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі === Вермонт университетінің Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі төрт кафедрадан тұрады: Биомедицина және денсаулық ғылымдары, Коммуникация ғылымдары және коммуникация бұзылыстары, Мейіргер ісі, сондай-ақ Оңалту және қозғалыс ғылымдары. Сонымен қатар колледж құрамында [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]мен бірлесіп жұмыс істейтін Интегративті денсаулық институты бар. Ол интегративті медициналық көмек саласында сертификат беретін білім беру бағдарламасын ұсынады. Колледждің кейбір бакалавриат бағдарламалары студенттерді сөйлеу және тіл патологиясы, аудиология салалары бойынша жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларына немесе физиотерапия бойынша докторлық бағдарламаға түсуге дайындайды. Колледж сондай-ақ бұрын Fletcher Allen Health Care деп аталған Вермонт университетінің медициналық орталығының клиникалық базаларын пайдаланады. === Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі === Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі студенттердің оқу бағдарламасын толықтыратын және сабақтан тыс іс-шараларға қатысуына жағдай жасайды. Олардың қатарына арнайы ғылыми симпозиумдар, университетке шақырылған ғалымдармен бірге ұйымдастырылатын кешкі астар, сондай-ақ Монреаль мен Бостондағы мұражайлар мен театрларға сапарлар кіреді. Колледждің жұмысына университеттің әртүрлі бөлімдерінен оқытушылар іріктеліп тартылады. Олар бірінші курс студенттеріне арналған этика пәні мен тереңдетілген семинарларда дәріс оқиды, оқу және талқылау топтарына қатысады, пленарлық дәрістер сериясында баяндама жасайды, сондай-ақ ғылыми зерттеулер жүргізетін үздік студенттерге ғылыми жетекшілік етеді. Міндетті этика курсы, шағын семинарлар, бейресми кездесулер мен арнайы ғылыми-зерттеу жобалары аясында студенттер гуманитарлық және жаратылыстану ғылымдары, инженерия, мейіргер ісі, медицина, педагогика, бизнес және басқа да салалар бойынша университет ғалымдарымен бірлесіп жұмыс істейді. 2023 жылғы мамырда колледж АҚШ-тың бұрынғы сенаторы [[Патрик Лихи]]дің құрметіне қайта аталды.<ref>{{Cite web |title=UVM Honors College Named for Senator Patrick Leahy |url=https://www.uvm.edu/news/story/uvm-honors-college-named-senator-patrick-leahy |access-date=June 12, 2023 |website=The University of Vermont |archive-date=June 8, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230608023818/https://www.uvm.edu/news/story/uvm-honors-college-named-senator-patrick-leahy |url-status=live }}</ref> === Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі === [[Сурет:University of Vermont Aiken Center.jpg|thumb|Джордж Д. Айкен орталығында Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі орналасқан.]] [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]] (RSENR) 1973 жылы құрылған Табиғи ресурстар мектебінің негізінде 2003 жылы ашылды. Мектеп экологиялық және әлеуметтік үдерістер туралы білім мен түсінікті тереңдетуге, сондай-ақ табиғи жүйелердің тұтастығын сақтауға және қоршаған ортамен үйлесімді өмір сүретін орнықты қоғам қалыптастыруға бағытталған құндылықтарды дамытуға ұмтылады. Рубенштейн мектебінің ғылыми-зерттеу қызметі үш негізгі бағытты қамтиды: 1. Қолданбалы экология; 2. Қоршаған орта және қоғам; 3. Инновациялық құралдарды әзірлеу және пайдалану (мысалы, ГАЖ, кеңістіктік талдау және модельдеу). Мектептің негізгі ғимараты Джордж Д. Айкен орталығында орналасқан. Ғимарат 2012 жылы қайта жаңғыртылып, [[АҚШ-тың жасыл құрылыс кеңесі]]нің [[Энергетикалық және экологиялық жобалаудағы көшбасшылық|LEED Platinum]] сертификатын алды.<ref>{{cite news |title=Rehabbed Aiken gets top 'green' designation |url=http://www.burlingtonfreepress.com/article/20130923/NEWS02/309230024/Rehabbed-Aiken-gets-top-green-designation |newspaper=Burlington Free Press |date=September 23, 2013}}</ref><!-- {{Dead link|date=July 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} --> 2007 жылы университет [[Шамплейн көлі]]нің ластану мәселелерін зерттеу үшін 6,7 миллион доллар көлемінде грант жеңіп алды.<ref>{{cite book |title=UVM wins $6.7M lake-research grant |publisher=Burlington Free Press |date=September 28, 2007 }}</ref> == Спорт == Вермонт университетінің спорт командалары «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]» деген атпен белгілі. Университетте спорттың 18 түрі бойынша командалар бар. Әйелдер командалары баскетбол, кросс, допты хоккей, шайбалы хоккей, лакросс, шаңғы спорты, футбол, жүзу және суға секіру, сондай-ақ жеңіл атлетика (жабық ғимаратта және ашық ауада) бойынша жарыстарға қатысады. Ерлер командалары баскетбол, кросс, шайбалы хоккей, лакросс, шаңғы спорты, футбол және жеңіл атлетика (жабық ғимаратта және ашық ауада) бойынша өнер көрсетеді. Барлық командалар [[NCAA]]-ның [[Дивизион (спорт)|I дивизионы]] деңгейінде жарысады. Командалардың басым бөлігі [[Америка шығысы конференциясы]]нда бақ сынайды. Ерлер мен әйелдердің шайбалы хоккей командалары [[Шығыс хоккей қауымдастығы]]ның жарыстарына қатысады. Тау шаңғысы мен шаңғы жарысы командалары [[Шығыс колледжаралық шаңғы қауымдастығы]]ның жарыстарына қатысады. Вермонт университетінің спорт командалары студент-спортшылардың жалпы орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) бойынша 2005 жылдан 2011 жылға дейін қатарынан жеті рет (2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010 және 2011 жылдары) Америка шығысы конференциясының академиялық кубогын жеңіп алды. Вермонт университеті осы конференцияда аталған кубокты қатарынан үш жыл және жалпы төрт рет жеңіп алған алғашқы оқу орны болды. [[Сурет:Gutterson Fieldhouse on March 29 2023.jpg|thumb|1963 жылы салынған [[Гаттерсон-филдхаус]] ғимаратында Вермонт университетінің хоккей мұз айдыны орналасқан.]] Университеттің соңғы жылдардағы спорттық жетістіктерінің қатарында ерлердің шайбалы хоккей командасының 2009 жылы Frozen Four турниріне шығуы, әйелдер мен ерлер баскетбол командаларының Америка шығысы конференциясының турнирлерінде жеңіске жетіп, 2010 жылғы NCAA турниріне жолдама алуы және шаңғы командасының 2012 жылы Монтана штатының Бозмен қаласында өткен NCAA ұлттық чемпионатында алтыншы рет жеңімпаз атануы бар. 2014 жылы ерлердің шайбалы хоккей командасы 2009 жылдан бергі үшінші NCAA турниріне жолдама алды, ал ерлер баскетбол командасы Америка шығысы конференциясының тұрақты маусымында алтыншы рет чемпион атанды. Университет өз тарихында америкалық футбол, софтбол және бейсбол сияқты бірнеше ірі спорт бағдарламасын тоқтатты. Софтбол мен бейсбол бағдарламалары 2009 жылы жабылды.<ref>{{cite web |url=http://www.wcax.com/story/9879709/uvm-eliminates-baseball-and-softball |title=UVM Eliminates Baseball and Softball |date=February 20, 2009 |access-date=September 17, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150916013459/http://www.wcax.com/story/9879709/uvm-eliminates-baseball-and-softball |archive-date=September 16, 2015 |url-status=dead }}</ref> Вермонт университетінің бұрынғы 36 спортшысы 16 Олимпиада ойындарына (13 қысқы және 3 жазғы) қатысып, жалпы алты Олимпиада медалін жеңіп алды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/vq/VQSPRING02/UVMOlympians.html |title=UVM Olympians |access-date=February 10, 2016 |archive-date=September 27, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927234921/http://www.uvm.edu/~uvmpr/vq/VQSPRING02/UVMOlympians.html |url-status=live }}</ref> Вермонт университетінің «Vermont Victorious» атты спорттық қолдау әні 1938 жылы жазылған.<ref>{{cite web |url=http://www.uvmathletics.com/sports/2010/6/27/GEN_0627105917.aspx |title=Vermont Catamounts Athletics |work=University of Vermont |access-date=February 10, 2016 |archive-date=February 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160208085600/http://uvmathletics.com/sports/2010/6/27/GEN_0627105917.aspx |url-status=live }}</ref> === 2024 жылғы NCAA ерлер футбол чемпионаты === 2024 жылғы 16 желтоқсанда Вермонт университетінің ерлер футбол командасы [[Маршалл университетінің ерлер футбол командасы|Маршалл университетінің командасын]] жеңіп, [[2024 жылғы NCAA I дивизионының ерлер арасындағы футбол турнирі]]нің чемпионы атанды. Бұл Вермонт университетінің NCAA I дивизионында өнер көрсететін спорт командаларының ұлттық чемпионаттың финалына алғаш рет шығып, жеңіске жетуі болды.<ref>{{Cite web |last=Abrami |first=Alex |title=Cardiac Cats: Vermont men's soccer win first national championship in comeback vs Marshall |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/sports/college/vermont/2024/12/16/vermont-soccer-vs-marshall-score-ncaa-national-championship-college-cup-overtime-final-uvm/76927559007/ |access-date=December 18, 2024 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}</ref> Сонымен қатар бұл [[Америка шығысы конференциясы]]на мүше командалардың тарихындағы алғашқы ұлттық чемпиондық атақ болды.<ref>{{Cite web |date=December 16, 2024 |title=Vermont Men's Soccer Wins National Championship 2-1 in Overtime!! |url=https://americaeast.com/news/2024/12/17/vermont-national-champions.aspx |access-date=December 18, 2024 |website=americaeast.com |language=en |archive-date=December 17, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241217053044/https://americaeast.com/news/2024/12/17/vermont-national-champions.aspx |url-status=live }}</ref> === Клубтық спорт === Вермонт университеті көптеген клубтық спорт командаларына қолдау көрсетеді. 2009 жылғы 15 қарашадағы жағдай бойынша университеттің желкенді спорт командасы АҚШ-тағы ұлттық рейтингте 8-орында тұрды.<ref name="SailingTeam">{{cite web |url=http://www.uvm.edu/sailing/ |title=UVM Sailing |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 30, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530001429/http://www.uvm.edu/sailing/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.collegesailing.org/rankings.asp |title=Sailing Collegiate National Top 20 |access-date=June 12, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070409102520/http://collegesailing.org/rankings.asp |archive-date=April 9, 2007 |url-status=dead }}</ref> Университеттің академиялық ескек есу командасы [[Чарльз өзені регатасы]] мен [[Дэд Вейл регатасы]]на қатысады. 2015 жылғы ACRA ұлттық клубтық ескек есу чемпионатында рульшісі бар төрт адамдық қайықтағы ерлер экипажы қола жүлдеге ие болды. Велоспорт командасы басқа университеттердің негізгі спорт командаларымен жарысып, бірнеше рет ұлттық чемпион атанды. == Өнер == [[Сурет:University of Vermont Royall Tyler Theatre.jpg|thumb|Театр өнері кафедрасы орналасқан Ройалл Тайлер театры.]] Вермонт университетінің Өнер мектебі жыл бойы аспаптық музыка және хор өнері бойынша концерттер ұйымдастырады. Ройалл Тайлер театрының [[негізгі сахна]]сында театр қойылымдары көрсетіледі. Театр өнері кафедрасы жыл сайын негізгі сахнада шамамен үш қойылым қояды. Сонымен қатар студенттердің режиссерлігімен бір актілі пьесалар да сахналанады. Соңғы жылдары негізгі сахнада қойылған көрнекті спектакльдердің қатарында ''[[Ақ нәсілді гетеросексуал ерлер]]'' және ''[[Жарқанат бала: мюзикл]]'' (2022/2023); ''[[Бұл ғажайып өмір]]'' және ''[[Ол құбыжықтарды өлтіреді]]'' (2021/2022); ''[[Халық жауы (пьеса)|Халық жауы]]'' (2020/2021); ''[[Қасқырлар (пьеса)|Қасқырлар]]'' және ''[[Қалыпты жүрек]]'' (2019/2020); ''[[Пиппин (мюзикл)|Пиппин]]'' (2018/2019); ''[[Сезім мен парасат]]'' және ''[[Питер және жұлдыз аулаушы]]'' (2017/2018); ''[[Көктемгі ояну (мюзикл)|Көктемгі ояну]]'' (2016/2017); ''[[39 баспалдақ (пьеса)|39 баспалдақ]]'' және ''[[Сахна сыртындағы шу]]'' (2015/2016); ''[[Жай нәрседен көп айқай]]'' (2014/2015); ''[[Тышқан қақпаны]]'' және ''[[Уринтаун]]'' (2013/2014) бар. 1991–2018 жылдары театрда Берлингтонның мерекелік дәстүріне айналған ''The Toys Take Over Christmas'' («Ойыншықтар Рождествоны басып алады») спектаклі қойылып келді.<ref>{{Cite web |title=Current Production Season |url=https://www.uvm.edu/cas/theatreanddance/current_production_season |access-date=October 13, 2024 |website=legacy.drup2.uvm.edu |language=en |archive-date=October 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008113927/https://www.uvm.edu/cas/theatreanddance/current_production_season |url-status=live }}</ref> Университеттің көпшілікке арналған сахналық өнер бағдарламасы — Lane Series 1955 жылы басталды. Бағдарлама аясында ұлттық және халықаралық деңгейде танымал өнерпаздар өнер көрсетеді. Әр оқу жылында классикалық музыка, джаз, фольклорлық музыка, камералық музыка және хор өнері бойынша концерттерді, сондай-ақ театр қойылымдарын, кино көрсетілімдері мен би өнерін қамтитын 25 іс-шара ұйымдастырылады. Іс-шаралардың басым бөлігі университеттің Редстоун кампусындағы концерт залында өтеді.<ref>{{Cite web |title=About Us: Lane Series |url=https://www.uvm.edu/laneseries/about-us |access-date=October 13, 2024 |website=University of Vermont |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109105633/https://www.uvm.edu/laneseries/about-us |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Lilly |first=Amy |title=How Natalie Neuert Curates UVM's Diverse Lane Series |url=https://www.sevendaysvt.com/arts-culture/how-natalie-neuert-curates-uvms-diverse-lane-series-41813697 |access-date=October 13, 2024 |website=Seven Days |language=en |archive-date=October 6, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241006013708/https://www.sevendaysvt.com/arts-culture/how-natalie-neuert-curates-uvms-diverse-lane-series-41813697 |url-status=live }}</ref> [[Флеминг өнер мұражайы]] — Вермонт университетінің мұражайы. Оның тұрақты коллекциясында 24 000 экспонат бар. Олардың қатарында өнер туындылары, сондай-ақ [[антропология|антропологиялық]] және [[этнография|этнографиялық]] жәдігерлер кездеседі. Мұражайда түрлі уақытша көрмелер мен арнайы іс-шаралар да өткізіледі. Қазіргі уақытта жұмысын тоқтатқан [[Вермонт Моцарт фестивалі]] Вермонт университетінде қалыптасып, алғашқы фестивальдері де осы оқу орнында өткізілді. 1976 жылы фестиваль тәуелсіз коммерциялық емес ұйым ретінде тіркелді, алайда бүкіл қызмет ету кезеңінде университетпен байланысын сақтап қалды. == Студенттік өмір == Университетте студенттердің түрлі қызығушылықтарын қамтитын 250-ден астам студенттік клуб пен ұйым жұмыс істейді. Оларға Студенттік өзін-өзі басқару қауымдастығы қолдау көрсетеді. Тарихы ұзақ әрі мүшелерінің саны көп ұйымдардың қатарында «Белсенді еріктілер» (Volunteers in Action), Вермонт университетінің саяхат клубы (UVM Outing Club)<ref name="uvmoc">{{Cite web |url=https://site.uvm.edu/uvmoc/ |title=UVM Outing Club |date=December 10, 2023 |access-date=March 26, 2024 |archive-date=March 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326193113/https://site.uvm.edu/uvmoc/ |url-status=live }}</ref> және Шаңғы және сноуборд клубы бар. Hillel ұйымы да университет кампусында белсенді қызмет атқарады.<ref>{{cite web |url=http://uvmhillel.org/Passover |title=Passover 2015! |work=UVM Hillel |access-date=August 26, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141108215600/http://uvmhillel.org/Passover |archive-date=November 8, 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.jspace.com/news/articles/jspace-featured-org-hillel-university-of-vermont/14889 |title=Jspace Featured .ORG: Hillel University of Vermont / Jspace News |access-date=August 26, 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131106071758/http://www.jspace.com/news/articles/jspace-featured-org-hillel-university-of-vermont/14889 |archive-date=November 6, 2013 }}</ref><ref name="SSC">{{cite web |url=http://www.uvmssc.com/ |title=UVM Ski & Snowboard website |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 29, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150529221249/http://www.uvmssc.com/ |url-status=live }}</ref> Сонымен қатар университетте 2007 жылы құрылған, АҚШ-тағы үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне FeelGood бөлімшесі орналасқан. Бөлімше университет кампусында ірімшік қосылған ыстық сэндвичтер сату арқылы 2030 жылға қарай аса ауыр кедейлікті жоюға бағытталған бастамаларды қолдау үшін құрылғаннан бері 400 000 доллардан астам қаражат жинады.<ref>{{cite web |url=http://www.feelgood.org/ |title=Home – FeelGood |website=FeelGood |language=en-US |access-date=June 1, 2016 |archive-date=May 29, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160529004429/http://www.feelgood.org/ |url-status=live }}</ref> [[Сурет:University of Vermont Davis Center.jpg|thumb|2007 жылғы күзде құрылысы аяқталған [[Дадли Х. Дэвис орталығы|Дэвис орталығы]] — университеттің студенттік орталығы.]] 2015 жылы университет Wellness Environment (WE) деп аталатын салауатты өмір салтын қолдау бағдарламасын іске қосты. Бұл алкоголь мен есірткі қолданылмайтын студенттік тұрғын орта бағдарламасы, оған қатысатын студенттер дене шынықтыру және дұрыс тамақтану жөніндегі жаттықтырушылардың көмегін ала алады. Бағдарлама аясында күнделікті йога сабақтары, тәулік бойы қолжетімді медитация сеанстары және студенттерді Берлингтон жастарының өкілдерімен жұптастыратын тәлімгерлік бағдарлама қарастырылған.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~wellenv/ |title=WE: Wellness Environment: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=April 10, 2015 |archive-date=April 15, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150415092701/http://www.uvm.edu/~wellenv/ |url-status=live }}</ref> 2017 жылғы күзде Орталық кампустың студенттік жатақханасының құрылысы аяқталды. Қазіргі уақытта онда Wellness Environment бағдарламасына қатысатын 700-ге жуық студент тұрады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} pr4cy053b6zt9bf8mv0ryuc2s2hsa5k 3690355 3690354 2026-11-02T18:33:15Z 1nter pares 146705 /* Студенттік өмір */ 3690355 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі |Қысқартылған аты = Вермонт университеті |Эмблемасы = |Сурет = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|200px]] |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = University of Vermont and State Agricultural College |Бұрынғы атауы = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865) |Ұраны = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}<br>{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}<ref>{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}</ref> |Құрылған жылы = [[1791 жыл|1791]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = [[Марлен Тромп]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 14 320 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces">{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&id=231174 |url-status=live }}</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = 12 168 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces" /> |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 2013 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces" /> |Орналасқан жері = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²) |Мекенжайы = |Сайты = https://www.uvm.edu/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47 |CoordScale = |edu_region = }} '''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].<ref>{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}</ref> 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.<ref>{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}</ref> Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.<ref name=":0">{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}</ref> Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]<nowiki/>» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады. == Тарихы == === XVIII ғасыр === {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | image1 = University of Vermont 1845.png | alt1 = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті | caption1 = Вермонт университеті, 1845 жыл | image2 = University of Vermont Old Mill.jpg | alt2 = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті | caption2 = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат | image3 = University of Vermont Billings Library.jpg | alt3 = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті | caption3 = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды. | image4 = University of Vermont University Green.jpg | alt4 = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті | caption4 = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы }} Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады. === XIX ғасыр === Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.<ref name="Donaldson, Thomas (1884)">{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&view=1up&seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&view=1up&seq=257 |url-status=live }}</ref> Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.<ref name="uvm.edu"/> Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]<nowiki/>» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.<ref name="uvm.edu">[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.</ref> Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.<ref name="uvm.edu" /> 1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.<ref>{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}</ref> [[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды. === XX ғасыр === 1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.<ref>{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}</ref> 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.<ref name=":8">{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}</ref> Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.<ref name=":8" /> XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.<ref name=":11">{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}</ref><ref name=":6">{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}</ref> 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.<ref name=":5">{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}</ref> Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]<nowiki/>» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.<ref>{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}</ref> 1972 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі тағы да араласып, соғысқа қарсы шерулерге қатысқаны үшін билік өкілдерінің наразылығын тудырған, студенттер арасында танымал [[марксизм|марксшіл]] [[саясаттану]] профессоры [[Майкл Паренти]]ге тұрақты профессорлық қызмет мәртебесін беруден бас тартты. Кеңес оқытушылар құрамының, декандар кеңесінің және университет әкімшілігінің ұсынымдарына қарамастан осындай шешім қабылдады. Кейін Паренти университетке қарсы федералдық сотқа талап арыз берді. Дау соттан тыс тәртіппен реттеліп, Парентиге 15 000 доллар төленді.<ref name=":6" /> 1980 жылдары Вермонт университеті студенттердің [[апартеид]] режимі орнаған Оңтүстік Африкада қызмет жүргізетін компанияларға салынған [[Оңтүстік Африкадан инвестицияларды шығару|инвестицияларды қайтарып алуды]] талап етуіне байланысты күшейген қысымға тап болды.<ref>{{Cite web |date=April 5, 2022 |title=UVM Rally Calling for UVM South African Divestment |url=https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |access-date=December 30, 2023 |website=CCTV Center for Media and Democracy |language=en |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230055838/https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |url-status=live }}</ref> Апартеид режиміне инвестиция салуға қарсы студенттердің наразылықтары 1985 жылғы 12 қазанда Уотерман ғимаратының қарсысындағы көгал алаңда «лашықтар қалашығының» салынуымен шарықтау шегіне жетті. 6 желтоқсанда университеттің қамқоршылар кеңесі 12 дауыс қолдап, 7 дауыс қарсы болған нәтижемен инвестицияларды қайтарып алу туралы шешім қабылдады.<ref>{{Cite web |last=Fordham |first=Robin |title=University of Vermont Campus History - Crossroads |url=https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |access-date=December 30, 2023 |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230052425/https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |url-status=live }}</ref> === XXI ғасыр === Вермонт университеті студенттік ұйымдардың бастамасымен инвестицияларды қайтарып алуға бағытталған басқа да бірқатар шараларды жүзеге асырды. Атап айтқанда, 2006 жылы [[Дарфурдағы геноцид (2003–2005)|Дарфурдағы геноцидке]] байланысты «Суданды қолдайтын» компаниялардан инвестицияларын қайтарып алды,<ref>{{Cite web |last=Picard |first=Ken |title=UVM Implements Divestment Strategy for Sudan-Friendly Companies |url=https://www.sevendaysvt.com/news/uvm-implements-divestment-strategy-for-sudan-friendly-companies-2130853 |access-date=December 30, 2023 |website=Seven Days |language=en }}</ref> ал 2009 жылы [[Ирак соғысы|Ирактағы]] және [[Ауғанстандағы соғыс (2001–2021)|Ауғанстандағы]] соғыстар кезінде [[кассеталық оқ-дәрі]]лер мен [[сарқылған уран]] қолданылатын қару-жараққа қатысты инвестициялардан бас тартты.<ref>{{Cite web |date=July 13, 2009 |title=UVM trustees to vote on weapons divestment (US) |url=https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |access-date=December 30, 2023 |website=Landmine.de |language=de-DE |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061822/https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=November 16, 2009 |title=Board votes to divest from cluster ammunitions |url=https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |access-date=December 30, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061821/https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |url-status=live }}</ref> 2013 және 2016 жылдары университеттің қамқоршылар кеңесі қазба отын саласына салынған инвестицияларды қайтарып алу туралы талаптарды қабылдамады.<ref>{{Cite web |last=JOHNSON |first=TIM |title=UVM trustees reject fossil-fuel divestment |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2013/12/18/uvm-trustees-reject-fossil-fuel-divestment/4117649/ |access-date=December 30, 2023 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}</ref><ref name=":7">{{Cite web |last=Duffort |first=Lola |date=July 15, 2020 |title=UVM will divest its endowment from fossil fuels |url=http://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |access-date=December 30, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230162029/https://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |url-status=live }}</ref> 2019 жылғы 1 шілдеде [[Суреш Гаримелла]] Вермонт университетінің 27-президенті болып тағайындалды.<ref>{{Cite web |last=Loftus |first=Sawyer |title=New UVM president takes the helm, offers few details on university's direction |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |access-date=December 31, 2022 |website=Burlington Free Press |language=en-US |archive-date=August 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805233453/https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |url-status=live }}</ref> Оның басшылығы кезінде университетке қабылданған студенттер саны рекордтық деңгейге жетіп, ғылыми зерттеулерді қаржыландыру көлемі 50 пайызға өсіп, 250 миллион долларды құрады. Алайда Гаримелла студенттермен және оқытушылармен [[қоғаммен байланыс|қарым-қатынасы]] үшін сынға ұшырады.<ref>{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=Suresh Garimella Has Helped UVM Emerge Stronger From the Pandemic. But Who Is He, Anyway? |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |access-date=April 30, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003502/https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |url-status=live }}</ref> 2021 жылы университет әкімшілігі бюджетті қысқарту шараларын енгізді. Соның нәтижесінде Өнер және ғылым колледжінде үш кафедра жабылып, 12 негізгі мамандық, 11 қосымша мамандық және төрт магистратура бағдарламасы тоқтатылды.<ref>{{Cite web |last=Ruehsen |first=Ella |date=April 13, 2021 |title=Thousands voice no confidence in Garimella administration as grievances mount |url=https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |access-date=December 28, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128192721/https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |url-status=live }}</ref> 2020 жылы студенттердің бастамасымен жүргізілген науқанның қысымымен Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесі 2023 жылғы шілдеге дейін қазба отын саласына салынған инвестициялардан толық бас тарту туралы шешімді бірауыздан қабылдады.<ref name=":7" /> 2022 жылы [[АҚШ Білім министрлігі]] [[Луис Д. Брандейс атындағы адам құқықтарын заң арқылы қорғау орталығы]] мен [[Кампустағы еврейлер (ұйым)|Jewish on Campus]] ұйымдарының Азаматтық құқықтар туралы заңның VI бөлімі негізінде берген шағымына байланысты университет әкімшілігінің кампустағы [[антисемитизм]] көріністеріне қатысты әрекеттерін тергеуді бастады.<ref name="Investigation underway into antisemitism at U of Vermont">{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=Investigation underway into antisemitism at U of Vermont |url=https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |website=The Associated Press |date=September 13, 2022 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144257/https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=September 13, 2022 |title=UVM under federal investigation over antisemitism allegations |url=https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |access-date=May 1, 2023 |website=Vermont Public |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030305/https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы сәуірде университет пен Азаматтық құқықтар жөніндегі басқарма дауды ерікті түрде реттеу туралы келісімге келгеннен кейін тергеу аяқталды. АҚШ Білім министрлігінің баспасөз хабарламасында университеттің аталған оқиғаларға тиісті деңгейде әрекет етпегені айтылды.<ref>{{Cite web |title=U.S. Department of Education's Office for Civil Rights Resolves Investigation Addressing the University of Vermont's Responses to Allegations of Antisemitic Incidents |url=https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |access-date=May 1, 2023 |website=www.ed.gov |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503042411/https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |url-status=live }}</ref> Университет әкімшілігі бұл айыптауларды жоққа шығарып, оқиғаларға тиісті шаралар қабылдағанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=UVM President Denies Allegations of Antisemitism on Campus |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |access-date=May 1, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003504/https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |url-status=live }}</ref> Университет кемсітушілікке қатысты шағымдарды тіркеудің жаңа тәртібін енгізуге, кемсітушілік пен қудалауға қарсы ішкі ережелерін қайта қарауға және қызметкерлер мен студенттерге қосымша оқыту жүргізуге келісті.<ref name="U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint">{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint |url=https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |website=The Associated Press |date=April 3, 2023 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144302/https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |url-status=live }}</ref> Алайда шағымданушылардың талаптарын қабылдамады. Тергеуді аяқтаған кезде АҚШ Білім министрлігі университеттің кінәсі немесе заңбұзушылық жасағаны туралы қорытынды шығарған жоқ және жаңа федералдық саясат енгізбеді.<ref>{{Cite web |last=Zituni |first=Danya |date=June 28, 2023 |title=University of Vermont's Settlement with Dep't of Education Refuses to Adopt IHRA Despite Pressure |url=https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |access-date=December 27, 2023 |website=Palestine Legal |language=en-US |archive-date=December 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227025522/https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы қазанда Вермонт университетінің Қауіпсіздік және талаптарға сәйкестікті бақылау бөлімі [[Палестиналық арабтар|палестиналық]] жазушы [[Мұхаммед әл-Курд]]тың жоспарланған қонақ дәрісін кенеттен тоқтатты. Бөлім бұл шешімін іс-шара барысында тиісті қауіпсіздікті қамтамасыз ету мүмкіндігінің жоқтығымен түсіндірді. [[Seven Days (газет)|Seven Days]] газетінің журналистік зерттеуі іс-шараға байланысты қандай да бір қауіп-қатердің болғанын растайтын дәлелдер таппады.<ref>{{Cite web |last=Hellman |first=Rachel |title=Records Show UVM Professors Questioned Decision to Nix Palestinian Writer's Appearance |url=https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |access-date=December 27, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=December 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228000040/https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |url-status=live }}</ref> 2024 жылғы наурызда Вермонт университетінің магистратура және докторантура студенттері [[кәсіподаққа бірігу|кәсіподаққа бірігу]] және [[Біріккен автомобиль жұмысшылары|UAW]] кәсіподағына қосылу туралы шешімді қолдап дауыс берді.<ref>{{Cite news |title=UVM grad students join union |date=March 28, 2024 |work=WCAX |url=https://www.wcax.com/2024/03/28/uvm-grad-students-join-union/ }}</ref> 2024 жылғы сәуірде университеттегі [[Палестинадағы әділдік үшін студенттер]] ұйымының бөлімшесі Эндрю Харрис алаңында наразылық лагерін құрды. Наразылық білдірушілер университеттің эндаумент қоры туралы ақпараттың ашық болуын және «барлық қару-жарақ өндірушілерден, израильдік компаниялардан және тарихи Палестина аумағының оккупациясына қатысы бар компаниялардан» инвестицияларды қайтарып алуды талап етті. Сондай-ақ олар университеттен [[Линда Томас-Гринфилд]]тің оқу бітіру салтанатында жоспарланған сөз сөйлеуін тоқтатуды талап етті.<ref>{{Cite web |last=Keshmiri |first=Peter D'Auria, Sophia |date=April 29, 2024 |title=Pro-Palestinian protest encampments spring up at the University of Vermont, Middlebury College |url=http://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |access-date=April 29, 2024 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429051453/https://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |url-status=live }}</ref> == Мөрі == Университет алғаш рет 1807 жылы ресми мөрін бекітті. Мөрде [[Жасыл таулар]]дың үстінен көтеріліп келе жатқан күн және университеттің алғашқы ғимараты — кейін қайта жөнделген Олд-Милл бейнеленген. Сондай-ақ онда [[Евклид]]тің [[Пифагор теоремасы]]н «жел диірмені» әдісімен дәлелдеу сызбасы, глобус пен [[секстант]] бейнеленген. Мөрдің сыртқы шеңберінде «Universitas V. Montis. A.D. 1791», ал ішкі шеңберінде 1865 жылы ауыл шаруашылығы колледжінің құрылғанын білдіретін «Collegiumque Agriculturae» деген жазулар орналасқан.<ref>{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118045743/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |archive-date=January 18, 2021 |title=University Seal |website=The University of Vermont }}</ref> == Білім беру == Бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша білім беретін университеттің құрамына жеті бакалавриат колледжі, үздік студенттер колледжі, жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжі және медицина колледжі кіреді.<ref>{{Cite web |title=Majors, Minors and Graduate Programs |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}</ref> Вермонт университеті [[Жаңа Англияның жоғары білім жөніндегі комиссиясы]] тарапынан [[АҚШ-тағы жоғары білімді аккредиттеу|аккредиттелген]].<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=New England Commission Higher Education |language=en-US |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090600/https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |url-status=live }}</ref> Бакалавриат, магистратура және докторантура бағдарламалары [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]нде, Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжінде, Өнер және ғылым колледжінде, Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжінде, Инженерия және математика ғылымдары колледжінде, Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінде, Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжінде, Гроссман бизнес мектебінде және [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]]нде ұсынылады.<ref>{{cite web |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |title=Majors, Minors, and Graduate Programs |website=www.uvm.edu |language=en |access-date=April 4, 2018 |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}</ref> Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі дербес академиялық дәреже бермейді. Оның студенттері бір мезгілде университеттің бакалавриат бағдарламалары бойынша білім беретін жеті колледжінің бірінде оқиды.<ref>{{Cite web |title=Fall Semester |url=https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |url-status=live }}</ref> === Рейтингтері мен беделі === {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:22em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; border-collapse:collapse;" |- ! colspan="2" style="background:#f8f9fa; color:#3366cc; text-align:center; font-size:130%; padding:12px 8px; border:0;" | Академиялық рейтингтер |- ! colspan="2" style="background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;" | Ұлттық |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Forbes]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 181 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[U.S. News & World Report]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 121 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Washington Monthly]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 100 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | '''''WSJ''/College Pulse''' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 283 |- ! colspan="2" style="background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;" | Әлемдік |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі|ARWU]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 401–500 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[QS World University Rankings|QS]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 851–900 |- | style="border:0; padding:10px 12px;" | ''[[U.S. News & World Report]]'' | style="border:0; padding:10px 12px; text-align:right;" | 510 |} 2024 жылғы жағдай бойынша ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымының жыл сайынғы университеттер рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тың мемлекеттік университеттері арасында 61-орынды, ал елдегі барлық университеттер арасында 121-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті.<ref>{{cite web |title=University of Vermont |url=https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |access-date=September 30, 2024 |publisher=U.S. News & World Report |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414180827/https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |url-status=live }}</ref> 2024 жылы ''Forbes'' басылымының ''America's Top Colleges'' рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тағы 500 мемлекеттік және жекеменшік колледж бен университеттің арасында жалпы есепте 181-орынға, мемлекеттік университеттер арасында 79-орынға, ал зерттеу университеттері арасында 129-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.forbes.com/colleges/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=Forbes |language=en }}</ref> 1985 жылы Ричард Молл өзінің ''The Public Ivies: A Guide to America's Best Public Undergraduate Colleges and Universities'' атты кітабында Вермонт университетін [[Мемлекеттік Айви]] санатына жатқызды.<ref>{{Cite book |last=Moll |first=Richard |url=https://archive.org/details/publicivysguidet0000moll |title=The public ivys: A guide to America's best public undergraduate colleges and universities |date=1985 |publisher=Viking |location=New York |others=Internet Archive |isbn=978-0-670-58205-1 }}</ref> === Бакалавриатқа қабылдау === {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:36em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #c8ccd1; border-collapse:collapse;" |- ! colspan="3" style="background:#f8f9fa; text-align:center; font-size:125%; padding:12px 8px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Бакалавриатқа қабылдау статистикасы |- ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; width:45%;" | ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:30%;" | 2023 жылы оқуға қабылданғандар<ref name="FallEnrollmentReport">{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |title=UVM Common Data Set 2023-2024 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109025946/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |url-status=live }}</ref> ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:25%;" | 2018 жылмен салыстырғандағы өзгеріс<ref name="ReferenceEnrollmentReport">{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/CDS1819.pdf |title=UVM Common Data Set 2018-2019 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126192035/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/cds1819.pdf |url-status=live }}</ref> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Қабылдау көрсеткіші | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 60,0% | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | (+0,2) |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 17,1% | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | (+0,5) |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;" | Тест нәтижелерінің ортаңғы 50%-ы<sup>1</sup> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | [[SAT]] — жалпы балл | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 1270–1410 <small>([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 35%-ы арасында)</small> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | SAT — оқу және жазу | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 640–720 |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | SAT — математика | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 610–700 |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | [[ACT (тест)|ACT]] — жалпы балл | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 29–32 <small>([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 11%-ы арасында)</small> |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;" | Мектептегі үлгерім көрсеткіштері (GPA)<sup>2</sup> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 10% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 41,38% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 25% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 75,42% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 50% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 97,32% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Орташа GPA | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 3,85 |- | colspan="3" style="background:#f8f9fa; border:0; padding:12px; font-size:90%;" | <sup>1</sup> Тест нәтижелерін тапсыруды таңдаған студенттер арасында. <sup>2</sup> Мектептегі үлгерім рейтингі анықталған студенттер арасында. |} Бакалавриатқа қабылдау үдерісі [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «іріктеу деңгейі жоғары» санатына жатқызылады. Бұл бірінші курс студенттерінің тест нәтижелері негізінде университеттің қабылдау талаптарының іріктеу деңгейі бакалавр дәрежесін беретін барлық жоғары оқу орындарының арасында 80–100-процентиль аралығында екенін білдіреді.<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |access-date=April 5, 2023 |website=Carnegie Classification of Institutions of Higher Education |language=en-US |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224958/https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live }}</ref> 2026 жылғы түлектер тобына қабылдау үшін Вермонт университетіне 28 236 өтініш түсіп, олардың 16 947-сі (60,0%) мақұлданды. Қабылданғандардың 2 896-сы оқуға тіркеліп, [[Оқуға қабылдау ұсынысын қабылдау көрсеткіші|оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші]] 17,1%-ды құрады. Университетте бірінші курс студенттерінің [[Студенттердің оқуын жалғастыру көрсеткіші|оқуын жалғастыру көрсеткіші]] 88,25%-ды құрайды, ал студенттердің 77,5%-ы оқуын алты жыл ішінде аяқтайды.<ref name="FallEnrollmentReport" /> Бірінші курсқа қабылданған студенттердің 35%-ы [[SAT]] тестінің нәтижелерін тапсырған. Олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 1270–1410 аралығында болды. 2023 жылы оқуға қабылданған бірінші курс студенттерінің 11%-ы [[ACT (тест)|ACT]] тестінің нәтижелерін тапсырған, олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 29–32 аралығында болды. Студенттердің мектептегі орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) 3,85-ті құрады.<ref name="FallEnrollmentReport" /> === Ғылыми зерттеулер === Вермонт университеті [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.<ref name=":0" /> 2025 қаржы жылында университет [[ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар|ғылыми зерттеулер мен әзірлемелерді]] қаржыландыруға 266 миллион доллар көлемінде қаражат тартты.<ref name=":9">{{Cite web |title=UVM Research Sets $266M Record |url=https://www.uvm.edu/news/ovpr/uvm-research-sets-266m-record |access-date=October 1, 2024 |website=The University of Vermont }}</ref> === Өнер және ғылым колледжі === Өнер және ғылым колледжі — Вермонт университетіндегі студенттер, оқытушылар және қызметкерлер саны жағынан ең ірі колледж. Сонымен қатар колледж университеттің барлық студенттеріне оқу мен ғылыми қызметте табысқа жетуге қажетті білім мен дағдыларды қалыптастыруға көмектесетін негізгі пәндердің басым бөлігін ұсынады. Колледжде гуманитарлық ғылымдар, бейнелеу өнері, формалды ғылымдар, әлеуметтік және жаратылыстану ғылымдары бойынша 45 білім беру бағыты бар. [[Сурет:University of Vermont Williams Hall.jpg|thumb|Вермонт университетіндегі Уильямс-холл (бұрынғы Уильямс ғылыми корпусы). Қазіргі уақытта ғимаратта өнер және өнер тарихы, денсаулық және қоғам, сондай-ақ антропология кафедралары орналасқан.]] === Гроссман бизнес мектебі === Вермонт университетінің Гроссман бизнес мектебі [[AACSB]] ұйымы тарапынан аккредиттелген және бакалавриат пен магистратура бағдарламаларын ұсынады.<ref>{{Cite web |title=Sustainable Innovation MBA {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/program/sustainable-innovation-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}</ref> 2015 жылы мектеп университет түлегі Стивен Гроссманның 20 миллион доллар көлеміндегі қайырымдылық көмегінің құрметіне Гроссман бизнес мектебі болып қайта аталды. Бұл университет тарихындағы бір реттік ең ірі қайырымдылық қаржы болды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/business/?Page=news&storyID=21530&category=business |title=Grossman School of Business: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=October 5, 2015 |archive-date=October 6, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151006005514/http://www.uvm.edu/business/?Page=news&storyID=21530&category=business |url-status=live }}</ref> Мектептің бакалавриатында 1100-ден астам студент оқиды. Түлектерге бизнес басқару саласындағы ғылым бакалавры дәрежесі беріледі.<ref>{{Cite web |title=Undergraduate Programs {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/undergraduate-programs |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}</ref> 2025 жылы ''[[Corporate Knights]]'' басылымы Гроссман бизнес мектебінің тұрақты инновациялар саласындағы MBA бағдарламасын (SI-MBA) «Better World MBA» әлемдік рейтингінде екінші орынға, ал әлеуметтік және экологиялық ықпалы бойынша АҚШ-тағы бірінші орынға қойды. Бағдарлама 2023 жылдан бері осы орындарды сақтап келеді.<ref>{{Cite web |last=Bronca |first=Tristan |date=November 6, 2025 |title=These are the 2025 top MBA schools for sustainability |url=https://corporateknights.com/issues/2025-11-education-and-youth-issue/these-top-mbas-for-sustainability-are-maximizing-impact/ |access-date=April 16, 2026 |website=Corporate Knights |language=en-US }}</ref> ''[[The Princeton Review]]'' басылымының мәліметі бойынша, SI-MBA бағдарламасы АҚШ-тағы экологиялық бағыттағы үздік MBA бағдарламалары рейтингінде екінші орын алады,<ref>{{Cite web |title=Best Green MBA |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings/?rankings=best-green-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}</ref> сондай-ақ кәсіпкерлік саласындағы ең үздік 50 бағдарламаның<ref>{{Cite web |title=Top 50 Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-50-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}</ref> және АҚШ-тың солтүстік-шығысындағы кәсіпкерлік бағытындағы ең үздік жеті бағдарламаның қатарына кіреді.<ref>{{Cite web |title=Top Northeast Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-northeast-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com }}</ref> === Инженерия және математика ғылымдары колледжі === [[Сурет:University of Vermont Discovery Hall.jpg|thumb|Биохимия, физика және химия сияқты [[физикалық ғылымдар]] салалары орналасқан Дискавери-холл ғимараты]] Инженерия және математика ғылымдары колледжінде (CEMS) [[ABET]] ұйымы аккредиттеген бес инженерлік білім беру бағдарламасы бар: биомедициналық инженерия, құрылыс инженериясы, экологиялық инженерия, электротехника және машина жасау. Сонымен қатар колледж құрамында информатика кафедрасы мен математика және статистика кафедрасы жұмыс істейді. Колледжде үш ғылыми-зерттеу орталығы бар: Көлік зерттеулері орталығы, Күрделі жүйелер орталығы және Вермонттың озық есептеу технологиялары орталығы. Колледжде бакалавриат деңгейінде шамамен 1400 студент, жоғары оқу орнынан кейінгі бағдарламаларда 250 студент оқиды және 85 оқытушы жұмыс істейді. === Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі === [[Сурет:University of Vermont Morrill Hall.jpg|thumb|АҚШ сенаторы [[Джастин Смит Моррилл]]дің құрметіне аталған [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараты 1906–1907 жылдары Вермонт университетінің ауыл шаруашылығы кафедрасы мен ауыл шаруашылығы тәжірибе станциясын орналастыру үшін салынған.]] Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі (CALS) жануарлар туралы ғылым (студенттерге [[Тафтс университеті]]нің [[Каммингс ветеринариялық медицина мектебі]]не мерзімінен бұрын қабылдану мүмкіндігі беріледі), биохимия, биология ғылымдары, жергілікті қауымдастық кәсіпкерлігі, жергілікті қауымдастықтарды дамыту және халықаралық даму, диетология, тамақтану және тағамтану, экологиялық ауыл шаруашылығы, қоршаған орта туралы ғылым, қоршаған ортаны зерттеу, микробиология, молекулалық генетика, өсімдіктер биологиясы, қоғамдық коммуникациялар және тұрақты ландшафттық бау-бақша шаруашылығы бағыттары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар колледж құрамында Ауылдық аймақтарды зерттеу орталығы жұмыс істейді. Колледж Өнер және ғылым колледжімен бірлесіп білім беру бағдарламаларын да ұсынады. Биология ғылымдары сияқты мамандықтарды таңдаған студенттер осы екі колледждің кез келгенінде білім ала алады.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |title=Integrated Biological Science Program: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 11, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511112140/http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |url-status=live }}</ref> Жер гранты негізінде құрылған жоғары оқу орны ретінде Вермонт университеті [[Штаттардың бірлескен ғылыми-зерттеу, білім беру және ауыл шаруашылығы жөніндегі кеңес беру қызметі]] бағдарламасы аясында Вермонт штатына ауыл шаруашылығы саласындағы ғылыми-зерттеу қызметтерін көрсету үшін жыл сайын грант алады. === Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі === Вермонт университетінің Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі (CESS) педагогикалық білім беру, адам дамуы және отбасы туралы ғылымдар, сондай-ақ әлеуметтік жұмыс салалары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар [[америкалық ым тілі]], арнайы білім беру және мәдени әрі тілдік әртүрлілік жағдайындағы білім беру бағыттары бойынша қосымша мамандықтар бар. Колледж құрамына Көшбасшылық және даму ғылымдары кафедрасы, Білім беру кафедрасы, Әлеуметтік жұмыс кафедрасы және Мүгедектік және қоғамға кіріктіру орталығы кіреді. Сондай-ақ магистр немесе доктор (Ed.D. немесе Ph.D.) дәрежесін алуға мүмкіндік беретін бағдарламалар ұсынылады. === Медицина колледжі === {{Толық мақала|Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі}} 1804 жылы Джон Померой Берлингтондағы өз үйінде студенттерге сабақ бере бастады. Бұл АҚШ-тағы [[Штат университеті|мемлекеттік колледж немесе университет]] жанындағы алғашқы [[АҚШ-тағы медициналық білім беру|медициналық]] бөлімше болды. 1822 жылы Померой мен медицина саласының оқытушысы [[Нейтан Смит (дәрігер, 1762 жылы туған)|Нейтан Смит]] негізін қалаған [[Вермонт университетінің медицина колледжі|Медицина колледжі]] АҚШ-тағы жетінші медицина мектебі ретінде құрылды. Вермонт университеті медицина мамандығы бойынша әр курсқа шамамен 100 студент қабылдайды. Жалпы медицина студенттерінің саны шамамен 400-ге жетеді. Вермонт университетінің медициналық орталығы клиникалық білім берудің негізгі базасы болып табылады. ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымының 2016 жылғы рейтингі бойынша Медицина колледжі [[алғашқы медициналық-санитариялық көмек]] саласындағы білім беру сапасы жағынан АҚШ-тағы рейтингке енген 89 бағдарламаның арасында 29-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті. Ал 2019 жылғы жағдай бойынша 120 бағдарламаның арасында 43-орынға ие болды.<ref>{{cite magazine |url=http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |title=Best Medical Schools - University of Vermont |access-date=December 14, 2015 |magazine=U.S. News & World Report |archive-date=December 22, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222133141/http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |title=Best Medical Schools: Primary Care |access-date=May 5, 2019 |archive-date=June 13, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613134748/https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |url-status=live }}</ref> 2016 жылғы 21 қазанда [[Джо Байден]] қатерлі ісікке қарсы күресті жеделдетуге бағытталған [https://bidenwhitehouse.archives.gov/cancermoonshot/ Cancer Moonshot] бастамасын талқылау үшін университет кампусына келді.<ref>{{cite web |url=https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |title=Vice President Biden Brings His 'Cancer Moonshot' to Burlington |date=October 21, 2016 |access-date=August 25, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105221/https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |title=Vice President Biden Brings 'Cancer Moonshot' to UVM |publisher=Med.uvm.edu |date=November 14, 2016 |accessdate=August 26, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105225/http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |url-status=live }}</ref> ==== Чарльз А. Дана атындағы медициналық кітапхана ==== Чарльз А. Дана атындағы кітапхана — Вермонт штатындағы ең ірі [[медициналық кітапхана]]. Ол Ұлттық медициналық кітапханалар желісінің Вермонт штатындағы ресурстық кітапханасы қызметін атқарады<ref>{{cite web |url=http://nnlm.gov/ |title=National Home page - National Network of Libraries of Medicine |access-date=July 17, 2009 |archive-date=July 30, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090730161711/http://nnlm.gov/ |url-status=live }}</ref> және Вермонт университетінің Академиялық денсаулық сақтау орталығын қажетті ақпаратпен қамтамасыз етеді. Академиялық денсаулық сақтау орталығының құрамына университеттің Медицина колледжі мен Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінің оқытушылары, қызметкерлері мен студенттері, сондай-ақ Вермонт университетінің медициналық орталығындағы дәрігерлер мен басқа да [[медициналық қызмет көрсетуші]]лер кіреді. Кітапхана университеттің бакалавриат және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларының денсаулық сақтау ғылымдары саласындағы ақпараттық қажеттіліктерін де қанағаттандырады. Сонымен қатар ол [[денсаулық сақтау ғылымдары]] бойынша ақпарат іздейтін Вермонт штатының тұрғындарына да ашық. === Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі === Вермонт университетінің Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі төрт кафедрадан тұрады: Биомедицина және денсаулық ғылымдары, Коммуникация ғылымдары және коммуникация бұзылыстары, Мейіргер ісі, сондай-ақ Оңалту және қозғалыс ғылымдары. Сонымен қатар колледж құрамында [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]мен бірлесіп жұмыс істейтін Интегративті денсаулық институты бар. Ол интегративті медициналық көмек саласында сертификат беретін білім беру бағдарламасын ұсынады. Колледждің кейбір бакалавриат бағдарламалары студенттерді сөйлеу және тіл патологиясы, аудиология салалары бойынша жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларына немесе физиотерапия бойынша докторлық бағдарламаға түсуге дайындайды. Колледж сондай-ақ бұрын Fletcher Allen Health Care деп аталған Вермонт университетінің медициналық орталығының клиникалық базаларын пайдаланады. === Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі === Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі студенттердің оқу бағдарламасын толықтыратын және сабақтан тыс іс-шараларға қатысуына жағдай жасайды. Олардың қатарына арнайы ғылыми симпозиумдар, университетке шақырылған ғалымдармен бірге ұйымдастырылатын кешкі астар, сондай-ақ Монреаль мен Бостондағы мұражайлар мен театрларға сапарлар кіреді. Колледждің жұмысына университеттің әртүрлі бөлімдерінен оқытушылар іріктеліп тартылады. Олар бірінші курс студенттеріне арналған этика пәні мен тереңдетілген семинарларда дәріс оқиды, оқу және талқылау топтарына қатысады, пленарлық дәрістер сериясында баяндама жасайды, сондай-ақ ғылыми зерттеулер жүргізетін үздік студенттерге ғылыми жетекшілік етеді. Міндетті этика курсы, шағын семинарлар, бейресми кездесулер мен арнайы ғылыми-зерттеу жобалары аясында студенттер гуманитарлық және жаратылыстану ғылымдары, инженерия, мейіргер ісі, медицина, педагогика, бизнес және басқа да салалар бойынша университет ғалымдарымен бірлесіп жұмыс істейді. 2023 жылғы мамырда колледж АҚШ-тың бұрынғы сенаторы [[Патрик Лихи]]дің құрметіне қайта аталды.<ref>{{Cite web |title=UVM Honors College Named for Senator Patrick Leahy |url=https://www.uvm.edu/news/story/uvm-honors-college-named-senator-patrick-leahy |access-date=June 12, 2023 |website=The University of Vermont |archive-date=June 8, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230608023818/https://www.uvm.edu/news/story/uvm-honors-college-named-senator-patrick-leahy |url-status=live }}</ref> === Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі === [[Сурет:University of Vermont Aiken Center.jpg|thumb|Джордж Д. Айкен орталығында Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі орналасқан.]] [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]] (RSENR) 1973 жылы құрылған Табиғи ресурстар мектебінің негізінде 2003 жылы ашылды. Мектеп экологиялық және әлеуметтік үдерістер туралы білім мен түсінікті тереңдетуге, сондай-ақ табиғи жүйелердің тұтастығын сақтауға және қоршаған ортамен үйлесімді өмір сүретін орнықты қоғам қалыптастыруға бағытталған құндылықтарды дамытуға ұмтылады. Рубенштейн мектебінің ғылыми-зерттеу қызметі үш негізгі бағытты қамтиды: 1. Қолданбалы экология; 2. Қоршаған орта және қоғам; 3. Инновациялық құралдарды әзірлеу және пайдалану (мысалы, ГАЖ, кеңістіктік талдау және модельдеу). Мектептің негізгі ғимараты Джордж Д. Айкен орталығында орналасқан. Ғимарат 2012 жылы қайта жаңғыртылып, [[АҚШ-тың жасыл құрылыс кеңесі]]нің [[Энергетикалық және экологиялық жобалаудағы көшбасшылық|LEED Platinum]] сертификатын алды.<ref>{{cite news |title=Rehabbed Aiken gets top 'green' designation |url=http://www.burlingtonfreepress.com/article/20130923/NEWS02/309230024/Rehabbed-Aiken-gets-top-green-designation |newspaper=Burlington Free Press |date=September 23, 2013}}</ref><!-- {{Dead link|date=July 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} --> 2007 жылы университет [[Шамплейн көлі]]нің ластану мәселелерін зерттеу үшін 6,7 миллион доллар көлемінде грант жеңіп алды.<ref>{{cite book |title=UVM wins $6.7M lake-research grant |publisher=Burlington Free Press |date=September 28, 2007 }}</ref> == Спорт == Вермонт университетінің спорт командалары «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]» деген атпен белгілі. Университетте спорттың 18 түрі бойынша командалар бар. Әйелдер командалары баскетбол, кросс, допты хоккей, шайбалы хоккей, лакросс, шаңғы спорты, футбол, жүзу және суға секіру, сондай-ақ жеңіл атлетика (жабық ғимаратта және ашық ауада) бойынша жарыстарға қатысады. Ерлер командалары баскетбол, кросс, шайбалы хоккей, лакросс, шаңғы спорты, футбол және жеңіл атлетика (жабық ғимаратта және ашық ауада) бойынша өнер көрсетеді. Барлық командалар [[NCAA]]-ның [[Дивизион (спорт)|I дивизионы]] деңгейінде жарысады. Командалардың басым бөлігі [[Америка шығысы конференциясы]]нда бақ сынайды. Ерлер мен әйелдердің шайбалы хоккей командалары [[Шығыс хоккей қауымдастығы]]ның жарыстарына қатысады. Тау шаңғысы мен шаңғы жарысы командалары [[Шығыс колледжаралық шаңғы қауымдастығы]]ның жарыстарына қатысады. Вермонт университетінің спорт командалары студент-спортшылардың жалпы орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) бойынша 2005 жылдан 2011 жылға дейін қатарынан жеті рет (2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010 және 2011 жылдары) Америка шығысы конференциясының академиялық кубогын жеңіп алды. Вермонт университеті осы конференцияда аталған кубокты қатарынан үш жыл және жалпы төрт рет жеңіп алған алғашқы оқу орны болды. [[Сурет:Gutterson Fieldhouse on March 29 2023.jpg|thumb|1963 жылы салынған [[Гаттерсон-филдхаус]] ғимаратында Вермонт университетінің хоккей мұз айдыны орналасқан.]] Университеттің соңғы жылдардағы спорттық жетістіктерінің қатарында ерлердің шайбалы хоккей командасының 2009 жылы Frozen Four турниріне шығуы, әйелдер мен ерлер баскетбол командаларының Америка шығысы конференциясының турнирлерінде жеңіске жетіп, 2010 жылғы NCAA турниріне жолдама алуы және шаңғы командасының 2012 жылы Монтана штатының Бозмен қаласында өткен NCAA ұлттық чемпионатында алтыншы рет жеңімпаз атануы бар. 2014 жылы ерлердің шайбалы хоккей командасы 2009 жылдан бергі үшінші NCAA турниріне жолдама алды, ал ерлер баскетбол командасы Америка шығысы конференциясының тұрақты маусымында алтыншы рет чемпион атанды. Университет өз тарихында америкалық футбол, софтбол және бейсбол сияқты бірнеше ірі спорт бағдарламасын тоқтатты. Софтбол мен бейсбол бағдарламалары 2009 жылы жабылды.<ref>{{cite web |url=http://www.wcax.com/story/9879709/uvm-eliminates-baseball-and-softball |title=UVM Eliminates Baseball and Softball |date=February 20, 2009 |access-date=September 17, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150916013459/http://www.wcax.com/story/9879709/uvm-eliminates-baseball-and-softball |archive-date=September 16, 2015 |url-status=dead }}</ref> Вермонт университетінің бұрынғы 36 спортшысы 16 Олимпиада ойындарына (13 қысқы және 3 жазғы) қатысып, жалпы алты Олимпиада медалін жеңіп алды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/vq/VQSPRING02/UVMOlympians.html |title=UVM Olympians |access-date=February 10, 2016 |archive-date=September 27, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927234921/http://www.uvm.edu/~uvmpr/vq/VQSPRING02/UVMOlympians.html |url-status=live }}</ref> Вермонт университетінің «Vermont Victorious» атты спорттық қолдау әні 1938 жылы жазылған.<ref>{{cite web |url=http://www.uvmathletics.com/sports/2010/6/27/GEN_0627105917.aspx |title=Vermont Catamounts Athletics |work=University of Vermont |access-date=February 10, 2016 |archive-date=February 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160208085600/http://uvmathletics.com/sports/2010/6/27/GEN_0627105917.aspx |url-status=live }}</ref> === 2024 жылғы NCAA ерлер футбол чемпионаты === 2024 жылғы 16 желтоқсанда Вермонт университетінің ерлер футбол командасы [[Маршалл университетінің ерлер футбол командасы|Маршалл университетінің командасын]] жеңіп, [[2024 жылғы NCAA I дивизионының ерлер арасындағы футбол турнирі]]нің чемпионы атанды. Бұл Вермонт университетінің NCAA I дивизионында өнер көрсететін спорт командаларының ұлттық чемпионаттың финалына алғаш рет шығып, жеңіске жетуі болды.<ref>{{Cite web |last=Abrami |first=Alex |title=Cardiac Cats: Vermont men's soccer win first national championship in comeback vs Marshall |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/sports/college/vermont/2024/12/16/vermont-soccer-vs-marshall-score-ncaa-national-championship-college-cup-overtime-final-uvm/76927559007/ |access-date=December 18, 2024 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}</ref> Сонымен қатар бұл [[Америка шығысы конференциясы]]на мүше командалардың тарихындағы алғашқы ұлттық чемпиондық атақ болды.<ref>{{Cite web |date=December 16, 2024 |title=Vermont Men's Soccer Wins National Championship 2-1 in Overtime!! |url=https://americaeast.com/news/2024/12/17/vermont-national-champions.aspx |access-date=December 18, 2024 |website=americaeast.com |language=en |archive-date=December 17, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241217053044/https://americaeast.com/news/2024/12/17/vermont-national-champions.aspx |url-status=live }}</ref> === Клубтық спорт === Вермонт университеті көптеген клубтық спорт командаларына қолдау көрсетеді. 2009 жылғы 15 қарашадағы жағдай бойынша университеттің желкенді спорт командасы АҚШ-тағы ұлттық рейтингте 8-орында тұрды.<ref name="SailingTeam">{{cite web |url=http://www.uvm.edu/sailing/ |title=UVM Sailing |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 30, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530001429/http://www.uvm.edu/sailing/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.collegesailing.org/rankings.asp |title=Sailing Collegiate National Top 20 |access-date=June 12, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070409102520/http://collegesailing.org/rankings.asp |archive-date=April 9, 2007 |url-status=dead }}</ref> Университеттің академиялық ескек есу командасы [[Чарльз өзені регатасы]] мен [[Дэд Вейл регатасы]]на қатысады. 2015 жылғы ACRA ұлттық клубтық ескек есу чемпионатында рульшісі бар төрт адамдық қайықтағы ерлер экипажы қола жүлдеге ие болды. Велоспорт командасы басқа университеттердің негізгі спорт командаларымен жарысып, бірнеше рет ұлттық чемпион атанды. == Өнер == [[Сурет:University of Vermont Royall Tyler Theatre.jpg|thumb|Театр өнері кафедрасы орналасқан Ройалл Тайлер театры.]] Вермонт университетінің Өнер мектебі жыл бойы аспаптық музыка және хор өнері бойынша концерттер ұйымдастырады. Ройалл Тайлер театрының [[негізгі сахна]]сында театр қойылымдары көрсетіледі. Театр өнері кафедрасы жыл сайын негізгі сахнада шамамен үш қойылым қояды. Сонымен қатар студенттердің режиссерлігімен бір актілі пьесалар да сахналанады. Соңғы жылдары негізгі сахнада қойылған көрнекті спектакльдердің қатарында ''[[Ақ нәсілді гетеросексуал ерлер]]'' және ''[[Жарқанат бала: мюзикл]]'' (2022/2023); ''[[Бұл ғажайып өмір]]'' және ''[[Ол құбыжықтарды өлтіреді]]'' (2021/2022); ''[[Халық жауы (пьеса)|Халық жауы]]'' (2020/2021); ''[[Қасқырлар (пьеса)|Қасқырлар]]'' және ''[[Қалыпты жүрек]]'' (2019/2020); ''[[Пиппин (мюзикл)|Пиппин]]'' (2018/2019); ''[[Сезім мен парасат]]'' және ''[[Питер және жұлдыз аулаушы]]'' (2017/2018); ''[[Көктемгі ояну (мюзикл)|Көктемгі ояну]]'' (2016/2017); ''[[39 баспалдақ (пьеса)|39 баспалдақ]]'' және ''[[Сахна сыртындағы шу]]'' (2015/2016); ''[[Жай нәрседен көп айқай]]'' (2014/2015); ''[[Тышқан қақпаны]]'' және ''[[Уринтаун]]'' (2013/2014) бар. 1991–2018 жылдары театрда Берлингтонның мерекелік дәстүріне айналған ''The Toys Take Over Christmas'' («Ойыншықтар Рождествоны басып алады») спектаклі қойылып келді.<ref>{{Cite web |title=Current Production Season |url=https://www.uvm.edu/cas/theatreanddance/current_production_season |access-date=October 13, 2024 |website=legacy.drup2.uvm.edu |language=en |archive-date=October 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008113927/https://www.uvm.edu/cas/theatreanddance/current_production_season |url-status=live }}</ref> Университеттің көпшілікке арналған сахналық өнер бағдарламасы — Lane Series 1955 жылы басталды. Бағдарлама аясында ұлттық және халықаралық деңгейде танымал өнерпаздар өнер көрсетеді. Әр оқу жылында классикалық музыка, джаз, фольклорлық музыка, камералық музыка және хор өнері бойынша концерттерді, сондай-ақ театр қойылымдарын, кино көрсетілімдері мен би өнерін қамтитын 25 іс-шара ұйымдастырылады. Іс-шаралардың басым бөлігі университеттің Редстоун кампусындағы концерт залында өтеді.<ref>{{Cite web |title=About Us: Lane Series |url=https://www.uvm.edu/laneseries/about-us |access-date=October 13, 2024 |website=University of Vermont |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109105633/https://www.uvm.edu/laneseries/about-us |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Lilly |first=Amy |title=How Natalie Neuert Curates UVM's Diverse Lane Series |url=https://www.sevendaysvt.com/arts-culture/how-natalie-neuert-curates-uvms-diverse-lane-series-41813697 |access-date=October 13, 2024 |website=Seven Days |language=en |archive-date=October 6, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241006013708/https://www.sevendaysvt.com/arts-culture/how-natalie-neuert-curates-uvms-diverse-lane-series-41813697 |url-status=live }}</ref> [[Флеминг өнер мұражайы]] — Вермонт университетінің мұражайы. Оның тұрақты коллекциясында 24 000 экспонат бар. Олардың қатарында өнер туындылары, сондай-ақ [[антропология|антропологиялық]] және [[этнография|этнографиялық]] жәдігерлер кездеседі. Мұражайда түрлі уақытша көрмелер мен арнайы іс-шаралар да өткізіледі. Қазіргі уақытта жұмысын тоқтатқан [[Вермонт Моцарт фестивалі]] Вермонт университетінде қалыптасып, алғашқы фестивальдері де осы оқу орнында өткізілді. 1976 жылы фестиваль тәуелсіз коммерциялық емес ұйым ретінде тіркелді, алайда бүкіл қызмет ету кезеңінде университетпен байланысын сақтап қалды. == Студенттік өмір == {| class="wikitable mw-collapsible sortable" style="width:100%; max-width:650px; float:none; clear:both; margin:0 0 1em 0; table-layout:fixed;" |+ 2023 жылғы күздегі бакалавриат студенттерінің демографиялық құрамы<ref>{{cite web |title=College Scorecard: University of Vermont |url=https://collegescorecard.ed.gov/school?231174-University-of-Vermont |website=College Scorecard |publisher=[[United States Department of Education]] |access-date=June 23, 2025 }}</ref> |- ! style="width:42%; text-align:left;" | Нәсілі мен этникалық тегі ! colspan="2" style="text-align:center;" | Жалпы үлесі |- | [[Испантілді емес ақ нәсілді америкалықтар|Ақ нәсілділер]] | style="width:12%; text-align:right;" | 84% | style="width:46%;" | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:84%; height:100%; background:cyan;"></div></div> |- | [[Испантілді және латынамерикалық америкалықтар|Испантілділер]] | style="text-align:right;" | 5% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:5%; height:100%; background:green;"></div></div> |- | [[Аралас нәсілді америкалықтар|Екі немесе одан да көп нәсіл]] | style="text-align:right;" | 4% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:4%; height:100%; background:violet;"></div></div> |- | [[Азиялық америкалықтар|Азиялықтар]] | style="text-align:right;" | 3% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:3%; height:100%; background:orange;"></div></div> |- | Белгісіз | style="text-align:right;" | 3% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:3%; height:100%; background:grey;"></div></div> |- | [[Афроамерикалықтар|Қара нәсілділер]] | style="text-align:right;" | 1% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:1%; height:100%; background:purple;"></div></div> |- | [[Шетелдік студент]] | style="text-align:right;" | 1% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:1%; height:100%; background:#008080;"></div></div> |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; color:#665c99; text-align:center;" | [[Экономикалық әртүрлілік]] |- | [[АҚШ-тағы төменгі тап|Табысы төмендер]]<sup>а</sup> | style="text-align:right;" | 14% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:14%; height:100%; background:red;"></div></div> |- | [[АҚШ-тағы ауқаттылық|Ауқаттылар]]<sup>ә</sup> | style="text-align:right;" | 86% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:86%; height:100%; background:black;"></div></div> |- | colspan="3" style="text-align:left;" | <sup>а</sup> Табысы төмен студенттерге арналған федералдық [[Пелл гранты]]н алған студенттердің үлесі. |- | colspan="3" style="text-align:left;" | <sup>ә</sup> Кемінде [[АҚШ-тағы орта тап]]қа жататын студенттердің үлесі. |} Университетте студенттердің түрлі қызығушылықтарын қамтитын 250-ден астам студенттік клуб пен ұйым жұмыс істейді. Оларға Студенттік өзін-өзі басқару қауымдастығы қолдау көрсетеді. Тарихы ұзақ әрі мүшелерінің саны көп ұйымдардың қатарында «Белсенді еріктілер» (Volunteers in Action), Вермонт университетінің саяхат клубы (UVM Outing Club)<ref name="uvmoc">{{Cite web |url=https://site.uvm.edu/uvmoc/ |title=UVM Outing Club |date=December 10, 2023 |access-date=March 26, 2024 |archive-date=March 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326193113/https://site.uvm.edu/uvmoc/ |url-status=live }}</ref> және Шаңғы және сноуборд клубы бар. Hillel ұйымы да университет кампусында белсенді қызмет атқарады.<ref>{{cite web |url=http://uvmhillel.org/Passover |title=Passover 2015! |work=UVM Hillel |access-date=August 26, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141108215600/http://uvmhillel.org/Passover |archive-date=November 8, 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.jspace.com/news/articles/jspace-featured-org-hillel-university-of-vermont/14889 |title=Jspace Featured .ORG: Hillel University of Vermont / Jspace News |access-date=August 26, 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131106071758/http://www.jspace.com/news/articles/jspace-featured-org-hillel-university-of-vermont/14889 |archive-date=November 6, 2013 }}</ref><ref name="SSC">{{cite web |url=http://www.uvmssc.com/ |title=UVM Ski & Snowboard website |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 29, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150529221249/http://www.uvmssc.com/ |url-status=live }}</ref> Сонымен қатар университетте 2007 жылы құрылған, АҚШ-тағы үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне FeelGood бөлімшесі орналасқан. Бөлімше университет кампусында ірімшік қосылған ыстық сэндвичтер сату арқылы 2030 жылға қарай аса ауыр кедейлікті жоюға бағытталған бастамаларды қолдау үшін құрылғаннан бері 400 000 доллардан астам қаражат жинады.<ref>{{cite web |url=http://www.feelgood.org/ |title=Home – FeelGood |website=FeelGood |language=en-US |access-date=June 1, 2016 |archive-date=May 29, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160529004429/http://www.feelgood.org/ |url-status=live }}</ref> [[Сурет:University of Vermont Davis Center.jpg|thumb|2007 жылғы күзде құрылысы аяқталған [[Дадли Х. Дэвис орталығы|Дэвис орталығы]] — университеттің студенттік орталығы.]] 2015 жылы университет Wellness Environment (WE) деп аталатын салауатты өмір салтын қолдау бағдарламасын іске қосты. Бұл алкоголь мен есірткі қолданылмайтын студенттік тұрғын орта бағдарламасы, оған қатысатын студенттер дене шынықтыру және дұрыс тамақтану жөніндегі жаттықтырушылардың көмегін ала алады. Бағдарлама аясында күнделікті йога сабақтары, тәулік бойы қолжетімді медитация сеанстары және студенттерді Берлингтон жастарының өкілдерімен жұптастыратын тәлімгерлік бағдарлама қарастырылған.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~wellenv/ |title=WE: Wellness Environment: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=April 10, 2015 |archive-date=April 15, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150415092701/http://www.uvm.edu/~wellenv/ |url-status=live }}</ref> 2017 жылғы күзде Орталық кампустың студенттік жатақханасының құрылысы аяқталды. Қазіргі уақытта онда Wellness Environment бағдарламасына қатысатын 700-ге жуық студент тұрады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 4l7w2xkcplnxdfkphr9oj4f5on8rqvf 3690356 3690355 2026-11-02T18:37:20Z 1nter pares 146705 /* Студенттік өмір */ 3690356 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі |Қысқартылған аты = Вермонт университеті |Эмблемасы = |Сурет = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|200px]] |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = University of Vermont and State Agricultural College |Бұрынғы атауы = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865) |Ұраны = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}<br>{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}<ref>{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}</ref> |Құрылған жылы = [[1791 жыл|1791]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = [[Марлен Тромп]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 14 320 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces">{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&id=231174 |url-status=live }}</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = 12 168 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces" /> |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 2013 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces" /> |Орналасқан жері = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²) |Мекенжайы = |Сайты = https://www.uvm.edu/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47 |CoordScale = |edu_region = }} '''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].<ref>{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}</ref> 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.<ref>{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}</ref> Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.<ref name=":0">{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}</ref> Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]<nowiki/>» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады. == Тарихы == === XVIII ғасыр === {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | image1 = University of Vermont 1845.png | alt1 = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті | caption1 = Вермонт университеті, 1845 жыл | image2 = University of Vermont Old Mill.jpg | alt2 = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті | caption2 = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат | image3 = University of Vermont Billings Library.jpg | alt3 = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті | caption3 = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды. | image4 = University of Vermont University Green.jpg | alt4 = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті | caption4 = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы }} Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады. === XIX ғасыр === Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.<ref name="Donaldson, Thomas (1884)">{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&view=1up&seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&view=1up&seq=257 |url-status=live }}</ref> Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.<ref name="uvm.edu"/> Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]<nowiki/>» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.<ref name="uvm.edu">[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.</ref> Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.<ref name="uvm.edu" /> 1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.<ref>{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}</ref> [[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды. === XX ғасыр === 1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.<ref>{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}</ref> 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.<ref name=":8">{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}</ref> Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.<ref name=":8" /> XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.<ref name=":11">{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}</ref><ref name=":6">{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}</ref> 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.<ref name=":5">{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}</ref> Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]<nowiki/>» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.<ref>{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}</ref> 1972 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі тағы да араласып, соғысқа қарсы шерулерге қатысқаны үшін билік өкілдерінің наразылығын тудырған, студенттер арасында танымал [[марксизм|марксшіл]] [[саясаттану]] профессоры [[Майкл Паренти]]ге тұрақты профессорлық қызмет мәртебесін беруден бас тартты. Кеңес оқытушылар құрамының, декандар кеңесінің және университет әкімшілігінің ұсынымдарына қарамастан осындай шешім қабылдады. Кейін Паренти университетке қарсы федералдық сотқа талап арыз берді. Дау соттан тыс тәртіппен реттеліп, Парентиге 15 000 доллар төленді.<ref name=":6" /> 1980 жылдары Вермонт университеті студенттердің [[апартеид]] режимі орнаған Оңтүстік Африкада қызмет жүргізетін компанияларға салынған [[Оңтүстік Африкадан инвестицияларды шығару|инвестицияларды қайтарып алуды]] талап етуіне байланысты күшейген қысымға тап болды.<ref>{{Cite web |date=April 5, 2022 |title=UVM Rally Calling for UVM South African Divestment |url=https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |access-date=December 30, 2023 |website=CCTV Center for Media and Democracy |language=en |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230055838/https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |url-status=live }}</ref> Апартеид режиміне инвестиция салуға қарсы студенттердің наразылықтары 1985 жылғы 12 қазанда Уотерман ғимаратының қарсысындағы көгал алаңда «лашықтар қалашығының» салынуымен шарықтау шегіне жетті. 6 желтоқсанда университеттің қамқоршылар кеңесі 12 дауыс қолдап, 7 дауыс қарсы болған нәтижемен инвестицияларды қайтарып алу туралы шешім қабылдады.<ref>{{Cite web |last=Fordham |first=Robin |title=University of Vermont Campus History - Crossroads |url=https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |access-date=December 30, 2023 |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230052425/https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |url-status=live }}</ref> === XXI ғасыр === Вермонт университеті студенттік ұйымдардың бастамасымен инвестицияларды қайтарып алуға бағытталған басқа да бірқатар шараларды жүзеге асырды. Атап айтқанда, 2006 жылы [[Дарфурдағы геноцид (2003–2005)|Дарфурдағы геноцидке]] байланысты «Суданды қолдайтын» компаниялардан инвестицияларын қайтарып алды,<ref>{{Cite web |last=Picard |first=Ken |title=UVM Implements Divestment Strategy for Sudan-Friendly Companies |url=https://www.sevendaysvt.com/news/uvm-implements-divestment-strategy-for-sudan-friendly-companies-2130853 |access-date=December 30, 2023 |website=Seven Days |language=en }}</ref> ал 2009 жылы [[Ирак соғысы|Ирактағы]] және [[Ауғанстандағы соғыс (2001–2021)|Ауғанстандағы]] соғыстар кезінде [[кассеталық оқ-дәрі]]лер мен [[сарқылған уран]] қолданылатын қару-жараққа қатысты инвестициялардан бас тартты.<ref>{{Cite web |date=July 13, 2009 |title=UVM trustees to vote on weapons divestment (US) |url=https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |access-date=December 30, 2023 |website=Landmine.de |language=de-DE |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061822/https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=November 16, 2009 |title=Board votes to divest from cluster ammunitions |url=https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |access-date=December 30, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061821/https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |url-status=live }}</ref> 2013 және 2016 жылдары университеттің қамқоршылар кеңесі қазба отын саласына салынған инвестицияларды қайтарып алу туралы талаптарды қабылдамады.<ref>{{Cite web |last=JOHNSON |first=TIM |title=UVM trustees reject fossil-fuel divestment |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2013/12/18/uvm-trustees-reject-fossil-fuel-divestment/4117649/ |access-date=December 30, 2023 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}</ref><ref name=":7">{{Cite web |last=Duffort |first=Lola |date=July 15, 2020 |title=UVM will divest its endowment from fossil fuels |url=http://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |access-date=December 30, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230162029/https://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |url-status=live }}</ref> 2019 жылғы 1 шілдеде [[Суреш Гаримелла]] Вермонт университетінің 27-президенті болып тағайындалды.<ref>{{Cite web |last=Loftus |first=Sawyer |title=New UVM president takes the helm, offers few details on university's direction |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |access-date=December 31, 2022 |website=Burlington Free Press |language=en-US |archive-date=August 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805233453/https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |url-status=live }}</ref> Оның басшылығы кезінде университетке қабылданған студенттер саны рекордтық деңгейге жетіп, ғылыми зерттеулерді қаржыландыру көлемі 50 пайызға өсіп, 250 миллион долларды құрады. Алайда Гаримелла студенттермен және оқытушылармен [[қоғаммен байланыс|қарым-қатынасы]] үшін сынға ұшырады.<ref>{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=Suresh Garimella Has Helped UVM Emerge Stronger From the Pandemic. But Who Is He, Anyway? |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |access-date=April 30, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003502/https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |url-status=live }}</ref> 2021 жылы университет әкімшілігі бюджетті қысқарту шараларын енгізді. Соның нәтижесінде Өнер және ғылым колледжінде үш кафедра жабылып, 12 негізгі мамандық, 11 қосымша мамандық және төрт магистратура бағдарламасы тоқтатылды.<ref>{{Cite web |last=Ruehsen |first=Ella |date=April 13, 2021 |title=Thousands voice no confidence in Garimella administration as grievances mount |url=https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |access-date=December 28, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128192721/https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |url-status=live }}</ref> 2020 жылы студенттердің бастамасымен жүргізілген науқанның қысымымен Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесі 2023 жылғы шілдеге дейін қазба отын саласына салынған инвестициялардан толық бас тарту туралы шешімді бірауыздан қабылдады.<ref name=":7" /> 2022 жылы [[АҚШ Білім министрлігі]] [[Луис Д. Брандейс атындағы адам құқықтарын заң арқылы қорғау орталығы]] мен [[Кампустағы еврейлер (ұйым)|Jewish on Campus]] ұйымдарының Азаматтық құқықтар туралы заңның VI бөлімі негізінде берген шағымына байланысты университет әкімшілігінің кампустағы [[антисемитизм]] көріністеріне қатысты әрекеттерін тергеуді бастады.<ref name="Investigation underway into antisemitism at U of Vermont">{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=Investigation underway into antisemitism at U of Vermont |url=https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |website=The Associated Press |date=September 13, 2022 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144257/https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=September 13, 2022 |title=UVM under federal investigation over antisemitism allegations |url=https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |access-date=May 1, 2023 |website=Vermont Public |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030305/https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы сәуірде университет пен Азаматтық құқықтар жөніндегі басқарма дауды ерікті түрде реттеу туралы келісімге келгеннен кейін тергеу аяқталды. АҚШ Білім министрлігінің баспасөз хабарламасында университеттің аталған оқиғаларға тиісті деңгейде әрекет етпегені айтылды.<ref>{{Cite web |title=U.S. Department of Education's Office for Civil Rights Resolves Investigation Addressing the University of Vermont's Responses to Allegations of Antisemitic Incidents |url=https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |access-date=May 1, 2023 |website=www.ed.gov |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503042411/https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |url-status=live }}</ref> Университет әкімшілігі бұл айыптауларды жоққа шығарып, оқиғаларға тиісті шаралар қабылдағанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=UVM President Denies Allegations of Antisemitism on Campus |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |access-date=May 1, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003504/https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |url-status=live }}</ref> Университет кемсітушілікке қатысты шағымдарды тіркеудің жаңа тәртібін енгізуге, кемсітушілік пен қудалауға қарсы ішкі ережелерін қайта қарауға және қызметкерлер мен студенттерге қосымша оқыту жүргізуге келісті.<ref name="U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint">{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint |url=https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |website=The Associated Press |date=April 3, 2023 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144302/https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |url-status=live }}</ref> Алайда шағымданушылардың талаптарын қабылдамады. Тергеуді аяқтаған кезде АҚШ Білім министрлігі университеттің кінәсі немесе заңбұзушылық жасағаны туралы қорытынды шығарған жоқ және жаңа федералдық саясат енгізбеді.<ref>{{Cite web |last=Zituni |first=Danya |date=June 28, 2023 |title=University of Vermont's Settlement with Dep't of Education Refuses to Adopt IHRA Despite Pressure |url=https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |access-date=December 27, 2023 |website=Palestine Legal |language=en-US |archive-date=December 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227025522/https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы қазанда Вермонт университетінің Қауіпсіздік және талаптарға сәйкестікті бақылау бөлімі [[Палестиналық арабтар|палестиналық]] жазушы [[Мұхаммед әл-Курд]]тың жоспарланған қонақ дәрісін кенеттен тоқтатты. Бөлім бұл шешімін іс-шара барысында тиісті қауіпсіздікті қамтамасыз ету мүмкіндігінің жоқтығымен түсіндірді. [[Seven Days (газет)|Seven Days]] газетінің журналистік зерттеуі іс-шараға байланысты қандай да бір қауіп-қатердің болғанын растайтын дәлелдер таппады.<ref>{{Cite web |last=Hellman |first=Rachel |title=Records Show UVM Professors Questioned Decision to Nix Palestinian Writer's Appearance |url=https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |access-date=December 27, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=December 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228000040/https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |url-status=live }}</ref> 2024 жылғы наурызда Вермонт университетінің магистратура және докторантура студенттері [[кәсіподаққа бірігу|кәсіподаққа бірігу]] және [[Біріккен автомобиль жұмысшылары|UAW]] кәсіподағына қосылу туралы шешімді қолдап дауыс берді.<ref>{{Cite news |title=UVM grad students join union |date=March 28, 2024 |work=WCAX |url=https://www.wcax.com/2024/03/28/uvm-grad-students-join-union/ }}</ref> 2024 жылғы сәуірде университеттегі [[Палестинадағы әділдік үшін студенттер]] ұйымының бөлімшесі Эндрю Харрис алаңында наразылық лагерін құрды. Наразылық білдірушілер университеттің эндаумент қоры туралы ақпараттың ашық болуын және «барлық қару-жарақ өндірушілерден, израильдік компаниялардан және тарихи Палестина аумағының оккупациясына қатысы бар компаниялардан» инвестицияларды қайтарып алуды талап етті. Сондай-ақ олар университеттен [[Линда Томас-Гринфилд]]тің оқу бітіру салтанатында жоспарланған сөз сөйлеуін тоқтатуды талап етті.<ref>{{Cite web |last=Keshmiri |first=Peter D'Auria, Sophia |date=April 29, 2024 |title=Pro-Palestinian protest encampments spring up at the University of Vermont, Middlebury College |url=http://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |access-date=April 29, 2024 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429051453/https://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |url-status=live }}</ref> == Мөрі == Университет алғаш рет 1807 жылы ресми мөрін бекітті. Мөрде [[Жасыл таулар]]дың үстінен көтеріліп келе жатқан күн және университеттің алғашқы ғимараты — кейін қайта жөнделген Олд-Милл бейнеленген. Сондай-ақ онда [[Евклид]]тің [[Пифагор теоремасы]]н «жел диірмені» әдісімен дәлелдеу сызбасы, глобус пен [[секстант]] бейнеленген. Мөрдің сыртқы шеңберінде «Universitas V. Montis. A.D. 1791», ал ішкі шеңберінде 1865 жылы ауыл шаруашылығы колледжінің құрылғанын білдіретін «Collegiumque Agriculturae» деген жазулар орналасқан.<ref>{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118045743/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |archive-date=January 18, 2021 |title=University Seal |website=The University of Vermont }}</ref> == Білім беру == Бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша білім беретін университеттің құрамына жеті бакалавриат колледжі, үздік студенттер колледжі, жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжі және медицина колледжі кіреді.<ref>{{Cite web |title=Majors, Minors and Graduate Programs |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}</ref> Вермонт университеті [[Жаңа Англияның жоғары білім жөніндегі комиссиясы]] тарапынан [[АҚШ-тағы жоғары білімді аккредиттеу|аккредиттелген]].<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=New England Commission Higher Education |language=en-US |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090600/https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |url-status=live }}</ref> Бакалавриат, магистратура және докторантура бағдарламалары [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]нде, Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжінде, Өнер және ғылым колледжінде, Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжінде, Инженерия және математика ғылымдары колледжінде, Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінде, Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжінде, Гроссман бизнес мектебінде және [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]]нде ұсынылады.<ref>{{cite web |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |title=Majors, Minors, and Graduate Programs |website=www.uvm.edu |language=en |access-date=April 4, 2018 |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}</ref> Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі дербес академиялық дәреже бермейді. Оның студенттері бір мезгілде университеттің бакалавриат бағдарламалары бойынша білім беретін жеті колледжінің бірінде оқиды.<ref>{{Cite web |title=Fall Semester |url=https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |url-status=live }}</ref> === Рейтингтері мен беделі === {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:22em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; border-collapse:collapse;" |- ! colspan="2" style="background:#f8f9fa; color:#3366cc; text-align:center; font-size:130%; padding:12px 8px; border:0;" | Академиялық рейтингтер |- ! colspan="2" style="background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;" | Ұлттық |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Forbes]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 181 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[U.S. News & World Report]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 121 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Washington Monthly]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 100 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | '''''WSJ''/College Pulse''' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 283 |- ! colspan="2" style="background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;" | Әлемдік |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі|ARWU]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 401–500 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[QS World University Rankings|QS]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 851–900 |- | style="border:0; padding:10px 12px;" | ''[[U.S. News & World Report]]'' | style="border:0; padding:10px 12px; text-align:right;" | 510 |} 2024 жылғы жағдай бойынша ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымының жыл сайынғы университеттер рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тың мемлекеттік университеттері арасында 61-орынды, ал елдегі барлық университеттер арасында 121-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті.<ref>{{cite web |title=University of Vermont |url=https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |access-date=September 30, 2024 |publisher=U.S. News & World Report |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414180827/https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |url-status=live }}</ref> 2024 жылы ''Forbes'' басылымының ''America's Top Colleges'' рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тағы 500 мемлекеттік және жекеменшік колледж бен университеттің арасында жалпы есепте 181-орынға, мемлекеттік университеттер арасында 79-орынға, ал зерттеу университеттері арасында 129-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.forbes.com/colleges/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=Forbes |language=en }}</ref> 1985 жылы Ричард Молл өзінің ''The Public Ivies: A Guide to America's Best Public Undergraduate Colleges and Universities'' атты кітабында Вермонт университетін [[Мемлекеттік Айви]] санатына жатқызды.<ref>{{Cite book |last=Moll |first=Richard |url=https://archive.org/details/publicivysguidet0000moll |title=The public ivys: A guide to America's best public undergraduate colleges and universities |date=1985 |publisher=Viking |location=New York |others=Internet Archive |isbn=978-0-670-58205-1 }}</ref> === Бакалавриатқа қабылдау === {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:36em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #c8ccd1; border-collapse:collapse;" |- ! colspan="3" style="background:#f8f9fa; text-align:center; font-size:125%; padding:12px 8px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Бакалавриатқа қабылдау статистикасы |- ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; width:45%;" | ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:30%;" | 2023 жылы оқуға қабылданғандар<ref name="FallEnrollmentReport">{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |title=UVM Common Data Set 2023-2024 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109025946/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |url-status=live }}</ref> ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:25%;" | 2018 жылмен салыстырғандағы өзгеріс<ref name="ReferenceEnrollmentReport">{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/CDS1819.pdf |title=UVM Common Data Set 2018-2019 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126192035/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/cds1819.pdf |url-status=live }}</ref> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Қабылдау көрсеткіші | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 60,0% | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | (+0,2) |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 17,1% | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | (+0,5) |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;" | Тест нәтижелерінің ортаңғы 50%-ы<sup>1</sup> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | [[SAT]] — жалпы балл | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 1270–1410 <small>([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 35%-ы арасында)</small> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | SAT — оқу және жазу | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 640–720 |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | SAT — математика | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 610–700 |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | [[ACT (тест)|ACT]] — жалпы балл | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 29–32 <small>([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 11%-ы арасында)</small> |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;" | Мектептегі үлгерім көрсеткіштері (GPA)<sup>2</sup> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 10% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 41,38% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 25% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 75,42% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 50% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 97,32% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Орташа GPA | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 3,85 |- | colspan="3" style="background:#f8f9fa; border:0; padding:12px; font-size:90%;" | <sup>1</sup> Тест нәтижелерін тапсыруды таңдаған студенттер арасында. <sup>2</sup> Мектептегі үлгерім рейтингі анықталған студенттер арасында. |} Бакалавриатқа қабылдау үдерісі [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «іріктеу деңгейі жоғары» санатына жатқызылады. Бұл бірінші курс студенттерінің тест нәтижелері негізінде университеттің қабылдау талаптарының іріктеу деңгейі бакалавр дәрежесін беретін барлық жоғары оқу орындарының арасында 80–100-процентиль аралығында екенін білдіреді.<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |access-date=April 5, 2023 |website=Carnegie Classification of Institutions of Higher Education |language=en-US |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224958/https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live }}</ref> 2026 жылғы түлектер тобына қабылдау үшін Вермонт университетіне 28 236 өтініш түсіп, олардың 16 947-сі (60,0%) мақұлданды. Қабылданғандардың 2 896-сы оқуға тіркеліп, [[Оқуға қабылдау ұсынысын қабылдау көрсеткіші|оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші]] 17,1%-ды құрады. Университетте бірінші курс студенттерінің [[Студенттердің оқуын жалғастыру көрсеткіші|оқуын жалғастыру көрсеткіші]] 88,25%-ды құрайды, ал студенттердің 77,5%-ы оқуын алты жыл ішінде аяқтайды.<ref name="FallEnrollmentReport" /> Бірінші курсқа қабылданған студенттердің 35%-ы [[SAT]] тестінің нәтижелерін тапсырған. Олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 1270–1410 аралығында болды. 2023 жылы оқуға қабылданған бірінші курс студенттерінің 11%-ы [[ACT (тест)|ACT]] тестінің нәтижелерін тапсырған, олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 29–32 аралығында болды. Студенттердің мектептегі орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) 3,85-ті құрады.<ref name="FallEnrollmentReport" /> === Ғылыми зерттеулер === Вермонт университеті [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.<ref name=":0" /> 2025 қаржы жылында университет [[ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар|ғылыми зерттеулер мен әзірлемелерді]] қаржыландыруға 266 миллион доллар көлемінде қаражат тартты.<ref name=":9">{{Cite web |title=UVM Research Sets $266M Record |url=https://www.uvm.edu/news/ovpr/uvm-research-sets-266m-record |access-date=October 1, 2024 |website=The University of Vermont }}</ref> === Өнер және ғылым колледжі === Өнер және ғылым колледжі — Вермонт университетіндегі студенттер, оқытушылар және қызметкерлер саны жағынан ең ірі колледж. Сонымен қатар колледж университеттің барлық студенттеріне оқу мен ғылыми қызметте табысқа жетуге қажетті білім мен дағдыларды қалыптастыруға көмектесетін негізгі пәндердің басым бөлігін ұсынады. Колледжде гуманитарлық ғылымдар, бейнелеу өнері, формалды ғылымдар, әлеуметтік және жаратылыстану ғылымдары бойынша 45 білім беру бағыты бар. [[Сурет:University of Vermont Williams Hall.jpg|thumb|Вермонт университетіндегі Уильямс-холл (бұрынғы Уильямс ғылыми корпусы). Қазіргі уақытта ғимаратта өнер және өнер тарихы, денсаулық және қоғам, сондай-ақ антропология кафедралары орналасқан.]] === Гроссман бизнес мектебі === Вермонт университетінің Гроссман бизнес мектебі [[AACSB]] ұйымы тарапынан аккредиттелген және бакалавриат пен магистратура бағдарламаларын ұсынады.<ref>{{Cite web |title=Sustainable Innovation MBA {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/program/sustainable-innovation-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}</ref> 2015 жылы мектеп университет түлегі Стивен Гроссманның 20 миллион доллар көлеміндегі қайырымдылық көмегінің құрметіне Гроссман бизнес мектебі болып қайта аталды. Бұл университет тарихындағы бір реттік ең ірі қайырымдылық қаржы болды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/business/?Page=news&storyID=21530&category=business |title=Grossman School of Business: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=October 5, 2015 |archive-date=October 6, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151006005514/http://www.uvm.edu/business/?Page=news&storyID=21530&category=business |url-status=live }}</ref> Мектептің бакалавриатында 1100-ден астам студент оқиды. Түлектерге бизнес басқару саласындағы ғылым бакалавры дәрежесі беріледі.<ref>{{Cite web |title=Undergraduate Programs {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/undergraduate-programs |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}</ref> 2025 жылы ''[[Corporate Knights]]'' басылымы Гроссман бизнес мектебінің тұрақты инновациялар саласындағы MBA бағдарламасын (SI-MBA) «Better World MBA» әлемдік рейтингінде екінші орынға, ал әлеуметтік және экологиялық ықпалы бойынша АҚШ-тағы бірінші орынға қойды. Бағдарлама 2023 жылдан бері осы орындарды сақтап келеді.<ref>{{Cite web |last=Bronca |first=Tristan |date=November 6, 2025 |title=These are the 2025 top MBA schools for sustainability |url=https://corporateknights.com/issues/2025-11-education-and-youth-issue/these-top-mbas-for-sustainability-are-maximizing-impact/ |access-date=April 16, 2026 |website=Corporate Knights |language=en-US }}</ref> ''[[The Princeton Review]]'' басылымының мәліметі бойынша, SI-MBA бағдарламасы АҚШ-тағы экологиялық бағыттағы үздік MBA бағдарламалары рейтингінде екінші орын алады,<ref>{{Cite web |title=Best Green MBA |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings/?rankings=best-green-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}</ref> сондай-ақ кәсіпкерлік саласындағы ең үздік 50 бағдарламаның<ref>{{Cite web |title=Top 50 Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-50-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}</ref> және АҚШ-тың солтүстік-шығысындағы кәсіпкерлік бағытындағы ең үздік жеті бағдарламаның қатарына кіреді.<ref>{{Cite web |title=Top Northeast Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-northeast-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com }}</ref> === Инженерия және математика ғылымдары колледжі === [[Сурет:University of Vermont Discovery Hall.jpg|thumb|Биохимия, физика және химия сияқты [[физикалық ғылымдар]] салалары орналасқан Дискавери-холл ғимараты]] Инженерия және математика ғылымдары колледжінде (CEMS) [[ABET]] ұйымы аккредиттеген бес инженерлік білім беру бағдарламасы бар: биомедициналық инженерия, құрылыс инженериясы, экологиялық инженерия, электротехника және машина жасау. Сонымен қатар колледж құрамында информатика кафедрасы мен математика және статистика кафедрасы жұмыс істейді. Колледжде үш ғылыми-зерттеу орталығы бар: Көлік зерттеулері орталығы, Күрделі жүйелер орталығы және Вермонттың озық есептеу технологиялары орталығы. Колледжде бакалавриат деңгейінде шамамен 1400 студент, жоғары оқу орнынан кейінгі бағдарламаларда 250 студент оқиды және 85 оқытушы жұмыс істейді. === Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі === [[Сурет:University of Vermont Morrill Hall.jpg|thumb|АҚШ сенаторы [[Джастин Смит Моррилл]]дің құрметіне аталған [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараты 1906–1907 жылдары Вермонт университетінің ауыл шаруашылығы кафедрасы мен ауыл шаруашылығы тәжірибе станциясын орналастыру үшін салынған.]] Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі (CALS) жануарлар туралы ғылым (студенттерге [[Тафтс университеті]]нің [[Каммингс ветеринариялық медицина мектебі]]не мерзімінен бұрын қабылдану мүмкіндігі беріледі), биохимия, биология ғылымдары, жергілікті қауымдастық кәсіпкерлігі, жергілікті қауымдастықтарды дамыту және халықаралық даму, диетология, тамақтану және тағамтану, экологиялық ауыл шаруашылығы, қоршаған орта туралы ғылым, қоршаған ортаны зерттеу, микробиология, молекулалық генетика, өсімдіктер биологиясы, қоғамдық коммуникациялар және тұрақты ландшафттық бау-бақша шаруашылығы бағыттары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар колледж құрамында Ауылдық аймақтарды зерттеу орталығы жұмыс істейді. Колледж Өнер және ғылым колледжімен бірлесіп білім беру бағдарламаларын да ұсынады. Биология ғылымдары сияқты мамандықтарды таңдаған студенттер осы екі колледждің кез келгенінде білім ала алады.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |title=Integrated Biological Science Program: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 11, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511112140/http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |url-status=live }}</ref> Жер гранты негізінде құрылған жоғары оқу орны ретінде Вермонт университеті [[Штаттардың бірлескен ғылыми-зерттеу, білім беру және ауыл шаруашылығы жөніндегі кеңес беру қызметі]] бағдарламасы аясында Вермонт штатына ауыл шаруашылығы саласындағы ғылыми-зерттеу қызметтерін көрсету үшін жыл сайын грант алады. === Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі === Вермонт университетінің Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі (CESS) педагогикалық білім беру, адам дамуы және отбасы туралы ғылымдар, сондай-ақ әлеуметтік жұмыс салалары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар [[америкалық ым тілі]], арнайы білім беру және мәдени әрі тілдік әртүрлілік жағдайындағы білім беру бағыттары бойынша қосымша мамандықтар бар. Колледж құрамына Көшбасшылық және даму ғылымдары кафедрасы, Білім беру кафедрасы, Әлеуметтік жұмыс кафедрасы және Мүгедектік және қоғамға кіріктіру орталығы кіреді. Сондай-ақ магистр немесе доктор (Ed.D. немесе Ph.D.) дәрежесін алуға мүмкіндік беретін бағдарламалар ұсынылады. === Медицина колледжі === {{Толық мақала|Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі}} 1804 жылы Джон Померой Берлингтондағы өз үйінде студенттерге сабақ бере бастады. Бұл АҚШ-тағы [[Штат университеті|мемлекеттік колледж немесе университет]] жанындағы алғашқы [[АҚШ-тағы медициналық білім беру|медициналық]] бөлімше болды. 1822 жылы Померой мен медицина саласының оқытушысы [[Нейтан Смит (дәрігер, 1762 жылы туған)|Нейтан Смит]] негізін қалаған [[Вермонт университетінің медицина колледжі|Медицина колледжі]] АҚШ-тағы жетінші медицина мектебі ретінде құрылды. Вермонт университеті медицина мамандығы бойынша әр курсқа шамамен 100 студент қабылдайды. Жалпы медицина студенттерінің саны шамамен 400-ге жетеді. Вермонт университетінің медициналық орталығы клиникалық білім берудің негізгі базасы болып табылады. ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымының 2016 жылғы рейтингі бойынша Медицина колледжі [[алғашқы медициналық-санитариялық көмек]] саласындағы білім беру сапасы жағынан АҚШ-тағы рейтингке енген 89 бағдарламаның арасында 29-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті. Ал 2019 жылғы жағдай бойынша 120 бағдарламаның арасында 43-орынға ие болды.<ref>{{cite magazine |url=http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |title=Best Medical Schools - University of Vermont |access-date=December 14, 2015 |magazine=U.S. News & World Report |archive-date=December 22, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222133141/http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |title=Best Medical Schools: Primary Care |access-date=May 5, 2019 |archive-date=June 13, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613134748/https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |url-status=live }}</ref> 2016 жылғы 21 қазанда [[Джо Байден]] қатерлі ісікке қарсы күресті жеделдетуге бағытталған [https://bidenwhitehouse.archives.gov/cancermoonshot/ Cancer Moonshot] бастамасын талқылау үшін университет кампусына келді.<ref>{{cite web |url=https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |title=Vice President Biden Brings His 'Cancer Moonshot' to Burlington |date=October 21, 2016 |access-date=August 25, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105221/https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |title=Vice President Biden Brings 'Cancer Moonshot' to UVM |publisher=Med.uvm.edu |date=November 14, 2016 |accessdate=August 26, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105225/http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |url-status=live }}</ref> ==== Чарльз А. Дана атындағы медициналық кітапхана ==== Чарльз А. Дана атындағы кітапхана — Вермонт штатындағы ең ірі [[медициналық кітапхана]]. Ол Ұлттық медициналық кітапханалар желісінің Вермонт штатындағы ресурстық кітапханасы қызметін атқарады<ref>{{cite web |url=http://nnlm.gov/ |title=National Home page - National Network of Libraries of Medicine |access-date=July 17, 2009 |archive-date=July 30, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090730161711/http://nnlm.gov/ |url-status=live }}</ref> және Вермонт университетінің Академиялық денсаулық сақтау орталығын қажетті ақпаратпен қамтамасыз етеді. Академиялық денсаулық сақтау орталығының құрамына университеттің Медицина колледжі мен Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінің оқытушылары, қызметкерлері мен студенттері, сондай-ақ Вермонт университетінің медициналық орталығындағы дәрігерлер мен басқа да [[медициналық қызмет көрсетуші]]лер кіреді. Кітапхана университеттің бакалавриат және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларының денсаулық сақтау ғылымдары саласындағы ақпараттық қажеттіліктерін де қанағаттандырады. Сонымен қатар ол [[денсаулық сақтау ғылымдары]] бойынша ақпарат іздейтін Вермонт штатының тұрғындарына да ашық. === Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі === Вермонт университетінің Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі төрт кафедрадан тұрады: Биомедицина және денсаулық ғылымдары, Коммуникация ғылымдары және коммуникация бұзылыстары, Мейіргер ісі, сондай-ақ Оңалту және қозғалыс ғылымдары. Сонымен қатар колледж құрамында [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]мен бірлесіп жұмыс істейтін Интегративті денсаулық институты бар. Ол интегративті медициналық көмек саласында сертификат беретін білім беру бағдарламасын ұсынады. Колледждің кейбір бакалавриат бағдарламалары студенттерді сөйлеу және тіл патологиясы, аудиология салалары бойынша жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларына немесе физиотерапия бойынша докторлық бағдарламаға түсуге дайындайды. Колледж сондай-ақ бұрын Fletcher Allen Health Care деп аталған Вермонт университетінің медициналық орталығының клиникалық базаларын пайдаланады. === Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі === Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі студенттердің оқу бағдарламасын толықтыратын және сабақтан тыс іс-шараларға қатысуына жағдай жасайды. Олардың қатарына арнайы ғылыми симпозиумдар, университетке шақырылған ғалымдармен бірге ұйымдастырылатын кешкі астар, сондай-ақ Монреаль мен Бостондағы мұражайлар мен театрларға сапарлар кіреді. Колледждің жұмысына университеттің әртүрлі бөлімдерінен оқытушылар іріктеліп тартылады. Олар бірінші курс студенттеріне арналған этика пәні мен тереңдетілген семинарларда дәріс оқиды, оқу және талқылау топтарына қатысады, пленарлық дәрістер сериясында баяндама жасайды, сондай-ақ ғылыми зерттеулер жүргізетін үздік студенттерге ғылыми жетекшілік етеді. Міндетті этика курсы, шағын семинарлар, бейресми кездесулер мен арнайы ғылыми-зерттеу жобалары аясында студенттер гуманитарлық және жаратылыстану ғылымдары, инженерия, мейіргер ісі, медицина, педагогика, бизнес және басқа да салалар бойынша университет ғалымдарымен бірлесіп жұмыс істейді. 2023 жылғы мамырда колледж АҚШ-тың бұрынғы сенаторы [[Патрик Лихи]]дің құрметіне қайта аталды.<ref>{{Cite web |title=UVM Honors College Named for Senator Patrick Leahy |url=https://www.uvm.edu/news/story/uvm-honors-college-named-senator-patrick-leahy |access-date=June 12, 2023 |website=The University of Vermont |archive-date=June 8, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230608023818/https://www.uvm.edu/news/story/uvm-honors-college-named-senator-patrick-leahy |url-status=live }}</ref> === Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі === [[Сурет:University of Vermont Aiken Center.jpg|thumb|Джордж Д. Айкен орталығында Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі орналасқан.]] [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]] (RSENR) 1973 жылы құрылған Табиғи ресурстар мектебінің негізінде 2003 жылы ашылды. Мектеп экологиялық және әлеуметтік үдерістер туралы білім мен түсінікті тереңдетуге, сондай-ақ табиғи жүйелердің тұтастығын сақтауға және қоршаған ортамен үйлесімді өмір сүретін орнықты қоғам қалыптастыруға бағытталған құндылықтарды дамытуға ұмтылады. Рубенштейн мектебінің ғылыми-зерттеу қызметі үш негізгі бағытты қамтиды: 1. Қолданбалы экология; 2. Қоршаған орта және қоғам; 3. Инновациялық құралдарды әзірлеу және пайдалану (мысалы, ГАЖ, кеңістіктік талдау және модельдеу). Мектептің негізгі ғимараты Джордж Д. Айкен орталығында орналасқан. Ғимарат 2012 жылы қайта жаңғыртылып, [[АҚШ-тың жасыл құрылыс кеңесі]]нің [[Энергетикалық және экологиялық жобалаудағы көшбасшылық|LEED Platinum]] сертификатын алды.<ref>{{cite news |title=Rehabbed Aiken gets top 'green' designation |url=http://www.burlingtonfreepress.com/article/20130923/NEWS02/309230024/Rehabbed-Aiken-gets-top-green-designation |newspaper=Burlington Free Press |date=September 23, 2013}}</ref><!-- {{Dead link|date=July 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} --> 2007 жылы университет [[Шамплейн көлі]]нің ластану мәселелерін зерттеу үшін 6,7 миллион доллар көлемінде грант жеңіп алды.<ref>{{cite book |title=UVM wins $6.7M lake-research grant |publisher=Burlington Free Press |date=September 28, 2007 }}</ref> == Спорт == Вермонт университетінің спорт командалары «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]» деген атпен белгілі. Университетте спорттың 18 түрі бойынша командалар бар. Әйелдер командалары баскетбол, кросс, допты хоккей, шайбалы хоккей, лакросс, шаңғы спорты, футбол, жүзу және суға секіру, сондай-ақ жеңіл атлетика (жабық ғимаратта және ашық ауада) бойынша жарыстарға қатысады. Ерлер командалары баскетбол, кросс, шайбалы хоккей, лакросс, шаңғы спорты, футбол және жеңіл атлетика (жабық ғимаратта және ашық ауада) бойынша өнер көрсетеді. Барлық командалар [[NCAA]]-ның [[Дивизион (спорт)|I дивизионы]] деңгейінде жарысады. Командалардың басым бөлігі [[Америка шығысы конференциясы]]нда бақ сынайды. Ерлер мен әйелдердің шайбалы хоккей командалары [[Шығыс хоккей қауымдастығы]]ның жарыстарына қатысады. Тау шаңғысы мен шаңғы жарысы командалары [[Шығыс колледжаралық шаңғы қауымдастығы]]ның жарыстарына қатысады. Вермонт университетінің спорт командалары студент-спортшылардың жалпы орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) бойынша 2005 жылдан 2011 жылға дейін қатарынан жеті рет (2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010 және 2011 жылдары) Америка шығысы конференциясының академиялық кубогын жеңіп алды. Вермонт университеті осы конференцияда аталған кубокты қатарынан үш жыл және жалпы төрт рет жеңіп алған алғашқы оқу орны болды. [[Сурет:Gutterson Fieldhouse on March 29 2023.jpg|thumb|1963 жылы салынған [[Гаттерсон-филдхаус]] ғимаратында Вермонт университетінің хоккей мұз айдыны орналасқан.]] Университеттің соңғы жылдардағы спорттық жетістіктерінің қатарында ерлердің шайбалы хоккей командасының 2009 жылы Frozen Four турниріне шығуы, әйелдер мен ерлер баскетбол командаларының Америка шығысы конференциясының турнирлерінде жеңіске жетіп, 2010 жылғы NCAA турниріне жолдама алуы және шаңғы командасының 2012 жылы Монтана штатының Бозмен қаласында өткен NCAA ұлттық чемпионатында алтыншы рет жеңімпаз атануы бар. 2014 жылы ерлердің шайбалы хоккей командасы 2009 жылдан бергі үшінші NCAA турниріне жолдама алды, ал ерлер баскетбол командасы Америка шығысы конференциясының тұрақты маусымында алтыншы рет чемпион атанды. Университет өз тарихында америкалық футбол, софтбол және бейсбол сияқты бірнеше ірі спорт бағдарламасын тоқтатты. Софтбол мен бейсбол бағдарламалары 2009 жылы жабылды.<ref>{{cite web |url=http://www.wcax.com/story/9879709/uvm-eliminates-baseball-and-softball |title=UVM Eliminates Baseball and Softball |date=February 20, 2009 |access-date=September 17, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150916013459/http://www.wcax.com/story/9879709/uvm-eliminates-baseball-and-softball |archive-date=September 16, 2015 |url-status=dead }}</ref> Вермонт университетінің бұрынғы 36 спортшысы 16 Олимпиада ойындарына (13 қысқы және 3 жазғы) қатысып, жалпы алты Олимпиада медалін жеңіп алды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/vq/VQSPRING02/UVMOlympians.html |title=UVM Olympians |access-date=February 10, 2016 |archive-date=September 27, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927234921/http://www.uvm.edu/~uvmpr/vq/VQSPRING02/UVMOlympians.html |url-status=live }}</ref> Вермонт университетінің «Vermont Victorious» атты спорттық қолдау әні 1938 жылы жазылған.<ref>{{cite web |url=http://www.uvmathletics.com/sports/2010/6/27/GEN_0627105917.aspx |title=Vermont Catamounts Athletics |work=University of Vermont |access-date=February 10, 2016 |archive-date=February 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160208085600/http://uvmathletics.com/sports/2010/6/27/GEN_0627105917.aspx |url-status=live }}</ref> === 2024 жылғы NCAA ерлер футбол чемпионаты === 2024 жылғы 16 желтоқсанда Вермонт университетінің ерлер футбол командасы [[Маршалл университетінің ерлер футбол командасы|Маршалл университетінің командасын]] жеңіп, [[2024 жылғы NCAA I дивизионының ерлер арасындағы футбол турнирі]]нің чемпионы атанды. Бұл Вермонт университетінің NCAA I дивизионында өнер көрсететін спорт командаларының ұлттық чемпионаттың финалына алғаш рет шығып, жеңіске жетуі болды.<ref>{{Cite web |last=Abrami |first=Alex |title=Cardiac Cats: Vermont men's soccer win first national championship in comeback vs Marshall |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/sports/college/vermont/2024/12/16/vermont-soccer-vs-marshall-score-ncaa-national-championship-college-cup-overtime-final-uvm/76927559007/ |access-date=December 18, 2024 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}</ref> Сонымен қатар бұл [[Америка шығысы конференциясы]]на мүше командалардың тарихындағы алғашқы ұлттық чемпиондық атақ болды.<ref>{{Cite web |date=December 16, 2024 |title=Vermont Men's Soccer Wins National Championship 2-1 in Overtime!! |url=https://americaeast.com/news/2024/12/17/vermont-national-champions.aspx |access-date=December 18, 2024 |website=americaeast.com |language=en |archive-date=December 17, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241217053044/https://americaeast.com/news/2024/12/17/vermont-national-champions.aspx |url-status=live }}</ref> === Клубтық спорт === Вермонт университеті көптеген клубтық спорт командаларына қолдау көрсетеді. 2009 жылғы 15 қарашадағы жағдай бойынша университеттің желкенді спорт командасы АҚШ-тағы ұлттық рейтингте 8-орында тұрды.<ref name="SailingTeam">{{cite web |url=http://www.uvm.edu/sailing/ |title=UVM Sailing |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 30, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530001429/http://www.uvm.edu/sailing/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.collegesailing.org/rankings.asp |title=Sailing Collegiate National Top 20 |access-date=June 12, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070409102520/http://collegesailing.org/rankings.asp |archive-date=April 9, 2007 |url-status=dead }}</ref> Университеттің академиялық ескек есу командасы [[Чарльз өзені регатасы]] мен [[Дэд Вейл регатасы]]на қатысады. 2015 жылғы ACRA ұлттық клубтық ескек есу чемпионатында рульшісі бар төрт адамдық қайықтағы ерлер экипажы қола жүлдеге ие болды. Велоспорт командасы басқа университеттердің негізгі спорт командаларымен жарысып, бірнеше рет ұлттық чемпион атанды. == Өнер == [[Сурет:University of Vermont Royall Tyler Theatre.jpg|thumb|Театр өнері кафедрасы орналасқан Ройалл Тайлер театры.]] Вермонт университетінің Өнер мектебі жыл бойы аспаптық музыка және хор өнері бойынша концерттер ұйымдастырады. Ройалл Тайлер театрының [[негізгі сахна]]сында театр қойылымдары көрсетіледі. Театр өнері кафедрасы жыл сайын негізгі сахнада шамамен үш қойылым қояды. Сонымен қатар студенттердің режиссерлігімен бір актілі пьесалар да сахналанады. Соңғы жылдары негізгі сахнада қойылған көрнекті спектакльдердің қатарында ''[[Ақ нәсілді гетеросексуал ерлер]]'' және ''[[Жарқанат бала: мюзикл]]'' (2022/2023); ''[[Бұл ғажайып өмір]]'' және ''[[Ол құбыжықтарды өлтіреді]]'' (2021/2022); ''[[Халық жауы (пьеса)|Халық жауы]]'' (2020/2021); ''[[Қасқырлар (пьеса)|Қасқырлар]]'' және ''[[Қалыпты жүрек]]'' (2019/2020); ''[[Пиппин (мюзикл)|Пиппин]]'' (2018/2019); ''[[Сезім мен парасат]]'' және ''[[Питер және жұлдыз аулаушы]]'' (2017/2018); ''[[Көктемгі ояну (мюзикл)|Көктемгі ояну]]'' (2016/2017); ''[[39 баспалдақ (пьеса)|39 баспалдақ]]'' және ''[[Сахна сыртындағы шу]]'' (2015/2016); ''[[Жай нәрседен көп айқай]]'' (2014/2015); ''[[Тышқан қақпаны]]'' және ''[[Уринтаун]]'' (2013/2014) бар. 1991–2018 жылдары театрда Берлингтонның мерекелік дәстүріне айналған ''The Toys Take Over Christmas'' («Ойыншықтар Рождествоны басып алады») спектаклі қойылып келді.<ref>{{Cite web |title=Current Production Season |url=https://www.uvm.edu/cas/theatreanddance/current_production_season |access-date=October 13, 2024 |website=legacy.drup2.uvm.edu |language=en |archive-date=October 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008113927/https://www.uvm.edu/cas/theatreanddance/current_production_season |url-status=live }}</ref> Университеттің көпшілікке арналған сахналық өнер бағдарламасы — Lane Series 1955 жылы басталды. Бағдарлама аясында ұлттық және халықаралық деңгейде танымал өнерпаздар өнер көрсетеді. Әр оқу жылында классикалық музыка, джаз, фольклорлық музыка, камералық музыка және хор өнері бойынша концерттерді, сондай-ақ театр қойылымдарын, кино көрсетілімдері мен би өнерін қамтитын 25 іс-шара ұйымдастырылады. Іс-шаралардың басым бөлігі университеттің Редстоун кампусындағы концерт залында өтеді.<ref>{{Cite web |title=About Us: Lane Series |url=https://www.uvm.edu/laneseries/about-us |access-date=October 13, 2024 |website=University of Vermont |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109105633/https://www.uvm.edu/laneseries/about-us |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Lilly |first=Amy |title=How Natalie Neuert Curates UVM's Diverse Lane Series |url=https://www.sevendaysvt.com/arts-culture/how-natalie-neuert-curates-uvms-diverse-lane-series-41813697 |access-date=October 13, 2024 |website=Seven Days |language=en |archive-date=October 6, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241006013708/https://www.sevendaysvt.com/arts-culture/how-natalie-neuert-curates-uvms-diverse-lane-series-41813697 |url-status=live }}</ref> [[Флеминг өнер мұражайы]] — Вермонт университетінің мұражайы. Оның тұрақты коллекциясында 24 000 экспонат бар. Олардың қатарында өнер туындылары, сондай-ақ [[антропология|антропологиялық]] және [[этнография|этнографиялық]] жәдігерлер кездеседі. Мұражайда түрлі уақытша көрмелер мен арнайы іс-шаралар да өткізіледі. Қазіргі уақытта жұмысын тоқтатқан [[Вермонт Моцарт фестивалі]] Вермонт университетінде қалыптасып, алғашқы фестивальдері де осы оқу орнында өткізілді. 1976 жылы фестиваль тәуелсіз коммерциялық емес ұйым ретінде тіркелді, алайда бүкіл қызмет ету кезеңінде университетпен байланысын сақтап қалды. == Студенттік өмір == {| class="wikitable mw-collapsible sortable" style="width:100%; max-width:650px; float:none; clear:both; margin:0 0 1em 0; table-layout:fixed;" |+ 2023 жылғы күздегі бакалавриат студенттерінің демографиялық құрамы<ref>{{cite web |title=College Scorecard: University of Vermont |url=https://collegescorecard.ed.gov/school?231174-University-of-Vermont |website=College Scorecard |publisher=[[United States Department of Education]] |access-date=June 23, 2025 }}</ref> |- ! style="width:42%; text-align:left;" | Нәсілі мен этникалық тегі ! colspan="2" style="text-align:center;" | Жалпы үлесі |- | [[Испантілді емес ақ нәсілді америкалықтар|Ақ нәсілділер]] | style="width:12%; text-align:right;" | 84% | style="width:46%;" | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:84%; height:100%; background:cyan;"></div></div> |- | [[Испантілді және латынамерикалық америкалықтар|Испантілділер]] | style="text-align:right;" | 5% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:5%; height:100%; background:green;"></div></div> |- | [[Аралас нәсілді америкалықтар|Екі немесе одан да көп нәсіл]] | style="text-align:right;" | 4% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:4%; height:100%; background:violet;"></div></div> |- | [[Азиялық америкалықтар|Азиялықтар]] | style="text-align:right;" | 3% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:3%; height:100%; background:orange;"></div></div> |- | Белгісіз | style="text-align:right;" | 3% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:3%; height:100%; background:grey;"></div></div> |- | [[Афроамерикалықтар|Қара нәсілділер]] | style="text-align:right;" | 1% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:1%; height:100%; background:purple;"></div></div> |- | [[Шетелдік студент]] | style="text-align:right;" | 1% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:1%; height:100%; background:#008080;"></div></div> |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; color:#665c99; text-align:center;" | [[Экономикалық әртүрлілік]] |- | [[АҚШ-тағы төменгі тап|Табысы төмендер]]<sup>а</sup> | style="text-align:right;" | 14% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:14%; height:100%; background:red;"></div></div> |- | [[АҚШ-тағы ауқаттылық|Ауқаттылар]]<sup>ә</sup> | style="text-align:right;" | 86% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:86%; height:100%; background:black;"></div></div> |- | colspan="3" style="text-align:left;" | <sup>а</sup> Табысы төмен студенттерге арналған федералдық [[Пелл гранты]]н алған студенттердің үлесі. |- | colspan="3" style="text-align:left;" | <sup>ә</sup> Кемінде [[АҚШ-тағы орта тап]]қа жататын студенттердің үлесі. |} Университетте студенттердің түрлі қызығушылықтарын қамтитын 250-ден астам студенттік клуб пен ұйым жұмыс істейді. Оларға Студенттік өзін-өзі басқару қауымдастығы қолдау көрсетеді. Тарихы ұзақ әрі мүшелерінің саны көп ұйымдардың қатарында «Белсенді еріктілер» (Volunteers in Action), Вермонт университетінің саяхат клубы (UVM Outing Club)<ref name="uvmoc">{{Cite web |url=https://site.uvm.edu/uvmoc/ |title=UVM Outing Club |date=December 10, 2023 |access-date=March 26, 2024 |archive-date=March 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326193113/https://site.uvm.edu/uvmoc/ |url-status=live }}</ref> және Шаңғы және сноуборд клубы бар. Hillel ұйымы да университет кампусында белсенді қызмет атқарады.<ref>{{cite web |url=http://uvmhillel.org/Passover |title=Passover 2015! |work=UVM Hillel |access-date=August 26, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141108215600/http://uvmhillel.org/Passover |archive-date=November 8, 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.jspace.com/news/articles/jspace-featured-org-hillel-university-of-vermont/14889 |title=Jspace Featured .ORG: Hillel University of Vermont / Jspace News |access-date=August 26, 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131106071758/http://www.jspace.com/news/articles/jspace-featured-org-hillel-university-of-vermont/14889 |archive-date=November 6, 2013 }}</ref><ref name="SSC">{{cite web |url=http://www.uvmssc.com/ |title=UVM Ski & Snowboard website |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 29, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150529221249/http://www.uvmssc.com/ |url-status=live }}</ref> Сонымен қатар университетте 2007 жылы құрылған, АҚШ-тағы үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне FeelGood бөлімшесі орналасқан. Бөлімше университет кампусында ірімшік қосылған ыстық сэндвичтер сату арқылы 2030 жылға қарай аса ауыр кедейлікті жоюға бағытталған бастамаларды қолдау үшін құрылғаннан бері 400 000 доллардан астам қаражат жинады.<ref>{{cite web |url=http://www.feelgood.org/ |title=Home – FeelGood |website=FeelGood |language=en-US |access-date=June 1, 2016 |archive-date=May 29, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160529004429/http://www.feelgood.org/ |url-status=live }}</ref> [[Сурет:University of Vermont Davis Center.jpg|thumb|2007 жылғы күзде құрылысы аяқталған [[Дадли Х. Дэвис орталығы|Дэвис орталығы]] — университеттің студенттік орталығы.]] 2015 жылы университет Wellness Environment (WE) деп аталатын салауатты өмір салтын қолдау бағдарламасын іске қосты. Бұл алкоголь мен есірткі қолданылмайтын студенттік тұрғын орта бағдарламасы, оған қатысатын студенттер дене шынықтыру және дұрыс тамақтану жөніндегі жаттықтырушылардың көмегін ала алады. Бағдарлама аясында күнделікті йога сабақтары, тәулік бойы қолжетімді медитация сеанстары және студенттерді Берлингтон жастарының өкілдерімен жұптастыратын тәлімгерлік бағдарлама қарастырылған.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~wellenv/ |title=WE: Wellness Environment: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=April 10, 2015 |archive-date=April 15, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150415092701/http://www.uvm.edu/~wellenv/ |url-status=live }}</ref> 2017 жылғы күзде Орталық кампустың студенттік жатақханасының құрылысы аяқталды. Қазіргі уақытта онда Wellness Environment бағдарламасына қатысатын 700-ге жуық студент тұрады. Гендерлік инклюзивті дәретханалар жөніндегі жұмыс тобы (GIRT) деп аталатын ұйымның қызметі нәтижесінде Вермонт университетінде бинарлық емес гендерлік сәйкестігі бар және қалыптасқан гендерлік нормаларға сай келмейтін студенттер, оқытушылар мен келушілер пайдалана алатын, бір адамға арналған гендерлік бейтарап дәретханалардың саны артып келеді.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~hrdma/GIRT%20Report%20FINAL.pdf |title=Gender-Inclusive Restroom Task Force Report - Findings and Recommendations |access-date=October 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171026110809/http://www.uvm.edu/~hrdma/GIRT%20Report%20FINAL.pdf |archive-date=October 26, 2017 |url-status=dead }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ez3sfd8u75v3iokbhx9ufzfazc2vniv 3690357 3690356 2026-11-02T18:39:36Z 1nter pares 146705 /* Студенттік өмір */ 3690357 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі |Қысқартылған аты = Вермонт университеті |Эмблемасы = |Сурет = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|200px]] |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = University of Vermont and State Agricultural College |Бұрынғы атауы = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865) |Ұраны = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}<br>{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}<ref>{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}</ref> |Құрылған жылы = [[1791 жыл|1791]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = [[Марлен Тромп]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 14 320 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces">{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&id=231174 |url-status=live }}</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = 12 168 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces" /> |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 2013 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces" /> |Орналасқан жері = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²) |Мекенжайы = |Сайты = https://www.uvm.edu/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47 |CoordScale = |edu_region = }} '''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].<ref>{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}</ref> 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.<ref>{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}</ref> Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.<ref name=":0">{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}</ref> Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]<nowiki/>» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады. == Тарихы == === XVIII ғасыр === {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | image1 = University of Vermont 1845.png | alt1 = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті | caption1 = Вермонт университеті, 1845 жыл | image2 = University of Vermont Old Mill.jpg | alt2 = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті | caption2 = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат | image3 = University of Vermont Billings Library.jpg | alt3 = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті | caption3 = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды. | image4 = University of Vermont University Green.jpg | alt4 = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті | caption4 = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы }} Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады. === XIX ғасыр === Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.<ref name="Donaldson, Thomas (1884)">{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&view=1up&seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&view=1up&seq=257 |url-status=live }}</ref> Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.<ref name="uvm.edu"/> Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]<nowiki/>» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.<ref name="uvm.edu">[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.</ref> Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.<ref name="uvm.edu" /> 1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.<ref>{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}</ref> [[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды. === XX ғасыр === 1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.<ref>{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}</ref> 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.<ref name=":8">{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}</ref> Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.<ref name=":8" /> XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.<ref name=":11">{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}</ref><ref name=":6">{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}</ref> 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.<ref name=":5">{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}</ref> Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]<nowiki/>» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.<ref>{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}</ref> 1972 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі тағы да араласып, соғысқа қарсы шерулерге қатысқаны үшін билік өкілдерінің наразылығын тудырған, студенттер арасында танымал [[марксизм|марксшіл]] [[саясаттану]] профессоры [[Майкл Паренти]]ге тұрақты профессорлық қызмет мәртебесін беруден бас тартты. Кеңес оқытушылар құрамының, декандар кеңесінің және университет әкімшілігінің ұсынымдарына қарамастан осындай шешім қабылдады. Кейін Паренти университетке қарсы федералдық сотқа талап арыз берді. Дау соттан тыс тәртіппен реттеліп, Парентиге 15 000 доллар төленді.<ref name=":6" /> 1980 жылдары Вермонт университеті студенттердің [[апартеид]] режимі орнаған Оңтүстік Африкада қызмет жүргізетін компанияларға салынған [[Оңтүстік Африкадан инвестицияларды шығару|инвестицияларды қайтарып алуды]] талап етуіне байланысты күшейген қысымға тап болды.<ref>{{Cite web |date=April 5, 2022 |title=UVM Rally Calling for UVM South African Divestment |url=https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |access-date=December 30, 2023 |website=CCTV Center for Media and Democracy |language=en |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230055838/https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |url-status=live }}</ref> Апартеид режиміне инвестиция салуға қарсы студенттердің наразылықтары 1985 жылғы 12 қазанда Уотерман ғимаратының қарсысындағы көгал алаңда «лашықтар қалашығының» салынуымен шарықтау шегіне жетті. 6 желтоқсанда университеттің қамқоршылар кеңесі 12 дауыс қолдап, 7 дауыс қарсы болған нәтижемен инвестицияларды қайтарып алу туралы шешім қабылдады.<ref>{{Cite web |last=Fordham |first=Robin |title=University of Vermont Campus History - Crossroads |url=https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |access-date=December 30, 2023 |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230052425/https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |url-status=live }}</ref> === XXI ғасыр === Вермонт университеті студенттік ұйымдардың бастамасымен инвестицияларды қайтарып алуға бағытталған басқа да бірқатар шараларды жүзеге асырды. Атап айтқанда, 2006 жылы [[Дарфурдағы геноцид (2003–2005)|Дарфурдағы геноцидке]] байланысты «Суданды қолдайтын» компаниялардан инвестицияларын қайтарып алды,<ref>{{Cite web |last=Picard |first=Ken |title=UVM Implements Divestment Strategy for Sudan-Friendly Companies |url=https://www.sevendaysvt.com/news/uvm-implements-divestment-strategy-for-sudan-friendly-companies-2130853 |access-date=December 30, 2023 |website=Seven Days |language=en }}</ref> ал 2009 жылы [[Ирак соғысы|Ирактағы]] және [[Ауғанстандағы соғыс (2001–2021)|Ауғанстандағы]] соғыстар кезінде [[кассеталық оқ-дәрі]]лер мен [[сарқылған уран]] қолданылатын қару-жараққа қатысты инвестициялардан бас тартты.<ref>{{Cite web |date=July 13, 2009 |title=UVM trustees to vote on weapons divestment (US) |url=https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |access-date=December 30, 2023 |website=Landmine.de |language=de-DE |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061822/https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=November 16, 2009 |title=Board votes to divest from cluster ammunitions |url=https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |access-date=December 30, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061821/https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |url-status=live }}</ref> 2013 және 2016 жылдары университеттің қамқоршылар кеңесі қазба отын саласына салынған инвестицияларды қайтарып алу туралы талаптарды қабылдамады.<ref>{{Cite web |last=JOHNSON |first=TIM |title=UVM trustees reject fossil-fuel divestment |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2013/12/18/uvm-trustees-reject-fossil-fuel-divestment/4117649/ |access-date=December 30, 2023 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}</ref><ref name=":7">{{Cite web |last=Duffort |first=Lola |date=July 15, 2020 |title=UVM will divest its endowment from fossil fuels |url=http://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |access-date=December 30, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230162029/https://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |url-status=live }}</ref> 2019 жылғы 1 шілдеде [[Суреш Гаримелла]] Вермонт университетінің 27-президенті болып тағайындалды.<ref>{{Cite web |last=Loftus |first=Sawyer |title=New UVM president takes the helm, offers few details on university's direction |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |access-date=December 31, 2022 |website=Burlington Free Press |language=en-US |archive-date=August 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805233453/https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |url-status=live }}</ref> Оның басшылығы кезінде университетке қабылданған студенттер саны рекордтық деңгейге жетіп, ғылыми зерттеулерді қаржыландыру көлемі 50 пайызға өсіп, 250 миллион долларды құрады. Алайда Гаримелла студенттермен және оқытушылармен [[қоғаммен байланыс|қарым-қатынасы]] үшін сынға ұшырады.<ref>{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=Suresh Garimella Has Helped UVM Emerge Stronger From the Pandemic. But Who Is He, Anyway? |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |access-date=April 30, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003502/https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |url-status=live }}</ref> 2021 жылы университет әкімшілігі бюджетті қысқарту шараларын енгізді. Соның нәтижесінде Өнер және ғылым колледжінде үш кафедра жабылып, 12 негізгі мамандық, 11 қосымша мамандық және төрт магистратура бағдарламасы тоқтатылды.<ref>{{Cite web |last=Ruehsen |first=Ella |date=April 13, 2021 |title=Thousands voice no confidence in Garimella administration as grievances mount |url=https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |access-date=December 28, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128192721/https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |url-status=live }}</ref> 2020 жылы студенттердің бастамасымен жүргізілген науқанның қысымымен Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесі 2023 жылғы шілдеге дейін қазба отын саласына салынған инвестициялардан толық бас тарту туралы шешімді бірауыздан қабылдады.<ref name=":7" /> 2022 жылы [[АҚШ Білім министрлігі]] [[Луис Д. Брандейс атындағы адам құқықтарын заң арқылы қорғау орталығы]] мен [[Кампустағы еврейлер (ұйым)|Jewish on Campus]] ұйымдарының Азаматтық құқықтар туралы заңның VI бөлімі негізінде берген шағымына байланысты университет әкімшілігінің кампустағы [[антисемитизм]] көріністеріне қатысты әрекеттерін тергеуді бастады.<ref name="Investigation underway into antisemitism at U of Vermont">{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=Investigation underway into antisemitism at U of Vermont |url=https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |website=The Associated Press |date=September 13, 2022 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144257/https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=September 13, 2022 |title=UVM under federal investigation over antisemitism allegations |url=https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |access-date=May 1, 2023 |website=Vermont Public |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030305/https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы сәуірде университет пен Азаматтық құқықтар жөніндегі басқарма дауды ерікті түрде реттеу туралы келісімге келгеннен кейін тергеу аяқталды. АҚШ Білім министрлігінің баспасөз хабарламасында университеттің аталған оқиғаларға тиісті деңгейде әрекет етпегені айтылды.<ref>{{Cite web |title=U.S. Department of Education's Office for Civil Rights Resolves Investigation Addressing the University of Vermont's Responses to Allegations of Antisemitic Incidents |url=https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |access-date=May 1, 2023 |website=www.ed.gov |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503042411/https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |url-status=live }}</ref> Университет әкімшілігі бұл айыптауларды жоққа шығарып, оқиғаларға тиісті шаралар қабылдағанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=UVM President Denies Allegations of Antisemitism on Campus |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |access-date=May 1, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003504/https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |url-status=live }}</ref> Университет кемсітушілікке қатысты шағымдарды тіркеудің жаңа тәртібін енгізуге, кемсітушілік пен қудалауға қарсы ішкі ережелерін қайта қарауға және қызметкерлер мен студенттерге қосымша оқыту жүргізуге келісті.<ref name="U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint">{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint |url=https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |website=The Associated Press |date=April 3, 2023 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144302/https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |url-status=live }}</ref> Алайда шағымданушылардың талаптарын қабылдамады. Тергеуді аяқтаған кезде АҚШ Білім министрлігі университеттің кінәсі немесе заңбұзушылық жасағаны туралы қорытынды шығарған жоқ және жаңа федералдық саясат енгізбеді.<ref>{{Cite web |last=Zituni |first=Danya |date=June 28, 2023 |title=University of Vermont's Settlement with Dep't of Education Refuses to Adopt IHRA Despite Pressure |url=https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |access-date=December 27, 2023 |website=Palestine Legal |language=en-US |archive-date=December 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227025522/https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы қазанда Вермонт университетінің Қауіпсіздік және талаптарға сәйкестікті бақылау бөлімі [[Палестиналық арабтар|палестиналық]] жазушы [[Мұхаммед әл-Курд]]тың жоспарланған қонақ дәрісін кенеттен тоқтатты. Бөлім бұл шешімін іс-шара барысында тиісті қауіпсіздікті қамтамасыз ету мүмкіндігінің жоқтығымен түсіндірді. [[Seven Days (газет)|Seven Days]] газетінің журналистік зерттеуі іс-шараға байланысты қандай да бір қауіп-қатердің болғанын растайтын дәлелдер таппады.<ref>{{Cite web |last=Hellman |first=Rachel |title=Records Show UVM Professors Questioned Decision to Nix Palestinian Writer's Appearance |url=https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |access-date=December 27, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=December 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228000040/https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |url-status=live }}</ref> 2024 жылғы наурызда Вермонт университетінің магистратура және докторантура студенттері [[кәсіподаққа бірігу|кәсіподаққа бірігу]] және [[Біріккен автомобиль жұмысшылары|UAW]] кәсіподағына қосылу туралы шешімді қолдап дауыс берді.<ref>{{Cite news |title=UVM grad students join union |date=March 28, 2024 |work=WCAX |url=https://www.wcax.com/2024/03/28/uvm-grad-students-join-union/ }}</ref> 2024 жылғы сәуірде университеттегі [[Палестинадағы әділдік үшін студенттер]] ұйымының бөлімшесі Эндрю Харрис алаңында наразылық лагерін құрды. Наразылық білдірушілер университеттің эндаумент қоры туралы ақпараттың ашық болуын және «барлық қару-жарақ өндірушілерден, израильдік компаниялардан және тарихи Палестина аумағының оккупациясына қатысы бар компаниялардан» инвестицияларды қайтарып алуды талап етті. Сондай-ақ олар университеттен [[Линда Томас-Гринфилд]]тің оқу бітіру салтанатында жоспарланған сөз сөйлеуін тоқтатуды талап етті.<ref>{{Cite web |last=Keshmiri |first=Peter D'Auria, Sophia |date=April 29, 2024 |title=Pro-Palestinian protest encampments spring up at the University of Vermont, Middlebury College |url=http://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |access-date=April 29, 2024 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429051453/https://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |url-status=live }}</ref> == Мөрі == Университет алғаш рет 1807 жылы ресми мөрін бекітті. Мөрде [[Жасыл таулар]]дың үстінен көтеріліп келе жатқан күн және университеттің алғашқы ғимараты — кейін қайта жөнделген Олд-Милл бейнеленген. Сондай-ақ онда [[Евклид]]тің [[Пифагор теоремасы]]н «жел диірмені» әдісімен дәлелдеу сызбасы, глобус пен [[секстант]] бейнеленген. Мөрдің сыртқы шеңберінде «Universitas V. Montis. A.D. 1791», ал ішкі шеңберінде 1865 жылы ауыл шаруашылығы колледжінің құрылғанын білдіретін «Collegiumque Agriculturae» деген жазулар орналасқан.<ref>{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118045743/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |archive-date=January 18, 2021 |title=University Seal |website=The University of Vermont }}</ref> == Білім беру == Бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша білім беретін университеттің құрамына жеті бакалавриат колледжі, үздік студенттер колледжі, жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжі және медицина колледжі кіреді.<ref>{{Cite web |title=Majors, Minors and Graduate Programs |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}</ref> Вермонт университеті [[Жаңа Англияның жоғары білім жөніндегі комиссиясы]] тарапынан [[АҚШ-тағы жоғары білімді аккредиттеу|аккредиттелген]].<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=New England Commission Higher Education |language=en-US |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090600/https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |url-status=live }}</ref> Бакалавриат, магистратура және докторантура бағдарламалары [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]нде, Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжінде, Өнер және ғылым колледжінде, Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжінде, Инженерия және математика ғылымдары колледжінде, Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінде, Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжінде, Гроссман бизнес мектебінде және [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]]нде ұсынылады.<ref>{{cite web |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |title=Majors, Minors, and Graduate Programs |website=www.uvm.edu |language=en |access-date=April 4, 2018 |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}</ref> Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі дербес академиялық дәреже бермейді. Оның студенттері бір мезгілде университеттің бакалавриат бағдарламалары бойынша білім беретін жеті колледжінің бірінде оқиды.<ref>{{Cite web |title=Fall Semester |url=https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |url-status=live }}</ref> === Рейтингтері мен беделі === {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:22em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; border-collapse:collapse;" |- ! colspan="2" style="background:#f8f9fa; color:#3366cc; text-align:center; font-size:130%; padding:12px 8px; border:0;" | Академиялық рейтингтер |- ! colspan="2" style="background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;" | Ұлттық |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Forbes]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 181 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[U.S. News & World Report]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 121 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Washington Monthly]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 100 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | '''''WSJ''/College Pulse''' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 283 |- ! colspan="2" style="background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;" | Әлемдік |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі|ARWU]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 401–500 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[QS World University Rankings|QS]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 851–900 |- | style="border:0; padding:10px 12px;" | ''[[U.S. News & World Report]]'' | style="border:0; padding:10px 12px; text-align:right;" | 510 |} 2024 жылғы жағдай бойынша ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымының жыл сайынғы университеттер рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тың мемлекеттік университеттері арасында 61-орынды, ал елдегі барлық университеттер арасында 121-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті.<ref>{{cite web |title=University of Vermont |url=https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |access-date=September 30, 2024 |publisher=U.S. News & World Report |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414180827/https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |url-status=live }}</ref> 2024 жылы ''Forbes'' басылымының ''America's Top Colleges'' рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тағы 500 мемлекеттік және жекеменшік колледж бен университеттің арасында жалпы есепте 181-орынға, мемлекеттік университеттер арасында 79-орынға, ал зерттеу университеттері арасында 129-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.forbes.com/colleges/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=Forbes |language=en }}</ref> 1985 жылы Ричард Молл өзінің ''The Public Ivies: A Guide to America's Best Public Undergraduate Colleges and Universities'' атты кітабында Вермонт университетін [[Мемлекеттік Айви]] санатына жатқызды.<ref>{{Cite book |last=Moll |first=Richard |url=https://archive.org/details/publicivysguidet0000moll |title=The public ivys: A guide to America's best public undergraduate colleges and universities |date=1985 |publisher=Viking |location=New York |others=Internet Archive |isbn=978-0-670-58205-1 }}</ref> === Бакалавриатқа қабылдау === {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:36em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #c8ccd1; border-collapse:collapse;" |- ! colspan="3" style="background:#f8f9fa; text-align:center; font-size:125%; padding:12px 8px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Бакалавриатқа қабылдау статистикасы |- ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; width:45%;" | ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:30%;" | 2023 жылы оқуға қабылданғандар<ref name="FallEnrollmentReport">{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |title=UVM Common Data Set 2023-2024 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109025946/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |url-status=live }}</ref> ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:25%;" | 2018 жылмен салыстырғандағы өзгеріс<ref name="ReferenceEnrollmentReport">{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/CDS1819.pdf |title=UVM Common Data Set 2018-2019 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126192035/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/cds1819.pdf |url-status=live }}</ref> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Қабылдау көрсеткіші | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 60,0% | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | (+0,2) |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 17,1% | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | (+0,5) |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;" | Тест нәтижелерінің ортаңғы 50%-ы<sup>1</sup> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | [[SAT]] — жалпы балл | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 1270–1410 <small>([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 35%-ы арасында)</small> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | SAT — оқу және жазу | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 640–720 |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | SAT — математика | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 610–700 |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | [[ACT (тест)|ACT]] — жалпы балл | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 29–32 <small>([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 11%-ы арасында)</small> |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;" | Мектептегі үлгерім көрсеткіштері (GPA)<sup>2</sup> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 10% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 41,38% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 25% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 75,42% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 50% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 97,32% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Орташа GPA | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 3,85 |- | colspan="3" style="background:#f8f9fa; border:0; padding:12px; font-size:90%;" | <sup>1</sup> Тест нәтижелерін тапсыруды таңдаған студенттер арасында. <sup>2</sup> Мектептегі үлгерім рейтингі анықталған студенттер арасында. |} Бакалавриатқа қабылдау үдерісі [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «іріктеу деңгейі жоғары» санатына жатқызылады. Бұл бірінші курс студенттерінің тест нәтижелері негізінде университеттің қабылдау талаптарының іріктеу деңгейі бакалавр дәрежесін беретін барлық жоғары оқу орындарының арасында 80–100-процентиль аралығында екенін білдіреді.<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |access-date=April 5, 2023 |website=Carnegie Classification of Institutions of Higher Education |language=en-US |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224958/https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live }}</ref> 2026 жылғы түлектер тобына қабылдау үшін Вермонт университетіне 28 236 өтініш түсіп, олардың 16 947-сі (60,0%) мақұлданды. Қабылданғандардың 2 896-сы оқуға тіркеліп, [[Оқуға қабылдау ұсынысын қабылдау көрсеткіші|оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші]] 17,1%-ды құрады. Университетте бірінші курс студенттерінің [[Студенттердің оқуын жалғастыру көрсеткіші|оқуын жалғастыру көрсеткіші]] 88,25%-ды құрайды, ал студенттердің 77,5%-ы оқуын алты жыл ішінде аяқтайды.<ref name="FallEnrollmentReport" /> Бірінші курсқа қабылданған студенттердің 35%-ы [[SAT]] тестінің нәтижелерін тапсырған. Олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 1270–1410 аралығында болды. 2023 жылы оқуға қабылданған бірінші курс студенттерінің 11%-ы [[ACT (тест)|ACT]] тестінің нәтижелерін тапсырған, олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 29–32 аралығында болды. Студенттердің мектептегі орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) 3,85-ті құрады.<ref name="FallEnrollmentReport" /> === Ғылыми зерттеулер === Вермонт университеті [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.<ref name=":0" /> 2025 қаржы жылында университет [[ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар|ғылыми зерттеулер мен әзірлемелерді]] қаржыландыруға 266 миллион доллар көлемінде қаражат тартты.<ref name=":9">{{Cite web |title=UVM Research Sets $266M Record |url=https://www.uvm.edu/news/ovpr/uvm-research-sets-266m-record |access-date=October 1, 2024 |website=The University of Vermont }}</ref> === Өнер және ғылым колледжі === Өнер және ғылым колледжі — Вермонт университетіндегі студенттер, оқытушылар және қызметкерлер саны жағынан ең ірі колледж. Сонымен қатар колледж университеттің барлық студенттеріне оқу мен ғылыми қызметте табысқа жетуге қажетті білім мен дағдыларды қалыптастыруға көмектесетін негізгі пәндердің басым бөлігін ұсынады. Колледжде гуманитарлық ғылымдар, бейнелеу өнері, формалды ғылымдар, әлеуметтік және жаратылыстану ғылымдары бойынша 45 білім беру бағыты бар. [[Сурет:University of Vermont Williams Hall.jpg|thumb|Вермонт университетіндегі Уильямс-холл (бұрынғы Уильямс ғылыми корпусы). Қазіргі уақытта ғимаратта өнер және өнер тарихы, денсаулық және қоғам, сондай-ақ антропология кафедралары орналасқан.]] === Гроссман бизнес мектебі === Вермонт университетінің Гроссман бизнес мектебі [[AACSB]] ұйымы тарапынан аккредиттелген және бакалавриат пен магистратура бағдарламаларын ұсынады.<ref>{{Cite web |title=Sustainable Innovation MBA {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/program/sustainable-innovation-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}</ref> 2015 жылы мектеп университет түлегі Стивен Гроссманның 20 миллион доллар көлеміндегі қайырымдылық көмегінің құрметіне Гроссман бизнес мектебі болып қайта аталды. Бұл университет тарихындағы бір реттік ең ірі қайырымдылық қаржы болды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/business/?Page=news&storyID=21530&category=business |title=Grossman School of Business: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=October 5, 2015 |archive-date=October 6, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151006005514/http://www.uvm.edu/business/?Page=news&storyID=21530&category=business |url-status=live }}</ref> Мектептің бакалавриатында 1100-ден астам студент оқиды. Түлектерге бизнес басқару саласындағы ғылым бакалавры дәрежесі беріледі.<ref>{{Cite web |title=Undergraduate Programs {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/undergraduate-programs |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}</ref> 2025 жылы ''[[Corporate Knights]]'' басылымы Гроссман бизнес мектебінің тұрақты инновациялар саласындағы MBA бағдарламасын (SI-MBA) «Better World MBA» әлемдік рейтингінде екінші орынға, ал әлеуметтік және экологиялық ықпалы бойынша АҚШ-тағы бірінші орынға қойды. Бағдарлама 2023 жылдан бері осы орындарды сақтап келеді.<ref>{{Cite web |last=Bronca |first=Tristan |date=November 6, 2025 |title=These are the 2025 top MBA schools for sustainability |url=https://corporateknights.com/issues/2025-11-education-and-youth-issue/these-top-mbas-for-sustainability-are-maximizing-impact/ |access-date=April 16, 2026 |website=Corporate Knights |language=en-US }}</ref> ''[[The Princeton Review]]'' басылымының мәліметі бойынша, SI-MBA бағдарламасы АҚШ-тағы экологиялық бағыттағы үздік MBA бағдарламалары рейтингінде екінші орын алады,<ref>{{Cite web |title=Best Green MBA |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings/?rankings=best-green-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}</ref> сондай-ақ кәсіпкерлік саласындағы ең үздік 50 бағдарламаның<ref>{{Cite web |title=Top 50 Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-50-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}</ref> және АҚШ-тың солтүстік-шығысындағы кәсіпкерлік бағытындағы ең үздік жеті бағдарламаның қатарына кіреді.<ref>{{Cite web |title=Top Northeast Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-northeast-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com }}</ref> === Инженерия және математика ғылымдары колледжі === [[Сурет:University of Vermont Discovery Hall.jpg|thumb|Биохимия, физика және химия сияқты [[физикалық ғылымдар]] салалары орналасқан Дискавери-холл ғимараты]] Инженерия және математика ғылымдары колледжінде (CEMS) [[ABET]] ұйымы аккредиттеген бес инженерлік білім беру бағдарламасы бар: биомедициналық инженерия, құрылыс инженериясы, экологиялық инженерия, электротехника және машина жасау. Сонымен қатар колледж құрамында информатика кафедрасы мен математика және статистика кафедрасы жұмыс істейді. Колледжде үш ғылыми-зерттеу орталығы бар: Көлік зерттеулері орталығы, Күрделі жүйелер орталығы және Вермонттың озық есептеу технологиялары орталығы. Колледжде бакалавриат деңгейінде шамамен 1400 студент, жоғары оқу орнынан кейінгі бағдарламаларда 250 студент оқиды және 85 оқытушы жұмыс істейді. === Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі === [[Сурет:University of Vermont Morrill Hall.jpg|thumb|АҚШ сенаторы [[Джастин Смит Моррилл]]дің құрметіне аталған [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараты 1906–1907 жылдары Вермонт университетінің ауыл шаруашылығы кафедрасы мен ауыл шаруашылығы тәжірибе станциясын орналастыру үшін салынған.]] Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі (CALS) жануарлар туралы ғылым (студенттерге [[Тафтс университеті]]нің [[Каммингс ветеринариялық медицина мектебі]]не мерзімінен бұрын қабылдану мүмкіндігі беріледі), биохимия, биология ғылымдары, жергілікті қауымдастық кәсіпкерлігі, жергілікті қауымдастықтарды дамыту және халықаралық даму, диетология, тамақтану және тағамтану, экологиялық ауыл шаруашылығы, қоршаған орта туралы ғылым, қоршаған ортаны зерттеу, микробиология, молекулалық генетика, өсімдіктер биологиясы, қоғамдық коммуникациялар және тұрақты ландшафттық бау-бақша шаруашылығы бағыттары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар колледж құрамында Ауылдық аймақтарды зерттеу орталығы жұмыс істейді. Колледж Өнер және ғылым колледжімен бірлесіп білім беру бағдарламаларын да ұсынады. Биология ғылымдары сияқты мамандықтарды таңдаған студенттер осы екі колледждің кез келгенінде білім ала алады.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |title=Integrated Biological Science Program: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 11, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511112140/http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |url-status=live }}</ref> Жер гранты негізінде құрылған жоғары оқу орны ретінде Вермонт университеті [[Штаттардың бірлескен ғылыми-зерттеу, білім беру және ауыл шаруашылығы жөніндегі кеңес беру қызметі]] бағдарламасы аясында Вермонт штатына ауыл шаруашылығы саласындағы ғылыми-зерттеу қызметтерін көрсету үшін жыл сайын грант алады. === Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі === Вермонт университетінің Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі (CESS) педагогикалық білім беру, адам дамуы және отбасы туралы ғылымдар, сондай-ақ әлеуметтік жұмыс салалары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар [[америкалық ым тілі]], арнайы білім беру және мәдени әрі тілдік әртүрлілік жағдайындағы білім беру бағыттары бойынша қосымша мамандықтар бар. Колледж құрамына Көшбасшылық және даму ғылымдары кафедрасы, Білім беру кафедрасы, Әлеуметтік жұмыс кафедрасы және Мүгедектік және қоғамға кіріктіру орталығы кіреді. Сондай-ақ магистр немесе доктор (Ed.D. немесе Ph.D.) дәрежесін алуға мүмкіндік беретін бағдарламалар ұсынылады. === Медицина колледжі === {{Толық мақала|Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі}} 1804 жылы Джон Померой Берлингтондағы өз үйінде студенттерге сабақ бере бастады. Бұл АҚШ-тағы [[Штат университеті|мемлекеттік колледж немесе университет]] жанындағы алғашқы [[АҚШ-тағы медициналық білім беру|медициналық]] бөлімше болды. 1822 жылы Померой мен медицина саласының оқытушысы [[Нейтан Смит (дәрігер, 1762 жылы туған)|Нейтан Смит]] негізін қалаған [[Вермонт университетінің медицина колледжі|Медицина колледжі]] АҚШ-тағы жетінші медицина мектебі ретінде құрылды. Вермонт университеті медицина мамандығы бойынша әр курсқа шамамен 100 студент қабылдайды. Жалпы медицина студенттерінің саны шамамен 400-ге жетеді. Вермонт университетінің медициналық орталығы клиникалық білім берудің негізгі базасы болып табылады. ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымының 2016 жылғы рейтингі бойынша Медицина колледжі [[алғашқы медициналық-санитариялық көмек]] саласындағы білім беру сапасы жағынан АҚШ-тағы рейтингке енген 89 бағдарламаның арасында 29-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті. Ал 2019 жылғы жағдай бойынша 120 бағдарламаның арасында 43-орынға ие болды.<ref>{{cite magazine |url=http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |title=Best Medical Schools - University of Vermont |access-date=December 14, 2015 |magazine=U.S. News & World Report |archive-date=December 22, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222133141/http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |title=Best Medical Schools: Primary Care |access-date=May 5, 2019 |archive-date=June 13, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613134748/https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |url-status=live }}</ref> 2016 жылғы 21 қазанда [[Джо Байден]] қатерлі ісікке қарсы күресті жеделдетуге бағытталған [https://bidenwhitehouse.archives.gov/cancermoonshot/ Cancer Moonshot] бастамасын талқылау үшін университет кампусына келді.<ref>{{cite web |url=https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |title=Vice President Biden Brings His 'Cancer Moonshot' to Burlington |date=October 21, 2016 |access-date=August 25, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105221/https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |title=Vice President Biden Brings 'Cancer Moonshot' to UVM |publisher=Med.uvm.edu |date=November 14, 2016 |accessdate=August 26, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105225/http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |url-status=live }}</ref> ==== Чарльз А. Дана атындағы медициналық кітапхана ==== Чарльз А. Дана атындағы кітапхана — Вермонт штатындағы ең ірі [[медициналық кітапхана]]. Ол Ұлттық медициналық кітапханалар желісінің Вермонт штатындағы ресурстық кітапханасы қызметін атқарады<ref>{{cite web |url=http://nnlm.gov/ |title=National Home page - National Network of Libraries of Medicine |access-date=July 17, 2009 |archive-date=July 30, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090730161711/http://nnlm.gov/ |url-status=live }}</ref> және Вермонт университетінің Академиялық денсаулық сақтау орталығын қажетті ақпаратпен қамтамасыз етеді. Академиялық денсаулық сақтау орталығының құрамына университеттің Медицина колледжі мен Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінің оқытушылары, қызметкерлері мен студенттері, сондай-ақ Вермонт университетінің медициналық орталығындағы дәрігерлер мен басқа да [[медициналық қызмет көрсетуші]]лер кіреді. Кітапхана университеттің бакалавриат және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларының денсаулық сақтау ғылымдары саласындағы ақпараттық қажеттіліктерін де қанағаттандырады. Сонымен қатар ол [[денсаулық сақтау ғылымдары]] бойынша ақпарат іздейтін Вермонт штатының тұрғындарына да ашық. === Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі === Вермонт университетінің Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі төрт кафедрадан тұрады: Биомедицина және денсаулық ғылымдары, Коммуникация ғылымдары және коммуникация бұзылыстары, Мейіргер ісі, сондай-ақ Оңалту және қозғалыс ғылымдары. Сонымен қатар колледж құрамында [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]мен бірлесіп жұмыс істейтін Интегративті денсаулық институты бар. Ол интегративті медициналық көмек саласында сертификат беретін білім беру бағдарламасын ұсынады. Колледждің кейбір бакалавриат бағдарламалары студенттерді сөйлеу және тіл патологиясы, аудиология салалары бойынша жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларына немесе физиотерапия бойынша докторлық бағдарламаға түсуге дайындайды. Колледж сондай-ақ бұрын Fletcher Allen Health Care деп аталған Вермонт университетінің медициналық орталығының клиникалық базаларын пайдаланады. === Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі === Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі студенттердің оқу бағдарламасын толықтыратын және сабақтан тыс іс-шараларға қатысуына жағдай жасайды. Олардың қатарына арнайы ғылыми симпозиумдар, университетке шақырылған ғалымдармен бірге ұйымдастырылатын кешкі астар, сондай-ақ Монреаль мен Бостондағы мұражайлар мен театрларға сапарлар кіреді. Колледждің жұмысына университеттің әртүрлі бөлімдерінен оқытушылар іріктеліп тартылады. Олар бірінші курс студенттеріне арналған этика пәні мен тереңдетілген семинарларда дәріс оқиды, оқу және талқылау топтарына қатысады, пленарлық дәрістер сериясында баяндама жасайды, сондай-ақ ғылыми зерттеулер жүргізетін үздік студенттерге ғылыми жетекшілік етеді. Міндетті этика курсы, шағын семинарлар, бейресми кездесулер мен арнайы ғылыми-зерттеу жобалары аясында студенттер гуманитарлық және жаратылыстану ғылымдары, инженерия, мейіргер ісі, медицина, педагогика, бизнес және басқа да салалар бойынша университет ғалымдарымен бірлесіп жұмыс істейді. 2023 жылғы мамырда колледж АҚШ-тың бұрынғы сенаторы [[Патрик Лихи]]дің құрметіне қайта аталды.<ref>{{Cite web |title=UVM Honors College Named for Senator Patrick Leahy |url=https://www.uvm.edu/news/story/uvm-honors-college-named-senator-patrick-leahy |access-date=June 12, 2023 |website=The University of Vermont |archive-date=June 8, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230608023818/https://www.uvm.edu/news/story/uvm-honors-college-named-senator-patrick-leahy |url-status=live }}</ref> === Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі === [[Сурет:University of Vermont Aiken Center.jpg|thumb|Джордж Д. Айкен орталығында Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі орналасқан.]] [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]] (RSENR) 1973 жылы құрылған Табиғи ресурстар мектебінің негізінде 2003 жылы ашылды. Мектеп экологиялық және әлеуметтік үдерістер туралы білім мен түсінікті тереңдетуге, сондай-ақ табиғи жүйелердің тұтастығын сақтауға және қоршаған ортамен үйлесімді өмір сүретін орнықты қоғам қалыптастыруға бағытталған құндылықтарды дамытуға ұмтылады. Рубенштейн мектебінің ғылыми-зерттеу қызметі үш негізгі бағытты қамтиды: 1. Қолданбалы экология; 2. Қоршаған орта және қоғам; 3. Инновациялық құралдарды әзірлеу және пайдалану (мысалы, ГАЖ, кеңістіктік талдау және модельдеу). Мектептің негізгі ғимараты Джордж Д. Айкен орталығында орналасқан. Ғимарат 2012 жылы қайта жаңғыртылып, [[АҚШ-тың жасыл құрылыс кеңесі]]нің [[Энергетикалық және экологиялық жобалаудағы көшбасшылық|LEED Platinum]] сертификатын алды.<ref>{{cite news |title=Rehabbed Aiken gets top 'green' designation |url=http://www.burlingtonfreepress.com/article/20130923/NEWS02/309230024/Rehabbed-Aiken-gets-top-green-designation |newspaper=Burlington Free Press |date=September 23, 2013}}</ref><!-- {{Dead link|date=July 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} --> 2007 жылы университет [[Шамплейн көлі]]нің ластану мәселелерін зерттеу үшін 6,7 миллион доллар көлемінде грант жеңіп алды.<ref>{{cite book |title=UVM wins $6.7M lake-research grant |publisher=Burlington Free Press |date=September 28, 2007 }}</ref> == Спорт == Вермонт университетінің спорт командалары «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]» деген атпен белгілі. Университетте спорттың 18 түрі бойынша командалар бар. Әйелдер командалары баскетбол, кросс, допты хоккей, шайбалы хоккей, лакросс, шаңғы спорты, футбол, жүзу және суға секіру, сондай-ақ жеңіл атлетика (жабық ғимаратта және ашық ауада) бойынша жарыстарға қатысады. Ерлер командалары баскетбол, кросс, шайбалы хоккей, лакросс, шаңғы спорты, футбол және жеңіл атлетика (жабық ғимаратта және ашық ауада) бойынша өнер көрсетеді. Барлық командалар [[NCAA]]-ның [[Дивизион (спорт)|I дивизионы]] деңгейінде жарысады. Командалардың басым бөлігі [[Америка шығысы конференциясы]]нда бақ сынайды. Ерлер мен әйелдердің шайбалы хоккей командалары [[Шығыс хоккей қауымдастығы]]ның жарыстарына қатысады. Тау шаңғысы мен шаңғы жарысы командалары [[Шығыс колледжаралық шаңғы қауымдастығы]]ның жарыстарына қатысады. Вермонт университетінің спорт командалары студент-спортшылардың жалпы орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) бойынша 2005 жылдан 2011 жылға дейін қатарынан жеті рет (2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010 және 2011 жылдары) Америка шығысы конференциясының академиялық кубогын жеңіп алды. Вермонт университеті осы конференцияда аталған кубокты қатарынан үш жыл және жалпы төрт рет жеңіп алған алғашқы оқу орны болды. [[Сурет:Gutterson Fieldhouse on March 29 2023.jpg|thumb|1963 жылы салынған [[Гаттерсон-филдхаус]] ғимаратында Вермонт университетінің хоккей мұз айдыны орналасқан.]] Университеттің соңғы жылдардағы спорттық жетістіктерінің қатарында ерлердің шайбалы хоккей командасының 2009 жылы Frozen Four турниріне шығуы, әйелдер мен ерлер баскетбол командаларының Америка шығысы конференциясының турнирлерінде жеңіске жетіп, 2010 жылғы NCAA турниріне жолдама алуы және шаңғы командасының 2012 жылы Монтана штатының Бозмен қаласында өткен NCAA ұлттық чемпионатында алтыншы рет жеңімпаз атануы бар. 2014 жылы ерлердің шайбалы хоккей командасы 2009 жылдан бергі үшінші NCAA турниріне жолдама алды, ал ерлер баскетбол командасы Америка шығысы конференциясының тұрақты маусымында алтыншы рет чемпион атанды. Университет өз тарихында америкалық футбол, софтбол және бейсбол сияқты бірнеше ірі спорт бағдарламасын тоқтатты. Софтбол мен бейсбол бағдарламалары 2009 жылы жабылды.<ref>{{cite web |url=http://www.wcax.com/story/9879709/uvm-eliminates-baseball-and-softball |title=UVM Eliminates Baseball and Softball |date=February 20, 2009 |access-date=September 17, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150916013459/http://www.wcax.com/story/9879709/uvm-eliminates-baseball-and-softball |archive-date=September 16, 2015 |url-status=dead }}</ref> Вермонт университетінің бұрынғы 36 спортшысы 16 Олимпиада ойындарына (13 қысқы және 3 жазғы) қатысып, жалпы алты Олимпиада медалін жеңіп алды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/vq/VQSPRING02/UVMOlympians.html |title=UVM Olympians |access-date=February 10, 2016 |archive-date=September 27, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927234921/http://www.uvm.edu/~uvmpr/vq/VQSPRING02/UVMOlympians.html |url-status=live }}</ref> Вермонт университетінің «Vermont Victorious» атты спорттық қолдау әні 1938 жылы жазылған.<ref>{{cite web |url=http://www.uvmathletics.com/sports/2010/6/27/GEN_0627105917.aspx |title=Vermont Catamounts Athletics |work=University of Vermont |access-date=February 10, 2016 |archive-date=February 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160208085600/http://uvmathletics.com/sports/2010/6/27/GEN_0627105917.aspx |url-status=live }}</ref> === 2024 жылғы NCAA ерлер футбол чемпионаты === 2024 жылғы 16 желтоқсанда Вермонт университетінің ерлер футбол командасы [[Маршалл университетінің ерлер футбол командасы|Маршалл университетінің командасын]] жеңіп, [[2024 жылғы NCAA I дивизионының ерлер арасындағы футбол турнирі]]нің чемпионы атанды. Бұл Вермонт университетінің NCAA I дивизионында өнер көрсететін спорт командаларының ұлттық чемпионаттың финалына алғаш рет шығып, жеңіске жетуі болды.<ref>{{Cite web |last=Abrami |first=Alex |title=Cardiac Cats: Vermont men's soccer win first national championship in comeback vs Marshall |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/sports/college/vermont/2024/12/16/vermont-soccer-vs-marshall-score-ncaa-national-championship-college-cup-overtime-final-uvm/76927559007/ |access-date=December 18, 2024 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}</ref> Сонымен қатар бұл [[Америка шығысы конференциясы]]на мүше командалардың тарихындағы алғашқы ұлттық чемпиондық атақ болды.<ref>{{Cite web |date=December 16, 2024 |title=Vermont Men's Soccer Wins National Championship 2-1 in Overtime!! |url=https://americaeast.com/news/2024/12/17/vermont-national-champions.aspx |access-date=December 18, 2024 |website=americaeast.com |language=en |archive-date=December 17, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241217053044/https://americaeast.com/news/2024/12/17/vermont-national-champions.aspx |url-status=live }}</ref> === Клубтық спорт === Вермонт университеті көптеген клубтық спорт командаларына қолдау көрсетеді. 2009 жылғы 15 қарашадағы жағдай бойынша университеттің желкенді спорт командасы АҚШ-тағы ұлттық рейтингте 8-орында тұрды.<ref name="SailingTeam">{{cite web |url=http://www.uvm.edu/sailing/ |title=UVM Sailing |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 30, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530001429/http://www.uvm.edu/sailing/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.collegesailing.org/rankings.asp |title=Sailing Collegiate National Top 20 |access-date=June 12, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070409102520/http://collegesailing.org/rankings.asp |archive-date=April 9, 2007 |url-status=dead }}</ref> Университеттің академиялық ескек есу командасы [[Чарльз өзені регатасы]] мен [[Дэд Вейл регатасы]]на қатысады. 2015 жылғы ACRA ұлттық клубтық ескек есу чемпионатында рульшісі бар төрт адамдық қайықтағы ерлер экипажы қола жүлдеге ие болды. Велоспорт командасы басқа университеттердің негізгі спорт командаларымен жарысып, бірнеше рет ұлттық чемпион атанды. == Өнер == [[Сурет:University of Vermont Royall Tyler Theatre.jpg|thumb|Театр өнері кафедрасы орналасқан Ройалл Тайлер театры.]] Вермонт университетінің Өнер мектебі жыл бойы аспаптық музыка және хор өнері бойынша концерттер ұйымдастырады. Ройалл Тайлер театрының [[негізгі сахна]]сында театр қойылымдары көрсетіледі. Театр өнері кафедрасы жыл сайын негізгі сахнада шамамен үш қойылым қояды. Сонымен қатар студенттердің режиссерлігімен бір актілі пьесалар да сахналанады. Соңғы жылдары негізгі сахнада қойылған көрнекті спектакльдердің қатарында ''[[Ақ нәсілді гетеросексуал ерлер]]'' және ''[[Жарқанат бала: мюзикл]]'' (2022/2023); ''[[Бұл ғажайып өмір]]'' және ''[[Ол құбыжықтарды өлтіреді]]'' (2021/2022); ''[[Халық жауы (пьеса)|Халық жауы]]'' (2020/2021); ''[[Қасқырлар (пьеса)|Қасқырлар]]'' және ''[[Қалыпты жүрек]]'' (2019/2020); ''[[Пиппин (мюзикл)|Пиппин]]'' (2018/2019); ''[[Сезім мен парасат]]'' және ''[[Питер және жұлдыз аулаушы]]'' (2017/2018); ''[[Көктемгі ояну (мюзикл)|Көктемгі ояну]]'' (2016/2017); ''[[39 баспалдақ (пьеса)|39 баспалдақ]]'' және ''[[Сахна сыртындағы шу]]'' (2015/2016); ''[[Жай нәрседен көп айқай]]'' (2014/2015); ''[[Тышқан қақпаны]]'' және ''[[Уринтаун]]'' (2013/2014) бар. 1991–2018 жылдары театрда Берлингтонның мерекелік дәстүріне айналған ''The Toys Take Over Christmas'' («Ойыншықтар Рождествоны басып алады») спектаклі қойылып келді.<ref>{{Cite web |title=Current Production Season |url=https://www.uvm.edu/cas/theatreanddance/current_production_season |access-date=October 13, 2024 |website=legacy.drup2.uvm.edu |language=en |archive-date=October 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008113927/https://www.uvm.edu/cas/theatreanddance/current_production_season |url-status=live }}</ref> Университеттің көпшілікке арналған сахналық өнер бағдарламасы — Lane Series 1955 жылы басталды. Бағдарлама аясында ұлттық және халықаралық деңгейде танымал өнерпаздар өнер көрсетеді. Әр оқу жылында классикалық музыка, джаз, фольклорлық музыка, камералық музыка және хор өнері бойынша концерттерді, сондай-ақ театр қойылымдарын, кино көрсетілімдері мен би өнерін қамтитын 25 іс-шара ұйымдастырылады. Іс-шаралардың басым бөлігі университеттің Редстоун кампусындағы концерт залында өтеді.<ref>{{Cite web |title=About Us: Lane Series |url=https://www.uvm.edu/laneseries/about-us |access-date=October 13, 2024 |website=University of Vermont |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109105633/https://www.uvm.edu/laneseries/about-us |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Lilly |first=Amy |title=How Natalie Neuert Curates UVM's Diverse Lane Series |url=https://www.sevendaysvt.com/arts-culture/how-natalie-neuert-curates-uvms-diverse-lane-series-41813697 |access-date=October 13, 2024 |website=Seven Days |language=en |archive-date=October 6, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241006013708/https://www.sevendaysvt.com/arts-culture/how-natalie-neuert-curates-uvms-diverse-lane-series-41813697 |url-status=live }}</ref> [[Флеминг өнер мұражайы]] — Вермонт университетінің мұражайы. Оның тұрақты коллекциясында 24 000 экспонат бар. Олардың қатарында өнер туындылары, сондай-ақ [[антропология|антропологиялық]] және [[этнография|этнографиялық]] жәдігерлер кездеседі. Мұражайда түрлі уақытша көрмелер мен арнайы іс-шаралар да өткізіледі. Қазіргі уақытта жұмысын тоқтатқан [[Вермонт Моцарт фестивалі]] Вермонт университетінде қалыптасып, алғашқы фестивальдері де осы оқу орнында өткізілді. 1976 жылы фестиваль тәуелсіз коммерциялық емес ұйым ретінде тіркелді, алайда бүкіл қызмет ету кезеңінде университетпен байланысын сақтап қалды. == Студенттік өмір == {| class="wikitable mw-collapsible sortable" style="width:100%; max-width:650px; float:none; clear:both; margin:0 0 1em 0; table-layout:fixed;" |+ 2023 жылғы күздегі бакалавриат студенттерінің демографиялық құрамы<ref>{{cite web |title=College Scorecard: University of Vermont |url=https://collegescorecard.ed.gov/school?231174-University-of-Vermont |website=College Scorecard |publisher=[[United States Department of Education]] |access-date=June 23, 2025 }}</ref> |- ! style="width:42%; text-align:left;" | Нәсілі мен этникалық тегі ! colspan="2" style="text-align:center;" | Жалпы үлесі |- | [[Испантілді емес ақ нәсілді америкалықтар|Ақ нәсілділер]] | style="width:12%; text-align:right;" | 84% | style="width:46%;" | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:84%; height:100%; background:cyan;"></div></div> |- | [[Испантілді және латынамерикалық америкалықтар|Испантілділер]] | style="text-align:right;" | 5% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:5%; height:100%; background:green;"></div></div> |- | [[Аралас нәсілді америкалықтар|Екі немесе одан да көп нәсіл]] | style="text-align:right;" | 4% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:4%; height:100%; background:violet;"></div></div> |- | [[Азиялық америкалықтар|Азиялықтар]] | style="text-align:right;" | 3% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:3%; height:100%; background:orange;"></div></div> |- | Белгісіз | style="text-align:right;" | 3% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:3%; height:100%; background:grey;"></div></div> |- | [[Афроамерикалықтар|Қара нәсілділер]] | style="text-align:right;" | 1% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:1%; height:100%; background:purple;"></div></div> |- | [[Шетелдік студент]] | style="text-align:right;" | 1% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:1%; height:100%; background:#008080;"></div></div> |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; color:#665c99; text-align:center;" | [[Экономикалық әртүрлілік]] |- | [[АҚШ-тағы төменгі тап|Табысы төмендер]]<sup>а</sup> | style="text-align:right;" | 14% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:14%; height:100%; background:red;"></div></div> |- | [[АҚШ-тағы ауқаттылық|Ауқаттылар]]<sup>ә</sup> | style="text-align:right;" | 86% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:86%; height:100%; background:black;"></div></div> |- | colspan="3" style="text-align:left;" | <sup>а</sup> Табысы төмен студенттерге арналған федералдық [[Пелл гранты]]н алған студенттердің үлесі. |- | colspan="3" style="text-align:left;" | <sup>ә</sup> Кемінде [[АҚШ-тағы орта тап]]қа жататын студенттердің үлесі. |} Университетте студенттердің түрлі қызығушылықтарын қамтитын 250-ден астам студенттік клуб пен ұйым жұмыс істейді. Оларға Студенттік өзін-өзі басқару қауымдастығы қолдау көрсетеді. Тарихы ұзақ әрі мүшелерінің саны көп ұйымдардың қатарында «Белсенді еріктілер» (Volunteers in Action), Вермонт университетінің саяхат клубы (UVM Outing Club)<ref name="uvmoc">{{Cite web |url=https://site.uvm.edu/uvmoc/ |title=UVM Outing Club |date=December 10, 2023 |access-date=March 26, 2024 |archive-date=March 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326193113/https://site.uvm.edu/uvmoc/ |url-status=live }}</ref> және Шаңғы және сноуборд клубы бар. Hillel ұйымы да университет кампусында белсенді қызмет атқарады.<ref>{{cite web |url=http://uvmhillel.org/Passover |title=Passover 2015! |work=UVM Hillel |access-date=August 26, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141108215600/http://uvmhillel.org/Passover |archive-date=November 8, 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.jspace.com/news/articles/jspace-featured-org-hillel-university-of-vermont/14889 |title=Jspace Featured .ORG: Hillel University of Vermont / Jspace News |access-date=August 26, 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131106071758/http://www.jspace.com/news/articles/jspace-featured-org-hillel-university-of-vermont/14889 |archive-date=November 6, 2013 }}</ref><ref name="SSC">{{cite web |url=http://www.uvmssc.com/ |title=UVM Ski & Snowboard website |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 29, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150529221249/http://www.uvmssc.com/ |url-status=live }}</ref> Сонымен қатар университетте 2007 жылы құрылған, АҚШ-тағы үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне FeelGood бөлімшесі орналасқан. Бөлімше университет кампусында ірімшік қосылған ыстық сэндвичтер сату арқылы 2030 жылға қарай аса ауыр кедейлікті жоюға бағытталған бастамаларды қолдау үшін құрылғаннан бері 400 000 доллардан астам қаражат жинады.<ref>{{cite web |url=http://www.feelgood.org/ |title=Home – FeelGood |website=FeelGood |language=en-US |access-date=June 1, 2016 |archive-date=May 29, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160529004429/http://www.feelgood.org/ |url-status=live }}</ref> [[Сурет:University of Vermont Davis Center.jpg|thumb|2007 жылғы күзде құрылысы аяқталған [[Дадли Х. Дэвис орталығы|Дэвис орталығы]] — университеттің студенттік орталығы.]] 2015 жылы университет Wellness Environment (WE) деп аталатын салауатты өмір салтын қолдау бағдарламасын іске қосты. Бұл алкоголь мен есірткі қолданылмайтын студенттік тұрғын орта бағдарламасы, оған қатысатын студенттер дене шынықтыру және дұрыс тамақтану жөніндегі жаттықтырушылардың көмегін ала алады. Бағдарлама аясында күнделікті йога сабақтары, тәулік бойы қолжетімді медитация сеанстары және студенттерді Берлингтон жастарының өкілдерімен жұптастыратын тәлімгерлік бағдарлама қарастырылған.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~wellenv/ |title=WE: Wellness Environment: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=April 10, 2015 |archive-date=April 15, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150415092701/http://www.uvm.edu/~wellenv/ |url-status=live }}</ref> 2017 жылғы күзде Орталық кампустың студенттік жатақханасының құрылысы аяқталды. Қазіргі уақытта онда Wellness Environment бағдарламасына қатысатын 700-ге жуық студент тұрады. Гендерлік инклюзивті дәретханалар жөніндегі жұмыс тобы (GIRT) деп аталатын ұйымның қызметі нәтижесінде Вермонт университетінде бинарлық емес гендерлік сәйкестігі бар және қалыптасқан гендерлік нормаларға сай келмейтін студенттер, оқытушылар мен келушілер пайдалана алатын, бір адамға арналған гендерлік бейтарап дәретханалардың саны артып келеді.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~hrdma/GIRT%20Report%20FINAL.pdf |title=Gender-Inclusive Restroom Task Force Report - Findings and Recommendations |access-date=October 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171026110809/http://www.uvm.edu/~hrdma/GIRT%20Report%20FINAL.pdf |archive-date=October 26, 2017 |url-status=dead }}</ref> === Саяхат клубы === Вермонт университетінің саяхат клубы (UVM Outing Club) 1913 жылы құрылды және АҚШ-тағы ең ірі саяхат клубы болып саналады. Студенттер басқаратын клуб каякинг, каноэмен жүзу, жаяу серуендеу, рюкзакпен жорыққа шығу, жартасқа өрмелеу, мұзға өрмелеу, тау шаңғысымен жабдықталмаған таулы жерлерде сырғанау және шаңғы жарысы бойынша саяхаттар ұйымдастырады.<ref name="uvmoc" /> Клуб TREK деп аталатын, студенттерді университетке түсер алдында табиғат аясында өткізілетін іс-шаралар арқылы бейімдеуге арналған бағдарламаны құруға атсалысты. Бағдарлама аясында жаңадан қабылданған бірінші курс студенттері бес күндік жорықтарға қатысып, Вермонт университетінің қауымдастығымен және Вермонт штатымен жақынырақ танысады.<ref>{{Cite web |url=https://www.uvm.edu/studentlife/trek |title=TREK &#124; Student Life &#124; The University of Vermont |website=www.uvm.edu |access-date=March 26, 2024 |archive-date=March 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326195315/https://www.uvm.edu/studentlife/trek |url-status=live }}</ref> Клуб жыл сайын Catamountain Classic іс-шарасын өткізеді. Оның барысында қатысушылар бір демалыс күнінің ішінде ұзындығы 272 миль (шамамен 438 км) болатын Лонг-Трейл жаяу жүру бағытын бірлесіп толық жүріп өтеді.<ref>{{Cite web |title=The Long Trail |url=https://www.greenmountainclub.org/the-long-trail/ |website=Green Mountain Club |access-date=March 26, 2024 |archive-date=March 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326195314/https://www.greenmountainclub.org/the-long-trail/ |url-status=live }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} nfl21g4t4quhmcfrcv5ssgbfb4injhc 3690358 3690357 2026-11-02T18:41:20Z 1nter pares 146705 /* Саяхат клубы */ 3690358 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі |Қысқартылған аты = Вермонт университеті |Эмблемасы = |Сурет = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|200px]] |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = University of Vermont and State Agricultural College |Бұрынғы атауы = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865) |Ұраны = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}<br>{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}<ref>{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}</ref> |Құрылған жылы = [[1791 жыл|1791]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = [[Марлен Тромп]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 14 320 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces">{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&id=231174 |url-status=live }}</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = 12 168 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces" /> |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 2013 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces" /> |Орналасқан жері = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²) |Мекенжайы = |Сайты = https://www.uvm.edu/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47 |CoordScale = |edu_region = }} '''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].<ref>{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}</ref> 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.<ref>{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}</ref> Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.<ref name=":0">{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}</ref> Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]<nowiki/>» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады. == Тарихы == === XVIII ғасыр === {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | image1 = University of Vermont 1845.png | alt1 = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті | caption1 = Вермонт университеті, 1845 жыл | image2 = University of Vermont Old Mill.jpg | alt2 = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті | caption2 = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат | image3 = University of Vermont Billings Library.jpg | alt3 = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті | caption3 = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды. | image4 = University of Vermont University Green.jpg | alt4 = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті | caption4 = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы }} Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады. === XIX ғасыр === Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.<ref name="Donaldson, Thomas (1884)">{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&view=1up&seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&view=1up&seq=257 |url-status=live }}</ref> Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.<ref name="uvm.edu"/> Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]<nowiki/>» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.<ref name="uvm.edu">[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.</ref> Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.<ref name="uvm.edu" /> 1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.<ref>{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}</ref> [[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды. === XX ғасыр === 1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.<ref>{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}</ref> 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.<ref name=":8">{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}</ref> Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.<ref name=":8" /> XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.<ref name=":11">{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}</ref><ref name=":6">{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}</ref> 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.<ref name=":5">{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}</ref> Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]<nowiki/>» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.<ref>{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}</ref> 1972 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі тағы да араласып, соғысқа қарсы шерулерге қатысқаны үшін билік өкілдерінің наразылығын тудырған, студенттер арасында танымал [[марксизм|марксшіл]] [[саясаттану]] профессоры [[Майкл Паренти]]ге тұрақты профессорлық қызмет мәртебесін беруден бас тартты. Кеңес оқытушылар құрамының, декандар кеңесінің және университет әкімшілігінің ұсынымдарына қарамастан осындай шешім қабылдады. Кейін Паренти университетке қарсы федералдық сотқа талап арыз берді. Дау соттан тыс тәртіппен реттеліп, Парентиге 15 000 доллар төленді.<ref name=":6" /> 1980 жылдары Вермонт университеті студенттердің [[апартеид]] режимі орнаған Оңтүстік Африкада қызмет жүргізетін компанияларға салынған [[Оңтүстік Африкадан инвестицияларды шығару|инвестицияларды қайтарып алуды]] талап етуіне байланысты күшейген қысымға тап болды.<ref>{{Cite web |date=April 5, 2022 |title=UVM Rally Calling for UVM South African Divestment |url=https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |access-date=December 30, 2023 |website=CCTV Center for Media and Democracy |language=en |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230055838/https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |url-status=live }}</ref> Апартеид режиміне инвестиция салуға қарсы студенттердің наразылықтары 1985 жылғы 12 қазанда Уотерман ғимаратының қарсысындағы көгал алаңда «лашықтар қалашығының» салынуымен шарықтау шегіне жетті. 6 желтоқсанда университеттің қамқоршылар кеңесі 12 дауыс қолдап, 7 дауыс қарсы болған нәтижемен инвестицияларды қайтарып алу туралы шешім қабылдады.<ref>{{Cite web |last=Fordham |first=Robin |title=University of Vermont Campus History - Crossroads |url=https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |access-date=December 30, 2023 |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230052425/https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |url-status=live }}</ref> === XXI ғасыр === Вермонт университеті студенттік ұйымдардың бастамасымен инвестицияларды қайтарып алуға бағытталған басқа да бірқатар шараларды жүзеге асырды. Атап айтқанда, 2006 жылы [[Дарфурдағы геноцид (2003–2005)|Дарфурдағы геноцидке]] байланысты «Суданды қолдайтын» компаниялардан инвестицияларын қайтарып алды,<ref>{{Cite web |last=Picard |first=Ken |title=UVM Implements Divestment Strategy for Sudan-Friendly Companies |url=https://www.sevendaysvt.com/news/uvm-implements-divestment-strategy-for-sudan-friendly-companies-2130853 |access-date=December 30, 2023 |website=Seven Days |language=en }}</ref> ал 2009 жылы [[Ирак соғысы|Ирактағы]] және [[Ауғанстандағы соғыс (2001–2021)|Ауғанстандағы]] соғыстар кезінде [[кассеталық оқ-дәрі]]лер мен [[сарқылған уран]] қолданылатын қару-жараққа қатысты инвестициялардан бас тартты.<ref>{{Cite web |date=July 13, 2009 |title=UVM trustees to vote on weapons divestment (US) |url=https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |access-date=December 30, 2023 |website=Landmine.de |language=de-DE |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061822/https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=November 16, 2009 |title=Board votes to divest from cluster ammunitions |url=https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |access-date=December 30, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061821/https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |url-status=live }}</ref> 2013 және 2016 жылдары университеттің қамқоршылар кеңесі қазба отын саласына салынған инвестицияларды қайтарып алу туралы талаптарды қабылдамады.<ref>{{Cite web |last=JOHNSON |first=TIM |title=UVM trustees reject fossil-fuel divestment |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2013/12/18/uvm-trustees-reject-fossil-fuel-divestment/4117649/ |access-date=December 30, 2023 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}</ref><ref name=":7">{{Cite web |last=Duffort |first=Lola |date=July 15, 2020 |title=UVM will divest its endowment from fossil fuels |url=http://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |access-date=December 30, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230162029/https://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |url-status=live }}</ref> 2019 жылғы 1 шілдеде [[Суреш Гаримелла]] Вермонт университетінің 27-президенті болып тағайындалды.<ref>{{Cite web |last=Loftus |first=Sawyer |title=New UVM president takes the helm, offers few details on university's direction |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |access-date=December 31, 2022 |website=Burlington Free Press |language=en-US |archive-date=August 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805233453/https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |url-status=live }}</ref> Оның басшылығы кезінде университетке қабылданған студенттер саны рекордтық деңгейге жетіп, ғылыми зерттеулерді қаржыландыру көлемі 50 пайызға өсіп, 250 миллион долларды құрады. Алайда Гаримелла студенттермен және оқытушылармен [[қоғаммен байланыс|қарым-қатынасы]] үшін сынға ұшырады.<ref>{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=Suresh Garimella Has Helped UVM Emerge Stronger From the Pandemic. But Who Is He, Anyway? |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |access-date=April 30, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003502/https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |url-status=live }}</ref> 2021 жылы университет әкімшілігі бюджетті қысқарту шараларын енгізді. Соның нәтижесінде Өнер және ғылым колледжінде үш кафедра жабылып, 12 негізгі мамандық, 11 қосымша мамандық және төрт магистратура бағдарламасы тоқтатылды.<ref>{{Cite web |last=Ruehsen |first=Ella |date=April 13, 2021 |title=Thousands voice no confidence in Garimella administration as grievances mount |url=https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |access-date=December 28, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128192721/https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |url-status=live }}</ref> 2020 жылы студенттердің бастамасымен жүргізілген науқанның қысымымен Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесі 2023 жылғы шілдеге дейін қазба отын саласына салынған инвестициялардан толық бас тарту туралы шешімді бірауыздан қабылдады.<ref name=":7" /> 2022 жылы [[АҚШ Білім министрлігі]] [[Луис Д. Брандейс атындағы адам құқықтарын заң арқылы қорғау орталығы]] мен [[Кампустағы еврейлер (ұйым)|Jewish on Campus]] ұйымдарының Азаматтық құқықтар туралы заңның VI бөлімі негізінде берген шағымына байланысты университет әкімшілігінің кампустағы [[антисемитизм]] көріністеріне қатысты әрекеттерін тергеуді бастады.<ref name="Investigation underway into antisemitism at U of Vermont">{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=Investigation underway into antisemitism at U of Vermont |url=https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |website=The Associated Press |date=September 13, 2022 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144257/https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=September 13, 2022 |title=UVM under federal investigation over antisemitism allegations |url=https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |access-date=May 1, 2023 |website=Vermont Public |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030305/https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы сәуірде университет пен Азаматтық құқықтар жөніндегі басқарма дауды ерікті түрде реттеу туралы келісімге келгеннен кейін тергеу аяқталды. АҚШ Білім министрлігінің баспасөз хабарламасында университеттің аталған оқиғаларға тиісті деңгейде әрекет етпегені айтылды.<ref>{{Cite web |title=U.S. Department of Education's Office for Civil Rights Resolves Investigation Addressing the University of Vermont's Responses to Allegations of Antisemitic Incidents |url=https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |access-date=May 1, 2023 |website=www.ed.gov |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503042411/https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |url-status=live }}</ref> Университет әкімшілігі бұл айыптауларды жоққа шығарып, оқиғаларға тиісті шаралар қабылдағанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=UVM President Denies Allegations of Antisemitism on Campus |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |access-date=May 1, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003504/https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |url-status=live }}</ref> Университет кемсітушілікке қатысты шағымдарды тіркеудің жаңа тәртібін енгізуге, кемсітушілік пен қудалауға қарсы ішкі ережелерін қайта қарауға және қызметкерлер мен студенттерге қосымша оқыту жүргізуге келісті.<ref name="U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint">{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint |url=https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |website=The Associated Press |date=April 3, 2023 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144302/https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |url-status=live }}</ref> Алайда шағымданушылардың талаптарын қабылдамады. Тергеуді аяқтаған кезде АҚШ Білім министрлігі университеттің кінәсі немесе заңбұзушылық жасағаны туралы қорытынды шығарған жоқ және жаңа федералдық саясат енгізбеді.<ref>{{Cite web |last=Zituni |first=Danya |date=June 28, 2023 |title=University of Vermont's Settlement with Dep't of Education Refuses to Adopt IHRA Despite Pressure |url=https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |access-date=December 27, 2023 |website=Palestine Legal |language=en-US |archive-date=December 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227025522/https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы қазанда Вермонт университетінің Қауіпсіздік және талаптарға сәйкестікті бақылау бөлімі [[Палестиналық арабтар|палестиналық]] жазушы [[Мұхаммед әл-Курд]]тың жоспарланған қонақ дәрісін кенеттен тоқтатты. Бөлім бұл шешімін іс-шара барысында тиісті қауіпсіздікті қамтамасыз ету мүмкіндігінің жоқтығымен түсіндірді. [[Seven Days (газет)|Seven Days]] газетінің журналистік зерттеуі іс-шараға байланысты қандай да бір қауіп-қатердің болғанын растайтын дәлелдер таппады.<ref>{{Cite web |last=Hellman |first=Rachel |title=Records Show UVM Professors Questioned Decision to Nix Palestinian Writer's Appearance |url=https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |access-date=December 27, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=December 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228000040/https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |url-status=live }}</ref> 2024 жылғы наурызда Вермонт университетінің магистратура және докторантура студенттері [[кәсіподаққа бірігу|кәсіподаққа бірігу]] және [[Біріккен автомобиль жұмысшылары|UAW]] кәсіподағына қосылу туралы шешімді қолдап дауыс берді.<ref>{{Cite news |title=UVM grad students join union |date=March 28, 2024 |work=WCAX |url=https://www.wcax.com/2024/03/28/uvm-grad-students-join-union/ }}</ref> 2024 жылғы сәуірде университеттегі [[Палестинадағы әділдік үшін студенттер]] ұйымының бөлімшесі Эндрю Харрис алаңында наразылық лагерін құрды. Наразылық білдірушілер университеттің эндаумент қоры туралы ақпараттың ашық болуын және «барлық қару-жарақ өндірушілерден, израильдік компаниялардан және тарихи Палестина аумағының оккупациясына қатысы бар компаниялардан» инвестицияларды қайтарып алуды талап етті. Сондай-ақ олар университеттен [[Линда Томас-Гринфилд]]тің оқу бітіру салтанатында жоспарланған сөз сөйлеуін тоқтатуды талап етті.<ref>{{Cite web |last=Keshmiri |first=Peter D'Auria, Sophia |date=April 29, 2024 |title=Pro-Palestinian protest encampments spring up at the University of Vermont, Middlebury College |url=http://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |access-date=April 29, 2024 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429051453/https://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |url-status=live }}</ref> == Мөрі == Университет алғаш рет 1807 жылы ресми мөрін бекітті. Мөрде [[Жасыл таулар]]дың үстінен көтеріліп келе жатқан күн және университеттің алғашқы ғимараты — кейін қайта жөнделген Олд-Милл бейнеленген. Сондай-ақ онда [[Евклид]]тің [[Пифагор теоремасы]]н «жел диірмені» әдісімен дәлелдеу сызбасы, глобус пен [[секстант]] бейнеленген. Мөрдің сыртқы шеңберінде «Universitas V. Montis. A.D. 1791», ал ішкі шеңберінде 1865 жылы ауыл шаруашылығы колледжінің құрылғанын білдіретін «Collegiumque Agriculturae» деген жазулар орналасқан.<ref>{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118045743/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |archive-date=January 18, 2021 |title=University Seal |website=The University of Vermont }}</ref> == Білім беру == Бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша білім беретін университеттің құрамына жеті бакалавриат колледжі, үздік студенттер колледжі, жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжі және медицина колледжі кіреді.<ref>{{Cite web |title=Majors, Minors and Graduate Programs |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}</ref> Вермонт университеті [[Жаңа Англияның жоғары білім жөніндегі комиссиясы]] тарапынан [[АҚШ-тағы жоғары білімді аккредиттеу|аккредиттелген]].<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=New England Commission Higher Education |language=en-US |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090600/https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |url-status=live }}</ref> Бакалавриат, магистратура және докторантура бағдарламалары [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]нде, Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжінде, Өнер және ғылым колледжінде, Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжінде, Инженерия және математика ғылымдары колледжінде, Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінде, Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжінде, Гроссман бизнес мектебінде және [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]]нде ұсынылады.<ref>{{cite web |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |title=Majors, Minors, and Graduate Programs |website=www.uvm.edu |language=en |access-date=April 4, 2018 |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}</ref> Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі дербес академиялық дәреже бермейді. Оның студенттері бір мезгілде университеттің бакалавриат бағдарламалары бойынша білім беретін жеті колледжінің бірінде оқиды.<ref>{{Cite web |title=Fall Semester |url=https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |url-status=live }}</ref> === Рейтингтері мен беделі === {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:22em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; border-collapse:collapse;" |- ! colspan="2" style="background:#f8f9fa; color:#3366cc; text-align:center; font-size:130%; padding:12px 8px; border:0;" | Академиялық рейтингтер |- ! colspan="2" style="background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;" | Ұлттық |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Forbes]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 181 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[U.S. News & World Report]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 121 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Washington Monthly]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 100 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | '''''WSJ''/College Pulse''' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 283 |- ! colspan="2" style="background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;" | Әлемдік |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі|ARWU]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 401–500 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[QS World University Rankings|QS]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 851–900 |- | style="border:0; padding:10px 12px;" | ''[[U.S. News & World Report]]'' | style="border:0; padding:10px 12px; text-align:right;" | 510 |} 2024 жылғы жағдай бойынша ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымының жыл сайынғы университеттер рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тың мемлекеттік университеттері арасында 61-орынды, ал елдегі барлық университеттер арасында 121-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті.<ref>{{cite web |title=University of Vermont |url=https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |access-date=September 30, 2024 |publisher=U.S. News & World Report |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414180827/https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |url-status=live }}</ref> 2024 жылы ''Forbes'' басылымының ''America's Top Colleges'' рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тағы 500 мемлекеттік және жекеменшік колледж бен университеттің арасында жалпы есепте 181-орынға, мемлекеттік университеттер арасында 79-орынға, ал зерттеу университеттері арасында 129-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.forbes.com/colleges/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=Forbes |language=en }}</ref> 1985 жылы Ричард Молл өзінің ''The Public Ivies: A Guide to America's Best Public Undergraduate Colleges and Universities'' атты кітабында Вермонт университетін [[Мемлекеттік Айви]] санатына жатқызды.<ref>{{Cite book |last=Moll |first=Richard |url=https://archive.org/details/publicivysguidet0000moll |title=The public ivys: A guide to America's best public undergraduate colleges and universities |date=1985 |publisher=Viking |location=New York |others=Internet Archive |isbn=978-0-670-58205-1 }}</ref> === Бакалавриатқа қабылдау === {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:36em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #c8ccd1; border-collapse:collapse;" |- ! colspan="3" style="background:#f8f9fa; text-align:center; font-size:125%; padding:12px 8px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Бакалавриатқа қабылдау статистикасы |- ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; width:45%;" | ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:30%;" | 2023 жылы оқуға қабылданғандар<ref name="FallEnrollmentReport">{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |title=UVM Common Data Set 2023-2024 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109025946/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |url-status=live }}</ref> ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:25%;" | 2018 жылмен салыстырғандағы өзгеріс<ref name="ReferenceEnrollmentReport">{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/CDS1819.pdf |title=UVM Common Data Set 2018-2019 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126192035/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/cds1819.pdf |url-status=live }}</ref> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Қабылдау көрсеткіші | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 60,0% | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | (+0,2) |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 17,1% | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | (+0,5) |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;" | Тест нәтижелерінің ортаңғы 50%-ы<sup>1</sup> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | [[SAT]] — жалпы балл | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 1270–1410 <small>([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 35%-ы арасында)</small> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | SAT — оқу және жазу | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 640–720 |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | SAT — математика | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 610–700 |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | [[ACT (тест)|ACT]] — жалпы балл | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 29–32 <small>([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 11%-ы арасында)</small> |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;" | Мектептегі үлгерім көрсеткіштері (GPA)<sup>2</sup> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 10% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 41,38% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 25% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 75,42% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 50% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 97,32% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Орташа GPA | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 3,85 |- | colspan="3" style="background:#f8f9fa; border:0; padding:12px; font-size:90%;" | <sup>1</sup> Тест нәтижелерін тапсыруды таңдаған студенттер арасында. <sup>2</sup> Мектептегі үлгерім рейтингі анықталған студенттер арасында. |} Бакалавриатқа қабылдау үдерісі [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «іріктеу деңгейі жоғары» санатына жатқызылады. Бұл бірінші курс студенттерінің тест нәтижелері негізінде университеттің қабылдау талаптарының іріктеу деңгейі бакалавр дәрежесін беретін барлық жоғары оқу орындарының арасында 80–100-процентиль аралығында екенін білдіреді.<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |access-date=April 5, 2023 |website=Carnegie Classification of Institutions of Higher Education |language=en-US |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224958/https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live }}</ref> 2026 жылғы түлектер тобына қабылдау үшін Вермонт университетіне 28 236 өтініш түсіп, олардың 16 947-сі (60,0%) мақұлданды. Қабылданғандардың 2 896-сы оқуға тіркеліп, [[Оқуға қабылдау ұсынысын қабылдау көрсеткіші|оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші]] 17,1%-ды құрады. Университетте бірінші курс студенттерінің [[Студенттердің оқуын жалғастыру көрсеткіші|оқуын жалғастыру көрсеткіші]] 88,25%-ды құрайды, ал студенттердің 77,5%-ы оқуын алты жыл ішінде аяқтайды.<ref name="FallEnrollmentReport" /> Бірінші курсқа қабылданған студенттердің 35%-ы [[SAT]] тестінің нәтижелерін тапсырған. Олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 1270–1410 аралығында болды. 2023 жылы оқуға қабылданған бірінші курс студенттерінің 11%-ы [[ACT (тест)|ACT]] тестінің нәтижелерін тапсырған, олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 29–32 аралығында болды. Студенттердің мектептегі орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) 3,85-ті құрады.<ref name="FallEnrollmentReport" /> === Ғылыми зерттеулер === Вермонт университеті [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.<ref name=":0" /> 2025 қаржы жылында университет [[ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар|ғылыми зерттеулер мен әзірлемелерді]] қаржыландыруға 266 миллион доллар көлемінде қаражат тартты.<ref name=":9">{{Cite web |title=UVM Research Sets $266M Record |url=https://www.uvm.edu/news/ovpr/uvm-research-sets-266m-record |access-date=October 1, 2024 |website=The University of Vermont }}</ref> === Өнер және ғылым колледжі === Өнер және ғылым колледжі — Вермонт университетіндегі студенттер, оқытушылар және қызметкерлер саны жағынан ең ірі колледж. Сонымен қатар колледж университеттің барлық студенттеріне оқу мен ғылыми қызметте табысқа жетуге қажетті білім мен дағдыларды қалыптастыруға көмектесетін негізгі пәндердің басым бөлігін ұсынады. Колледжде гуманитарлық ғылымдар, бейнелеу өнері, формалды ғылымдар, әлеуметтік және жаратылыстану ғылымдары бойынша 45 білім беру бағыты бар. [[Сурет:University of Vermont Williams Hall.jpg|thumb|Вермонт университетіндегі Уильямс-холл (бұрынғы Уильямс ғылыми корпусы). Қазіргі уақытта ғимаратта өнер және өнер тарихы, денсаулық және қоғам, сондай-ақ антропология кафедралары орналасқан.]] === Гроссман бизнес мектебі === Вермонт университетінің Гроссман бизнес мектебі [[AACSB]] ұйымы тарапынан аккредиттелген және бакалавриат пен магистратура бағдарламаларын ұсынады.<ref>{{Cite web |title=Sustainable Innovation MBA {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/program/sustainable-innovation-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}</ref> 2015 жылы мектеп университет түлегі Стивен Гроссманның 20 миллион доллар көлеміндегі қайырымдылық көмегінің құрметіне Гроссман бизнес мектебі болып қайта аталды. Бұл университет тарихындағы бір реттік ең ірі қайырымдылық қаржы болды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/business/?Page=news&storyID=21530&category=business |title=Grossman School of Business: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=October 5, 2015 |archive-date=October 6, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151006005514/http://www.uvm.edu/business/?Page=news&storyID=21530&category=business |url-status=live }}</ref> Мектептің бакалавриатында 1100-ден астам студент оқиды. Түлектерге бизнес басқару саласындағы ғылым бакалавры дәрежесі беріледі.<ref>{{Cite web |title=Undergraduate Programs {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/undergraduate-programs |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}</ref> 2025 жылы ''[[Corporate Knights]]'' басылымы Гроссман бизнес мектебінің тұрақты инновациялар саласындағы MBA бағдарламасын (SI-MBA) «Better World MBA» әлемдік рейтингінде екінші орынға, ал әлеуметтік және экологиялық ықпалы бойынша АҚШ-тағы бірінші орынға қойды. Бағдарлама 2023 жылдан бері осы орындарды сақтап келеді.<ref>{{Cite web |last=Bronca |first=Tristan |date=November 6, 2025 |title=These are the 2025 top MBA schools for sustainability |url=https://corporateknights.com/issues/2025-11-education-and-youth-issue/these-top-mbas-for-sustainability-are-maximizing-impact/ |access-date=April 16, 2026 |website=Corporate Knights |language=en-US }}</ref> ''[[The Princeton Review]]'' басылымының мәліметі бойынша, SI-MBA бағдарламасы АҚШ-тағы экологиялық бағыттағы үздік MBA бағдарламалары рейтингінде екінші орын алады,<ref>{{Cite web |title=Best Green MBA |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings/?rankings=best-green-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}</ref> сондай-ақ кәсіпкерлік саласындағы ең үздік 50 бағдарламаның<ref>{{Cite web |title=Top 50 Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-50-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}</ref> және АҚШ-тың солтүстік-шығысындағы кәсіпкерлік бағытындағы ең үздік жеті бағдарламаның қатарына кіреді.<ref>{{Cite web |title=Top Northeast Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-northeast-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com }}</ref> === Инженерия және математика ғылымдары колледжі === [[Сурет:University of Vermont Discovery Hall.jpg|thumb|Биохимия, физика және химия сияқты [[физикалық ғылымдар]] салалары орналасқан Дискавери-холл ғимараты]] Инженерия және математика ғылымдары колледжінде (CEMS) [[ABET]] ұйымы аккредиттеген бес инженерлік білім беру бағдарламасы бар: биомедициналық инженерия, құрылыс инженериясы, экологиялық инженерия, электротехника және машина жасау. Сонымен қатар колледж құрамында информатика кафедрасы мен математика және статистика кафедрасы жұмыс істейді. Колледжде үш ғылыми-зерттеу орталығы бар: Көлік зерттеулері орталығы, Күрделі жүйелер орталығы және Вермонттың озық есептеу технологиялары орталығы. Колледжде бакалавриат деңгейінде шамамен 1400 студент, жоғары оқу орнынан кейінгі бағдарламаларда 250 студент оқиды және 85 оқытушы жұмыс істейді. === Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі === [[Сурет:University of Vermont Morrill Hall.jpg|thumb|АҚШ сенаторы [[Джастин Смит Моррилл]]дің құрметіне аталған [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараты 1906–1907 жылдары Вермонт университетінің ауыл шаруашылығы кафедрасы мен ауыл шаруашылығы тәжірибе станциясын орналастыру үшін салынған.]] Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі (CALS) жануарлар туралы ғылым (студенттерге [[Тафтс университеті]]нің [[Каммингс ветеринариялық медицина мектебі]]не мерзімінен бұрын қабылдану мүмкіндігі беріледі), биохимия, биология ғылымдары, жергілікті қауымдастық кәсіпкерлігі, жергілікті қауымдастықтарды дамыту және халықаралық даму, диетология, тамақтану және тағамтану, экологиялық ауыл шаруашылығы, қоршаған орта туралы ғылым, қоршаған ортаны зерттеу, микробиология, молекулалық генетика, өсімдіктер биологиясы, қоғамдық коммуникациялар және тұрақты ландшафттық бау-бақша шаруашылығы бағыттары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар колледж құрамында Ауылдық аймақтарды зерттеу орталығы жұмыс істейді. Колледж Өнер және ғылым колледжімен бірлесіп білім беру бағдарламаларын да ұсынады. Биология ғылымдары сияқты мамандықтарды таңдаған студенттер осы екі колледждің кез келгенінде білім ала алады.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |title=Integrated Biological Science Program: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 11, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511112140/http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |url-status=live }}</ref> Жер гранты негізінде құрылған жоғары оқу орны ретінде Вермонт университеті [[Штаттардың бірлескен ғылыми-зерттеу, білім беру және ауыл шаруашылығы жөніндегі кеңес беру қызметі]] бағдарламасы аясында Вермонт штатына ауыл шаруашылығы саласындағы ғылыми-зерттеу қызметтерін көрсету үшін жыл сайын грант алады. === Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі === Вермонт университетінің Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі (CESS) педагогикалық білім беру, адам дамуы және отбасы туралы ғылымдар, сондай-ақ әлеуметтік жұмыс салалары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар [[америкалық ым тілі]], арнайы білім беру және мәдени әрі тілдік әртүрлілік жағдайындағы білім беру бағыттары бойынша қосымша мамандықтар бар. Колледж құрамына Көшбасшылық және даму ғылымдары кафедрасы, Білім беру кафедрасы, Әлеуметтік жұмыс кафедрасы және Мүгедектік және қоғамға кіріктіру орталығы кіреді. Сондай-ақ магистр немесе доктор (Ed.D. немесе Ph.D.) дәрежесін алуға мүмкіндік беретін бағдарламалар ұсынылады. === Медицина колледжі === {{Толық мақала|Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі}} 1804 жылы Джон Померой Берлингтондағы өз үйінде студенттерге сабақ бере бастады. Бұл АҚШ-тағы [[Штат университеті|мемлекеттік колледж немесе университет]] жанындағы алғашқы [[АҚШ-тағы медициналық білім беру|медициналық]] бөлімше болды. 1822 жылы Померой мен медицина саласының оқытушысы [[Нейтан Смит (дәрігер, 1762 жылы туған)|Нейтан Смит]] негізін қалаған [[Вермонт университетінің медицина колледжі|Медицина колледжі]] АҚШ-тағы жетінші медицина мектебі ретінде құрылды. Вермонт университеті медицина мамандығы бойынша әр курсқа шамамен 100 студент қабылдайды. Жалпы медицина студенттерінің саны шамамен 400-ге жетеді. Вермонт университетінің медициналық орталығы клиникалық білім берудің негізгі базасы болып табылады. ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымының 2016 жылғы рейтингі бойынша Медицина колледжі [[алғашқы медициналық-санитариялық көмек]] саласындағы білім беру сапасы жағынан АҚШ-тағы рейтингке енген 89 бағдарламаның арасында 29-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті. Ал 2019 жылғы жағдай бойынша 120 бағдарламаның арасында 43-орынға ие болды.<ref>{{cite magazine |url=http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |title=Best Medical Schools - University of Vermont |access-date=December 14, 2015 |magazine=U.S. News & World Report |archive-date=December 22, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222133141/http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |title=Best Medical Schools: Primary Care |access-date=May 5, 2019 |archive-date=June 13, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613134748/https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |url-status=live }}</ref> 2016 жылғы 21 қазанда [[Джо Байден]] қатерлі ісікке қарсы күресті жеделдетуге бағытталған [https://bidenwhitehouse.archives.gov/cancermoonshot/ Cancer Moonshot] бастамасын талқылау үшін университет кампусына келді.<ref>{{cite web |url=https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |title=Vice President Biden Brings His 'Cancer Moonshot' to Burlington |date=October 21, 2016 |access-date=August 25, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105221/https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |title=Vice President Biden Brings 'Cancer Moonshot' to UVM |publisher=Med.uvm.edu |date=November 14, 2016 |accessdate=August 26, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105225/http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |url-status=live }}</ref> ==== Чарльз А. Дана атындағы медициналық кітапхана ==== Чарльз А. Дана атындағы кітапхана — Вермонт штатындағы ең ірі [[медициналық кітапхана]]. Ол Ұлттық медициналық кітапханалар желісінің Вермонт штатындағы ресурстық кітапханасы қызметін атқарады<ref>{{cite web |url=http://nnlm.gov/ |title=National Home page - National Network of Libraries of Medicine |access-date=July 17, 2009 |archive-date=July 30, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090730161711/http://nnlm.gov/ |url-status=live }}</ref> және Вермонт университетінің Академиялық денсаулық сақтау орталығын қажетті ақпаратпен қамтамасыз етеді. Академиялық денсаулық сақтау орталығының құрамына университеттің Медицина колледжі мен Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінің оқытушылары, қызметкерлері мен студенттері, сондай-ақ Вермонт университетінің медициналық орталығындағы дәрігерлер мен басқа да [[медициналық қызмет көрсетуші]]лер кіреді. Кітапхана университеттің бакалавриат және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларының денсаулық сақтау ғылымдары саласындағы ақпараттық қажеттіліктерін де қанағаттандырады. Сонымен қатар ол [[денсаулық сақтау ғылымдары]] бойынша ақпарат іздейтін Вермонт штатының тұрғындарына да ашық. === Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі === Вермонт университетінің Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі төрт кафедрадан тұрады: Биомедицина және денсаулық ғылымдары, Коммуникация ғылымдары және коммуникация бұзылыстары, Мейіргер ісі, сондай-ақ Оңалту және қозғалыс ғылымдары. Сонымен қатар колледж құрамында [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]мен бірлесіп жұмыс істейтін Интегративті денсаулық институты бар. Ол интегративті медициналық көмек саласында сертификат беретін білім беру бағдарламасын ұсынады. Колледждің кейбір бакалавриат бағдарламалары студенттерді сөйлеу және тіл патологиясы, аудиология салалары бойынша жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларына немесе физиотерапия бойынша докторлық бағдарламаға түсуге дайындайды. Колледж сондай-ақ бұрын Fletcher Allen Health Care деп аталған Вермонт университетінің медициналық орталығының клиникалық базаларын пайдаланады. === Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі === Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі студенттердің оқу бағдарламасын толықтыратын және сабақтан тыс іс-шараларға қатысуына жағдай жасайды. Олардың қатарына арнайы ғылыми симпозиумдар, университетке шақырылған ғалымдармен бірге ұйымдастырылатын кешкі астар, сондай-ақ Монреаль мен Бостондағы мұражайлар мен театрларға сапарлар кіреді. Колледждің жұмысына университеттің әртүрлі бөлімдерінен оқытушылар іріктеліп тартылады. Олар бірінші курс студенттеріне арналған этика пәні мен тереңдетілген семинарларда дәріс оқиды, оқу және талқылау топтарына қатысады, пленарлық дәрістер сериясында баяндама жасайды, сондай-ақ ғылыми зерттеулер жүргізетін үздік студенттерге ғылыми жетекшілік етеді. Міндетті этика курсы, шағын семинарлар, бейресми кездесулер мен арнайы ғылыми-зерттеу жобалары аясында студенттер гуманитарлық және жаратылыстану ғылымдары, инженерия, мейіргер ісі, медицина, педагогика, бизнес және басқа да салалар бойынша университет ғалымдарымен бірлесіп жұмыс істейді. 2023 жылғы мамырда колледж АҚШ-тың бұрынғы сенаторы [[Патрик Лихи]]дің құрметіне қайта аталды.<ref>{{Cite web |title=UVM Honors College Named for Senator Patrick Leahy |url=https://www.uvm.edu/news/story/uvm-honors-college-named-senator-patrick-leahy |access-date=June 12, 2023 |website=The University of Vermont |archive-date=June 8, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230608023818/https://www.uvm.edu/news/story/uvm-honors-college-named-senator-patrick-leahy |url-status=live }}</ref> === Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі === [[Сурет:University of Vermont Aiken Center.jpg|thumb|Джордж Д. Айкен орталығында Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі орналасқан.]] [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]] (RSENR) 1973 жылы құрылған Табиғи ресурстар мектебінің негізінде 2003 жылы ашылды. Мектеп экологиялық және әлеуметтік үдерістер туралы білім мен түсінікті тереңдетуге, сондай-ақ табиғи жүйелердің тұтастығын сақтауға және қоршаған ортамен үйлесімді өмір сүретін орнықты қоғам қалыптастыруға бағытталған құндылықтарды дамытуға ұмтылады. Рубенштейн мектебінің ғылыми-зерттеу қызметі үш негізгі бағытты қамтиды: 1. Қолданбалы экология; 2. Қоршаған орта және қоғам; 3. Инновациялық құралдарды әзірлеу және пайдалану (мысалы, ГАЖ, кеңістіктік талдау және модельдеу). Мектептің негізгі ғимараты Джордж Д. Айкен орталығында орналасқан. Ғимарат 2012 жылы қайта жаңғыртылып, [[АҚШ-тың жасыл құрылыс кеңесі]]нің [[Энергетикалық және экологиялық жобалаудағы көшбасшылық|LEED Platinum]] сертификатын алды.<ref>{{cite news |title=Rehabbed Aiken gets top 'green' designation |url=http://www.burlingtonfreepress.com/article/20130923/NEWS02/309230024/Rehabbed-Aiken-gets-top-green-designation |newspaper=Burlington Free Press |date=September 23, 2013}}</ref><!-- {{Dead link|date=July 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} --> 2007 жылы университет [[Шамплейн көлі]]нің ластану мәселелерін зерттеу үшін 6,7 миллион доллар көлемінде грант жеңіп алды.<ref>{{cite book |title=UVM wins $6.7M lake-research grant |publisher=Burlington Free Press |date=September 28, 2007 }}</ref> == Спорт == Вермонт университетінің спорт командалары «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]» деген атпен белгілі. Университетте спорттың 18 түрі бойынша командалар бар. Әйелдер командалары баскетбол, кросс, допты хоккей, шайбалы хоккей, лакросс, шаңғы спорты, футбол, жүзу және суға секіру, сондай-ақ жеңіл атлетика (жабық ғимаратта және ашық ауада) бойынша жарыстарға қатысады. Ерлер командалары баскетбол, кросс, шайбалы хоккей, лакросс, шаңғы спорты, футбол және жеңіл атлетика (жабық ғимаратта және ашық ауада) бойынша өнер көрсетеді. Барлық командалар [[NCAA]]-ның [[Дивизион (спорт)|I дивизионы]] деңгейінде жарысады. Командалардың басым бөлігі [[Америка шығысы конференциясы]]нда бақ сынайды. Ерлер мен әйелдердің шайбалы хоккей командалары [[Шығыс хоккей қауымдастығы]]ның жарыстарына қатысады. Тау шаңғысы мен шаңғы жарысы командалары [[Шығыс колледжаралық шаңғы қауымдастығы]]ның жарыстарына қатысады. Вермонт университетінің спорт командалары студент-спортшылардың жалпы орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) бойынша 2005 жылдан 2011 жылға дейін қатарынан жеті рет (2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010 және 2011 жылдары) Америка шығысы конференциясының академиялық кубогын жеңіп алды. Вермонт университеті осы конференцияда аталған кубокты қатарынан үш жыл және жалпы төрт рет жеңіп алған алғашқы оқу орны болды. [[Сурет:Gutterson Fieldhouse on March 29 2023.jpg|thumb|1963 жылы салынған [[Гаттерсон-филдхаус]] ғимаратында Вермонт университетінің хоккей мұз айдыны орналасқан.]] Университеттің соңғы жылдардағы спорттық жетістіктерінің қатарында ерлердің шайбалы хоккей командасының 2009 жылы Frozen Four турниріне шығуы, әйелдер мен ерлер баскетбол командаларының Америка шығысы конференциясының турнирлерінде жеңіске жетіп, 2010 жылғы NCAA турниріне жолдама алуы және шаңғы командасының 2012 жылы Монтана штатының Бозмен қаласында өткен NCAA ұлттық чемпионатында алтыншы рет жеңімпаз атануы бар. 2014 жылы ерлердің шайбалы хоккей командасы 2009 жылдан бергі үшінші NCAA турниріне жолдама алды, ал ерлер баскетбол командасы Америка шығысы конференциясының тұрақты маусымында алтыншы рет чемпион атанды. Университет өз тарихында америкалық футбол, софтбол және бейсбол сияқты бірнеше ірі спорт бағдарламасын тоқтатты. Софтбол мен бейсбол бағдарламалары 2009 жылы жабылды.<ref>{{cite web |url=http://www.wcax.com/story/9879709/uvm-eliminates-baseball-and-softball |title=UVM Eliminates Baseball and Softball |date=February 20, 2009 |access-date=September 17, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150916013459/http://www.wcax.com/story/9879709/uvm-eliminates-baseball-and-softball |archive-date=September 16, 2015 |url-status=dead }}</ref> Вермонт университетінің бұрынғы 36 спортшысы 16 Олимпиада ойындарына (13 қысқы және 3 жазғы) қатысып, жалпы алты Олимпиада медалін жеңіп алды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/vq/VQSPRING02/UVMOlympians.html |title=UVM Olympians |access-date=February 10, 2016 |archive-date=September 27, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927234921/http://www.uvm.edu/~uvmpr/vq/VQSPRING02/UVMOlympians.html |url-status=live }}</ref> Вермонт университетінің «Vermont Victorious» атты спорттық қолдау әні 1938 жылы жазылған.<ref>{{cite web |url=http://www.uvmathletics.com/sports/2010/6/27/GEN_0627105917.aspx |title=Vermont Catamounts Athletics |work=University of Vermont |access-date=February 10, 2016 |archive-date=February 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160208085600/http://uvmathletics.com/sports/2010/6/27/GEN_0627105917.aspx |url-status=live }}</ref> === 2024 жылғы NCAA ерлер футбол чемпионаты === 2024 жылғы 16 желтоқсанда Вермонт университетінің ерлер футбол командасы [[Маршалл университетінің ерлер футбол командасы|Маршалл университетінің командасын]] жеңіп, [[2024 жылғы NCAA I дивизионының ерлер арасындағы футбол турнирі]]нің чемпионы атанды. Бұл Вермонт университетінің NCAA I дивизионында өнер көрсететін спорт командаларының ұлттық чемпионаттың финалына алғаш рет шығып, жеңіске жетуі болды.<ref>{{Cite web |last=Abrami |first=Alex |title=Cardiac Cats: Vermont men's soccer win first national championship in comeback vs Marshall |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/sports/college/vermont/2024/12/16/vermont-soccer-vs-marshall-score-ncaa-national-championship-college-cup-overtime-final-uvm/76927559007/ |access-date=December 18, 2024 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}</ref> Сонымен қатар бұл [[Америка шығысы конференциясы]]на мүше командалардың тарихындағы алғашқы ұлттық чемпиондық атақ болды.<ref>{{Cite web |date=December 16, 2024 |title=Vermont Men's Soccer Wins National Championship 2-1 in Overtime!! |url=https://americaeast.com/news/2024/12/17/vermont-national-champions.aspx |access-date=December 18, 2024 |website=americaeast.com |language=en |archive-date=December 17, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241217053044/https://americaeast.com/news/2024/12/17/vermont-national-champions.aspx |url-status=live }}</ref> === Клубтық спорт === Вермонт университеті көптеген клубтық спорт командаларына қолдау көрсетеді. 2009 жылғы 15 қарашадағы жағдай бойынша университеттің желкенді спорт командасы АҚШ-тағы ұлттық рейтингте 8-орында тұрды.<ref name="SailingTeam">{{cite web |url=http://www.uvm.edu/sailing/ |title=UVM Sailing |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 30, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530001429/http://www.uvm.edu/sailing/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.collegesailing.org/rankings.asp |title=Sailing Collegiate National Top 20 |access-date=June 12, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070409102520/http://collegesailing.org/rankings.asp |archive-date=April 9, 2007 |url-status=dead }}</ref> Университеттің академиялық ескек есу командасы [[Чарльз өзені регатасы]] мен [[Дэд Вейл регатасы]]на қатысады. 2015 жылғы ACRA ұлттық клубтық ескек есу чемпионатында рульшісі бар төрт адамдық қайықтағы ерлер экипажы қола жүлдеге ие болды. Велоспорт командасы басқа университеттердің негізгі спорт командаларымен жарысып, бірнеше рет ұлттық чемпион атанды. == Өнер == [[Сурет:University of Vermont Royall Tyler Theatre.jpg|thumb|Театр өнері кафедрасы орналасқан Ройалл Тайлер театры.]] Вермонт университетінің Өнер мектебі жыл бойы аспаптық музыка және хор өнері бойынша концерттер ұйымдастырады. Ройалл Тайлер театрының [[негізгі сахна]]сында театр қойылымдары көрсетіледі. Театр өнері кафедрасы жыл сайын негізгі сахнада шамамен үш қойылым қояды. Сонымен қатар студенттердің режиссерлігімен бір актілі пьесалар да сахналанады. Соңғы жылдары негізгі сахнада қойылған көрнекті спектакльдердің қатарында ''[[Ақ нәсілді гетеросексуал ерлер]]'' және ''[[Жарқанат бала: мюзикл]]'' (2022/2023); ''[[Бұл ғажайып өмір]]'' және ''[[Ол құбыжықтарды өлтіреді]]'' (2021/2022); ''[[Халық жауы (пьеса)|Халық жауы]]'' (2020/2021); ''[[Қасқырлар (пьеса)|Қасқырлар]]'' және ''[[Қалыпты жүрек]]'' (2019/2020); ''[[Пиппин (мюзикл)|Пиппин]]'' (2018/2019); ''[[Сезім мен парасат]]'' және ''[[Питер және жұлдыз аулаушы]]'' (2017/2018); ''[[Көктемгі ояну (мюзикл)|Көктемгі ояну]]'' (2016/2017); ''[[39 баспалдақ (пьеса)|39 баспалдақ]]'' және ''[[Сахна сыртындағы шу]]'' (2015/2016); ''[[Жай нәрседен көп айқай]]'' (2014/2015); ''[[Тышқан қақпаны]]'' және ''[[Уринтаун]]'' (2013/2014) бар. 1991–2018 жылдары театрда Берлингтонның мерекелік дәстүріне айналған ''The Toys Take Over Christmas'' («Ойыншықтар Рождествоны басып алады») спектаклі қойылып келді.<ref>{{Cite web |title=Current Production Season |url=https://www.uvm.edu/cas/theatreanddance/current_production_season |access-date=October 13, 2024 |website=legacy.drup2.uvm.edu |language=en |archive-date=October 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008113927/https://www.uvm.edu/cas/theatreanddance/current_production_season |url-status=live }}</ref> Университеттің көпшілікке арналған сахналық өнер бағдарламасы — Lane Series 1955 жылы басталды. Бағдарлама аясында ұлттық және халықаралық деңгейде танымал өнерпаздар өнер көрсетеді. Әр оқу жылында классикалық музыка, джаз, фольклорлық музыка, камералық музыка және хор өнері бойынша концерттерді, сондай-ақ театр қойылымдарын, кино көрсетілімдері мен би өнерін қамтитын 25 іс-шара ұйымдастырылады. Іс-шаралардың басым бөлігі университеттің Редстоун кампусындағы концерт залында өтеді.<ref>{{Cite web |title=About Us: Lane Series |url=https://www.uvm.edu/laneseries/about-us |access-date=October 13, 2024 |website=University of Vermont |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109105633/https://www.uvm.edu/laneseries/about-us |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Lilly |first=Amy |title=How Natalie Neuert Curates UVM's Diverse Lane Series |url=https://www.sevendaysvt.com/arts-culture/how-natalie-neuert-curates-uvms-diverse-lane-series-41813697 |access-date=October 13, 2024 |website=Seven Days |language=en |archive-date=October 6, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241006013708/https://www.sevendaysvt.com/arts-culture/how-natalie-neuert-curates-uvms-diverse-lane-series-41813697 |url-status=live }}</ref> [[Флеминг өнер мұражайы]] — Вермонт университетінің мұражайы. Оның тұрақты коллекциясында 24 000 экспонат бар. Олардың қатарында өнер туындылары, сондай-ақ [[антропология|антропологиялық]] және [[этнография|этнографиялық]] жәдігерлер кездеседі. Мұражайда түрлі уақытша көрмелер мен арнайы іс-шаралар да өткізіледі. Қазіргі уақытта жұмысын тоқтатқан [[Вермонт Моцарт фестивалі]] Вермонт университетінде қалыптасып, алғашқы фестивальдері де осы оқу орнында өткізілді. 1976 жылы фестиваль тәуелсіз коммерциялық емес ұйым ретінде тіркелді, алайда бүкіл қызмет ету кезеңінде университетпен байланысын сақтап қалды. == Студенттік өмір == {| class="wikitable mw-collapsible sortable" style="width:100%; max-width:650px; float:none; clear:both; margin:0 0 1em 0; table-layout:fixed;" |+ 2023 жылғы күздегі бакалавриат студенттерінің демографиялық құрамы<ref>{{cite web |title=College Scorecard: University of Vermont |url=https://collegescorecard.ed.gov/school?231174-University-of-Vermont |website=College Scorecard |publisher=[[United States Department of Education]] |access-date=June 23, 2025 }}</ref> |- ! style="width:42%; text-align:left;" | Нәсілі мен этникалық тегі ! colspan="2" style="text-align:center;" | Жалпы үлесі |- | [[Испантілді емес ақ нәсілді америкалықтар|Ақ нәсілділер]] | style="width:12%; text-align:right;" | 84% | style="width:46%;" | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:84%; height:100%; background:cyan;"></div></div> |- | [[Испантілді және латынамерикалық америкалықтар|Испантілділер]] | style="text-align:right;" | 5% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:5%; height:100%; background:green;"></div></div> |- | [[Аралас нәсілді америкалықтар|Екі немесе одан да көп нәсіл]] | style="text-align:right;" | 4% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:4%; height:100%; background:violet;"></div></div> |- | [[Азиялық америкалықтар|Азиялықтар]] | style="text-align:right;" | 3% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:3%; height:100%; background:orange;"></div></div> |- | Белгісіз | style="text-align:right;" | 3% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:3%; height:100%; background:grey;"></div></div> |- | [[Афроамерикалықтар|Қара нәсілділер]] | style="text-align:right;" | 1% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:1%; height:100%; background:purple;"></div></div> |- | [[Шетелдік студент]] | style="text-align:right;" | 1% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:1%; height:100%; background:#008080;"></div></div> |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; color:#665c99; text-align:center;" | [[Экономикалық әртүрлілік]] |- | [[АҚШ-тағы төменгі тап|Табысы төмендер]]<sup>а</sup> | style="text-align:right;" | 14% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:14%; height:100%; background:red;"></div></div> |- | [[АҚШ-тағы ауқаттылық|Ауқаттылар]]<sup>ә</sup> | style="text-align:right;" | 86% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:86%; height:100%; background:black;"></div></div> |- | colspan="3" style="text-align:left;" | <sup>а</sup> Табысы төмен студенттерге арналған федералдық [[Пелл гранты]]н алған студенттердің үлесі. |- | colspan="3" style="text-align:left;" | <sup>ә</sup> Кемінде [[АҚШ-тағы орта тап]]қа жататын студенттердің үлесі. |} Университетте студенттердің түрлі қызығушылықтарын қамтитын 250-ден астам студенттік клуб пен ұйым жұмыс істейді. Оларға Студенттік өзін-өзі басқару қауымдастығы қолдау көрсетеді. Тарихы ұзақ әрі мүшелерінің саны көп ұйымдардың қатарында «Белсенді еріктілер» (Volunteers in Action), Вермонт университетінің саяхат клубы (UVM Outing Club)<ref name="uvmoc">{{Cite web |url=https://site.uvm.edu/uvmoc/ |title=UVM Outing Club |date=December 10, 2023 |access-date=March 26, 2024 |archive-date=March 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326193113/https://site.uvm.edu/uvmoc/ |url-status=live }}</ref> және Шаңғы және сноуборд клубы бар. Hillel ұйымы да университет кампусында белсенді қызмет атқарады.<ref>{{cite web |url=http://uvmhillel.org/Passover |title=Passover 2015! |work=UVM Hillel |access-date=August 26, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141108215600/http://uvmhillel.org/Passover |archive-date=November 8, 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.jspace.com/news/articles/jspace-featured-org-hillel-university-of-vermont/14889 |title=Jspace Featured .ORG: Hillel University of Vermont / Jspace News |access-date=August 26, 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131106071758/http://www.jspace.com/news/articles/jspace-featured-org-hillel-university-of-vermont/14889 |archive-date=November 6, 2013 }}</ref><ref name="SSC">{{cite web |url=http://www.uvmssc.com/ |title=UVM Ski & Snowboard website |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 29, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150529221249/http://www.uvmssc.com/ |url-status=live }}</ref> Сонымен қатар университетте 2007 жылы құрылған, АҚШ-тағы үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне FeelGood бөлімшесі орналасқан. Бөлімше университет кампусында ірімшік қосылған ыстық сэндвичтер сату арқылы 2030 жылға қарай аса ауыр кедейлікті жоюға бағытталған бастамаларды қолдау үшін құрылғаннан бері 400 000 доллардан астам қаражат жинады.<ref>{{cite web |url=http://www.feelgood.org/ |title=Home – FeelGood |website=FeelGood |language=en-US |access-date=June 1, 2016 |archive-date=May 29, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160529004429/http://www.feelgood.org/ |url-status=live }}</ref> [[Сурет:University of Vermont Davis Center.jpg|thumb|2007 жылғы күзде құрылысы аяқталған [[Дадли Х. Дэвис орталығы|Дэвис орталығы]] — университеттің студенттік орталығы.]] 2015 жылы университет Wellness Environment (WE) деп аталатын салауатты өмір салтын қолдау бағдарламасын іске қосты. Бұл алкоголь мен есірткі қолданылмайтын студенттік тұрғын орта бағдарламасы, оған қатысатын студенттер дене шынықтыру және дұрыс тамақтану жөніндегі жаттықтырушылардың көмегін ала алады. Бағдарлама аясында күнделікті йога сабақтары, тәулік бойы қолжетімді медитация сеанстары және студенттерді Берлингтон жастарының өкілдерімен жұптастыратын тәлімгерлік бағдарлама қарастырылған.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~wellenv/ |title=WE: Wellness Environment: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=April 10, 2015 |archive-date=April 15, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150415092701/http://www.uvm.edu/~wellenv/ |url-status=live }}</ref> 2017 жылғы күзде Орталық кампустың студенттік жатақханасының құрылысы аяқталды. Қазіргі уақытта онда Wellness Environment бағдарламасына қатысатын 700-ге жуық студент тұрады. Гендерлік инклюзивті дәретханалар жөніндегі жұмыс тобы (GIRT) деп аталатын ұйымның қызметі нәтижесінде Вермонт университетінде бинарлық емес гендерлік сәйкестігі бар және қалыптасқан гендерлік нормаларға сай келмейтін студенттер, оқытушылар мен келушілер пайдалана алатын, бір адамға арналған гендерлік бейтарап дәретханалардың саны артып келеді.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~hrdma/GIRT%20Report%20FINAL.pdf |title=Gender-Inclusive Restroom Task Force Report - Findings and Recommendations |access-date=October 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171026110809/http://www.uvm.edu/~hrdma/GIRT%20Report%20FINAL.pdf |archive-date=October 26, 2017 |url-status=dead }}</ref> === Саяхат клубы === Вермонт университетінің саяхат клубы (UVM Outing Club) 1913 жылы құрылды және АҚШ-тағы ең ірі саяхат клубы болып саналады. Студенттер басқаратын клуб каякинг, каноэмен жүзу, жаяу серуендеу, рюкзакпен жорыққа шығу, жартасқа өрмелеу, мұзға өрмелеу, тау шаңғысымен жабдықталмаған таулы жерлерде сырғанау және шаңғы жарысы бойынша саяхаттар ұйымдастырады.<ref name="uvmoc" /> Клуб TREK деп аталатын, студенттерді университетке түсер алдында табиғат аясында өткізілетін іс-шаралар арқылы бейімдеуге арналған бағдарламаны құруға атсалысты. Бағдарлама аясында жаңадан қабылданған бірінші курс студенттері бес күндік жорықтарға қатысып, Вермонт университетінің қауымдастығымен және Вермонт штатымен жақынырақ танысады.<ref>{{Cite web |url=https://www.uvm.edu/studentlife/trek |title=TREK &#124; Student Life &#124; The University of Vermont |website=www.uvm.edu |access-date=March 26, 2024 |archive-date=March 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326195315/https://www.uvm.edu/studentlife/trek |url-status=live }}</ref> Клуб жыл сайын Catamountain Classic іс-шарасын өткізеді. Оның барысында қатысушылар бір демалыс күнінің ішінде ұзындығы 272 миль (шамамен 438 км) болатын Лонг-Трейл жаяу жүру бағытын бірлесіп толық жүріп өтеді.<ref>{{Cite web |title=The Long Trail |url=https://www.greenmountainclub.org/the-long-trail/ |website=Green Mountain Club |access-date=March 26, 2024 |archive-date=March 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326195314/https://www.greenmountainclub.org/the-long-trail/ |url-status=live }}</ref> === Іс-шаралар === Вермонт университетінің бағдарламалық кеңесі (UPB) университет қауымдастығына арналған түрлі іс-шаралар мен мәдени-сауық бағдарламаларын ұйымдастыруға жауапты.<ref name=":2">{{Cite web |title=UVM Program Board |url=https://www.uvm.edu/studentlife/upb |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405204136/https://www.uvm.edu/studentlife/upb |url-status=live }}</ref> Соңғы жылдары<!-- Нақты мерзімі көрсетілмеген (2025 жылғы ақпан). --> кеңес комик [[Мишель Вулф]], [[Two Door Cinema Club]] музыкалық тобы және [[Лаверн Кокс]] қатысқан жыл сайынғы SpringFest фестивалі сияқты іс-шараларды ұйымдастырды. Сонымен қатар кеңес [[Музыкалық топтар сайысы|музыкалық топтар сайыстарын]], апта сайынғы паб викториналарын, халықаралық кино көрсетілімдері мен түрлі елдердің тағамдарына арналған іс-шараларды өткізеді.<ref name=":2" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} p9glfpj0ujo8v10t3kgp6ixzds5kvx1 3690359 3690358 2026-11-02T18:43:47Z 1nter pares 146705 /* Іс-шаралар */ 3690359 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі |Қысқартылған аты = Вермонт университеті |Эмблемасы = |Сурет = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|200px]] |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = University of Vermont and State Agricultural College |Бұрынғы атауы = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865) |Ұраны = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}<br>{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}<ref>{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}</ref> |Құрылған жылы = [[1791 жыл|1791]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = [[Марлен Тромп]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 14 320 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces">{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&id=231174 |url-status=live }}</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = 12 168 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces" /> |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 2013 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces" /> |Орналасқан жері = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²) |Мекенжайы = |Сайты = https://www.uvm.edu/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47 |CoordScale = |edu_region = }} '''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].<ref>{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}</ref> 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.<ref>{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}</ref> Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.<ref name=":0">{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}</ref> Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]<nowiki/>» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады. == Тарихы == === XVIII ғасыр === {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | image1 = University of Vermont 1845.png | alt1 = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті | caption1 = Вермонт университеті, 1845 жыл | image2 = University of Vermont Old Mill.jpg | alt2 = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті | caption2 = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат | image3 = University of Vermont Billings Library.jpg | alt3 = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті | caption3 = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды. | image4 = University of Vermont University Green.jpg | alt4 = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті | caption4 = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы }} Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады. === XIX ғасыр === Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.<ref name="Donaldson, Thomas (1884)">{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&view=1up&seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&view=1up&seq=257 |url-status=live }}</ref> Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.<ref name="uvm.edu"/> Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]<nowiki/>» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.<ref name="uvm.edu">[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.</ref> Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.<ref name="uvm.edu" /> 1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.<ref>{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}</ref> [[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды. === XX ғасыр === 1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.<ref>{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}</ref> 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.<ref name=":8">{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}</ref> Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.<ref name=":8" /> XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.<ref name=":11">{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}</ref><ref name=":6">{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}</ref> 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.<ref name=":5">{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}</ref> Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]<nowiki/>» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.<ref>{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}</ref> 1972 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі тағы да араласып, соғысқа қарсы шерулерге қатысқаны үшін билік өкілдерінің наразылығын тудырған, студенттер арасында танымал [[марксизм|марксшіл]] [[саясаттану]] профессоры [[Майкл Паренти]]ге тұрақты профессорлық қызмет мәртебесін беруден бас тартты. Кеңес оқытушылар құрамының, декандар кеңесінің және университет әкімшілігінің ұсынымдарына қарамастан осындай шешім қабылдады. Кейін Паренти университетке қарсы федералдық сотқа талап арыз берді. Дау соттан тыс тәртіппен реттеліп, Парентиге 15 000 доллар төленді.<ref name=":6" /> 1980 жылдары Вермонт университеті студенттердің [[апартеид]] режимі орнаған Оңтүстік Африкада қызмет жүргізетін компанияларға салынған [[Оңтүстік Африкадан инвестицияларды шығару|инвестицияларды қайтарып алуды]] талап етуіне байланысты күшейген қысымға тап болды.<ref>{{Cite web |date=April 5, 2022 |title=UVM Rally Calling for UVM South African Divestment |url=https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |access-date=December 30, 2023 |website=CCTV Center for Media and Democracy |language=en |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230055838/https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |url-status=live }}</ref> Апартеид режиміне инвестиция салуға қарсы студенттердің наразылықтары 1985 жылғы 12 қазанда Уотерман ғимаратының қарсысындағы көгал алаңда «лашықтар қалашығының» салынуымен шарықтау шегіне жетті. 6 желтоқсанда университеттің қамқоршылар кеңесі 12 дауыс қолдап, 7 дауыс қарсы болған нәтижемен инвестицияларды қайтарып алу туралы шешім қабылдады.<ref>{{Cite web |last=Fordham |first=Robin |title=University of Vermont Campus History - Crossroads |url=https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |access-date=December 30, 2023 |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230052425/https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |url-status=live }}</ref> === XXI ғасыр === Вермонт университеті студенттік ұйымдардың бастамасымен инвестицияларды қайтарып алуға бағытталған басқа да бірқатар шараларды жүзеге асырды. Атап айтқанда, 2006 жылы [[Дарфурдағы геноцид (2003–2005)|Дарфурдағы геноцидке]] байланысты «Суданды қолдайтын» компаниялардан инвестицияларын қайтарып алды,<ref>{{Cite web |last=Picard |first=Ken |title=UVM Implements Divestment Strategy for Sudan-Friendly Companies |url=https://www.sevendaysvt.com/news/uvm-implements-divestment-strategy-for-sudan-friendly-companies-2130853 |access-date=December 30, 2023 |website=Seven Days |language=en }}</ref> ал 2009 жылы [[Ирак соғысы|Ирактағы]] және [[Ауғанстандағы соғыс (2001–2021)|Ауғанстандағы]] соғыстар кезінде [[кассеталық оқ-дәрі]]лер мен [[сарқылған уран]] қолданылатын қару-жараққа қатысты инвестициялардан бас тартты.<ref>{{Cite web |date=July 13, 2009 |title=UVM trustees to vote on weapons divestment (US) |url=https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |access-date=December 30, 2023 |website=Landmine.de |language=de-DE |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061822/https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=November 16, 2009 |title=Board votes to divest from cluster ammunitions |url=https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |access-date=December 30, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061821/https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |url-status=live }}</ref> 2013 және 2016 жылдары университеттің қамқоршылар кеңесі қазба отын саласына салынған инвестицияларды қайтарып алу туралы талаптарды қабылдамады.<ref>{{Cite web |last=JOHNSON |first=TIM |title=UVM trustees reject fossil-fuel divestment |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2013/12/18/uvm-trustees-reject-fossil-fuel-divestment/4117649/ |access-date=December 30, 2023 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}</ref><ref name=":7">{{Cite web |last=Duffort |first=Lola |date=July 15, 2020 |title=UVM will divest its endowment from fossil fuels |url=http://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |access-date=December 30, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230162029/https://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |url-status=live }}</ref> 2019 жылғы 1 шілдеде [[Суреш Гаримелла]] Вермонт университетінің 27-президенті болып тағайындалды.<ref>{{Cite web |last=Loftus |first=Sawyer |title=New UVM president takes the helm, offers few details on university's direction |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |access-date=December 31, 2022 |website=Burlington Free Press |language=en-US |archive-date=August 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805233453/https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |url-status=live }}</ref> Оның басшылығы кезінде университетке қабылданған студенттер саны рекордтық деңгейге жетіп, ғылыми зерттеулерді қаржыландыру көлемі 50 пайызға өсіп, 250 миллион долларды құрады. Алайда Гаримелла студенттермен және оқытушылармен [[қоғаммен байланыс|қарым-қатынасы]] үшін сынға ұшырады.<ref>{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=Suresh Garimella Has Helped UVM Emerge Stronger From the Pandemic. But Who Is He, Anyway? |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |access-date=April 30, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003502/https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |url-status=live }}</ref> 2021 жылы университет әкімшілігі бюджетті қысқарту шараларын енгізді. Соның нәтижесінде Өнер және ғылым колледжінде үш кафедра жабылып, 12 негізгі мамандық, 11 қосымша мамандық және төрт магистратура бағдарламасы тоқтатылды.<ref>{{Cite web |last=Ruehsen |first=Ella |date=April 13, 2021 |title=Thousands voice no confidence in Garimella administration as grievances mount |url=https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |access-date=December 28, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128192721/https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |url-status=live }}</ref> 2020 жылы студенттердің бастамасымен жүргізілген науқанның қысымымен Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесі 2023 жылғы шілдеге дейін қазба отын саласына салынған инвестициялардан толық бас тарту туралы шешімді бірауыздан қабылдады.<ref name=":7" /> 2022 жылы [[АҚШ Білім министрлігі]] [[Луис Д. Брандейс атындағы адам құқықтарын заң арқылы қорғау орталығы]] мен [[Кампустағы еврейлер (ұйым)|Jewish on Campus]] ұйымдарының Азаматтық құқықтар туралы заңның VI бөлімі негізінде берген шағымына байланысты университет әкімшілігінің кампустағы [[антисемитизм]] көріністеріне қатысты әрекеттерін тергеуді бастады.<ref name="Investigation underway into antisemitism at U of Vermont">{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=Investigation underway into antisemitism at U of Vermont |url=https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |website=The Associated Press |date=September 13, 2022 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144257/https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=September 13, 2022 |title=UVM under federal investigation over antisemitism allegations |url=https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |access-date=May 1, 2023 |website=Vermont Public |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030305/https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы сәуірде университет пен Азаматтық құқықтар жөніндегі басқарма дауды ерікті түрде реттеу туралы келісімге келгеннен кейін тергеу аяқталды. АҚШ Білім министрлігінің баспасөз хабарламасында университеттің аталған оқиғаларға тиісті деңгейде әрекет етпегені айтылды.<ref>{{Cite web |title=U.S. Department of Education's Office for Civil Rights Resolves Investigation Addressing the University of Vermont's Responses to Allegations of Antisemitic Incidents |url=https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |access-date=May 1, 2023 |website=www.ed.gov |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503042411/https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |url-status=live }}</ref> Университет әкімшілігі бұл айыптауларды жоққа шығарып, оқиғаларға тиісті шаралар қабылдағанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=UVM President Denies Allegations of Antisemitism on Campus |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |access-date=May 1, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003504/https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |url-status=live }}</ref> Университет кемсітушілікке қатысты шағымдарды тіркеудің жаңа тәртібін енгізуге, кемсітушілік пен қудалауға қарсы ішкі ережелерін қайта қарауға және қызметкерлер мен студенттерге қосымша оқыту жүргізуге келісті.<ref name="U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint">{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint |url=https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |website=The Associated Press |date=April 3, 2023 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144302/https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |url-status=live }}</ref> Алайда шағымданушылардың талаптарын қабылдамады. Тергеуді аяқтаған кезде АҚШ Білім министрлігі университеттің кінәсі немесе заңбұзушылық жасағаны туралы қорытынды шығарған жоқ және жаңа федералдық саясат енгізбеді.<ref>{{Cite web |last=Zituni |first=Danya |date=June 28, 2023 |title=University of Vermont's Settlement with Dep't of Education Refuses to Adopt IHRA Despite Pressure |url=https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |access-date=December 27, 2023 |website=Palestine Legal |language=en-US |archive-date=December 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227025522/https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы қазанда Вермонт университетінің Қауіпсіздік және талаптарға сәйкестікті бақылау бөлімі [[Палестиналық арабтар|палестиналық]] жазушы [[Мұхаммед әл-Курд]]тың жоспарланған қонақ дәрісін кенеттен тоқтатты. Бөлім бұл шешімін іс-шара барысында тиісті қауіпсіздікті қамтамасыз ету мүмкіндігінің жоқтығымен түсіндірді. [[Seven Days (газет)|Seven Days]] газетінің журналистік зерттеуі іс-шараға байланысты қандай да бір қауіп-қатердің болғанын растайтын дәлелдер таппады.<ref>{{Cite web |last=Hellman |first=Rachel |title=Records Show UVM Professors Questioned Decision to Nix Palestinian Writer's Appearance |url=https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |access-date=December 27, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=December 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228000040/https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |url-status=live }}</ref> 2024 жылғы наурызда Вермонт университетінің магистратура және докторантура студенттері [[кәсіподаққа бірігу|кәсіподаққа бірігу]] және [[Біріккен автомобиль жұмысшылары|UAW]] кәсіподағына қосылу туралы шешімді қолдап дауыс берді.<ref>{{Cite news |title=UVM grad students join union |date=March 28, 2024 |work=WCAX |url=https://www.wcax.com/2024/03/28/uvm-grad-students-join-union/ }}</ref> 2024 жылғы сәуірде университеттегі [[Палестинадағы әділдік үшін студенттер]] ұйымының бөлімшесі Эндрю Харрис алаңында наразылық лагерін құрды. Наразылық білдірушілер университеттің эндаумент қоры туралы ақпараттың ашық болуын және «барлық қару-жарақ өндірушілерден, израильдік компаниялардан және тарихи Палестина аумағының оккупациясына қатысы бар компаниялардан» инвестицияларды қайтарып алуды талап етті. Сондай-ақ олар университеттен [[Линда Томас-Гринфилд]]тің оқу бітіру салтанатында жоспарланған сөз сөйлеуін тоқтатуды талап етті.<ref>{{Cite web |last=Keshmiri |first=Peter D'Auria, Sophia |date=April 29, 2024 |title=Pro-Palestinian protest encampments spring up at the University of Vermont, Middlebury College |url=http://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |access-date=April 29, 2024 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429051453/https://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |url-status=live }}</ref> == Мөрі == Университет алғаш рет 1807 жылы ресми мөрін бекітті. Мөрде [[Жасыл таулар]]дың үстінен көтеріліп келе жатқан күн және университеттің алғашқы ғимараты — кейін қайта жөнделген Олд-Милл бейнеленген. Сондай-ақ онда [[Евклид]]тің [[Пифагор теоремасы]]н «жел диірмені» әдісімен дәлелдеу сызбасы, глобус пен [[секстант]] бейнеленген. Мөрдің сыртқы шеңберінде «Universitas V. Montis. A.D. 1791», ал ішкі шеңберінде 1865 жылы ауыл шаруашылығы колледжінің құрылғанын білдіретін «Collegiumque Agriculturae» деген жазулар орналасқан.<ref>{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118045743/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |archive-date=January 18, 2021 |title=University Seal |website=The University of Vermont }}</ref> == Білім беру == Бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша білім беретін университеттің құрамына жеті бакалавриат колледжі, үздік студенттер колледжі, жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжі және медицина колледжі кіреді.<ref>{{Cite web |title=Majors, Minors and Graduate Programs |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}</ref> Вермонт университеті [[Жаңа Англияның жоғары білім жөніндегі комиссиясы]] тарапынан [[АҚШ-тағы жоғары білімді аккредиттеу|аккредиттелген]].<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=New England Commission Higher Education |language=en-US |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090600/https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |url-status=live }}</ref> Бакалавриат, магистратура және докторантура бағдарламалары [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]нде, Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжінде, Өнер және ғылым колледжінде, Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжінде, Инженерия және математика ғылымдары колледжінде, Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінде, Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжінде, Гроссман бизнес мектебінде және [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]]нде ұсынылады.<ref>{{cite web |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |title=Majors, Minors, and Graduate Programs |website=www.uvm.edu |language=en |access-date=April 4, 2018 |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}</ref> Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі дербес академиялық дәреже бермейді. Оның студенттері бір мезгілде университеттің бакалавриат бағдарламалары бойынша білім беретін жеті колледжінің бірінде оқиды.<ref>{{Cite web |title=Fall Semester |url=https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |url-status=live }}</ref> === Рейтингтері мен беделі === {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:22em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; border-collapse:collapse;" |- ! colspan="2" style="background:#f8f9fa; color:#3366cc; text-align:center; font-size:130%; padding:12px 8px; border:0;" | Академиялық рейтингтер |- ! colspan="2" style="background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;" | Ұлттық |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Forbes]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 181 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[U.S. News & World Report]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 121 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Washington Monthly]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 100 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | '''''WSJ''/College Pulse''' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 283 |- ! colspan="2" style="background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;" | Әлемдік |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі|ARWU]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 401–500 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[QS World University Rankings|QS]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 851–900 |- | style="border:0; padding:10px 12px;" | ''[[U.S. News & World Report]]'' | style="border:0; padding:10px 12px; text-align:right;" | 510 |} 2024 жылғы жағдай бойынша ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымының жыл сайынғы университеттер рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тың мемлекеттік университеттері арасында 61-орынды, ал елдегі барлық университеттер арасында 121-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті.<ref>{{cite web |title=University of Vermont |url=https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |access-date=September 30, 2024 |publisher=U.S. News & World Report |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414180827/https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |url-status=live }}</ref> 2024 жылы ''Forbes'' басылымының ''America's Top Colleges'' рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тағы 500 мемлекеттік және жекеменшік колледж бен университеттің арасында жалпы есепте 181-орынға, мемлекеттік университеттер арасында 79-орынға, ал зерттеу университеттері арасында 129-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.forbes.com/colleges/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=Forbes |language=en }}</ref> 1985 жылы Ричард Молл өзінің ''The Public Ivies: A Guide to America's Best Public Undergraduate Colleges and Universities'' атты кітабында Вермонт университетін [[Мемлекеттік Айви]] санатына жатқызды.<ref>{{Cite book |last=Moll |first=Richard |url=https://archive.org/details/publicivysguidet0000moll |title=The public ivys: A guide to America's best public undergraduate colleges and universities |date=1985 |publisher=Viking |location=New York |others=Internet Archive |isbn=978-0-670-58205-1 }}</ref> === Бакалавриатқа қабылдау === {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:36em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #c8ccd1; border-collapse:collapse;" |- ! colspan="3" style="background:#f8f9fa; text-align:center; font-size:125%; padding:12px 8px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Бакалавриатқа қабылдау статистикасы |- ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; width:45%;" | ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:30%;" | 2023 жылы оқуға қабылданғандар<ref name="FallEnrollmentReport">{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |title=UVM Common Data Set 2023-2024 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109025946/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |url-status=live }}</ref> ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:25%;" | 2018 жылмен салыстырғандағы өзгеріс<ref name="ReferenceEnrollmentReport">{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/CDS1819.pdf |title=UVM Common Data Set 2018-2019 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126192035/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/cds1819.pdf |url-status=live }}</ref> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Қабылдау көрсеткіші | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 60,0% | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | (+0,2) |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 17,1% | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | (+0,5) |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;" | Тест нәтижелерінің ортаңғы 50%-ы<sup>1</sup> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | [[SAT]] — жалпы балл | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 1270–1410 <small>([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 35%-ы арасында)</small> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | SAT — оқу және жазу | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 640–720 |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | SAT — математика | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 610–700 |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | [[ACT (тест)|ACT]] — жалпы балл | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 29–32 <small>([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 11%-ы арасында)</small> |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;" | Мектептегі үлгерім көрсеткіштері (GPA)<sup>2</sup> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 10% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 41,38% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 25% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 75,42% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 50% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 97,32% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Орташа GPA | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 3,85 |- | colspan="3" style="background:#f8f9fa; border:0; padding:12px; font-size:90%;" | <sup>1</sup> Тест нәтижелерін тапсыруды таңдаған студенттер арасында. <sup>2</sup> Мектептегі үлгерім рейтингі анықталған студенттер арасында. |} Бакалавриатқа қабылдау үдерісі [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «іріктеу деңгейі жоғары» санатына жатқызылады. Бұл бірінші курс студенттерінің тест нәтижелері негізінде университеттің қабылдау талаптарының іріктеу деңгейі бакалавр дәрежесін беретін барлық жоғары оқу орындарының арасында 80–100-процентиль аралығында екенін білдіреді.<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |access-date=April 5, 2023 |website=Carnegie Classification of Institutions of Higher Education |language=en-US |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224958/https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live }}</ref> 2026 жылғы түлектер тобына қабылдау үшін Вермонт университетіне 28 236 өтініш түсіп, олардың 16 947-сі (60,0%) мақұлданды. Қабылданғандардың 2 896-сы оқуға тіркеліп, [[Оқуға қабылдау ұсынысын қабылдау көрсеткіші|оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші]] 17,1%-ды құрады. Университетте бірінші курс студенттерінің [[Студенттердің оқуын жалғастыру көрсеткіші|оқуын жалғастыру көрсеткіші]] 88,25%-ды құрайды, ал студенттердің 77,5%-ы оқуын алты жыл ішінде аяқтайды.<ref name="FallEnrollmentReport" /> Бірінші курсқа қабылданған студенттердің 35%-ы [[SAT]] тестінің нәтижелерін тапсырған. Олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 1270–1410 аралығында болды. 2023 жылы оқуға қабылданған бірінші курс студенттерінің 11%-ы [[ACT (тест)|ACT]] тестінің нәтижелерін тапсырған, олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 29–32 аралығында болды. Студенттердің мектептегі орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) 3,85-ті құрады.<ref name="FallEnrollmentReport" /> === Ғылыми зерттеулер === Вермонт университеті [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.<ref name=":0" /> 2025 қаржы жылында университет [[ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар|ғылыми зерттеулер мен әзірлемелерді]] қаржыландыруға 266 миллион доллар көлемінде қаражат тартты.<ref name=":9">{{Cite web |title=UVM Research Sets $266M Record |url=https://www.uvm.edu/news/ovpr/uvm-research-sets-266m-record |access-date=October 1, 2024 |website=The University of Vermont }}</ref> === Өнер және ғылым колледжі === Өнер және ғылым колледжі — Вермонт университетіндегі студенттер, оқытушылар және қызметкерлер саны жағынан ең ірі колледж. Сонымен қатар колледж университеттің барлық студенттеріне оқу мен ғылыми қызметте табысқа жетуге қажетті білім мен дағдыларды қалыптастыруға көмектесетін негізгі пәндердің басым бөлігін ұсынады. Колледжде гуманитарлық ғылымдар, бейнелеу өнері, формалды ғылымдар, әлеуметтік және жаратылыстану ғылымдары бойынша 45 білім беру бағыты бар. [[Сурет:University of Vermont Williams Hall.jpg|thumb|Вермонт университетіндегі Уильямс-холл (бұрынғы Уильямс ғылыми корпусы). Қазіргі уақытта ғимаратта өнер және өнер тарихы, денсаулық және қоғам, сондай-ақ антропология кафедралары орналасқан.]] === Гроссман бизнес мектебі === Вермонт университетінің Гроссман бизнес мектебі [[AACSB]] ұйымы тарапынан аккредиттелген және бакалавриат пен магистратура бағдарламаларын ұсынады.<ref>{{Cite web |title=Sustainable Innovation MBA {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/program/sustainable-innovation-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}</ref> 2015 жылы мектеп университет түлегі Стивен Гроссманның 20 миллион доллар көлеміндегі қайырымдылық көмегінің құрметіне Гроссман бизнес мектебі болып қайта аталды. Бұл университет тарихындағы бір реттік ең ірі қайырымдылық қаржы болды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/business/?Page=news&storyID=21530&category=business |title=Grossman School of Business: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=October 5, 2015 |archive-date=October 6, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151006005514/http://www.uvm.edu/business/?Page=news&storyID=21530&category=business |url-status=live }}</ref> Мектептің бакалавриатында 1100-ден астам студент оқиды. Түлектерге бизнес басқару саласындағы ғылым бакалавры дәрежесі беріледі.<ref>{{Cite web |title=Undergraduate Programs {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/undergraduate-programs |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}</ref> 2025 жылы ''[[Corporate Knights]]'' басылымы Гроссман бизнес мектебінің тұрақты инновациялар саласындағы MBA бағдарламасын (SI-MBA) «Better World MBA» әлемдік рейтингінде екінші орынға, ал әлеуметтік және экологиялық ықпалы бойынша АҚШ-тағы бірінші орынға қойды. Бағдарлама 2023 жылдан бері осы орындарды сақтап келеді.<ref>{{Cite web |last=Bronca |first=Tristan |date=November 6, 2025 |title=These are the 2025 top MBA schools for sustainability |url=https://corporateknights.com/issues/2025-11-education-and-youth-issue/these-top-mbas-for-sustainability-are-maximizing-impact/ |access-date=April 16, 2026 |website=Corporate Knights |language=en-US }}</ref> ''[[The Princeton Review]]'' басылымының мәліметі бойынша, SI-MBA бағдарламасы АҚШ-тағы экологиялық бағыттағы үздік MBA бағдарламалары рейтингінде екінші орын алады,<ref>{{Cite web |title=Best Green MBA |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings/?rankings=best-green-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}</ref> сондай-ақ кәсіпкерлік саласындағы ең үздік 50 бағдарламаның<ref>{{Cite web |title=Top 50 Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-50-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}</ref> және АҚШ-тың солтүстік-шығысындағы кәсіпкерлік бағытындағы ең үздік жеті бағдарламаның қатарына кіреді.<ref>{{Cite web |title=Top Northeast Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-northeast-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com }}</ref> === Инженерия және математика ғылымдары колледжі === [[Сурет:University of Vermont Discovery Hall.jpg|thumb|Биохимия, физика және химия сияқты [[физикалық ғылымдар]] салалары орналасқан Дискавери-холл ғимараты]] Инженерия және математика ғылымдары колледжінде (CEMS) [[ABET]] ұйымы аккредиттеген бес инженерлік білім беру бағдарламасы бар: биомедициналық инженерия, құрылыс инженериясы, экологиялық инженерия, электротехника және машина жасау. Сонымен қатар колледж құрамында информатика кафедрасы мен математика және статистика кафедрасы жұмыс істейді. Колледжде үш ғылыми-зерттеу орталығы бар: Көлік зерттеулері орталығы, Күрделі жүйелер орталығы және Вермонттың озық есептеу технологиялары орталығы. Колледжде бакалавриат деңгейінде шамамен 1400 студент, жоғары оқу орнынан кейінгі бағдарламаларда 250 студент оқиды және 85 оқытушы жұмыс істейді. === Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі === [[Сурет:University of Vermont Morrill Hall.jpg|thumb|АҚШ сенаторы [[Джастин Смит Моррилл]]дің құрметіне аталған [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараты 1906–1907 жылдары Вермонт университетінің ауыл шаруашылығы кафедрасы мен ауыл шаруашылығы тәжірибе станциясын орналастыру үшін салынған.]] Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі (CALS) жануарлар туралы ғылым (студенттерге [[Тафтс университеті]]нің [[Каммингс ветеринариялық медицина мектебі]]не мерзімінен бұрын қабылдану мүмкіндігі беріледі), биохимия, биология ғылымдары, жергілікті қауымдастық кәсіпкерлігі, жергілікті қауымдастықтарды дамыту және халықаралық даму, диетология, тамақтану және тағамтану, экологиялық ауыл шаруашылығы, қоршаған орта туралы ғылым, қоршаған ортаны зерттеу, микробиология, молекулалық генетика, өсімдіктер биологиясы, қоғамдық коммуникациялар және тұрақты ландшафттық бау-бақша шаруашылығы бағыттары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар колледж құрамында Ауылдық аймақтарды зерттеу орталығы жұмыс істейді. Колледж Өнер және ғылым колледжімен бірлесіп білім беру бағдарламаларын да ұсынады. Биология ғылымдары сияқты мамандықтарды таңдаған студенттер осы екі колледждің кез келгенінде білім ала алады.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |title=Integrated Biological Science Program: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 11, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511112140/http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |url-status=live }}</ref> Жер гранты негізінде құрылған жоғары оқу орны ретінде Вермонт университеті [[Штаттардың бірлескен ғылыми-зерттеу, білім беру және ауыл шаруашылығы жөніндегі кеңес беру қызметі]] бағдарламасы аясында Вермонт штатына ауыл шаруашылығы саласындағы ғылыми-зерттеу қызметтерін көрсету үшін жыл сайын грант алады. === Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі === Вермонт университетінің Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі (CESS) педагогикалық білім беру, адам дамуы және отбасы туралы ғылымдар, сондай-ақ әлеуметтік жұмыс салалары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар [[америкалық ым тілі]], арнайы білім беру және мәдени әрі тілдік әртүрлілік жағдайындағы білім беру бағыттары бойынша қосымша мамандықтар бар. Колледж құрамына Көшбасшылық және даму ғылымдары кафедрасы, Білім беру кафедрасы, Әлеуметтік жұмыс кафедрасы және Мүгедектік және қоғамға кіріктіру орталығы кіреді. Сондай-ақ магистр немесе доктор (Ed.D. немесе Ph.D.) дәрежесін алуға мүмкіндік беретін бағдарламалар ұсынылады. === Медицина колледжі === {{Толық мақала|Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі}} 1804 жылы Джон Померой Берлингтондағы өз үйінде студенттерге сабақ бере бастады. Бұл АҚШ-тағы [[Штат университеті|мемлекеттік колледж немесе университет]] жанындағы алғашқы [[АҚШ-тағы медициналық білім беру|медициналық]] бөлімше болды. 1822 жылы Померой мен медицина саласының оқытушысы [[Нейтан Смит (дәрігер, 1762 жылы туған)|Нейтан Смит]] негізін қалаған [[Вермонт университетінің медицина колледжі|Медицина колледжі]] АҚШ-тағы жетінші медицина мектебі ретінде құрылды. Вермонт университеті медицина мамандығы бойынша әр курсқа шамамен 100 студент қабылдайды. Жалпы медицина студенттерінің саны шамамен 400-ге жетеді. Вермонт университетінің медициналық орталығы клиникалық білім берудің негізгі базасы болып табылады. ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымының 2016 жылғы рейтингі бойынша Медицина колледжі [[алғашқы медициналық-санитариялық көмек]] саласындағы білім беру сапасы жағынан АҚШ-тағы рейтингке енген 89 бағдарламаның арасында 29-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті. Ал 2019 жылғы жағдай бойынша 120 бағдарламаның арасында 43-орынға ие болды.<ref>{{cite magazine |url=http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |title=Best Medical Schools - University of Vermont |access-date=December 14, 2015 |magazine=U.S. News & World Report |archive-date=December 22, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222133141/http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |title=Best Medical Schools: Primary Care |access-date=May 5, 2019 |archive-date=June 13, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613134748/https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |url-status=live }}</ref> 2016 жылғы 21 қазанда [[Джо Байден]] қатерлі ісікке қарсы күресті жеделдетуге бағытталған [https://bidenwhitehouse.archives.gov/cancermoonshot/ Cancer Moonshot] бастамасын талқылау үшін университет кампусына келді.<ref>{{cite web |url=https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |title=Vice President Biden Brings His 'Cancer Moonshot' to Burlington |date=October 21, 2016 |access-date=August 25, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105221/https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |title=Vice President Biden Brings 'Cancer Moonshot' to UVM |publisher=Med.uvm.edu |date=November 14, 2016 |accessdate=August 26, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105225/http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |url-status=live }}</ref> ==== Чарльз А. Дана атындағы медициналық кітапхана ==== Чарльз А. Дана атындағы кітапхана — Вермонт штатындағы ең ірі [[медициналық кітапхана]]. Ол Ұлттық медициналық кітапханалар желісінің Вермонт штатындағы ресурстық кітапханасы қызметін атқарады<ref>{{cite web |url=http://nnlm.gov/ |title=National Home page - National Network of Libraries of Medicine |access-date=July 17, 2009 |archive-date=July 30, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090730161711/http://nnlm.gov/ |url-status=live }}</ref> және Вермонт университетінің Академиялық денсаулық сақтау орталығын қажетті ақпаратпен қамтамасыз етеді. Академиялық денсаулық сақтау орталығының құрамына университеттің Медицина колледжі мен Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінің оқытушылары, қызметкерлері мен студенттері, сондай-ақ Вермонт университетінің медициналық орталығындағы дәрігерлер мен басқа да [[медициналық қызмет көрсетуші]]лер кіреді. Кітапхана университеттің бакалавриат және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларының денсаулық сақтау ғылымдары саласындағы ақпараттық қажеттіліктерін де қанағаттандырады. Сонымен қатар ол [[денсаулық сақтау ғылымдары]] бойынша ақпарат іздейтін Вермонт штатының тұрғындарына да ашық. === Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі === Вермонт университетінің Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі төрт кафедрадан тұрады: Биомедицина және денсаулық ғылымдары, Коммуникация ғылымдары және коммуникация бұзылыстары, Мейіргер ісі, сондай-ақ Оңалту және қозғалыс ғылымдары. Сонымен қатар колледж құрамында [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]мен бірлесіп жұмыс істейтін Интегративті денсаулық институты бар. Ол интегративті медициналық көмек саласында сертификат беретін білім беру бағдарламасын ұсынады. Колледждің кейбір бакалавриат бағдарламалары студенттерді сөйлеу және тіл патологиясы, аудиология салалары бойынша жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларына немесе физиотерапия бойынша докторлық бағдарламаға түсуге дайындайды. Колледж сондай-ақ бұрын Fletcher Allen Health Care деп аталған Вермонт университетінің медициналық орталығының клиникалық базаларын пайдаланады. === Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі === Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі студенттердің оқу бағдарламасын толықтыратын және сабақтан тыс іс-шараларға қатысуына жағдай жасайды. Олардың қатарына арнайы ғылыми симпозиумдар, университетке шақырылған ғалымдармен бірге ұйымдастырылатын кешкі астар, сондай-ақ Монреаль мен Бостондағы мұражайлар мен театрларға сапарлар кіреді. Колледждің жұмысына университеттің әртүрлі бөлімдерінен оқытушылар іріктеліп тартылады. Олар бірінші курс студенттеріне арналған этика пәні мен тереңдетілген семинарларда дәріс оқиды, оқу және талқылау топтарына қатысады, пленарлық дәрістер сериясында баяндама жасайды, сондай-ақ ғылыми зерттеулер жүргізетін үздік студенттерге ғылыми жетекшілік етеді. Міндетті этика курсы, шағын семинарлар, бейресми кездесулер мен арнайы ғылыми-зерттеу жобалары аясында студенттер гуманитарлық және жаратылыстану ғылымдары, инженерия, мейіргер ісі, медицина, педагогика, бизнес және басқа да салалар бойынша университет ғалымдарымен бірлесіп жұмыс істейді. 2023 жылғы мамырда колледж АҚШ-тың бұрынғы сенаторы [[Патрик Лихи]]дің құрметіне қайта аталды.<ref>{{Cite web |title=UVM Honors College Named for Senator Patrick Leahy |url=https://www.uvm.edu/news/story/uvm-honors-college-named-senator-patrick-leahy |access-date=June 12, 2023 |website=The University of Vermont |archive-date=June 8, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230608023818/https://www.uvm.edu/news/story/uvm-honors-college-named-senator-patrick-leahy |url-status=live }}</ref> === Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі === [[Сурет:University of Vermont Aiken Center.jpg|thumb|Джордж Д. Айкен орталығында Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі орналасқан.]] [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]] (RSENR) 1973 жылы құрылған Табиғи ресурстар мектебінің негізінде 2003 жылы ашылды. Мектеп экологиялық және әлеуметтік үдерістер туралы білім мен түсінікті тереңдетуге, сондай-ақ табиғи жүйелердің тұтастығын сақтауға және қоршаған ортамен үйлесімді өмір сүретін орнықты қоғам қалыптастыруға бағытталған құндылықтарды дамытуға ұмтылады. Рубенштейн мектебінің ғылыми-зерттеу қызметі үш негізгі бағытты қамтиды: 1. Қолданбалы экология; 2. Қоршаған орта және қоғам; 3. Инновациялық құралдарды әзірлеу және пайдалану (мысалы, ГАЖ, кеңістіктік талдау және модельдеу). Мектептің негізгі ғимараты Джордж Д. Айкен орталығында орналасқан. Ғимарат 2012 жылы қайта жаңғыртылып, [[АҚШ-тың жасыл құрылыс кеңесі]]нің [[Энергетикалық және экологиялық жобалаудағы көшбасшылық|LEED Platinum]] сертификатын алды.<ref>{{cite news |title=Rehabbed Aiken gets top 'green' designation |url=http://www.burlingtonfreepress.com/article/20130923/NEWS02/309230024/Rehabbed-Aiken-gets-top-green-designation |newspaper=Burlington Free Press |date=September 23, 2013}}</ref><!-- {{Dead link|date=July 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} --> 2007 жылы университет [[Шамплейн көлі]]нің ластану мәселелерін зерттеу үшін 6,7 миллион доллар көлемінде грант жеңіп алды.<ref>{{cite book |title=UVM wins $6.7M lake-research grant |publisher=Burlington Free Press |date=September 28, 2007 }}</ref> == Спорт == Вермонт университетінің спорт командалары «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]» деген атпен белгілі. Университетте спорттың 18 түрі бойынша командалар бар. Әйелдер командалары баскетбол, кросс, допты хоккей, шайбалы хоккей, лакросс, шаңғы спорты, футбол, жүзу және суға секіру, сондай-ақ жеңіл атлетика (жабық ғимаратта және ашық ауада) бойынша жарыстарға қатысады. Ерлер командалары баскетбол, кросс, шайбалы хоккей, лакросс, шаңғы спорты, футбол және жеңіл атлетика (жабық ғимаратта және ашық ауада) бойынша өнер көрсетеді. Барлық командалар [[NCAA]]-ның [[Дивизион (спорт)|I дивизионы]] деңгейінде жарысады. Командалардың басым бөлігі [[Америка шығысы конференциясы]]нда бақ сынайды. Ерлер мен әйелдердің шайбалы хоккей командалары [[Шығыс хоккей қауымдастығы]]ның жарыстарына қатысады. Тау шаңғысы мен шаңғы жарысы командалары [[Шығыс колледжаралық шаңғы қауымдастығы]]ның жарыстарына қатысады. Вермонт университетінің спорт командалары студент-спортшылардың жалпы орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) бойынша 2005 жылдан 2011 жылға дейін қатарынан жеті рет (2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010 және 2011 жылдары) Америка шығысы конференциясының академиялық кубогын жеңіп алды. Вермонт университеті осы конференцияда аталған кубокты қатарынан үш жыл және жалпы төрт рет жеңіп алған алғашқы оқу орны болды. [[Сурет:Gutterson Fieldhouse on March 29 2023.jpg|thumb|1963 жылы салынған [[Гаттерсон-филдхаус]] ғимаратында Вермонт университетінің хоккей мұз айдыны орналасқан.]] Университеттің соңғы жылдардағы спорттық жетістіктерінің қатарында ерлердің шайбалы хоккей командасының 2009 жылы Frozen Four турниріне шығуы, әйелдер мен ерлер баскетбол командаларының Америка шығысы конференциясының турнирлерінде жеңіске жетіп, 2010 жылғы NCAA турниріне жолдама алуы және шаңғы командасының 2012 жылы Монтана штатының Бозмен қаласында өткен NCAA ұлттық чемпионатында алтыншы рет жеңімпаз атануы бар. 2014 жылы ерлердің шайбалы хоккей командасы 2009 жылдан бергі үшінші NCAA турниріне жолдама алды, ал ерлер баскетбол командасы Америка шығысы конференциясының тұрақты маусымында алтыншы рет чемпион атанды. Университет өз тарихында америкалық футбол, софтбол және бейсбол сияқты бірнеше ірі спорт бағдарламасын тоқтатты. Софтбол мен бейсбол бағдарламалары 2009 жылы жабылды.<ref>{{cite web |url=http://www.wcax.com/story/9879709/uvm-eliminates-baseball-and-softball |title=UVM Eliminates Baseball and Softball |date=February 20, 2009 |access-date=September 17, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150916013459/http://www.wcax.com/story/9879709/uvm-eliminates-baseball-and-softball |archive-date=September 16, 2015 |url-status=dead }}</ref> Вермонт университетінің бұрынғы 36 спортшысы 16 Олимпиада ойындарына (13 қысқы және 3 жазғы) қатысып, жалпы алты Олимпиада медалін жеңіп алды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/vq/VQSPRING02/UVMOlympians.html |title=UVM Olympians |access-date=February 10, 2016 |archive-date=September 27, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927234921/http://www.uvm.edu/~uvmpr/vq/VQSPRING02/UVMOlympians.html |url-status=live }}</ref> Вермонт университетінің «Vermont Victorious» атты спорттық қолдау әні 1938 жылы жазылған.<ref>{{cite web |url=http://www.uvmathletics.com/sports/2010/6/27/GEN_0627105917.aspx |title=Vermont Catamounts Athletics |work=University of Vermont |access-date=February 10, 2016 |archive-date=February 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160208085600/http://uvmathletics.com/sports/2010/6/27/GEN_0627105917.aspx |url-status=live }}</ref> === 2024 жылғы NCAA ерлер футбол чемпионаты === 2024 жылғы 16 желтоқсанда Вермонт университетінің ерлер футбол командасы [[Маршалл университетінің ерлер футбол командасы|Маршалл университетінің командасын]] жеңіп, [[2024 жылғы NCAA I дивизионының ерлер арасындағы футбол турнирі]]нің чемпионы атанды. Бұл Вермонт университетінің NCAA I дивизионында өнер көрсететін спорт командаларының ұлттық чемпионаттың финалына алғаш рет шығып, жеңіске жетуі болды.<ref>{{Cite web |last=Abrami |first=Alex |title=Cardiac Cats: Vermont men's soccer win first national championship in comeback vs Marshall |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/sports/college/vermont/2024/12/16/vermont-soccer-vs-marshall-score-ncaa-national-championship-college-cup-overtime-final-uvm/76927559007/ |access-date=December 18, 2024 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}</ref> Сонымен қатар бұл [[Америка шығысы конференциясы]]на мүше командалардың тарихындағы алғашқы ұлттық чемпиондық атақ болды.<ref>{{Cite web |date=December 16, 2024 |title=Vermont Men's Soccer Wins National Championship 2-1 in Overtime!! |url=https://americaeast.com/news/2024/12/17/vermont-national-champions.aspx |access-date=December 18, 2024 |website=americaeast.com |language=en |archive-date=December 17, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241217053044/https://americaeast.com/news/2024/12/17/vermont-national-champions.aspx |url-status=live }}</ref> === Клубтық спорт === Вермонт университеті көптеген клубтық спорт командаларына қолдау көрсетеді. 2009 жылғы 15 қарашадағы жағдай бойынша университеттің желкенді спорт командасы АҚШ-тағы ұлттық рейтингте 8-орында тұрды.<ref name="SailingTeam">{{cite web |url=http://www.uvm.edu/sailing/ |title=UVM Sailing |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 30, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530001429/http://www.uvm.edu/sailing/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.collegesailing.org/rankings.asp |title=Sailing Collegiate National Top 20 |access-date=June 12, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070409102520/http://collegesailing.org/rankings.asp |archive-date=April 9, 2007 |url-status=dead }}</ref> Университеттің академиялық ескек есу командасы [[Чарльз өзені регатасы]] мен [[Дэд Вейл регатасы]]на қатысады. 2015 жылғы ACRA ұлттық клубтық ескек есу чемпионатында рульшісі бар төрт адамдық қайықтағы ерлер экипажы қола жүлдеге ие болды. Велоспорт командасы басқа университеттердің негізгі спорт командаларымен жарысып, бірнеше рет ұлттық чемпион атанды. == Өнер == [[Сурет:University of Vermont Royall Tyler Theatre.jpg|thumb|Театр өнері кафедрасы орналасқан Ройалл Тайлер театры.]] Вермонт университетінің Өнер мектебі жыл бойы аспаптық музыка және хор өнері бойынша концерттер ұйымдастырады. Ройалл Тайлер театрының [[негізгі сахна]]сында театр қойылымдары көрсетіледі. Театр өнері кафедрасы жыл сайын негізгі сахнада шамамен үш қойылым қояды. Сонымен қатар студенттердің режиссерлігімен бір актілі пьесалар да сахналанады. Соңғы жылдары негізгі сахнада қойылған көрнекті спектакльдердің қатарында ''[[Ақ нәсілді гетеросексуал ерлер]]'' және ''[[Жарқанат бала: мюзикл]]'' (2022/2023); ''[[Бұл ғажайып өмір]]'' және ''[[Ол құбыжықтарды өлтіреді]]'' (2021/2022); ''[[Халық жауы (пьеса)|Халық жауы]]'' (2020/2021); ''[[Қасқырлар (пьеса)|Қасқырлар]]'' және ''[[Қалыпты жүрек]]'' (2019/2020); ''[[Пиппин (мюзикл)|Пиппин]]'' (2018/2019); ''[[Сезім мен парасат]]'' және ''[[Питер және жұлдыз аулаушы]]'' (2017/2018); ''[[Көктемгі ояну (мюзикл)|Көктемгі ояну]]'' (2016/2017); ''[[39 баспалдақ (пьеса)|39 баспалдақ]]'' және ''[[Сахна сыртындағы шу]]'' (2015/2016); ''[[Жай нәрседен көп айқай]]'' (2014/2015); ''[[Тышқан қақпаны]]'' және ''[[Уринтаун]]'' (2013/2014) бар. 1991–2018 жылдары театрда Берлингтонның мерекелік дәстүріне айналған ''The Toys Take Over Christmas'' («Ойыншықтар Рождествоны басып алады») спектаклі қойылып келді.<ref>{{Cite web |title=Current Production Season |url=https://www.uvm.edu/cas/theatreanddance/current_production_season |access-date=October 13, 2024 |website=legacy.drup2.uvm.edu |language=en |archive-date=October 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008113927/https://www.uvm.edu/cas/theatreanddance/current_production_season |url-status=live }}</ref> Университеттің көпшілікке арналған сахналық өнер бағдарламасы — Lane Series 1955 жылы басталды. Бағдарлама аясында ұлттық және халықаралық деңгейде танымал өнерпаздар өнер көрсетеді. Әр оқу жылында классикалық музыка, джаз, фольклорлық музыка, камералық музыка және хор өнері бойынша концерттерді, сондай-ақ театр қойылымдарын, кино көрсетілімдері мен би өнерін қамтитын 25 іс-шара ұйымдастырылады. Іс-шаралардың басым бөлігі университеттің Редстоун кампусындағы концерт залында өтеді.<ref>{{Cite web |title=About Us: Lane Series |url=https://www.uvm.edu/laneseries/about-us |access-date=October 13, 2024 |website=University of Vermont |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109105633/https://www.uvm.edu/laneseries/about-us |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Lilly |first=Amy |title=How Natalie Neuert Curates UVM's Diverse Lane Series |url=https://www.sevendaysvt.com/arts-culture/how-natalie-neuert-curates-uvms-diverse-lane-series-41813697 |access-date=October 13, 2024 |website=Seven Days |language=en |archive-date=October 6, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241006013708/https://www.sevendaysvt.com/arts-culture/how-natalie-neuert-curates-uvms-diverse-lane-series-41813697 |url-status=live }}</ref> [[Флеминг өнер мұражайы]] — Вермонт университетінің мұражайы. Оның тұрақты коллекциясында 24 000 экспонат бар. Олардың қатарында өнер туындылары, сондай-ақ [[антропология|антропологиялық]] және [[этнография|этнографиялық]] жәдігерлер кездеседі. Мұражайда түрлі уақытша көрмелер мен арнайы іс-шаралар да өткізіледі. Қазіргі уақытта жұмысын тоқтатқан [[Вермонт Моцарт фестивалі]] Вермонт университетінде қалыптасып, алғашқы фестивальдері де осы оқу орнында өткізілді. 1976 жылы фестиваль тәуелсіз коммерциялық емес ұйым ретінде тіркелді, алайда бүкіл қызмет ету кезеңінде университетпен байланысын сақтап қалды. == Студенттік өмір == {| class="wikitable mw-collapsible sortable" style="width:100%; max-width:650px; float:none; clear:both; margin:0 0 1em 0; table-layout:fixed;" |+ 2023 жылғы күздегі бакалавриат студенттерінің демографиялық құрамы<ref>{{cite web |title=College Scorecard: University of Vermont |url=https://collegescorecard.ed.gov/school?231174-University-of-Vermont |website=College Scorecard |publisher=[[United States Department of Education]] |access-date=June 23, 2025 }}</ref> |- ! style="width:42%; text-align:left;" | Нәсілі мен этникалық тегі ! colspan="2" style="text-align:center;" | Жалпы үлесі |- | [[Испантілді емес ақ нәсілді америкалықтар|Ақ нәсілділер]] | style="width:12%; text-align:right;" | 84% | style="width:46%;" | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:84%; height:100%; background:cyan;"></div></div> |- | [[Испантілді және латынамерикалық америкалықтар|Испантілділер]] | style="text-align:right;" | 5% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:5%; height:100%; background:green;"></div></div> |- | [[Аралас нәсілді америкалықтар|Екі немесе одан да көп нәсіл]] | style="text-align:right;" | 4% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:4%; height:100%; background:violet;"></div></div> |- | [[Азиялық америкалықтар|Азиялықтар]] | style="text-align:right;" | 3% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:3%; height:100%; background:orange;"></div></div> |- | Белгісіз | style="text-align:right;" | 3% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:3%; height:100%; background:grey;"></div></div> |- | [[Афроамерикалықтар|Қара нәсілділер]] | style="text-align:right;" | 1% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:1%; height:100%; background:purple;"></div></div> |- | [[Шетелдік студент]] | style="text-align:right;" | 1% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:1%; height:100%; background:#008080;"></div></div> |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; color:#665c99; text-align:center;" | [[Экономикалық әртүрлілік]] |- | [[АҚШ-тағы төменгі тап|Табысы төмендер]]<sup>а</sup> | style="text-align:right;" | 14% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:14%; height:100%; background:red;"></div></div> |- | [[АҚШ-тағы ауқаттылық|Ауқаттылар]]<sup>ә</sup> | style="text-align:right;" | 86% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:86%; height:100%; background:black;"></div></div> |- | colspan="3" style="text-align:left;" | <sup>а</sup> Табысы төмен студенттерге арналған федералдық [[Пелл гранты]]н алған студенттердің үлесі. |- | colspan="3" style="text-align:left;" | <sup>ә</sup> Кемінде [[АҚШ-тағы орта тап]]қа жататын студенттердің үлесі. |} Университетте студенттердің түрлі қызығушылықтарын қамтитын 250-ден астам студенттік клуб пен ұйым жұмыс істейді. Оларға Студенттік өзін-өзі басқару қауымдастығы қолдау көрсетеді. Тарихы ұзақ әрі мүшелерінің саны көп ұйымдардың қатарында «Белсенді еріктілер» (Volunteers in Action), Вермонт университетінің саяхат клубы (UVM Outing Club)<ref name="uvmoc">{{Cite web |url=https://site.uvm.edu/uvmoc/ |title=UVM Outing Club |date=December 10, 2023 |access-date=March 26, 2024 |archive-date=March 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326193113/https://site.uvm.edu/uvmoc/ |url-status=live }}</ref> және Шаңғы және сноуборд клубы бар. Hillel ұйымы да университет кампусында белсенді қызмет атқарады.<ref>{{cite web |url=http://uvmhillel.org/Passover |title=Passover 2015! |work=UVM Hillel |access-date=August 26, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141108215600/http://uvmhillel.org/Passover |archive-date=November 8, 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.jspace.com/news/articles/jspace-featured-org-hillel-university-of-vermont/14889 |title=Jspace Featured .ORG: Hillel University of Vermont / Jspace News |access-date=August 26, 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131106071758/http://www.jspace.com/news/articles/jspace-featured-org-hillel-university-of-vermont/14889 |archive-date=November 6, 2013 }}</ref><ref name="SSC">{{cite web |url=http://www.uvmssc.com/ |title=UVM Ski & Snowboard website |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 29, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150529221249/http://www.uvmssc.com/ |url-status=live }}</ref> Сонымен қатар университетте 2007 жылы құрылған, АҚШ-тағы үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне FeelGood бөлімшесі орналасқан. Бөлімше университет кампусында ірімшік қосылған ыстық сэндвичтер сату арқылы 2030 жылға қарай аса ауыр кедейлікті жоюға бағытталған бастамаларды қолдау үшін құрылғаннан бері 400 000 доллардан астам қаражат жинады.<ref>{{cite web |url=http://www.feelgood.org/ |title=Home – FeelGood |website=FeelGood |language=en-US |access-date=June 1, 2016 |archive-date=May 29, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160529004429/http://www.feelgood.org/ |url-status=live }}</ref> [[Сурет:University of Vermont Davis Center.jpg|thumb|2007 жылғы күзде құрылысы аяқталған [[Дадли Х. Дэвис орталығы|Дэвис орталығы]] — университеттің студенттік орталығы.]] 2015 жылы университет Wellness Environment (WE) деп аталатын салауатты өмір салтын қолдау бағдарламасын іске қосты. Бұл алкоголь мен есірткі қолданылмайтын студенттік тұрғын орта бағдарламасы, оған қатысатын студенттер дене шынықтыру және дұрыс тамақтану жөніндегі жаттықтырушылардың көмегін ала алады. Бағдарлама аясында күнделікті йога сабақтары, тәулік бойы қолжетімді медитация сеанстары және студенттерді Берлингтон жастарының өкілдерімен жұптастыратын тәлімгерлік бағдарлама қарастырылған.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~wellenv/ |title=WE: Wellness Environment: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=April 10, 2015 |archive-date=April 15, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150415092701/http://www.uvm.edu/~wellenv/ |url-status=live }}</ref> 2017 жылғы күзде Орталық кампустың студенттік жатақханасының құрылысы аяқталды. Қазіргі уақытта онда Wellness Environment бағдарламасына қатысатын 700-ге жуық студент тұрады. Гендерлік инклюзивті дәретханалар жөніндегі жұмыс тобы (GIRT) деп аталатын ұйымның қызметі нәтижесінде Вермонт университетінде бинарлық емес гендерлік сәйкестігі бар және қалыптасқан гендерлік нормаларға сай келмейтін студенттер, оқытушылар мен келушілер пайдалана алатын, бір адамға арналған гендерлік бейтарап дәретханалардың саны артып келеді.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~hrdma/GIRT%20Report%20FINAL.pdf |title=Gender-Inclusive Restroom Task Force Report - Findings and Recommendations |access-date=October 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171026110809/http://www.uvm.edu/~hrdma/GIRT%20Report%20FINAL.pdf |archive-date=October 26, 2017 |url-status=dead }}</ref> === Саяхат клубы === Вермонт университетінің саяхат клубы (UVM Outing Club) 1913 жылы құрылды және АҚШ-тағы ең ірі саяхат клубы болып саналады. Студенттер басқаратын клуб каякинг, каноэмен жүзу, жаяу серуендеу, рюкзакпен жорыққа шығу, жартасқа өрмелеу, мұзға өрмелеу, тау шаңғысымен жабдықталмаған таулы жерлерде сырғанау және шаңғы жарысы бойынша саяхаттар ұйымдастырады.<ref name="uvmoc" /> Клуб TREK деп аталатын, студенттерді университетке түсер алдында табиғат аясында өткізілетін іс-шаралар арқылы бейімдеуге арналған бағдарламаны құруға атсалысты. Бағдарлама аясында жаңадан қабылданған бірінші курс студенттері бес күндік жорықтарға қатысып, Вермонт университетінің қауымдастығымен және Вермонт штатымен жақынырақ танысады.<ref>{{Cite web |url=https://www.uvm.edu/studentlife/trek |title=TREK &#124; Student Life &#124; The University of Vermont |website=www.uvm.edu |access-date=March 26, 2024 |archive-date=March 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326195315/https://www.uvm.edu/studentlife/trek |url-status=live }}</ref> Клуб жыл сайын Catamountain Classic іс-шарасын өткізеді. Оның барысында қатысушылар бір демалыс күнінің ішінде ұзындығы 272 миль (шамамен 438 км) болатын Лонг-Трейл жаяу жүру бағытын бірлесіп толық жүріп өтеді.<ref>{{Cite web |title=The Long Trail |url=https://www.greenmountainclub.org/the-long-trail/ |website=Green Mountain Club |access-date=March 26, 2024 |archive-date=March 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326195314/https://www.greenmountainclub.org/the-long-trail/ |url-status=live }}</ref> === Іс-шаралар === Вермонт университетінің бағдарламалық кеңесі (UPB) университет қауымдастығына арналған түрлі іс-шаралар мен мәдени-сауық бағдарламаларын ұйымдастыруға жауапты.<ref name=":2">{{Cite web |title=UVM Program Board |url=https://www.uvm.edu/studentlife/upb |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405204136/https://www.uvm.edu/studentlife/upb |url-status=live }}</ref> Соңғы жылдары<!-- Нақты мерзімі көрсетілмеген (2025 жылғы ақпан). --> кеңес комик [[Мишель Вулф]], [[Two Door Cinema Club]] музыкалық тобы және [[Лаверн Кокс]] қатысқан жыл сайынғы SpringFest фестивалі сияқты іс-шараларды ұйымдастырды. Сонымен қатар кеңес [[Музыкалық топтар сайысы|музыкалық топтар сайыстарын]], апта сайынғы паб викториналарын, халықаралық кино көрсетілімдері мен түрлі елдердің тағамдарына арналған іс-шараларды өткізеді.<ref name=":2" /> === Концерттер === [[Сурет:University of Vermont Ira Allen Chapel.jpg|thumb|[[Айра Аллен капелласы]]]] Университет кампусындағы іс-шаралардан бөлек, Вермонт университетінің бағдарламалық кеңесі (UPB) АҚШ-тың әртүрлі аймақтарынан келген орындаушылар мен жергілікті музыкалық топтардың қатысуымен жанды музыка концерттерін ұйымдастырады. Кеңес төрт комитеттен тұрады, олардың бірі — Концерттер комитеті. Комитет мүшелері концерттер ұйымдастыру және жергілікті дыбыс режиссерлері мен концерттік қойылым мамандарымен бірлесіп жұмыс істеу арқылы музыка индустриясының түрлі қырларын меңгереді. Студенттер музыкалық топтарды таңдауға, олардың өнер көрсетуін келісуге және концерт өтетін күнгі барлық ұйымдастыру-техникалық жұмыстарға жауап береді. 1971 жылы құрылған Концерттік бюро университетке [[R.E.M.]], [[Phish]] (топтың төрт мүшесінің үшеуі 1980 жылдары Вермонт университетінде оқыған), [[Red Hot Chili Peppers]], [[Стинг (музыкант)|Стинг]], [[Лу Рид]], [[Primus (музыкалық топ)|Primus]], [[The String Cheese Incident]], [[Джеймс Браун]], [[Боб Дилан]], [[The Allman Brothers Band]], [[Death Cab for Cutie]], [[Jurassic 5]], [[Disco Biscuits]], [[Grateful Dead]], [[Guster]] және [[The Flaming Lips]] сияқты танымал орындаушылар мен музыкалық топтарды шақырды. 2001 жылдан бері жыл сайын сәуір айында SpringFest фестивалі өткізіліп келеді. Фестивальдің басты орындаушылары қатарында [[Vida Blue (музыкалық топ)|Vida Blue]], [[The Roots]], [[Cake (музыкалық топ)|Cake]], [[Келлер Уильямс]], [[Gov't Mule]], сондай-ақ бірлескен басты орындаушылар ретінде [[Robert Randolph & the Family Band]], [[Зигги Марли]] және [[Талиб Куэли]] болды. Әртүрлі жылдардағы SpringFest фестивальдерінде [[The Meditations]], [[Toots & the Maytals]], [[Soulive]], [[Rjd2]], [[Apollo Sunshine]], 2009 жылы [[Ratatat]], 2010 жылы [[MSTRKRFT]], 2011 жылы [[The Roots]] пен [[Thievery Corporation]], 2012 жылы [[Диллон Фрэнсис]], 2013 жылы [[MGMT]], 2014 жылы [[Atmosphere (музыкалық топ)|Atmosphere]], 2015 жылы [[The Disco Biscuits]], 2016 жылы [[The Head and the Heart]], 2017 жылы [[Two Door Cinema Club]] және 2018 жылы [[Playboi Carti]] өнер көрсетті. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 3egsl7gn5i2h5phmxx9isxpuzd816rb 3690360 3690359 2026-11-02T18:44:30Z 1nter pares 146705 3690360 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі |Қысқартылған аты = Вермонт университеті |Эмблемасы = |Сурет = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|200px]] |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = University of Vermont and State Agricultural College |Бұрынғы атауы = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865) |Ұраны = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}<br>{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}<ref>{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}</ref> |Құрылған жылы = [[1791 жыл|1791]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = [[Марлен Тромп]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 14 320 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces">{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&id=231174 |url-status=live }}</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = 12 168 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces" /> |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 2013 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces" /> |Орналасқан жері = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²) |Мекенжайы = |Сайты = https://www.uvm.edu/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47 |CoordScale = |edu_region = }} '''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].<ref>{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}</ref> 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.<ref>{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}</ref> Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.<ref name=":0">{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}</ref> Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]<nowiki/>» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады. == Тарихы == === XVIII ғасыр === {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | image1 = University of Vermont 1845.png | alt1 = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті | caption1 = Вермонт университеті, 1845 жыл | image2 = University of Vermont Old Mill.jpg | alt2 = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті | caption2 = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат | image3 = University of Vermont Billings Library.jpg | alt3 = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті | caption3 = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды. | image4 = University of Vermont University Green.jpg | alt4 = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті | caption4 = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы }} Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады. === XIX ғасыр === Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.<ref name="Donaldson, Thomas (1884)">{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&view=1up&seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&view=1up&seq=257 |url-status=live }}</ref> Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.<ref name="uvm.edu"/> Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]<nowiki/>» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.<ref name="uvm.edu">[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.</ref> Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.<ref name="uvm.edu" /> 1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.<ref>{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}</ref> [[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды. === XX ғасыр === 1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.<ref>{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}</ref> 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.<ref name=":8">{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}</ref> Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.<ref name=":8" /> XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.<ref name=":11">{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}</ref><ref name=":6">{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}</ref> 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.<ref name=":5">{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}</ref> Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]<nowiki/>» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.<ref>{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}</ref> 1972 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі тағы да араласып, соғысқа қарсы шерулерге қатысқаны үшін билік өкілдерінің наразылығын тудырған, студенттер арасында танымал [[марксизм|марксшіл]] [[саясаттану]] профессоры [[Майкл Паренти]]ге тұрақты профессорлық қызмет мәртебесін беруден бас тартты. Кеңес оқытушылар құрамының, декандар кеңесінің және университет әкімшілігінің ұсынымдарына қарамастан осындай шешім қабылдады. Кейін Паренти университетке қарсы федералдық сотқа талап арыз берді. Дау соттан тыс тәртіппен реттеліп, Парентиге 15 000 доллар төленді.<ref name=":6" /> 1980 жылдары Вермонт университеті студенттердің [[апартеид]] режимі орнаған Оңтүстік Африкада қызмет жүргізетін компанияларға салынған [[Оңтүстік Африкадан инвестицияларды шығару|инвестицияларды қайтарып алуды]] талап етуіне байланысты күшейген қысымға тап болды.<ref>{{Cite web |date=April 5, 2022 |title=UVM Rally Calling for UVM South African Divestment |url=https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |access-date=December 30, 2023 |website=CCTV Center for Media and Democracy |language=en |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230055838/https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |url-status=live }}</ref> Апартеид режиміне инвестиция салуға қарсы студенттердің наразылықтары 1985 жылғы 12 қазанда Уотерман ғимаратының қарсысындағы көгал алаңда «лашықтар қалашығының» салынуымен шарықтау шегіне жетті. 6 желтоқсанда университеттің қамқоршылар кеңесі 12 дауыс қолдап, 7 дауыс қарсы болған нәтижемен инвестицияларды қайтарып алу туралы шешім қабылдады.<ref>{{Cite web |last=Fordham |first=Robin |title=University of Vermont Campus History - Crossroads |url=https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |access-date=December 30, 2023 |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230052425/https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |url-status=live }}</ref> === XXI ғасыр === Вермонт университеті студенттік ұйымдардың бастамасымен инвестицияларды қайтарып алуға бағытталған басқа да бірқатар шараларды жүзеге асырды. Атап айтқанда, 2006 жылы [[Дарфурдағы геноцид (2003–2005)|Дарфурдағы геноцидке]] байланысты «Суданды қолдайтын» компаниялардан инвестицияларын қайтарып алды,<ref>{{Cite web |last=Picard |first=Ken |title=UVM Implements Divestment Strategy for Sudan-Friendly Companies |url=https://www.sevendaysvt.com/news/uvm-implements-divestment-strategy-for-sudan-friendly-companies-2130853 |access-date=December 30, 2023 |website=Seven Days |language=en }}</ref> ал 2009 жылы [[Ирак соғысы|Ирактағы]] және [[Ауғанстандағы соғыс (2001–2021)|Ауғанстандағы]] соғыстар кезінде [[кассеталық оқ-дәрі]]лер мен [[сарқылған уран]] қолданылатын қару-жараққа қатысты инвестициялардан бас тартты.<ref>{{Cite web |date=July 13, 2009 |title=UVM trustees to vote on weapons divestment (US) |url=https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |access-date=December 30, 2023 |website=Landmine.de |language=de-DE |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061822/https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=November 16, 2009 |title=Board votes to divest from cluster ammunitions |url=https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |access-date=December 30, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061821/https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |url-status=live }}</ref> 2013 және 2016 жылдары университеттің қамқоршылар кеңесі қазба отын саласына салынған инвестицияларды қайтарып алу туралы талаптарды қабылдамады.<ref>{{Cite web |last=JOHNSON |first=TIM |title=UVM trustees reject fossil-fuel divestment |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2013/12/18/uvm-trustees-reject-fossil-fuel-divestment/4117649/ |access-date=December 30, 2023 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}</ref><ref name=":7">{{Cite web |last=Duffort |first=Lola |date=July 15, 2020 |title=UVM will divest its endowment from fossil fuels |url=http://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |access-date=December 30, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230162029/https://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |url-status=live }}</ref> 2019 жылғы 1 шілдеде [[Суреш Гаримелла]] Вермонт университетінің 27-президенті болып тағайындалды.<ref>{{Cite web |last=Loftus |first=Sawyer |title=New UVM president takes the helm, offers few details on university's direction |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |access-date=December 31, 2022 |website=Burlington Free Press |language=en-US |archive-date=August 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805233453/https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |url-status=live }}</ref> Оның басшылығы кезінде университетке қабылданған студенттер саны рекордтық деңгейге жетіп, ғылыми зерттеулерді қаржыландыру көлемі 50 пайызға өсіп, 250 миллион долларды құрады. Алайда Гаримелла студенттермен және оқытушылармен [[қоғаммен байланыс|қарым-қатынасы]] үшін сынға ұшырады.<ref>{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=Suresh Garimella Has Helped UVM Emerge Stronger From the Pandemic. But Who Is He, Anyway? |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |access-date=April 30, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003502/https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |url-status=live }}</ref> 2021 жылы университет әкімшілігі бюджетті қысқарту шараларын енгізді. Соның нәтижесінде Өнер және ғылым колледжінде үш кафедра жабылып, 12 негізгі мамандық, 11 қосымша мамандық және төрт магистратура бағдарламасы тоқтатылды.<ref>{{Cite web |last=Ruehsen |first=Ella |date=April 13, 2021 |title=Thousands voice no confidence in Garimella administration as grievances mount |url=https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |access-date=December 28, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128192721/https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |url-status=live }}</ref> 2020 жылы студенттердің бастамасымен жүргізілген науқанның қысымымен Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесі 2023 жылғы шілдеге дейін қазба отын саласына салынған инвестициялардан толық бас тарту туралы шешімді бірауыздан қабылдады.<ref name=":7" /> 2022 жылы [[АҚШ Білім министрлігі]] [[Луис Д. Брандейс атындағы адам құқықтарын заң арқылы қорғау орталығы]] мен [[Кампустағы еврейлер (ұйым)|Jewish on Campus]] ұйымдарының Азаматтық құқықтар туралы заңның VI бөлімі негізінде берген шағымына байланысты университет әкімшілігінің кампустағы [[антисемитизм]] көріністеріне қатысты әрекеттерін тергеуді бастады.<ref name="Investigation underway into antisemitism at U of Vermont">{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=Investigation underway into antisemitism at U of Vermont |url=https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |website=The Associated Press |date=September 13, 2022 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144257/https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=September 13, 2022 |title=UVM under federal investigation over antisemitism allegations |url=https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |access-date=May 1, 2023 |website=Vermont Public |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030305/https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы сәуірде университет пен Азаматтық құқықтар жөніндегі басқарма дауды ерікті түрде реттеу туралы келісімге келгеннен кейін тергеу аяқталды. АҚШ Білім министрлігінің баспасөз хабарламасында университеттің аталған оқиғаларға тиісті деңгейде әрекет етпегені айтылды.<ref>{{Cite web |title=U.S. Department of Education's Office for Civil Rights Resolves Investigation Addressing the University of Vermont's Responses to Allegations of Antisemitic Incidents |url=https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |access-date=May 1, 2023 |website=www.ed.gov |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503042411/https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |url-status=live }}</ref> Университет әкімшілігі бұл айыптауларды жоққа шығарып, оқиғаларға тиісті шаралар қабылдағанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=UVM President Denies Allegations of Antisemitism on Campus |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |access-date=May 1, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003504/https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |url-status=live }}</ref> Университет кемсітушілікке қатысты шағымдарды тіркеудің жаңа тәртібін енгізуге, кемсітушілік пен қудалауға қарсы ішкі ережелерін қайта қарауға және қызметкерлер мен студенттерге қосымша оқыту жүргізуге келісті.<ref name="U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint">{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint |url=https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |website=The Associated Press |date=April 3, 2023 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144302/https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |url-status=live }}</ref> Алайда шағымданушылардың талаптарын қабылдамады. Тергеуді аяқтаған кезде АҚШ Білім министрлігі университеттің кінәсі немесе заңбұзушылық жасағаны туралы қорытынды шығарған жоқ және жаңа федералдық саясат енгізбеді.<ref>{{Cite web |last=Zituni |first=Danya |date=June 28, 2023 |title=University of Vermont's Settlement with Dep't of Education Refuses to Adopt IHRA Despite Pressure |url=https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |access-date=December 27, 2023 |website=Palestine Legal |language=en-US |archive-date=December 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227025522/https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы қазанда Вермонт университетінің Қауіпсіздік және талаптарға сәйкестікті бақылау бөлімі [[Палестиналық арабтар|палестиналық]] жазушы [[Мұхаммед әл-Курд]]тың жоспарланған қонақ дәрісін кенеттен тоқтатты. Бөлім бұл шешімін іс-шара барысында тиісті қауіпсіздікті қамтамасыз ету мүмкіндігінің жоқтығымен түсіндірді. [[Seven Days (газет)|Seven Days]] газетінің журналистік зерттеуі іс-шараға байланысты қандай да бір қауіп-қатердің болғанын растайтын дәлелдер таппады.<ref>{{Cite web |last=Hellman |first=Rachel |title=Records Show UVM Professors Questioned Decision to Nix Palestinian Writer's Appearance |url=https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |access-date=December 27, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=December 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228000040/https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |url-status=live }}</ref> 2024 жылғы наурызда Вермонт университетінің магистратура және докторантура студенттері [[кәсіподаққа бірігу|кәсіподаққа бірігу]] және [[Біріккен автомобиль жұмысшылары|UAW]] кәсіподағына қосылу туралы шешімді қолдап дауыс берді.<ref>{{Cite news |title=UVM grad students join union |date=March 28, 2024 |work=WCAX |url=https://www.wcax.com/2024/03/28/uvm-grad-students-join-union/ }}</ref> 2024 жылғы сәуірде университеттегі [[Палестинадағы әділдік үшін студенттер]] ұйымының бөлімшесі Эндрю Харрис алаңында наразылық лагерін құрды. Наразылық білдірушілер университеттің эндаумент қоры туралы ақпараттың ашық болуын және «барлық қару-жарақ өндірушілерден, израильдік компаниялардан және тарихи Палестина аумағының оккупациясына қатысы бар компаниялардан» инвестицияларды қайтарып алуды талап етті. Сондай-ақ олар университеттен [[Линда Томас-Гринфилд]]тің оқу бітіру салтанатында жоспарланған сөз сөйлеуін тоқтатуды талап етті.<ref>{{Cite web |last=Keshmiri |first=Peter D'Auria, Sophia |date=April 29, 2024 |title=Pro-Palestinian protest encampments spring up at the University of Vermont, Middlebury College |url=http://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |access-date=April 29, 2024 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429051453/https://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |url-status=live }}</ref> == Мөрі == Университет алғаш рет 1807 жылы ресми мөрін бекітті. Мөрде [[Жасыл таулар]]дың үстінен көтеріліп келе жатқан күн және университеттің алғашқы ғимараты — кейін қайта жөнделген Олд-Милл бейнеленген. Сондай-ақ онда [[Евклид]]тің [[Пифагор теоремасы]]н «жел диірмені» әдісімен дәлелдеу сызбасы, глобус пен [[секстант]] бейнеленген. Мөрдің сыртқы шеңберінде «Universitas V. Montis. A.D. 1791», ал ішкі шеңберінде 1865 жылы ауыл шаруашылығы колледжінің құрылғанын білдіретін «Collegiumque Agriculturae» деген жазулар орналасқан.<ref>{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118045743/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |archive-date=January 18, 2021 |title=University Seal |website=The University of Vermont }}</ref> == Білім беру == Бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша білім беретін университеттің құрамына жеті бакалавриат колледжі, үздік студенттер колледжі, жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжі және медицина колледжі кіреді.<ref>{{Cite web |title=Majors, Minors and Graduate Programs |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}</ref> Вермонт университеті [[Жаңа Англияның жоғары білім жөніндегі комиссиясы]] тарапынан [[АҚШ-тағы жоғары білімді аккредиттеу|аккредиттелген]].<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=New England Commission Higher Education |language=en-US |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090600/https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |url-status=live }}</ref> Бакалавриат, магистратура және докторантура бағдарламалары [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]нде, Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжінде, Өнер және ғылым колледжінде, Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжінде, Инженерия және математика ғылымдары колледжінде, Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінде, Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжінде, Гроссман бизнес мектебінде және [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]]нде ұсынылады.<ref>{{cite web |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |title=Majors, Minors, and Graduate Programs |website=www.uvm.edu |language=en |access-date=April 4, 2018 |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}</ref> Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі дербес академиялық дәреже бермейді. Оның студенттері бір мезгілде университеттің бакалавриат бағдарламалары бойынша білім беретін жеті колледжінің бірінде оқиды.<ref>{{Cite web |title=Fall Semester |url=https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |url-status=live }}</ref> === Рейтингтері мен беделі === {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:22em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; border-collapse:collapse;" |- ! colspan="2" style="background:#f8f9fa; color:#3366cc; text-align:center; font-size:130%; padding:12px 8px; border:0;" | Академиялық рейтингтер |- ! colspan="2" style="background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;" | Ұлттық |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Forbes]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 181 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[U.S. News & World Report]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 121 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Washington Monthly]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 100 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | '''''WSJ''/College Pulse''' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 283 |- ! colspan="2" style="background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;" | Әлемдік |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі|ARWU]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 401–500 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[QS World University Rankings|QS]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 851–900 |- | style="border:0; padding:10px 12px;" | ''[[U.S. News & World Report]]'' | style="border:0; padding:10px 12px; text-align:right;" | 510 |} 2024 жылғы жағдай бойынша ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымының жыл сайынғы университеттер рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тың мемлекеттік университеттері арасында 61-орынды, ал елдегі барлық университеттер арасында 121-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті.<ref>{{cite web |title=University of Vermont |url=https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |access-date=September 30, 2024 |publisher=U.S. News & World Report |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414180827/https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |url-status=live }}</ref> 2024 жылы ''Forbes'' басылымының ''America's Top Colleges'' рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тағы 500 мемлекеттік және жекеменшік колледж бен университеттің арасында жалпы есепте 181-орынға, мемлекеттік университеттер арасында 79-орынға, ал зерттеу университеттері арасында 129-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.forbes.com/colleges/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=Forbes |language=en }}</ref> 1985 жылы Ричард Молл өзінің ''The Public Ivies: A Guide to America's Best Public Undergraduate Colleges and Universities'' атты кітабында Вермонт университетін [[Мемлекеттік Айви]] санатына жатқызды.<ref>{{Cite book |last=Moll |first=Richard |url=https://archive.org/details/publicivysguidet0000moll |title=The public ivys: A guide to America's best public undergraduate colleges and universities |date=1985 |publisher=Viking |location=New York |others=Internet Archive |isbn=978-0-670-58205-1 }}</ref> === Бакалавриатқа қабылдау === {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:36em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #c8ccd1; border-collapse:collapse;" |- ! colspan="3" style="background:#f8f9fa; text-align:center; font-size:125%; padding:12px 8px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Бакалавриатқа қабылдау статистикасы |- ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; width:45%;" | ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:30%;" | 2023 жылы оқуға қабылданғандар<ref name="FallEnrollmentReport">{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |title=UVM Common Data Set 2023-2024 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109025946/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |url-status=live }}</ref> ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:25%;" | 2018 жылмен салыстырғандағы өзгеріс<ref name="ReferenceEnrollmentReport">{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/CDS1819.pdf |title=UVM Common Data Set 2018-2019 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126192035/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/cds1819.pdf |url-status=live }}</ref> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Қабылдау көрсеткіші | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 60,0% | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | (+0,2) |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 17,1% | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | (+0,5) |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;" | Тест нәтижелерінің ортаңғы 50%-ы<sup>1</sup> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | [[SAT]] — жалпы балл | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 1270–1410 <small>([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 35%-ы арасында)</small> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | SAT — оқу және жазу | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 640–720 |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | SAT — математика | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 610–700 |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | [[ACT (тест)|ACT]] — жалпы балл | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 29–32 <small>([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 11%-ы арасында)</small> |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;" | Мектептегі үлгерім көрсеткіштері (GPA)<sup>2</sup> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 10% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 41,38% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 25% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 75,42% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 50% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 97,32% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Орташа GPA | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 3,85 |- | colspan="3" style="background:#f8f9fa; border:0; padding:12px; font-size:90%;" | <sup>1</sup> Тест нәтижелерін тапсыруды таңдаған студенттер арасында. <sup>2</sup> Мектептегі үлгерім рейтингі анықталған студенттер арасында. |} Бакалавриатқа қабылдау үдерісі [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «іріктеу деңгейі жоғары» санатына жатқызылады. Бұл бірінші курс студенттерінің тест нәтижелері негізінде университеттің қабылдау талаптарының іріктеу деңгейі бакалавр дәрежесін беретін барлық жоғары оқу орындарының арасында 80–100-процентиль аралығында екенін білдіреді.<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |access-date=April 5, 2023 |website=Carnegie Classification of Institutions of Higher Education |language=en-US |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224958/https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live }}</ref> 2026 жылғы түлектер тобына қабылдау үшін Вермонт университетіне 28 236 өтініш түсіп, олардың 16 947-сі (60,0%) мақұлданды. Қабылданғандардың 2 896-сы оқуға тіркеліп, [[Оқуға қабылдау ұсынысын қабылдау көрсеткіші|оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші]] 17,1%-ды құрады. Университетте бірінші курс студенттерінің [[Студенттердің оқуын жалғастыру көрсеткіші|оқуын жалғастыру көрсеткіші]] 88,25%-ды құрайды, ал студенттердің 77,5%-ы оқуын алты жыл ішінде аяқтайды.<ref name="FallEnrollmentReport" /> Бірінші курсқа қабылданған студенттердің 35%-ы [[SAT]] тестінің нәтижелерін тапсырған. Олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 1270–1410 аралығында болды. 2023 жылы оқуға қабылданған бірінші курс студенттерінің 11%-ы [[ACT (тест)|ACT]] тестінің нәтижелерін тапсырған, олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 29–32 аралығында болды. Студенттердің мектептегі орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) 3,85-ті құрады.<ref name="FallEnrollmentReport" /> === Ғылыми зерттеулер === Вермонт университеті [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.<ref name=":0" /> 2025 қаржы жылында университет [[ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар|ғылыми зерттеулер мен әзірлемелерді]] қаржыландыруға 266 миллион доллар көлемінде қаражат тартты.<ref name=":9">{{Cite web |title=UVM Research Sets $266M Record |url=https://www.uvm.edu/news/ovpr/uvm-research-sets-266m-record |access-date=October 1, 2024 |website=The University of Vermont }}</ref> === Өнер және ғылым колледжі === Өнер және ғылым колледжі — Вермонт университетіндегі студенттер, оқытушылар және қызметкерлер саны жағынан ең ірі колледж. Сонымен қатар колледж университеттің барлық студенттеріне оқу мен ғылыми қызметте табысқа жетуге қажетті білім мен дағдыларды қалыптастыруға көмектесетін негізгі пәндердің басым бөлігін ұсынады. Колледжде гуманитарлық ғылымдар, бейнелеу өнері, формалды ғылымдар, әлеуметтік және жаратылыстану ғылымдары бойынша 45 білім беру бағыты бар. [[Сурет:University of Vermont Williams Hall.jpg|thumb|Вермонт университетіндегі Уильямс-холл (бұрынғы Уильямс ғылыми корпусы). Қазіргі уақытта ғимаратта өнер және өнер тарихы, денсаулық және қоғам, сондай-ақ антропология кафедралары орналасқан.]] === Гроссман бизнес мектебі === Вермонт университетінің Гроссман бизнес мектебі [[AACSB]] ұйымы тарапынан аккредиттелген және бакалавриат пен магистратура бағдарламаларын ұсынады.<ref>{{Cite web |title=Sustainable Innovation MBA {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/program/sustainable-innovation-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}</ref> 2015 жылы мектеп университет түлегі Стивен Гроссманның 20 миллион доллар көлеміндегі қайырымдылық көмегінің құрметіне Гроссман бизнес мектебі болып қайта аталды. Бұл университет тарихындағы бір реттік ең ірі қайырымдылық қаржы болды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/business/?Page=news&storyID=21530&category=business |title=Grossman School of Business: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=October 5, 2015 |archive-date=October 6, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151006005514/http://www.uvm.edu/business/?Page=news&storyID=21530&category=business |url-status=live }}</ref> Мектептің бакалавриатында 1100-ден астам студент оқиды. Түлектерге бизнес басқару саласындағы ғылым бакалавры дәрежесі беріледі.<ref>{{Cite web |title=Undergraduate Programs {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/undergraduate-programs |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}</ref> 2025 жылы ''[[Corporate Knights]]'' басылымы Гроссман бизнес мектебінің тұрақты инновациялар саласындағы MBA бағдарламасын (SI-MBA) «Better World MBA» әлемдік рейтингінде екінші орынға, ал әлеуметтік және экологиялық ықпалы бойынша АҚШ-тағы бірінші орынға қойды. Бағдарлама 2023 жылдан бері осы орындарды сақтап келеді.<ref>{{Cite web |last=Bronca |first=Tristan |date=November 6, 2025 |title=These are the 2025 top MBA schools for sustainability |url=https://corporateknights.com/issues/2025-11-education-and-youth-issue/these-top-mbas-for-sustainability-are-maximizing-impact/ |access-date=April 16, 2026 |website=Corporate Knights |language=en-US }}</ref> ''[[The Princeton Review]]'' басылымының мәліметі бойынша, SI-MBA бағдарламасы АҚШ-тағы экологиялық бағыттағы үздік MBA бағдарламалары рейтингінде екінші орын алады,<ref>{{Cite web |title=Best Green MBA |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings/?rankings=best-green-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}</ref> сондай-ақ кәсіпкерлік саласындағы ең үздік 50 бағдарламаның<ref>{{Cite web |title=Top 50 Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-50-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}</ref> және АҚШ-тың солтүстік-шығысындағы кәсіпкерлік бағытындағы ең үздік жеті бағдарламаның қатарына кіреді.<ref>{{Cite web |title=Top Northeast Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-northeast-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com }}</ref> === Инженерия және математика ғылымдары колледжі === [[Сурет:University of Vermont Discovery Hall.jpg|thumb|Биохимия, физика және химия сияқты [[физикалық ғылымдар]] салалары орналасқан Дискавери-холл ғимараты]] Инженерия және математика ғылымдары колледжінде (CEMS) [[ABET]] ұйымы аккредиттеген бес инженерлік білім беру бағдарламасы бар: биомедициналық инженерия, құрылыс инженериясы, экологиялық инженерия, электротехника және машина жасау. Сонымен қатар колледж құрамында информатика кафедрасы мен математика және статистика кафедрасы жұмыс істейді. Колледжде үш ғылыми-зерттеу орталығы бар: Көлік зерттеулері орталығы, Күрделі жүйелер орталығы және Вермонттың озық есептеу технологиялары орталығы. Колледжде бакалавриат деңгейінде шамамен 1400 студент, жоғары оқу орнынан кейінгі бағдарламаларда 250 студент оқиды және 85 оқытушы жұмыс істейді. === Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі === [[Сурет:University of Vermont Morrill Hall.jpg|thumb|АҚШ сенаторы [[Джастин Смит Моррилл]]дің құрметіне аталған [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараты 1906–1907 жылдары Вермонт университетінің ауыл шаруашылығы кафедрасы мен ауыл шаруашылығы тәжірибе станциясын орналастыру үшін салынған.]] Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі (CALS) жануарлар туралы ғылым (студенттерге [[Тафтс университеті]]нің [[Каммингс ветеринариялық медицина мектебі]]не мерзімінен бұрын қабылдану мүмкіндігі беріледі), биохимия, биология ғылымдары, жергілікті қауымдастық кәсіпкерлігі, жергілікті қауымдастықтарды дамыту және халықаралық даму, диетология, тамақтану және тағамтану, экологиялық ауыл шаруашылығы, қоршаған орта туралы ғылым, қоршаған ортаны зерттеу, микробиология, молекулалық генетика, өсімдіктер биологиясы, қоғамдық коммуникациялар және тұрақты ландшафттық бау-бақша шаруашылығы бағыттары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар колледж құрамында Ауылдық аймақтарды зерттеу орталығы жұмыс істейді. Колледж Өнер және ғылым колледжімен бірлесіп білім беру бағдарламаларын да ұсынады. Биология ғылымдары сияқты мамандықтарды таңдаған студенттер осы екі колледждің кез келгенінде білім ала алады.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |title=Integrated Biological Science Program: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 11, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511112140/http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |url-status=live }}</ref> Жер гранты негізінде құрылған жоғары оқу орны ретінде Вермонт университеті [[Штаттардың бірлескен ғылыми-зерттеу, білім беру және ауыл шаруашылығы жөніндегі кеңес беру қызметі]] бағдарламасы аясында Вермонт штатына ауыл шаруашылығы саласындағы ғылыми-зерттеу қызметтерін көрсету үшін жыл сайын грант алады. === Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі === Вермонт университетінің Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі (CESS) педагогикалық білім беру, адам дамуы және отбасы туралы ғылымдар, сондай-ақ әлеуметтік жұмыс салалары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар [[америкалық ым тілі]], арнайы білім беру және мәдени әрі тілдік әртүрлілік жағдайындағы білім беру бағыттары бойынша қосымша мамандықтар бар. Колледж құрамына Көшбасшылық және даму ғылымдары кафедрасы, Білім беру кафедрасы, Әлеуметтік жұмыс кафедрасы және Мүгедектік және қоғамға кіріктіру орталығы кіреді. Сондай-ақ магистр немесе доктор (Ed.D. немесе Ph.D.) дәрежесін алуға мүмкіндік беретін бағдарламалар ұсынылады. === Медицина колледжі === {{Толық мақала|Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі}} 1804 жылы Джон Померой Берлингтондағы өз үйінде студенттерге сабақ бере бастады. Бұл АҚШ-тағы [[Штат университеті|мемлекеттік колледж немесе университет]] жанындағы алғашқы [[АҚШ-тағы медициналық білім беру|медициналық]] бөлімше болды. 1822 жылы Померой мен медицина саласының оқытушысы [[Нейтан Смит (дәрігер, 1762 жылы туған)|Нейтан Смит]] негізін қалаған [[Вермонт университетінің медицина колледжі|Медицина колледжі]] АҚШ-тағы жетінші медицина мектебі ретінде құрылды. Вермонт университеті медицина мамандығы бойынша әр курсқа шамамен 100 студент қабылдайды. Жалпы медицина студенттерінің саны шамамен 400-ге жетеді. Вермонт университетінің медициналық орталығы клиникалық білім берудің негізгі базасы болып табылады. ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымының 2016 жылғы рейтингі бойынша Медицина колледжі [[алғашқы медициналық-санитариялық көмек]] саласындағы білім беру сапасы жағынан АҚШ-тағы рейтингке енген 89 бағдарламаның арасында 29-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті. Ал 2019 жылғы жағдай бойынша 120 бағдарламаның арасында 43-орынға ие болды.<ref>{{cite magazine |url=http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |title=Best Medical Schools - University of Vermont |access-date=December 14, 2015 |magazine=U.S. News & World Report |archive-date=December 22, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222133141/http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |title=Best Medical Schools: Primary Care |access-date=May 5, 2019 |archive-date=June 13, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613134748/https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |url-status=live }}</ref> 2016 жылғы 21 қазанда [[Джо Байден]] қатерлі ісікке қарсы күресті жеделдетуге бағытталған [https://bidenwhitehouse.archives.gov/cancermoonshot/ Cancer Moonshot] бастамасын талқылау үшін университет кампусына келді.<ref>{{cite web |url=https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |title=Vice President Biden Brings His 'Cancer Moonshot' to Burlington |date=October 21, 2016 |access-date=August 25, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105221/https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |title=Vice President Biden Brings 'Cancer Moonshot' to UVM |publisher=Med.uvm.edu |date=November 14, 2016 |accessdate=August 26, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105225/http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |url-status=live }}</ref> ==== Чарльз А. Дана атындағы медициналық кітапхана ==== Чарльз А. Дана атындағы кітапхана — Вермонт штатындағы ең ірі [[медициналық кітапхана]]. Ол Ұлттық медициналық кітапханалар желісінің Вермонт штатындағы ресурстық кітапханасы қызметін атқарады<ref>{{cite web |url=http://nnlm.gov/ |title=National Home page - National Network of Libraries of Medicine |access-date=July 17, 2009 |archive-date=July 30, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090730161711/http://nnlm.gov/ |url-status=live }}</ref> және Вермонт университетінің Академиялық денсаулық сақтау орталығын қажетті ақпаратпен қамтамасыз етеді. Академиялық денсаулық сақтау орталығының құрамына университеттің Медицина колледжі мен Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінің оқытушылары, қызметкерлері мен студенттері, сондай-ақ Вермонт университетінің медициналық орталығындағы дәрігерлер мен басқа да [[медициналық қызмет көрсетуші]]лер кіреді. Кітапхана университеттің бакалавриат және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларының денсаулық сақтау ғылымдары саласындағы ақпараттық қажеттіліктерін де қанағаттандырады. Сонымен қатар ол [[денсаулық сақтау ғылымдары]] бойынша ақпарат іздейтін Вермонт штатының тұрғындарына да ашық. === Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі === Вермонт университетінің Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі төрт кафедрадан тұрады: Биомедицина және денсаулық ғылымдары, Коммуникация ғылымдары және коммуникация бұзылыстары, Мейіргер ісі, сондай-ақ Оңалту және қозғалыс ғылымдары. Сонымен қатар колледж құрамында [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]мен бірлесіп жұмыс істейтін Интегративті денсаулық институты бар. Ол интегративті медициналық көмек саласында сертификат беретін білім беру бағдарламасын ұсынады. Колледждің кейбір бакалавриат бағдарламалары студенттерді сөйлеу және тіл патологиясы, аудиология салалары бойынша жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларына немесе физиотерапия бойынша докторлық бағдарламаға түсуге дайындайды. Колледж сондай-ақ бұрын Fletcher Allen Health Care деп аталған Вермонт университетінің медициналық орталығының клиникалық базаларын пайдаланады. === Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі === Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі студенттердің оқу бағдарламасын толықтыратын және сабақтан тыс іс-шараларға қатысуына жағдай жасайды. Олардың қатарына арнайы ғылыми симпозиумдар, университетке шақырылған ғалымдармен бірге ұйымдастырылатын кешкі астар, сондай-ақ Монреаль мен Бостондағы мұражайлар мен театрларға сапарлар кіреді. Колледждің жұмысына университеттің әртүрлі бөлімдерінен оқытушылар іріктеліп тартылады. Олар бірінші курс студенттеріне арналған этика пәні мен тереңдетілген семинарларда дәріс оқиды, оқу және талқылау топтарына қатысады, пленарлық дәрістер сериясында баяндама жасайды, сондай-ақ ғылыми зерттеулер жүргізетін үздік студенттерге ғылыми жетекшілік етеді. Міндетті этика курсы, шағын семинарлар, бейресми кездесулер мен арнайы ғылыми-зерттеу жобалары аясында студенттер гуманитарлық және жаратылыстану ғылымдары, инженерия, мейіргер ісі, медицина, педагогика, бизнес және басқа да салалар бойынша университет ғалымдарымен бірлесіп жұмыс істейді. 2023 жылғы мамырда колледж АҚШ-тың бұрынғы сенаторы [[Патрик Лихи]]дің құрметіне қайта аталды.<ref>{{Cite web |title=UVM Honors College Named for Senator Patrick Leahy |url=https://www.uvm.edu/news/story/uvm-honors-college-named-senator-patrick-leahy |access-date=June 12, 2023 |website=The University of Vermont |archive-date=June 8, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230608023818/https://www.uvm.edu/news/story/uvm-honors-college-named-senator-patrick-leahy |url-status=live }}</ref> === Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі === [[Сурет:University of Vermont Aiken Center.jpg|thumb|Джордж Д. Айкен орталығында Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі орналасқан.]] [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]] (RSENR) 1973 жылы құрылған Табиғи ресурстар мектебінің негізінде 2003 жылы ашылды. Мектеп экологиялық және әлеуметтік үдерістер туралы білім мен түсінікті тереңдетуге, сондай-ақ табиғи жүйелердің тұтастығын сақтауға және қоршаған ортамен үйлесімді өмір сүретін орнықты қоғам қалыптастыруға бағытталған құндылықтарды дамытуға ұмтылады. Рубенштейн мектебінің ғылыми-зерттеу қызметі үш негізгі бағытты қамтиды: 1. Қолданбалы экология; 2. Қоршаған орта және қоғам; 3. Инновациялық құралдарды әзірлеу және пайдалану (мысалы, ГАЖ, кеңістіктік талдау және модельдеу). Мектептің негізгі ғимараты Джордж Д. Айкен орталығында орналасқан. Ғимарат 2012 жылы қайта жаңғыртылып, [[АҚШ-тың жасыл құрылыс кеңесі]]нің [[Энергетикалық және экологиялық жобалаудағы көшбасшылық|LEED Platinum]] сертификатын алды.<ref>{{cite news |title=Rehabbed Aiken gets top 'green' designation |url=http://www.burlingtonfreepress.com/article/20130923/NEWS02/309230024/Rehabbed-Aiken-gets-top-green-designation |newspaper=Burlington Free Press |date=September 23, 2013}}</ref><!-- {{Dead link|date=July 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} --> 2007 жылы университет [[Шамплейн көлі]]нің ластану мәселелерін зерттеу үшін 6,7 миллион доллар көлемінде грант жеңіп алды.<ref>{{cite book |title=UVM wins $6.7M lake-research grant |publisher=Burlington Free Press |date=September 28, 2007 }}</ref> == Спорт == Вермонт университетінің спорт командалары «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]» деген атпен белгілі. Университетте спорттың 18 түрі бойынша командалар бар. Әйелдер командалары баскетбол, кросс, допты хоккей, шайбалы хоккей, лакросс, шаңғы спорты, футбол, жүзу және суға секіру, сондай-ақ жеңіл атлетика (жабық ғимаратта және ашық ауада) бойынша жарыстарға қатысады. Ерлер командалары баскетбол, кросс, шайбалы хоккей, лакросс, шаңғы спорты, футбол және жеңіл атлетика (жабық ғимаратта және ашық ауада) бойынша өнер көрсетеді. Барлық командалар [[NCAA]]-ның [[Дивизион (спорт)|I дивизионы]] деңгейінде жарысады. Командалардың басым бөлігі [[Америка шығысы конференциясы]]нда бақ сынайды. Ерлер мен әйелдердің шайбалы хоккей командалары [[Шығыс хоккей қауымдастығы]]ның жарыстарына қатысады. Тау шаңғысы мен шаңғы жарысы командалары [[Шығыс колледжаралық шаңғы қауымдастығы]]ның жарыстарына қатысады. Вермонт университетінің спорт командалары студент-спортшылардың жалпы орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) бойынша 2005 жылдан 2011 жылға дейін қатарынан жеті рет (2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010 және 2011 жылдары) Америка шығысы конференциясының академиялық кубогын жеңіп алды. Вермонт университеті осы конференцияда аталған кубокты қатарынан үш жыл және жалпы төрт рет жеңіп алған алғашқы оқу орны болды. [[Сурет:Gutterson Fieldhouse on March 29 2023.jpg|thumb|1963 жылы салынған [[Гаттерсон-филдхаус]] ғимаратында Вермонт университетінің хоккей мұз айдыны орналасқан.]] Университеттің соңғы жылдардағы спорттық жетістіктерінің қатарында ерлердің шайбалы хоккей командасының 2009 жылы Frozen Four турниріне шығуы, әйелдер мен ерлер баскетбол командаларының Америка шығысы конференциясының турнирлерінде жеңіске жетіп, 2010 жылғы NCAA турниріне жолдама алуы және шаңғы командасының 2012 жылы Монтана штатының Бозмен қаласында өткен NCAA ұлттық чемпионатында алтыншы рет жеңімпаз атануы бар. 2014 жылы ерлердің шайбалы хоккей командасы 2009 жылдан бергі үшінші NCAA турниріне жолдама алды, ал ерлер баскетбол командасы Америка шығысы конференциясының тұрақты маусымында алтыншы рет чемпион атанды. Университет өз тарихында америкалық футбол, софтбол және бейсбол сияқты бірнеше ірі спорт бағдарламасын тоқтатты. Софтбол мен бейсбол бағдарламалары 2009 жылы жабылды.<ref>{{cite web |url=http://www.wcax.com/story/9879709/uvm-eliminates-baseball-and-softball |title=UVM Eliminates Baseball and Softball |date=February 20, 2009 |access-date=September 17, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150916013459/http://www.wcax.com/story/9879709/uvm-eliminates-baseball-and-softball |archive-date=September 16, 2015 |url-status=dead }}</ref> Вермонт университетінің бұрынғы 36 спортшысы 16 Олимпиада ойындарына (13 қысқы және 3 жазғы) қатысып, жалпы алты Олимпиада медалін жеңіп алды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/vq/VQSPRING02/UVMOlympians.html |title=UVM Olympians |access-date=February 10, 2016 |archive-date=September 27, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927234921/http://www.uvm.edu/~uvmpr/vq/VQSPRING02/UVMOlympians.html |url-status=live }}</ref> Вермонт университетінің «Vermont Victorious» атты спорттық қолдау әні 1938 жылы жазылған.<ref>{{cite web |url=http://www.uvmathletics.com/sports/2010/6/27/GEN_0627105917.aspx |title=Vermont Catamounts Athletics |work=University of Vermont |access-date=February 10, 2016 |archive-date=February 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160208085600/http://uvmathletics.com/sports/2010/6/27/GEN_0627105917.aspx |url-status=live }}</ref> === 2024 жылғы NCAA ерлер футбол чемпионаты === 2024 жылғы 16 желтоқсанда Вермонт университетінің ерлер футбол командасы [[Маршалл университетінің ерлер футбол командасы|Маршалл университетінің командасын]] жеңіп, [[2024 жылғы NCAA I дивизионының ерлер арасындағы футбол турнирі]]нің чемпионы атанды. Бұл Вермонт университетінің NCAA I дивизионында өнер көрсететін спорт командаларының ұлттық чемпионаттың финалына алғаш рет шығып, жеңіске жетуі болды.<ref>{{Cite web |last=Abrami |first=Alex |title=Cardiac Cats: Vermont men's soccer win first national championship in comeback vs Marshall |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/sports/college/vermont/2024/12/16/vermont-soccer-vs-marshall-score-ncaa-national-championship-college-cup-overtime-final-uvm/76927559007/ |access-date=December 18, 2024 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}</ref> Сонымен қатар бұл [[Америка шығысы конференциясы]]на мүше командалардың тарихындағы алғашқы ұлттық чемпиондық атақ болды.<ref>{{Cite web |date=December 16, 2024 |title=Vermont Men's Soccer Wins National Championship 2-1 in Overtime!! |url=https://americaeast.com/news/2024/12/17/vermont-national-champions.aspx |access-date=December 18, 2024 |website=americaeast.com |language=en |archive-date=December 17, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241217053044/https://americaeast.com/news/2024/12/17/vermont-national-champions.aspx |url-status=live }}</ref> === Клубтық спорт === Вермонт университеті көптеген клубтық спорт командаларына қолдау көрсетеді. 2009 жылғы 15 қарашадағы жағдай бойынша университеттің желкенді спорт командасы АҚШ-тағы ұлттық рейтингте 8-орында тұрды.<ref name="SailingTeam">{{cite web |url=http://www.uvm.edu/sailing/ |title=UVM Sailing |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 30, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530001429/http://www.uvm.edu/sailing/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.collegesailing.org/rankings.asp |title=Sailing Collegiate National Top 20 |access-date=June 12, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070409102520/http://collegesailing.org/rankings.asp |archive-date=April 9, 2007 |url-status=dead }}</ref> Университеттің академиялық ескек есу командасы [[Чарльз өзені регатасы]] мен [[Дэд Вейл регатасы]]на қатысады. 2015 жылғы ACRA ұлттық клубтық ескек есу чемпионатында рульшісі бар төрт адамдық қайықтағы ерлер экипажы қола жүлдеге ие болды. Велоспорт командасы басқа университеттердің негізгі спорт командаларымен жарысып, бірнеше рет ұлттық чемпион атанды. == Өнер == [[Сурет:University of Vermont Royall Tyler Theatre.jpg|thumb|Театр өнері кафедрасы орналасқан Ройалл Тайлер театры.]] Вермонт университетінің Өнер мектебі жыл бойы аспаптық музыка және хор өнері бойынша концерттер ұйымдастырады. Ройалл Тайлер театрының [[негізгі сахна]]сында театр қойылымдары көрсетіледі. Театр өнері кафедрасы жыл сайын негізгі сахнада шамамен үш қойылым қояды. Сонымен қатар студенттердің режиссерлігімен бір актілі пьесалар да сахналанады. Соңғы жылдары негізгі сахнада қойылған көрнекті спектакльдердің қатарында ''[[Ақ нәсілді гетеросексуал ерлер]]'' және ''[[Жарқанат бала: мюзикл]]'' (2022/2023); ''[[Бұл ғажайып өмір]]'' және ''[[Ол құбыжықтарды өлтіреді]]'' (2021/2022); ''[[Халық жауы (пьеса)|Халық жауы]]'' (2020/2021); ''[[Қасқырлар (пьеса)|Қасқырлар]]'' және ''[[Қалыпты жүрек]]'' (2019/2020); ''[[Пиппин (мюзикл)|Пиппин]]'' (2018/2019); ''[[Сезім мен парасат]]'' және ''[[Питер және жұлдыз аулаушы]]'' (2017/2018); ''[[Көктемгі ояну (мюзикл)|Көктемгі ояну]]'' (2016/2017); ''[[39 баспалдақ (пьеса)|39 баспалдақ]]'' және ''[[Сахна сыртындағы шу]]'' (2015/2016); ''[[Жай нәрседен көп айқай]]'' (2014/2015); ''[[Тышқан қақпаны]]'' және ''[[Уринтаун]]'' (2013/2014) бар. 1991–2018 жылдары театрда Берлингтонның мерекелік дәстүріне айналған ''The Toys Take Over Christmas'' («Ойыншықтар Рождествоны басып алады») спектаклі қойылып келді.<ref>{{Cite web |title=Current Production Season |url=https://www.uvm.edu/cas/theatreanddance/current_production_season |access-date=October 13, 2024 |website=legacy.drup2.uvm.edu |language=en |archive-date=October 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008113927/https://www.uvm.edu/cas/theatreanddance/current_production_season |url-status=live }}</ref> Университеттің көпшілікке арналған сахналық өнер бағдарламасы — Lane Series 1955 жылы басталды. Бағдарлама аясында ұлттық және халықаралық деңгейде танымал өнерпаздар өнер көрсетеді. Әр оқу жылында классикалық музыка, джаз, фольклорлық музыка, камералық музыка және хор өнері бойынша концерттерді, сондай-ақ театр қойылымдарын, кино көрсетілімдері мен би өнерін қамтитын 25 іс-шара ұйымдастырылады. Іс-шаралардың басым бөлігі университеттің Редстоун кампусындағы концерт залында өтеді.<ref>{{Cite web |title=About Us: Lane Series |url=https://www.uvm.edu/laneseries/about-us |access-date=October 13, 2024 |website=University of Vermont |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109105633/https://www.uvm.edu/laneseries/about-us |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Lilly |first=Amy |title=How Natalie Neuert Curates UVM's Diverse Lane Series |url=https://www.sevendaysvt.com/arts-culture/how-natalie-neuert-curates-uvms-diverse-lane-series-41813697 |access-date=October 13, 2024 |website=Seven Days |language=en |archive-date=October 6, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241006013708/https://www.sevendaysvt.com/arts-culture/how-natalie-neuert-curates-uvms-diverse-lane-series-41813697 |url-status=live }}</ref> [[Флеминг өнер мұражайы]] — Вермонт университетінің мұражайы. Оның тұрақты коллекциясында 24 000 экспонат бар. Олардың қатарында өнер туындылары, сондай-ақ [[антропология|антропологиялық]] және [[этнография|этнографиялық]] жәдігерлер кездеседі. Мұражайда түрлі уақытша көрмелер мен арнайы іс-шаралар да өткізіледі. Қазіргі уақытта жұмысын тоқтатқан [[Вермонт Моцарт фестивалі]] Вермонт университетінде қалыптасып, алғашқы фестивальдері де осы оқу орнында өткізілді. 1976 жылы фестиваль тәуелсіз коммерциялық емес ұйым ретінде тіркелді, алайда бүкіл қызмет ету кезеңінде университетпен байланысын сақтап қалды. == Студенттік өмір == {| class="wikitable mw-collapsible sortable" style="width:100%; max-width:650px; float:none; clear:both; margin:0 0 1em 0; table-layout:fixed;" |+ 2023 жылғы күздегі бакалавриат студенттерінің демографиялық құрамы<ref>{{cite web |title=College Scorecard: University of Vermont |url=https://collegescorecard.ed.gov/school?231174-University-of-Vermont |website=College Scorecard |publisher=[[United States Department of Education]] |access-date=June 23, 2025 }}</ref> |- ! style="width:42%; text-align:left;" | Нәсілі мен этникалық тегі ! colspan="2" style="text-align:center;" | Жалпы үлесі |- | [[Испантілді емес ақ нәсілді америкалықтар|Ақ нәсілділер]] | style="width:12%; text-align:right;" | 84% | style="width:46%;" | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:84%; height:100%; background:cyan;"></div></div> |- | [[Испантілді және латынамерикалық америкалықтар|Испантілділер]] | style="text-align:right;" | 5% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:5%; height:100%; background:green;"></div></div> |- | [[Аралас нәсілді америкалықтар|Екі немесе одан да көп нәсіл]] | style="text-align:right;" | 4% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:4%; height:100%; background:violet;"></div></div> |- | [[Азиялық америкалықтар|Азиялықтар]] | style="text-align:right;" | 3% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:3%; height:100%; background:orange;"></div></div> |- | Белгісіз | style="text-align:right;" | 3% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:3%; height:100%; background:grey;"></div></div> |- | [[Афроамерикалықтар|Қара нәсілділер]] | style="text-align:right;" | 1% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:1%; height:100%; background:purple;"></div></div> |- | [[Шетелдік студент]] | style="text-align:right;" | 1% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:1%; height:100%; background:#008080;"></div></div> |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; color:#665c99; text-align:center;" | [[Экономикалық әртүрлілік]] |- | [[АҚШ-тағы төменгі тап|Табысы төмендер]]<sup>а</sup> | style="text-align:right;" | 14% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:14%; height:100%; background:red;"></div></div> |- | [[АҚШ-тағы ауқаттылық|Ауқаттылар]]<sup>ә</sup> | style="text-align:right;" | 86% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:86%; height:100%; background:black;"></div></div> |- | colspan="3" style="text-align:left;" | <sup>а</sup> Табысы төмен студенттерге арналған федералдық [[Пелл гранты]]н алған студенттердің үлесі. |- | colspan="3" style="text-align:left;" | <sup>ә</sup> Кемінде [[АҚШ-тағы орта тап]]қа жататын студенттердің үлесі. |} Университетте студенттердің түрлі қызығушылықтарын қамтитын 250-ден астам студенттік клуб пен ұйым жұмыс істейді. Оларға Студенттік өзін-өзі басқару қауымдастығы қолдау көрсетеді. Тарихы ұзақ әрі мүшелерінің саны көп ұйымдардың қатарында «Белсенді еріктілер» (Volunteers in Action), Вермонт университетінің саяхат клубы (UVM Outing Club)<ref name="uvmoc">{{Cite web |url=https://site.uvm.edu/uvmoc/ |title=UVM Outing Club |date=December 10, 2023 |access-date=March 26, 2024 |archive-date=March 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326193113/https://site.uvm.edu/uvmoc/ |url-status=live }}</ref> және Шаңғы және сноуборд клубы бар. Hillel ұйымы да университет кампусында белсенді қызмет атқарады.<ref>{{cite web |url=http://uvmhillel.org/Passover |title=Passover 2015! |work=UVM Hillel |access-date=August 26, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141108215600/http://uvmhillel.org/Passover |archive-date=November 8, 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.jspace.com/news/articles/jspace-featured-org-hillel-university-of-vermont/14889 |title=Jspace Featured .ORG: Hillel University of Vermont / Jspace News |access-date=August 26, 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131106071758/http://www.jspace.com/news/articles/jspace-featured-org-hillel-university-of-vermont/14889 |archive-date=November 6, 2013 }}</ref><ref name="SSC">{{cite web |url=http://www.uvmssc.com/ |title=UVM Ski & Snowboard website |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 29, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150529221249/http://www.uvmssc.com/ |url-status=live }}</ref> Сонымен қатар университетте 2007 жылы құрылған, АҚШ-тағы үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне FeelGood бөлімшесі орналасқан. Бөлімше университет кампусында ірімшік қосылған ыстық сэндвичтер сату арқылы 2030 жылға қарай аса ауыр кедейлікті жоюға бағытталған бастамаларды қолдау үшін құрылғаннан бері 400 000 доллардан астам қаражат жинады.<ref>{{cite web |url=http://www.feelgood.org/ |title=Home – FeelGood |website=FeelGood |language=en-US |access-date=June 1, 2016 |archive-date=May 29, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160529004429/http://www.feelgood.org/ |url-status=live }}</ref> [[Сурет:University of Vermont Davis Center.jpg|thumb|2007 жылғы күзде құрылысы аяқталған [[Дадли Х. Дэвис орталығы|Дэвис орталығы]] — университеттің студенттік орталығы.]] 2015 жылы университет Wellness Environment (WE) деп аталатын салауатты өмір салтын қолдау бағдарламасын іске қосты. Бұл алкоголь мен есірткі қолданылмайтын студенттік тұрғын орта бағдарламасы, оған қатысатын студенттер дене шынықтыру және дұрыс тамақтану жөніндегі жаттықтырушылардың көмегін ала алады. Бағдарлама аясында күнделікті йога сабақтары, тәулік бойы қолжетімді медитация сеанстары және студенттерді Берлингтон жастарының өкілдерімен жұптастыратын тәлімгерлік бағдарлама қарастырылған.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~wellenv/ |title=WE: Wellness Environment: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=April 10, 2015 |archive-date=April 15, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150415092701/http://www.uvm.edu/~wellenv/ |url-status=live }}</ref> 2017 жылғы күзде Орталық кампустың студенттік жатақханасының құрылысы аяқталды. Қазіргі уақытта онда Wellness Environment бағдарламасына қатысатын 700-ге жуық студент тұрады. Гендерлік инклюзивті дәретханалар жөніндегі жұмыс тобы (GIRT) деп аталатын ұйымның қызметі нәтижесінде Вермонт университетінде бинарлық емес гендерлік сәйкестігі бар және қалыптасқан гендерлік нормаларға сай келмейтін студенттер, оқытушылар мен келушілер пайдалана алатын, бір адамға арналған гендерлік бейтарап дәретханалардың саны артып келеді.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~hrdma/GIRT%20Report%20FINAL.pdf |title=Gender-Inclusive Restroom Task Force Report - Findings and Recommendations |access-date=October 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171026110809/http://www.uvm.edu/~hrdma/GIRT%20Report%20FINAL.pdf |archive-date=October 26, 2017 |url-status=dead }}</ref> === Саяхат клубы === Вермонт университетінің саяхат клубы (UVM Outing Club) 1913 жылы құрылды және АҚШ-тағы ең ірі саяхат клубы болып саналады. Студенттер басқаратын клуб каякинг, каноэмен жүзу, жаяу серуендеу, рюкзакпен жорыққа шығу, жартасқа өрмелеу, мұзға өрмелеу, тау шаңғысымен жабдықталмаған таулы жерлерде сырғанау және шаңғы жарысы бойынша саяхаттар ұйымдастырады.<ref name="uvmoc" /> Клуб TREK деп аталатын, студенттерді университетке түсер алдында табиғат аясында өткізілетін іс-шаралар арқылы бейімдеуге арналған бағдарламаны құруға атсалысты. Бағдарлама аясында жаңадан қабылданған бірінші курс студенттері бес күндік жорықтарға қатысып, Вермонт университетінің қауымдастығымен және Вермонт штатымен жақынырақ танысады.<ref>{{Cite web |url=https://www.uvm.edu/studentlife/trek |title=TREK &#124; Student Life &#124; The University of Vermont |website=www.uvm.edu |access-date=March 26, 2024 |archive-date=March 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326195315/https://www.uvm.edu/studentlife/trek |url-status=live }}</ref> Клуб жыл сайын Catamountain Classic іс-шарасын өткізеді. Оның барысында қатысушылар бір демалыс күнінің ішінде ұзындығы 272 миль (шамамен 438 км) болатын Лонг-Трейл жаяу жүру бағытын бірлесіп толық жүріп өтеді.<ref>{{Cite web |title=The Long Trail |url=https://www.greenmountainclub.org/the-long-trail/ |website=Green Mountain Club |access-date=March 26, 2024 |archive-date=March 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326195314/https://www.greenmountainclub.org/the-long-trail/ |url-status=live }}</ref> === Іс-шаралар === Вермонт университетінің бағдарламалық кеңесі (UPB) университет қауымдастығына арналған түрлі іс-шаралар мен мәдени-сауық бағдарламаларын ұйымдастыруға жауапты.<ref name=":2">{{Cite web |title=UVM Program Board |url=https://www.uvm.edu/studentlife/upb |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405204136/https://www.uvm.edu/studentlife/upb |url-status=live }}</ref> Соңғы жылдары<!-- Нақты мерзімі көрсетілмеген (2025 жылғы ақпан). --> кеңес комик [[Мишель Вулф]], [[Two Door Cinema Club]] музыкалық тобы және [[Лаверн Кокс]] қатысқан жыл сайынғы SpringFest фестивалі сияқты іс-шараларды ұйымдастырды. Сонымен қатар кеңес [[Музыкалық топтар сайысы|музыкалық топтар сайыстарын]], апта сайынғы паб викториналарын, халықаралық кино көрсетілімдері мен түрлі елдердің тағамдарына арналған іс-шараларды өткізеді.<ref name=":2" /> === Концерттер === [[Сурет:University of Vermont Ira Allen Chapel.jpg|thumb|[[Айра Аллен капелласы]]]] Университет кампусындағы іс-шаралардан бөлек, Вермонт университетінің бағдарламалық кеңесі (UPB) АҚШ-тың әртүрлі аймақтарынан келген орындаушылар мен жергілікті музыкалық топтардың қатысуымен жанды музыка концерттерін ұйымдастырады. Кеңес төрт комитеттен тұрады, олардың бірі — Концерттер комитеті. Комитет мүшелері концерттер ұйымдастыру және жергілікті дыбыс режиссерлері мен концерттік қойылым мамандарымен бірлесіп жұмыс істеу арқылы музыка индустриясының түрлі қырларын меңгереді. Студенттер музыкалық топтарды таңдауға, олардың өнер көрсетуін келісуге және концерт өтетін күнгі барлық ұйымдастыру-техникалық жұмыстарға жауап береді. 1971 жылы құрылған Концерттік бюро университетке [[R.E.M.]], [[Phish]] (топтың төрт мүшесінің үшеуі 1980 жылдары Вермонт университетінде оқыған), [[Red Hot Chili Peppers]], [[Стинг]], [[Лу Рид]], [[Primus (музыкалық топ)|Primus]], [[The String Cheese Incident]], [[Джеймс Браун]], [[Боб Дилан]], [[The Allman Brothers Band]], [[Death Cab for Cutie]], [[Jurassic 5]], [[Disco Biscuits]], [[Grateful Dead]], [[Guster]] және [[The Flaming Lips]] сияқты танымал орындаушылар мен музыкалық топтарды шақырды. 2001 жылдан бері жыл сайын сәуір айында SpringFest фестивалі өткізіліп келеді. Фестивальдің басты орындаушылары қатарында [[Vida Blue (музыкалық топ)|Vida Blue]], [[The Roots]], [[Cake (музыкалық топ)|Cake]], [[Келлер Уильямс]], [[Gov't Mule]], сондай-ақ бірлескен басты орындаушылар ретінде [[Robert Randolph & the Family Band]], [[Зигги Марли]] және [[Талиб Куэли]] болды. Әртүрлі жылдардағы SpringFest фестивальдерінде [[The Meditations]], [[Toots & the Maytals]], [[Soulive]], [[Rjd2]], [[Apollo Sunshine]], 2009 жылы [[Ratatat]], 2010 жылы [[MSTRKRFT]], 2011 жылы [[The Roots]] пен [[Thievery Corporation]], 2012 жылы [[Диллон Фрэнсис]], 2013 жылы [[MGMT]], 2014 жылы [[Atmosphere (музыкалық топ)|Atmosphere]], 2015 жылы [[The Disco Biscuits]], 2016 жылы [[The Head and the Heart]], 2017 жылы [[Two Door Cinema Club]] және 2018 жылы [[Playboi Carti]] өнер көрсетті. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} lgp07vdv078dqh0vdappyxkqprjhj8d 3690361 3690360 2026-11-02T18:48:42Z 1nter pares 146705 /* Концерттер */ 3690361 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі |Қысқартылған аты = Вермонт университеті |Эмблемасы = |Сурет = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|200px]] |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = University of Vermont and State Agricultural College |Бұрынғы атауы = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865) |Ұраны = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}<br>{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}<ref>{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}</ref> |Құрылған жылы = [[1791 жыл|1791]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = [[Марлен Тромп]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 14 320 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces">{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&id=231174 |url-status=live }}</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = 12 168 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces" /> |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 2013 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces" /> |Орналасқан жері = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²) |Мекенжайы = |Сайты = https://www.uvm.edu/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47 |CoordScale = |edu_region = }} '''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].<ref>{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}</ref> 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.<ref>{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}</ref> Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.<ref name=":0">{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}</ref> Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]<nowiki/>» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады. == Тарихы == === XVIII ғасыр === {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | image1 = University of Vermont 1845.png | alt1 = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті | caption1 = Вермонт университеті, 1845 жыл | image2 = University of Vermont Old Mill.jpg | alt2 = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті | caption2 = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат | image3 = University of Vermont Billings Library.jpg | alt3 = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті | caption3 = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды. | image4 = University of Vermont University Green.jpg | alt4 = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті | caption4 = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы }} Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады. === XIX ғасыр === Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.<ref name="Donaldson, Thomas (1884)">{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&view=1up&seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&view=1up&seq=257 |url-status=live }}</ref> Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.<ref name="uvm.edu"/> Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]<nowiki/>» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.<ref name="uvm.edu">[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.</ref> Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.<ref name="uvm.edu" /> 1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.<ref>{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}</ref> [[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды. === XX ғасыр === 1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.<ref>{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}</ref> 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.<ref name=":8">{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}</ref> Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.<ref name=":8" /> XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.<ref name=":11">{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}</ref><ref name=":6">{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}</ref> 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.<ref name=":5">{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}</ref> Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]<nowiki/>» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.<ref>{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}</ref> 1972 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі тағы да араласып, соғысқа қарсы шерулерге қатысқаны үшін билік өкілдерінің наразылығын тудырған, студенттер арасында танымал [[марксизм|марксшіл]] [[саясаттану]] профессоры [[Майкл Паренти]]ге тұрақты профессорлық қызмет мәртебесін беруден бас тартты. Кеңес оқытушылар құрамының, декандар кеңесінің және университет әкімшілігінің ұсынымдарына қарамастан осындай шешім қабылдады. Кейін Паренти университетке қарсы федералдық сотқа талап арыз берді. Дау соттан тыс тәртіппен реттеліп, Парентиге 15 000 доллар төленді.<ref name=":6" /> 1980 жылдары Вермонт университеті студенттердің [[апартеид]] режимі орнаған Оңтүстік Африкада қызмет жүргізетін компанияларға салынған [[Оңтүстік Африкадан инвестицияларды шығару|инвестицияларды қайтарып алуды]] талап етуіне байланысты күшейген қысымға тап болды.<ref>{{Cite web |date=April 5, 2022 |title=UVM Rally Calling for UVM South African Divestment |url=https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |access-date=December 30, 2023 |website=CCTV Center for Media and Democracy |language=en |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230055838/https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |url-status=live }}</ref> Апартеид режиміне инвестиция салуға қарсы студенттердің наразылықтары 1985 жылғы 12 қазанда Уотерман ғимаратының қарсысындағы көгал алаңда «лашықтар қалашығының» салынуымен шарықтау шегіне жетті. 6 желтоқсанда университеттің қамқоршылар кеңесі 12 дауыс қолдап, 7 дауыс қарсы болған нәтижемен инвестицияларды қайтарып алу туралы шешім қабылдады.<ref>{{Cite web |last=Fordham |first=Robin |title=University of Vermont Campus History - Crossroads |url=https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |access-date=December 30, 2023 |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230052425/https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |url-status=live }}</ref> === XXI ғасыр === Вермонт университеті студенттік ұйымдардың бастамасымен инвестицияларды қайтарып алуға бағытталған басқа да бірқатар шараларды жүзеге асырды. Атап айтқанда, 2006 жылы [[Дарфурдағы геноцид (2003–2005)|Дарфурдағы геноцидке]] байланысты «Суданды қолдайтын» компаниялардан инвестицияларын қайтарып алды,<ref>{{Cite web |last=Picard |first=Ken |title=UVM Implements Divestment Strategy for Sudan-Friendly Companies |url=https://www.sevendaysvt.com/news/uvm-implements-divestment-strategy-for-sudan-friendly-companies-2130853 |access-date=December 30, 2023 |website=Seven Days |language=en }}</ref> ал 2009 жылы [[Ирак соғысы|Ирактағы]] және [[Ауғанстандағы соғыс (2001–2021)|Ауғанстандағы]] соғыстар кезінде [[кассеталық оқ-дәрі]]лер мен [[сарқылған уран]] қолданылатын қару-жараққа қатысты инвестициялардан бас тартты.<ref>{{Cite web |date=July 13, 2009 |title=UVM trustees to vote on weapons divestment (US) |url=https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |access-date=December 30, 2023 |website=Landmine.de |language=de-DE |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061822/https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=November 16, 2009 |title=Board votes to divest from cluster ammunitions |url=https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |access-date=December 30, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061821/https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |url-status=live }}</ref> 2013 және 2016 жылдары университеттің қамқоршылар кеңесі қазба отын саласына салынған инвестицияларды қайтарып алу туралы талаптарды қабылдамады.<ref>{{Cite web |last=JOHNSON |first=TIM |title=UVM trustees reject fossil-fuel divestment |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2013/12/18/uvm-trustees-reject-fossil-fuel-divestment/4117649/ |access-date=December 30, 2023 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}</ref><ref name=":7">{{Cite web |last=Duffort |first=Lola |date=July 15, 2020 |title=UVM will divest its endowment from fossil fuels |url=http://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |access-date=December 30, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230162029/https://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |url-status=live }}</ref> 2019 жылғы 1 шілдеде [[Суреш Гаримелла]] Вермонт университетінің 27-президенті болып тағайындалды.<ref>{{Cite web |last=Loftus |first=Sawyer |title=New UVM president takes the helm, offers few details on university's direction |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |access-date=December 31, 2022 |website=Burlington Free Press |language=en-US |archive-date=August 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805233453/https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |url-status=live }}</ref> Оның басшылығы кезінде университетке қабылданған студенттер саны рекордтық деңгейге жетіп, ғылыми зерттеулерді қаржыландыру көлемі 50 пайызға өсіп, 250 миллион долларды құрады. Алайда Гаримелла студенттермен және оқытушылармен [[қоғаммен байланыс|қарым-қатынасы]] үшін сынға ұшырады.<ref>{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=Suresh Garimella Has Helped UVM Emerge Stronger From the Pandemic. But Who Is He, Anyway? |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |access-date=April 30, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003502/https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |url-status=live }}</ref> 2021 жылы университет әкімшілігі бюджетті қысқарту шараларын енгізді. Соның нәтижесінде Өнер және ғылым колледжінде үш кафедра жабылып, 12 негізгі мамандық, 11 қосымша мамандық және төрт магистратура бағдарламасы тоқтатылды.<ref>{{Cite web |last=Ruehsen |first=Ella |date=April 13, 2021 |title=Thousands voice no confidence in Garimella administration as grievances mount |url=https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |access-date=December 28, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128192721/https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |url-status=live }}</ref> 2020 жылы студенттердің бастамасымен жүргізілген науқанның қысымымен Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесі 2023 жылғы шілдеге дейін қазба отын саласына салынған инвестициялардан толық бас тарту туралы шешімді бірауыздан қабылдады.<ref name=":7" /> 2022 жылы [[АҚШ Білім министрлігі]] [[Луис Д. Брандейс атындағы адам құқықтарын заң арқылы қорғау орталығы]] мен [[Кампустағы еврейлер (ұйым)|Jewish on Campus]] ұйымдарының Азаматтық құқықтар туралы заңның VI бөлімі негізінде берген шағымына байланысты университет әкімшілігінің кампустағы [[антисемитизм]] көріністеріне қатысты әрекеттерін тергеуді бастады.<ref name="Investigation underway into antisemitism at U of Vermont">{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=Investigation underway into antisemitism at U of Vermont |url=https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |website=The Associated Press |date=September 13, 2022 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144257/https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=September 13, 2022 |title=UVM under federal investigation over antisemitism allegations |url=https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |access-date=May 1, 2023 |website=Vermont Public |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030305/https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы сәуірде университет пен Азаматтық құқықтар жөніндегі басқарма дауды ерікті түрде реттеу туралы келісімге келгеннен кейін тергеу аяқталды. АҚШ Білім министрлігінің баспасөз хабарламасында университеттің аталған оқиғаларға тиісті деңгейде әрекет етпегені айтылды.<ref>{{Cite web |title=U.S. Department of Education's Office for Civil Rights Resolves Investigation Addressing the University of Vermont's Responses to Allegations of Antisemitic Incidents |url=https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |access-date=May 1, 2023 |website=www.ed.gov |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503042411/https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |url-status=live }}</ref> Университет әкімшілігі бұл айыптауларды жоққа шығарып, оқиғаларға тиісті шаралар қабылдағанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=UVM President Denies Allegations of Antisemitism on Campus |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |access-date=May 1, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003504/https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |url-status=live }}</ref> Университет кемсітушілікке қатысты шағымдарды тіркеудің жаңа тәртібін енгізуге, кемсітушілік пен қудалауға қарсы ішкі ережелерін қайта қарауға және қызметкерлер мен студенттерге қосымша оқыту жүргізуге келісті.<ref name="U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint">{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint |url=https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |website=The Associated Press |date=April 3, 2023 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144302/https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |url-status=live }}</ref> Алайда шағымданушылардың талаптарын қабылдамады. Тергеуді аяқтаған кезде АҚШ Білім министрлігі университеттің кінәсі немесе заңбұзушылық жасағаны туралы қорытынды шығарған жоқ және жаңа федералдық саясат енгізбеді.<ref>{{Cite web |last=Zituni |first=Danya |date=June 28, 2023 |title=University of Vermont's Settlement with Dep't of Education Refuses to Adopt IHRA Despite Pressure |url=https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |access-date=December 27, 2023 |website=Palestine Legal |language=en-US |archive-date=December 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227025522/https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы қазанда Вермонт университетінің Қауіпсіздік және талаптарға сәйкестікті бақылау бөлімі [[Палестиналық арабтар|палестиналық]] жазушы [[Мұхаммед әл-Курд]]тың жоспарланған қонақ дәрісін кенеттен тоқтатты. Бөлім бұл шешімін іс-шара барысында тиісті қауіпсіздікті қамтамасыз ету мүмкіндігінің жоқтығымен түсіндірді. [[Seven Days (газет)|Seven Days]] газетінің журналистік зерттеуі іс-шараға байланысты қандай да бір қауіп-қатердің болғанын растайтын дәлелдер таппады.<ref>{{Cite web |last=Hellman |first=Rachel |title=Records Show UVM Professors Questioned Decision to Nix Palestinian Writer's Appearance |url=https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |access-date=December 27, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=December 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228000040/https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |url-status=live }}</ref> 2024 жылғы наурызда Вермонт университетінің магистратура және докторантура студенттері [[кәсіподаққа бірігу|кәсіподаққа бірігу]] және [[Біріккен автомобиль жұмысшылары|UAW]] кәсіподағына қосылу туралы шешімді қолдап дауыс берді.<ref>{{Cite news |title=UVM grad students join union |date=March 28, 2024 |work=WCAX |url=https://www.wcax.com/2024/03/28/uvm-grad-students-join-union/ }}</ref> 2024 жылғы сәуірде университеттегі [[Палестинадағы әділдік үшін студенттер]] ұйымының бөлімшесі Эндрю Харрис алаңында наразылық лагерін құрды. Наразылық білдірушілер университеттің эндаумент қоры туралы ақпараттың ашық болуын және «барлық қару-жарақ өндірушілерден, израильдік компаниялардан және тарихи Палестина аумағының оккупациясына қатысы бар компаниялардан» инвестицияларды қайтарып алуды талап етті. Сондай-ақ олар университеттен [[Линда Томас-Гринфилд]]тің оқу бітіру салтанатында жоспарланған сөз сөйлеуін тоқтатуды талап етті.<ref>{{Cite web |last=Keshmiri |first=Peter D'Auria, Sophia |date=April 29, 2024 |title=Pro-Palestinian protest encampments spring up at the University of Vermont, Middlebury College |url=http://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |access-date=April 29, 2024 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429051453/https://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |url-status=live }}</ref> == Мөрі == Университет алғаш рет 1807 жылы ресми мөрін бекітті. Мөрде [[Жасыл таулар]]дың үстінен көтеріліп келе жатқан күн және университеттің алғашқы ғимараты — кейін қайта жөнделген Олд-Милл бейнеленген. Сондай-ақ онда [[Евклид]]тің [[Пифагор теоремасы]]н «жел диірмені» әдісімен дәлелдеу сызбасы, глобус пен [[секстант]] бейнеленген. Мөрдің сыртқы шеңберінде «Universitas V. Montis. A.D. 1791», ал ішкі шеңберінде 1865 жылы ауыл шаруашылығы колледжінің құрылғанын білдіретін «Collegiumque Agriculturae» деген жазулар орналасқан.<ref>{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118045743/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |archive-date=January 18, 2021 |title=University Seal |website=The University of Vermont }}</ref> == Білім беру == Бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша білім беретін университеттің құрамына жеті бакалавриат колледжі, үздік студенттер колледжі, жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжі және медицина колледжі кіреді.<ref>{{Cite web |title=Majors, Minors and Graduate Programs |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}</ref> Вермонт университеті [[Жаңа Англияның жоғары білім жөніндегі комиссиясы]] тарапынан [[АҚШ-тағы жоғары білімді аккредиттеу|аккредиттелген]].<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=New England Commission Higher Education |language=en-US |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090600/https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |url-status=live }}</ref> Бакалавриат, магистратура және докторантура бағдарламалары [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]нде, Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжінде, Өнер және ғылым колледжінде, Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжінде, Инженерия және математика ғылымдары колледжінде, Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінде, Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжінде, Гроссман бизнес мектебінде және [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]]нде ұсынылады.<ref>{{cite web |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |title=Majors, Minors, and Graduate Programs |website=www.uvm.edu |language=en |access-date=April 4, 2018 |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}</ref> Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі дербес академиялық дәреже бермейді. Оның студенттері бір мезгілде университеттің бакалавриат бағдарламалары бойынша білім беретін жеті колледжінің бірінде оқиды.<ref>{{Cite web |title=Fall Semester |url=https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |url-status=live }}</ref> === Рейтингтері мен беделі === {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:22em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; border-collapse:collapse;" |- ! colspan="2" style="background:#f8f9fa; color:#3366cc; text-align:center; font-size:130%; padding:12px 8px; border:0;" | Академиялық рейтингтер |- ! colspan="2" style="background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;" | Ұлттық |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Forbes]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 181 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[U.S. News & World Report]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 121 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Washington Monthly]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 100 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | '''''WSJ''/College Pulse''' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 283 |- ! colspan="2" style="background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;" | Әлемдік |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі|ARWU]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 401–500 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[QS World University Rankings|QS]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 851–900 |- | style="border:0; padding:10px 12px;" | ''[[U.S. News & World Report]]'' | style="border:0; padding:10px 12px; text-align:right;" | 510 |} 2024 жылғы жағдай бойынша ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымының жыл сайынғы университеттер рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тың мемлекеттік университеттері арасында 61-орынды, ал елдегі барлық университеттер арасында 121-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті.<ref>{{cite web |title=University of Vermont |url=https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |access-date=September 30, 2024 |publisher=U.S. News & World Report |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414180827/https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |url-status=live }}</ref> 2024 жылы ''Forbes'' басылымының ''America's Top Colleges'' рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тағы 500 мемлекеттік және жекеменшік колледж бен университеттің арасында жалпы есепте 181-орынға, мемлекеттік университеттер арасында 79-орынға, ал зерттеу университеттері арасында 129-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.forbes.com/colleges/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=Forbes |language=en }}</ref> 1985 жылы Ричард Молл өзінің ''The Public Ivies: A Guide to America's Best Public Undergraduate Colleges and Universities'' атты кітабында Вермонт университетін [[Мемлекеттік Айви]] санатына жатқызды.<ref>{{Cite book |last=Moll |first=Richard |url=https://archive.org/details/publicivysguidet0000moll |title=The public ivys: A guide to America's best public undergraduate colleges and universities |date=1985 |publisher=Viking |location=New York |others=Internet Archive |isbn=978-0-670-58205-1 }}</ref> === Бакалавриатқа қабылдау === {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:36em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #c8ccd1; border-collapse:collapse;" |- ! colspan="3" style="background:#f8f9fa; text-align:center; font-size:125%; padding:12px 8px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Бакалавриатқа қабылдау статистикасы |- ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; width:45%;" | ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:30%;" | 2023 жылы оқуға қабылданғандар<ref name="FallEnrollmentReport">{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |title=UVM Common Data Set 2023-2024 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109025946/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |url-status=live }}</ref> ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:25%;" | 2018 жылмен салыстырғандағы өзгеріс<ref name="ReferenceEnrollmentReport">{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/CDS1819.pdf |title=UVM Common Data Set 2018-2019 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126192035/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/cds1819.pdf |url-status=live }}</ref> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Қабылдау көрсеткіші | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 60,0% | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | (+0,2) |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 17,1% | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | (+0,5) |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;" | Тест нәтижелерінің ортаңғы 50%-ы<sup>1</sup> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | [[SAT]] — жалпы балл | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 1270–1410 <small>([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 35%-ы арасында)</small> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | SAT — оқу және жазу | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 640–720 |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | SAT — математика | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 610–700 |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | [[ACT (тест)|ACT]] — жалпы балл | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 29–32 <small>([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 11%-ы арасында)</small> |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;" | Мектептегі үлгерім көрсеткіштері (GPA)<sup>2</sup> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 10% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 41,38% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 25% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 75,42% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 50% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 97,32% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Орташа GPA | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 3,85 |- | colspan="3" style="background:#f8f9fa; border:0; padding:12px; font-size:90%;" | <sup>1</sup> Тест нәтижелерін тапсыруды таңдаған студенттер арасында. <sup>2</sup> Мектептегі үлгерім рейтингі анықталған студенттер арасында. |} Бакалавриатқа қабылдау үдерісі [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «іріктеу деңгейі жоғары» санатына жатқызылады. Бұл бірінші курс студенттерінің тест нәтижелері негізінде университеттің қабылдау талаптарының іріктеу деңгейі бакалавр дәрежесін беретін барлық жоғары оқу орындарының арасында 80–100-процентиль аралығында екенін білдіреді.<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |access-date=April 5, 2023 |website=Carnegie Classification of Institutions of Higher Education |language=en-US |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224958/https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live }}</ref> 2026 жылғы түлектер тобына қабылдау үшін Вермонт университетіне 28 236 өтініш түсіп, олардың 16 947-сі (60,0%) мақұлданды. Қабылданғандардың 2 896-сы оқуға тіркеліп, [[Оқуға қабылдау ұсынысын қабылдау көрсеткіші|оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші]] 17,1%-ды құрады. Университетте бірінші курс студенттерінің [[Студенттердің оқуын жалғастыру көрсеткіші|оқуын жалғастыру көрсеткіші]] 88,25%-ды құрайды, ал студенттердің 77,5%-ы оқуын алты жыл ішінде аяқтайды.<ref name="FallEnrollmentReport" /> Бірінші курсқа қабылданған студенттердің 35%-ы [[SAT]] тестінің нәтижелерін тапсырған. Олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 1270–1410 аралығында болды. 2023 жылы оқуға қабылданған бірінші курс студенттерінің 11%-ы [[ACT (тест)|ACT]] тестінің нәтижелерін тапсырған, олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 29–32 аралығында болды. Студенттердің мектептегі орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) 3,85-ті құрады.<ref name="FallEnrollmentReport" /> === Ғылыми зерттеулер === Вермонт университеті [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.<ref name=":0" /> 2025 қаржы жылында университет [[ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар|ғылыми зерттеулер мен әзірлемелерді]] қаржыландыруға 266 миллион доллар көлемінде қаражат тартты.<ref name=":9">{{Cite web |title=UVM Research Sets $266M Record |url=https://www.uvm.edu/news/ovpr/uvm-research-sets-266m-record |access-date=October 1, 2024 |website=The University of Vermont }}</ref> === Өнер және ғылым колледжі === Өнер және ғылым колледжі — Вермонт университетіндегі студенттер, оқытушылар және қызметкерлер саны жағынан ең ірі колледж. Сонымен қатар колледж университеттің барлық студенттеріне оқу мен ғылыми қызметте табысқа жетуге қажетті білім мен дағдыларды қалыптастыруға көмектесетін негізгі пәндердің басым бөлігін ұсынады. Колледжде гуманитарлық ғылымдар, бейнелеу өнері, формалды ғылымдар, әлеуметтік және жаратылыстану ғылымдары бойынша 45 білім беру бағыты бар. [[Сурет:University of Vermont Williams Hall.jpg|thumb|Вермонт университетіндегі Уильямс-холл (бұрынғы Уильямс ғылыми корпусы). Қазіргі уақытта ғимаратта өнер және өнер тарихы, денсаулық және қоғам, сондай-ақ антропология кафедралары орналасқан.]] === Гроссман бизнес мектебі === Вермонт университетінің Гроссман бизнес мектебі [[AACSB]] ұйымы тарапынан аккредиттелген және бакалавриат пен магистратура бағдарламаларын ұсынады.<ref>{{Cite web |title=Sustainable Innovation MBA {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/program/sustainable-innovation-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}</ref> 2015 жылы мектеп университет түлегі Стивен Гроссманның 20 миллион доллар көлеміндегі қайырымдылық көмегінің құрметіне Гроссман бизнес мектебі болып қайта аталды. Бұл университет тарихындағы бір реттік ең ірі қайырымдылық қаржы болды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/business/?Page=news&storyID=21530&category=business |title=Grossman School of Business: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=October 5, 2015 |archive-date=October 6, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151006005514/http://www.uvm.edu/business/?Page=news&storyID=21530&category=business |url-status=live }}</ref> Мектептің бакалавриатында 1100-ден астам студент оқиды. Түлектерге бизнес басқару саласындағы ғылым бакалавры дәрежесі беріледі.<ref>{{Cite web |title=Undergraduate Programs {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/undergraduate-programs |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}</ref> 2025 жылы ''[[Corporate Knights]]'' басылымы Гроссман бизнес мектебінің тұрақты инновациялар саласындағы MBA бағдарламасын (SI-MBA) «Better World MBA» әлемдік рейтингінде екінші орынға, ал әлеуметтік және экологиялық ықпалы бойынша АҚШ-тағы бірінші орынға қойды. Бағдарлама 2023 жылдан бері осы орындарды сақтап келеді.<ref>{{Cite web |last=Bronca |first=Tristan |date=November 6, 2025 |title=These are the 2025 top MBA schools for sustainability |url=https://corporateknights.com/issues/2025-11-education-and-youth-issue/these-top-mbas-for-sustainability-are-maximizing-impact/ |access-date=April 16, 2026 |website=Corporate Knights |language=en-US }}</ref> ''[[The Princeton Review]]'' басылымының мәліметі бойынша, SI-MBA бағдарламасы АҚШ-тағы экологиялық бағыттағы үздік MBA бағдарламалары рейтингінде екінші орын алады,<ref>{{Cite web |title=Best Green MBA |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings/?rankings=best-green-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}</ref> сондай-ақ кәсіпкерлік саласындағы ең үздік 50 бағдарламаның<ref>{{Cite web |title=Top 50 Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-50-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}</ref> және АҚШ-тың солтүстік-шығысындағы кәсіпкерлік бағытындағы ең үздік жеті бағдарламаның қатарына кіреді.<ref>{{Cite web |title=Top Northeast Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-northeast-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com }}</ref> === Инженерия және математика ғылымдары колледжі === [[Сурет:University of Vermont Discovery Hall.jpg|thumb|Биохимия, физика және химия сияқты [[физикалық ғылымдар]] салалары орналасқан Дискавери-холл ғимараты]] Инженерия және математика ғылымдары колледжінде (CEMS) [[ABET]] ұйымы аккредиттеген бес инженерлік білім беру бағдарламасы бар: биомедициналық инженерия, құрылыс инженериясы, экологиялық инженерия, электротехника және машина жасау. Сонымен қатар колледж құрамында информатика кафедрасы мен математика және статистика кафедрасы жұмыс істейді. Колледжде үш ғылыми-зерттеу орталығы бар: Көлік зерттеулері орталығы, Күрделі жүйелер орталығы және Вермонттың озық есептеу технологиялары орталығы. Колледжде бакалавриат деңгейінде шамамен 1400 студент, жоғары оқу орнынан кейінгі бағдарламаларда 250 студент оқиды және 85 оқытушы жұмыс істейді. === Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі === [[Сурет:University of Vermont Morrill Hall.jpg|thumb|АҚШ сенаторы [[Джастин Смит Моррилл]]дің құрметіне аталған [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараты 1906–1907 жылдары Вермонт университетінің ауыл шаруашылығы кафедрасы мен ауыл шаруашылығы тәжірибе станциясын орналастыру үшін салынған.]] Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі (CALS) жануарлар туралы ғылым (студенттерге [[Тафтс университеті]]нің [[Каммингс ветеринариялық медицина мектебі]]не мерзімінен бұрын қабылдану мүмкіндігі беріледі), биохимия, биология ғылымдары, жергілікті қауымдастық кәсіпкерлігі, жергілікті қауымдастықтарды дамыту және халықаралық даму, диетология, тамақтану және тағамтану, экологиялық ауыл шаруашылығы, қоршаған орта туралы ғылым, қоршаған ортаны зерттеу, микробиология, молекулалық генетика, өсімдіктер биологиясы, қоғамдық коммуникациялар және тұрақты ландшафттық бау-бақша шаруашылығы бағыттары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар колледж құрамында Ауылдық аймақтарды зерттеу орталығы жұмыс істейді. Колледж Өнер және ғылым колледжімен бірлесіп білім беру бағдарламаларын да ұсынады. Биология ғылымдары сияқты мамандықтарды таңдаған студенттер осы екі колледждің кез келгенінде білім ала алады.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |title=Integrated Biological Science Program: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 11, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511112140/http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |url-status=live }}</ref> Жер гранты негізінде құрылған жоғары оқу орны ретінде Вермонт университеті [[Штаттардың бірлескен ғылыми-зерттеу, білім беру және ауыл шаруашылығы жөніндегі кеңес беру қызметі]] бағдарламасы аясында Вермонт штатына ауыл шаруашылығы саласындағы ғылыми-зерттеу қызметтерін көрсету үшін жыл сайын грант алады. === Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі === Вермонт университетінің Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі (CESS) педагогикалық білім беру, адам дамуы және отбасы туралы ғылымдар, сондай-ақ әлеуметтік жұмыс салалары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар [[америкалық ым тілі]], арнайы білім беру және мәдени әрі тілдік әртүрлілік жағдайындағы білім беру бағыттары бойынша қосымша мамандықтар бар. Колледж құрамына Көшбасшылық және даму ғылымдары кафедрасы, Білім беру кафедрасы, Әлеуметтік жұмыс кафедрасы және Мүгедектік және қоғамға кіріктіру орталығы кіреді. Сондай-ақ магистр немесе доктор (Ed.D. немесе Ph.D.) дәрежесін алуға мүмкіндік беретін бағдарламалар ұсынылады. === Медицина колледжі === {{Толық мақала|Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі}} 1804 жылы Джон Померой Берлингтондағы өз үйінде студенттерге сабақ бере бастады. Бұл АҚШ-тағы [[Штат университеті|мемлекеттік колледж немесе университет]] жанындағы алғашқы [[АҚШ-тағы медициналық білім беру|медициналық]] бөлімше болды. 1822 жылы Померой мен медицина саласының оқытушысы [[Нейтан Смит (дәрігер, 1762 жылы туған)|Нейтан Смит]] негізін қалаған [[Вермонт университетінің медицина колледжі|Медицина колледжі]] АҚШ-тағы жетінші медицина мектебі ретінде құрылды. Вермонт университеті медицина мамандығы бойынша әр курсқа шамамен 100 студент қабылдайды. Жалпы медицина студенттерінің саны шамамен 400-ге жетеді. Вермонт университетінің медициналық орталығы клиникалық білім берудің негізгі базасы болып табылады. ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымының 2016 жылғы рейтингі бойынша Медицина колледжі [[алғашқы медициналық-санитариялық көмек]] саласындағы білім беру сапасы жағынан АҚШ-тағы рейтингке енген 89 бағдарламаның арасында 29-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті. Ал 2019 жылғы жағдай бойынша 120 бағдарламаның арасында 43-орынға ие болды.<ref>{{cite magazine |url=http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |title=Best Medical Schools - University of Vermont |access-date=December 14, 2015 |magazine=U.S. News & World Report |archive-date=December 22, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222133141/http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |title=Best Medical Schools: Primary Care |access-date=May 5, 2019 |archive-date=June 13, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613134748/https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |url-status=live }}</ref> 2016 жылғы 21 қазанда [[Джо Байден]] қатерлі ісікке қарсы күресті жеделдетуге бағытталған [https://bidenwhitehouse.archives.gov/cancermoonshot/ Cancer Moonshot] бастамасын талқылау үшін университет кампусына келді.<ref>{{cite web |url=https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |title=Vice President Biden Brings His 'Cancer Moonshot' to Burlington |date=October 21, 2016 |access-date=August 25, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105221/https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |title=Vice President Biden Brings 'Cancer Moonshot' to UVM |publisher=Med.uvm.edu |date=November 14, 2016 |accessdate=August 26, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105225/http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |url-status=live }}</ref> ==== Чарльз А. Дана атындағы медициналық кітапхана ==== Чарльз А. Дана атындағы кітапхана — Вермонт штатындағы ең ірі [[медициналық кітапхана]]. Ол Ұлттық медициналық кітапханалар желісінің Вермонт штатындағы ресурстық кітапханасы қызметін атқарады<ref>{{cite web |url=http://nnlm.gov/ |title=National Home page - National Network of Libraries of Medicine |access-date=July 17, 2009 |archive-date=July 30, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090730161711/http://nnlm.gov/ |url-status=live }}</ref> және Вермонт университетінің Академиялық денсаулық сақтау орталығын қажетті ақпаратпен қамтамасыз етеді. Академиялық денсаулық сақтау орталығының құрамына университеттің Медицина колледжі мен Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінің оқытушылары, қызметкерлері мен студенттері, сондай-ақ Вермонт университетінің медициналық орталығындағы дәрігерлер мен басқа да [[медициналық қызмет көрсетуші]]лер кіреді. Кітапхана университеттің бакалавриат және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларының денсаулық сақтау ғылымдары саласындағы ақпараттық қажеттіліктерін де қанағаттандырады. Сонымен қатар ол [[денсаулық сақтау ғылымдары]] бойынша ақпарат іздейтін Вермонт штатының тұрғындарына да ашық. === Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі === Вермонт университетінің Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі төрт кафедрадан тұрады: Биомедицина және денсаулық ғылымдары, Коммуникация ғылымдары және коммуникация бұзылыстары, Мейіргер ісі, сондай-ақ Оңалту және қозғалыс ғылымдары. Сонымен қатар колледж құрамында [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]мен бірлесіп жұмыс істейтін Интегративті денсаулық институты бар. Ол интегративті медициналық көмек саласында сертификат беретін білім беру бағдарламасын ұсынады. Колледждің кейбір бакалавриат бағдарламалары студенттерді сөйлеу және тіл патологиясы, аудиология салалары бойынша жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларына немесе физиотерапия бойынша докторлық бағдарламаға түсуге дайындайды. Колледж сондай-ақ бұрын Fletcher Allen Health Care деп аталған Вермонт университетінің медициналық орталығының клиникалық базаларын пайдаланады. === Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі === Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі студенттердің оқу бағдарламасын толықтыратын және сабақтан тыс іс-шараларға қатысуына жағдай жасайды. Олардың қатарына арнайы ғылыми симпозиумдар, университетке шақырылған ғалымдармен бірге ұйымдастырылатын кешкі астар, сондай-ақ Монреаль мен Бостондағы мұражайлар мен театрларға сапарлар кіреді. Колледждің жұмысына университеттің әртүрлі бөлімдерінен оқытушылар іріктеліп тартылады. Олар бірінші курс студенттеріне арналған этика пәні мен тереңдетілген семинарларда дәріс оқиды, оқу және талқылау топтарына қатысады, пленарлық дәрістер сериясында баяндама жасайды, сондай-ақ ғылыми зерттеулер жүргізетін үздік студенттерге ғылыми жетекшілік етеді. Міндетті этика курсы, шағын семинарлар, бейресми кездесулер мен арнайы ғылыми-зерттеу жобалары аясында студенттер гуманитарлық және жаратылыстану ғылымдары, инженерия, мейіргер ісі, медицина, педагогика, бизнес және басқа да салалар бойынша университет ғалымдарымен бірлесіп жұмыс істейді. 2023 жылғы мамырда колледж АҚШ-тың бұрынғы сенаторы [[Патрик Лихи]]дің құрметіне қайта аталды.<ref>{{Cite web |title=UVM Honors College Named for Senator Patrick Leahy |url=https://www.uvm.edu/news/story/uvm-honors-college-named-senator-patrick-leahy |access-date=June 12, 2023 |website=The University of Vermont |archive-date=June 8, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230608023818/https://www.uvm.edu/news/story/uvm-honors-college-named-senator-patrick-leahy |url-status=live }}</ref> === Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі === [[Сурет:University of Vermont Aiken Center.jpg|thumb|Джордж Д. Айкен орталығында Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі орналасқан.]] [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]] (RSENR) 1973 жылы құрылған Табиғи ресурстар мектебінің негізінде 2003 жылы ашылды. Мектеп экологиялық және әлеуметтік үдерістер туралы білім мен түсінікті тереңдетуге, сондай-ақ табиғи жүйелердің тұтастығын сақтауға және қоршаған ортамен үйлесімді өмір сүретін орнықты қоғам қалыптастыруға бағытталған құндылықтарды дамытуға ұмтылады. Рубенштейн мектебінің ғылыми-зерттеу қызметі үш негізгі бағытты қамтиды: 1. Қолданбалы экология; 2. Қоршаған орта және қоғам; 3. Инновациялық құралдарды әзірлеу және пайдалану (мысалы, ГАЖ, кеңістіктік талдау және модельдеу). Мектептің негізгі ғимараты Джордж Д. Айкен орталығында орналасқан. Ғимарат 2012 жылы қайта жаңғыртылып, [[АҚШ-тың жасыл құрылыс кеңесі]]нің [[Энергетикалық және экологиялық жобалаудағы көшбасшылық|LEED Platinum]] сертификатын алды.<ref>{{cite news |title=Rehabbed Aiken gets top 'green' designation |url=http://www.burlingtonfreepress.com/article/20130923/NEWS02/309230024/Rehabbed-Aiken-gets-top-green-designation |newspaper=Burlington Free Press |date=September 23, 2013}}</ref><!-- {{Dead link|date=July 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} --> 2007 жылы университет [[Шамплейн көлі]]нің ластану мәселелерін зерттеу үшін 6,7 миллион доллар көлемінде грант жеңіп алды.<ref>{{cite book |title=UVM wins $6.7M lake-research grant |publisher=Burlington Free Press |date=September 28, 2007 }}</ref> == Спорт == Вермонт университетінің спорт командалары «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]» деген атпен белгілі. Университетте спорттың 18 түрі бойынша командалар бар. Әйелдер командалары баскетбол, кросс, допты хоккей, шайбалы хоккей, лакросс, шаңғы спорты, футбол, жүзу және суға секіру, сондай-ақ жеңіл атлетика (жабық ғимаратта және ашық ауада) бойынша жарыстарға қатысады. Ерлер командалары баскетбол, кросс, шайбалы хоккей, лакросс, шаңғы спорты, футбол және жеңіл атлетика (жабық ғимаратта және ашық ауада) бойынша өнер көрсетеді. Барлық командалар [[NCAA]]-ның [[Дивизион (спорт)|I дивизионы]] деңгейінде жарысады. Командалардың басым бөлігі [[Америка шығысы конференциясы]]нда бақ сынайды. Ерлер мен әйелдердің шайбалы хоккей командалары [[Шығыс хоккей қауымдастығы]]ның жарыстарына қатысады. Тау шаңғысы мен шаңғы жарысы командалары [[Шығыс колледжаралық шаңғы қауымдастығы]]ның жарыстарына қатысады. Вермонт университетінің спорт командалары студент-спортшылардың жалпы орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) бойынша 2005 жылдан 2011 жылға дейін қатарынан жеті рет (2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010 және 2011 жылдары) Америка шығысы конференциясының академиялық кубогын жеңіп алды. Вермонт университеті осы конференцияда аталған кубокты қатарынан үш жыл және жалпы төрт рет жеңіп алған алғашқы оқу орны болды. [[Сурет:Gutterson Fieldhouse on March 29 2023.jpg|thumb|1963 жылы салынған [[Гаттерсон-филдхаус]] ғимаратында Вермонт университетінің хоккей мұз айдыны орналасқан.]] Университеттің соңғы жылдардағы спорттық жетістіктерінің қатарында ерлердің шайбалы хоккей командасының 2009 жылы Frozen Four турниріне шығуы, әйелдер мен ерлер баскетбол командаларының Америка шығысы конференциясының турнирлерінде жеңіске жетіп, 2010 жылғы NCAA турниріне жолдама алуы және шаңғы командасының 2012 жылы Монтана штатының Бозмен қаласында өткен NCAA ұлттық чемпионатында алтыншы рет жеңімпаз атануы бар. 2014 жылы ерлердің шайбалы хоккей командасы 2009 жылдан бергі үшінші NCAA турниріне жолдама алды, ал ерлер баскетбол командасы Америка шығысы конференциясының тұрақты маусымында алтыншы рет чемпион атанды. Университет өз тарихында америкалық футбол, софтбол және бейсбол сияқты бірнеше ірі спорт бағдарламасын тоқтатты. Софтбол мен бейсбол бағдарламалары 2009 жылы жабылды.<ref>{{cite web |url=http://www.wcax.com/story/9879709/uvm-eliminates-baseball-and-softball |title=UVM Eliminates Baseball and Softball |date=February 20, 2009 |access-date=September 17, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150916013459/http://www.wcax.com/story/9879709/uvm-eliminates-baseball-and-softball |archive-date=September 16, 2015 |url-status=dead }}</ref> Вермонт университетінің бұрынғы 36 спортшысы 16 Олимпиада ойындарына (13 қысқы және 3 жазғы) қатысып, жалпы алты Олимпиада медалін жеңіп алды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/vq/VQSPRING02/UVMOlympians.html |title=UVM Olympians |access-date=February 10, 2016 |archive-date=September 27, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927234921/http://www.uvm.edu/~uvmpr/vq/VQSPRING02/UVMOlympians.html |url-status=live }}</ref> Вермонт университетінің «Vermont Victorious» атты спорттық қолдау әні 1938 жылы жазылған.<ref>{{cite web |url=http://www.uvmathletics.com/sports/2010/6/27/GEN_0627105917.aspx |title=Vermont Catamounts Athletics |work=University of Vermont |access-date=February 10, 2016 |archive-date=February 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160208085600/http://uvmathletics.com/sports/2010/6/27/GEN_0627105917.aspx |url-status=live }}</ref> === 2024 жылғы NCAA ерлер футбол чемпионаты === 2024 жылғы 16 желтоқсанда Вермонт университетінің ерлер футбол командасы [[Маршалл университетінің ерлер футбол командасы|Маршалл университетінің командасын]] жеңіп, [[2024 жылғы NCAA I дивизионының ерлер арасындағы футбол турнирі]]нің чемпионы атанды. Бұл Вермонт университетінің NCAA I дивизионында өнер көрсететін спорт командаларының ұлттық чемпионаттың финалына алғаш рет шығып, жеңіске жетуі болды.<ref>{{Cite web |last=Abrami |first=Alex |title=Cardiac Cats: Vermont men's soccer win first national championship in comeback vs Marshall |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/sports/college/vermont/2024/12/16/vermont-soccer-vs-marshall-score-ncaa-national-championship-college-cup-overtime-final-uvm/76927559007/ |access-date=December 18, 2024 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}</ref> Сонымен қатар бұл [[Америка шығысы конференциясы]]на мүше командалардың тарихындағы алғашқы ұлттық чемпиондық атақ болды.<ref>{{Cite web |date=December 16, 2024 |title=Vermont Men's Soccer Wins National Championship 2-1 in Overtime!! |url=https://americaeast.com/news/2024/12/17/vermont-national-champions.aspx |access-date=December 18, 2024 |website=americaeast.com |language=en |archive-date=December 17, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241217053044/https://americaeast.com/news/2024/12/17/vermont-national-champions.aspx |url-status=live }}</ref> === Клубтық спорт === Вермонт университеті көптеген клубтық спорт командаларына қолдау көрсетеді. 2009 жылғы 15 қарашадағы жағдай бойынша университеттің желкенді спорт командасы АҚШ-тағы ұлттық рейтингте 8-орында тұрды.<ref name="SailingTeam">{{cite web |url=http://www.uvm.edu/sailing/ |title=UVM Sailing |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 30, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530001429/http://www.uvm.edu/sailing/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.collegesailing.org/rankings.asp |title=Sailing Collegiate National Top 20 |access-date=June 12, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070409102520/http://collegesailing.org/rankings.asp |archive-date=April 9, 2007 |url-status=dead }}</ref> Университеттің академиялық ескек есу командасы [[Чарльз өзені регатасы]] мен [[Дэд Вейл регатасы]]на қатысады. 2015 жылғы ACRA ұлттық клубтық ескек есу чемпионатында рульшісі бар төрт адамдық қайықтағы ерлер экипажы қола жүлдеге ие болды. Велоспорт командасы басқа университеттердің негізгі спорт командаларымен жарысып, бірнеше рет ұлттық чемпион атанды. == Өнер == [[Сурет:University of Vermont Royall Tyler Theatre.jpg|thumb|Театр өнері кафедрасы орналасқан Ройалл Тайлер театры.]] Вермонт университетінің Өнер мектебі жыл бойы аспаптық музыка және хор өнері бойынша концерттер ұйымдастырады. Ройалл Тайлер театрының [[негізгі сахна]]сында театр қойылымдары көрсетіледі. Театр өнері кафедрасы жыл сайын негізгі сахнада шамамен үш қойылым қояды. Сонымен қатар студенттердің режиссерлігімен бір актілі пьесалар да сахналанады. Соңғы жылдары негізгі сахнада қойылған көрнекті спектакльдердің қатарында ''[[Ақ нәсілді гетеросексуал ерлер]]'' және ''[[Жарқанат бала: мюзикл]]'' (2022/2023); ''[[Бұл ғажайып өмір]]'' және ''[[Ол құбыжықтарды өлтіреді]]'' (2021/2022); ''[[Халық жауы (пьеса)|Халық жауы]]'' (2020/2021); ''[[Қасқырлар (пьеса)|Қасқырлар]]'' және ''[[Қалыпты жүрек]]'' (2019/2020); ''[[Пиппин (мюзикл)|Пиппин]]'' (2018/2019); ''[[Сезім мен парасат]]'' және ''[[Питер және жұлдыз аулаушы]]'' (2017/2018); ''[[Көктемгі ояну (мюзикл)|Көктемгі ояну]]'' (2016/2017); ''[[39 баспалдақ (пьеса)|39 баспалдақ]]'' және ''[[Сахна сыртындағы шу]]'' (2015/2016); ''[[Жай нәрседен көп айқай]]'' (2014/2015); ''[[Тышқан қақпаны]]'' және ''[[Уринтаун]]'' (2013/2014) бар. 1991–2018 жылдары театрда Берлингтонның мерекелік дәстүріне айналған ''The Toys Take Over Christmas'' («Ойыншықтар Рождествоны басып алады») спектаклі қойылып келді.<ref>{{Cite web |title=Current Production Season |url=https://www.uvm.edu/cas/theatreanddance/current_production_season |access-date=October 13, 2024 |website=legacy.drup2.uvm.edu |language=en |archive-date=October 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008113927/https://www.uvm.edu/cas/theatreanddance/current_production_season |url-status=live }}</ref> Университеттің көпшілікке арналған сахналық өнер бағдарламасы — Lane Series 1955 жылы басталды. Бағдарлама аясында ұлттық және халықаралық деңгейде танымал өнерпаздар өнер көрсетеді. Әр оқу жылында классикалық музыка, джаз, фольклорлық музыка, камералық музыка және хор өнері бойынша концерттерді, сондай-ақ театр қойылымдарын, кино көрсетілімдері мен би өнерін қамтитын 25 іс-шара ұйымдастырылады. Іс-шаралардың басым бөлігі университеттің Редстоун кампусындағы концерт залында өтеді.<ref>{{Cite web |title=About Us: Lane Series |url=https://www.uvm.edu/laneseries/about-us |access-date=October 13, 2024 |website=University of Vermont |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109105633/https://www.uvm.edu/laneseries/about-us |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Lilly |first=Amy |title=How Natalie Neuert Curates UVM's Diverse Lane Series |url=https://www.sevendaysvt.com/arts-culture/how-natalie-neuert-curates-uvms-diverse-lane-series-41813697 |access-date=October 13, 2024 |website=Seven Days |language=en |archive-date=October 6, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241006013708/https://www.sevendaysvt.com/arts-culture/how-natalie-neuert-curates-uvms-diverse-lane-series-41813697 |url-status=live }}</ref> [[Флеминг өнер мұражайы]] — Вермонт университетінің мұражайы. Оның тұрақты коллекциясында 24 000 экспонат бар. Олардың қатарында өнер туындылары, сондай-ақ [[антропология|антропологиялық]] және [[этнография|этнографиялық]] жәдігерлер кездеседі. Мұражайда түрлі уақытша көрмелер мен арнайы іс-шаралар да өткізіледі. Қазіргі уақытта жұмысын тоқтатқан [[Вермонт Моцарт фестивалі]] Вермонт университетінде қалыптасып, алғашқы фестивальдері де осы оқу орнында өткізілді. 1976 жылы фестиваль тәуелсіз коммерциялық емес ұйым ретінде тіркелді, алайда бүкіл қызмет ету кезеңінде университетпен байланысын сақтап қалды. == Студенттік өмір == {| class="wikitable mw-collapsible sortable" style="width:100%; max-width:650px; float:none; clear:both; margin:0 0 1em 0; table-layout:fixed;" |+ 2023 жылғы күздегі бакалавриат студенттерінің демографиялық құрамы<ref>{{cite web |title=College Scorecard: University of Vermont |url=https://collegescorecard.ed.gov/school?231174-University-of-Vermont |website=College Scorecard |publisher=[[United States Department of Education]] |access-date=June 23, 2025 }}</ref> |- ! style="width:42%; text-align:left;" | Нәсілі мен этникалық тегі ! colspan="2" style="text-align:center;" | Жалпы үлесі |- | [[Испантілді емес ақ нәсілді америкалықтар|Ақ нәсілділер]] | style="width:12%; text-align:right;" | 84% | style="width:46%;" | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:84%; height:100%; background:cyan;"></div></div> |- | [[Испантілді және латынамерикалық америкалықтар|Испантілділер]] | style="text-align:right;" | 5% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:5%; height:100%; background:green;"></div></div> |- | [[Аралас нәсілді америкалықтар|Екі немесе одан да көп нәсіл]] | style="text-align:right;" | 4% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:4%; height:100%; background:violet;"></div></div> |- | [[Азиялық америкалықтар|Азиялықтар]] | style="text-align:right;" | 3% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:3%; height:100%; background:orange;"></div></div> |- | Белгісіз | style="text-align:right;" | 3% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:3%; height:100%; background:grey;"></div></div> |- | [[Афроамерикалықтар|Қара нәсілділер]] | style="text-align:right;" | 1% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:1%; height:100%; background:purple;"></div></div> |- | [[Шетелдік студент]] | style="text-align:right;" | 1% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:1%; height:100%; background:#008080;"></div></div> |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; color:#665c99; text-align:center;" | [[Экономикалық әртүрлілік]] |- | [[АҚШ-тағы төменгі тап|Табысы төмендер]]<sup>а</sup> | style="text-align:right;" | 14% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:14%; height:100%; background:red;"></div></div> |- | [[АҚШ-тағы ауқаттылық|Ауқаттылар]]<sup>ә</sup> | style="text-align:right;" | 86% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:86%; height:100%; background:black;"></div></div> |- | colspan="3" style="text-align:left;" | <sup>а</sup> Табысы төмен студенттерге арналған федералдық [[Пелл гранты]]н алған студенттердің үлесі. |- | colspan="3" style="text-align:left;" | <sup>ә</sup> Кемінде [[АҚШ-тағы орта тап]]қа жататын студенттердің үлесі. |} Университетте студенттердің түрлі қызығушылықтарын қамтитын 250-ден астам студенттік клуб пен ұйым жұмыс істейді. Оларға Студенттік өзін-өзі басқару қауымдастығы қолдау көрсетеді. Тарихы ұзақ әрі мүшелерінің саны көп ұйымдардың қатарында «Белсенді еріктілер» (Volunteers in Action), Вермонт университетінің саяхат клубы (UVM Outing Club)<ref name="uvmoc">{{Cite web |url=https://site.uvm.edu/uvmoc/ |title=UVM Outing Club |date=December 10, 2023 |access-date=March 26, 2024 |archive-date=March 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326193113/https://site.uvm.edu/uvmoc/ |url-status=live }}</ref> және Шаңғы және сноуборд клубы бар. Hillel ұйымы да университет кампусында белсенді қызмет атқарады.<ref>{{cite web |url=http://uvmhillel.org/Passover |title=Passover 2015! |work=UVM Hillel |access-date=August 26, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141108215600/http://uvmhillel.org/Passover |archive-date=November 8, 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.jspace.com/news/articles/jspace-featured-org-hillel-university-of-vermont/14889 |title=Jspace Featured .ORG: Hillel University of Vermont / Jspace News |access-date=August 26, 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131106071758/http://www.jspace.com/news/articles/jspace-featured-org-hillel-university-of-vermont/14889 |archive-date=November 6, 2013 }}</ref><ref name="SSC">{{cite web |url=http://www.uvmssc.com/ |title=UVM Ski & Snowboard website |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 29, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150529221249/http://www.uvmssc.com/ |url-status=live }}</ref> Сонымен қатар университетте 2007 жылы құрылған, АҚШ-тағы үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне FeelGood бөлімшесі орналасқан. Бөлімше университет кампусында ірімшік қосылған ыстық сэндвичтер сату арқылы 2030 жылға қарай аса ауыр кедейлікті жоюға бағытталған бастамаларды қолдау үшін құрылғаннан бері 400 000 доллардан астам қаражат жинады.<ref>{{cite web |url=http://www.feelgood.org/ |title=Home – FeelGood |website=FeelGood |language=en-US |access-date=June 1, 2016 |archive-date=May 29, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160529004429/http://www.feelgood.org/ |url-status=live }}</ref> [[Сурет:University of Vermont Davis Center.jpg|thumb|2007 жылғы күзде құрылысы аяқталған [[Дадли Х. Дэвис орталығы|Дэвис орталығы]] — университеттің студенттік орталығы.]] 2015 жылы университет Wellness Environment (WE) деп аталатын салауатты өмір салтын қолдау бағдарламасын іске қосты. Бұл алкоголь мен есірткі қолданылмайтын студенттік тұрғын орта бағдарламасы, оған қатысатын студенттер дене шынықтыру және дұрыс тамақтану жөніндегі жаттықтырушылардың көмегін ала алады. Бағдарлама аясында күнделікті йога сабақтары, тәулік бойы қолжетімді медитация сеанстары және студенттерді Берлингтон жастарының өкілдерімен жұптастыратын тәлімгерлік бағдарлама қарастырылған.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~wellenv/ |title=WE: Wellness Environment: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=April 10, 2015 |archive-date=April 15, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150415092701/http://www.uvm.edu/~wellenv/ |url-status=live }}</ref> 2017 жылғы күзде Орталық кампустың студенттік жатақханасының құрылысы аяқталды. Қазіргі уақытта онда Wellness Environment бағдарламасына қатысатын 700-ге жуық студент тұрады. Гендерлік инклюзивті дәретханалар жөніндегі жұмыс тобы (GIRT) деп аталатын ұйымның қызметі нәтижесінде Вермонт университетінде бинарлық емес гендерлік сәйкестігі бар және қалыптасқан гендерлік нормаларға сай келмейтін студенттер, оқытушылар мен келушілер пайдалана алатын, бір адамға арналған гендерлік бейтарап дәретханалардың саны артып келеді.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~hrdma/GIRT%20Report%20FINAL.pdf |title=Gender-Inclusive Restroom Task Force Report - Findings and Recommendations |access-date=October 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171026110809/http://www.uvm.edu/~hrdma/GIRT%20Report%20FINAL.pdf |archive-date=October 26, 2017 |url-status=dead }}</ref> === Саяхат клубы === Вермонт университетінің саяхат клубы (UVM Outing Club) 1913 жылы құрылды және АҚШ-тағы ең ірі саяхат клубы болып саналады. Студенттер басқаратын клуб каякинг, каноэмен жүзу, жаяу серуендеу, рюкзакпен жорыққа шығу, жартасқа өрмелеу, мұзға өрмелеу, тау шаңғысымен жабдықталмаған таулы жерлерде сырғанау және шаңғы жарысы бойынша саяхаттар ұйымдастырады.<ref name="uvmoc" /> Клуб TREK деп аталатын, студенттерді университетке түсер алдында табиғат аясында өткізілетін іс-шаралар арқылы бейімдеуге арналған бағдарламаны құруға атсалысты. Бағдарлама аясында жаңадан қабылданған бірінші курс студенттері бес күндік жорықтарға қатысып, Вермонт университетінің қауымдастығымен және Вермонт штатымен жақынырақ танысады.<ref>{{Cite web |url=https://www.uvm.edu/studentlife/trek |title=TREK &#124; Student Life &#124; The University of Vermont |website=www.uvm.edu |access-date=March 26, 2024 |archive-date=March 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326195315/https://www.uvm.edu/studentlife/trek |url-status=live }}</ref> Клуб жыл сайын Catamountain Classic іс-шарасын өткізеді. Оның барысында қатысушылар бір демалыс күнінің ішінде ұзындығы 272 миль (шамамен 438 км) болатын Лонг-Трейл жаяу жүру бағытын бірлесіп толық жүріп өтеді.<ref>{{Cite web |title=The Long Trail |url=https://www.greenmountainclub.org/the-long-trail/ |website=Green Mountain Club |access-date=March 26, 2024 |archive-date=March 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326195314/https://www.greenmountainclub.org/the-long-trail/ |url-status=live }}</ref> === Іс-шаралар === Вермонт университетінің бағдарламалық кеңесі (UPB) университет қауымдастығына арналған түрлі іс-шаралар мен мәдени-сауық бағдарламаларын ұйымдастыруға жауапты.<ref name=":2">{{Cite web |title=UVM Program Board |url=https://www.uvm.edu/studentlife/upb |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405204136/https://www.uvm.edu/studentlife/upb |url-status=live }}</ref> Соңғы жылдары<!-- Нақты мерзімі көрсетілмеген (2025 жылғы ақпан). --> кеңес комик [[Мишель Вулф]], [[Two Door Cinema Club]] музыкалық тобы және [[Лаверн Кокс]] қатысқан жыл сайынғы SpringFest фестивалі сияқты іс-шараларды ұйымдастырды. Сонымен қатар кеңес [[Музыкалық топтар сайысы|музыкалық топтар сайыстарын]], апта сайынғы паб викториналарын, халықаралық кино көрсетілімдері мен түрлі елдердің тағамдарына арналған іс-шараларды өткізеді.<ref name=":2" /> === Концерттер === [[Сурет:University of Vermont Ira Allen Chapel.jpg|thumb|[[Айра Аллен капелласы]]]] Университет кампусындағы іс-шаралардан бөлек, Вермонт университетінің бағдарламалық кеңесі (UPB) АҚШ-тың әртүрлі аймақтарынан келген орындаушылар мен жергілікті музыкалық топтардың қатысуымен жанды музыка концерттерін ұйымдастырады. Кеңес төрт комитеттен тұрады, олардың бірі — Концерттер комитеті. Комитет мүшелері концерттер ұйымдастыру және жергілікті дыбыс режиссерлері мен концерттік қойылым мамандарымен бірлесіп жұмыс істеу арқылы музыка индустриясының түрлі қырларын меңгереді. Студенттер музыкалық топтарды таңдауға, олардың өнер көрсетуін келісуге және концерт өтетін күнгі барлық ұйымдастыру-техникалық жұмыстарға жауап береді. 1971 жылы құрылған Концерттік бюро университетке [[R.E.M.]], [[Phish]] (топтың төрт мүшесінің үшеуі 1980 жылдары Вермонт университетінде оқыған), [[Red Hot Chili Peppers]], [[Стинг]], [[Лу Рид]], [[Primus (музыкалық топ)|Primus]], [[The String Cheese Incident]], [[Джеймс Браун]], [[Боб Дилан]], [[The Allman Brothers Band]], [[Death Cab for Cutie]], [[Jurassic 5]], [[Disco Biscuits]], [[Grateful Dead]], [[Guster]] және [[The Flaming Lips]] сияқты танымал орындаушылар мен музыкалық топтарды шақырды. 2001 жылдан бері жыл сайын сәуір айында SpringFest фестивалі өткізіліп келеді. Фестивальдің басты орындаушылары қатарында [[Vida Blue (музыкалық топ)|Vida Blue]], [[The Roots]], [[Cake (музыкалық топ)|Cake]], [[Келлер Уильямс]], [[Gov't Mule]], сондай-ақ бірлескен басты орындаушылар ретінде [[Robert Randolph & the Family Band]], [[Зигги Марли]] және [[Талиб Куэли]] болды. Әртүрлі жылдардағы SpringFest фестивальдерінде [[The Meditations]], [[Toots & the Maytals]], [[Soulive]], [[Rjd2]], [[Apollo Sunshine]], 2009 жылы [[Ratatat]], 2010 жылы [[MSTRKRFT]], 2011 жылы [[The Roots]] пен [[Thievery Corporation]], 2012 жылы [[Диллон Фрэнсис]], 2013 жылы [[MGMT]], 2014 жылы [[Atmosphere (музыкалық топ)|Atmosphere]], 2015 жылы [[The Disco Biscuits]], 2016 жылы [[The Head and the Heart]], 2017 жылы [[Two Door Cinema Club]] және 2018 жылы [[Playboi Carti]] өнер көрсетті. === Студенттік бауырластықтар мен қауымдастықтар === Вермонт университетіндегі грек әріптерімен аталатын студенттік бауырластықтар мен қауымдастықтар жүйесі АҚШ-тағы ең көне жүйелердің бірі болып саналады. Алғашқы студенттік бауырластық ұйымы 1836 жылы құрылды. Университеттегі ер студенттердің 5%-ы және әйел студенттердің 5%-ы осындай ұйымдарға мүше. Ерлер мен әйелдердің студенттік бауырластықтары мен қауымдастықтарының мүшелері Студенттік өзін-өзі басқару қауымдастығының (SGA) жұмысына қатысады, жаңадан қабылданған студенттерді бейімдеу бағдарламаларының жетекшілері, студенттердің мүдделерін қорғаушылар және жатақханадағы көмекшілер ретінде қызмет атқарады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} e1g5vy1rpuux4r28x18rnocnoln7ifc 3690362 3690361 2026-11-02T18:51:48Z 1nter pares 146705 /* Студенттік бауырластықтар мен қауымдастықтар */ 3690362 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі |Қысқартылған аты = Вермонт университеті |Эмблемасы = |Сурет = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|200px]] |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = University of Vermont and State Agricultural College |Бұрынғы атауы = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865) |Ұраны = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}<br>{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}<ref>{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}</ref> |Құрылған жылы = [[1791 жыл|1791]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = [[Марлен Тромп]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 14 320 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces">{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&id=231174 |url-status=live }}</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = 12 168 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces" /> |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 2013 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces" /> |Орналасқан жері = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²) |Мекенжайы = |Сайты = https://www.uvm.edu/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47 |CoordScale = |edu_region = }} '''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].<ref>{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}</ref> 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.<ref>{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}</ref> Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.<ref name=":0">{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}</ref> Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]<nowiki/>» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады. == Тарихы == === XVIII ғасыр === {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | image1 = University of Vermont 1845.png | alt1 = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті | caption1 = Вермонт университеті, 1845 жыл | image2 = University of Vermont Old Mill.jpg | alt2 = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті | caption2 = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат | image3 = University of Vermont Billings Library.jpg | alt3 = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті | caption3 = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды. | image4 = University of Vermont University Green.jpg | alt4 = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті | caption4 = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы }} Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады. === XIX ғасыр === Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.<ref name="Donaldson, Thomas (1884)">{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&view=1up&seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&view=1up&seq=257 |url-status=live }}</ref> Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.<ref name="uvm.edu"/> Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]<nowiki/>» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.<ref name="uvm.edu">[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.</ref> Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.<ref name="uvm.edu" /> 1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.<ref>{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}</ref> [[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды. === XX ғасыр === 1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.<ref>{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}</ref> 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.<ref name=":8">{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}</ref> Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.<ref name=":8" /> XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.<ref name=":11">{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}</ref><ref name=":6">{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}</ref> 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.<ref name=":5">{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}</ref> Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]<nowiki/>» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.<ref>{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}</ref> 1972 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі тағы да араласып, соғысқа қарсы шерулерге қатысқаны үшін билік өкілдерінің наразылығын тудырған, студенттер арасында танымал [[марксизм|марксшіл]] [[саясаттану]] профессоры [[Майкл Паренти]]ге тұрақты профессорлық қызмет мәртебесін беруден бас тартты. Кеңес оқытушылар құрамының, декандар кеңесінің және университет әкімшілігінің ұсынымдарына қарамастан осындай шешім қабылдады. Кейін Паренти университетке қарсы федералдық сотқа талап арыз берді. Дау соттан тыс тәртіппен реттеліп, Парентиге 15 000 доллар төленді.<ref name=":6" /> 1980 жылдары Вермонт университеті студенттердің [[апартеид]] режимі орнаған Оңтүстік Африкада қызмет жүргізетін компанияларға салынған [[Оңтүстік Африкадан инвестицияларды шығару|инвестицияларды қайтарып алуды]] талап етуіне байланысты күшейген қысымға тап болды.<ref>{{Cite web |date=April 5, 2022 |title=UVM Rally Calling for UVM South African Divestment |url=https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |access-date=December 30, 2023 |website=CCTV Center for Media and Democracy |language=en |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230055838/https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |url-status=live }}</ref> Апартеид режиміне инвестиция салуға қарсы студенттердің наразылықтары 1985 жылғы 12 қазанда Уотерман ғимаратының қарсысындағы көгал алаңда «лашықтар қалашығының» салынуымен шарықтау шегіне жетті. 6 желтоқсанда университеттің қамқоршылар кеңесі 12 дауыс қолдап, 7 дауыс қарсы болған нәтижемен инвестицияларды қайтарып алу туралы шешім қабылдады.<ref>{{Cite web |last=Fordham |first=Robin |title=University of Vermont Campus History - Crossroads |url=https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |access-date=December 30, 2023 |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230052425/https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |url-status=live }}</ref> === XXI ғасыр === Вермонт университеті студенттік ұйымдардың бастамасымен инвестицияларды қайтарып алуға бағытталған басқа да бірқатар шараларды жүзеге асырды. Атап айтқанда, 2006 жылы [[Дарфурдағы геноцид (2003–2005)|Дарфурдағы геноцидке]] байланысты «Суданды қолдайтын» компаниялардан инвестицияларын қайтарып алды,<ref>{{Cite web |last=Picard |first=Ken |title=UVM Implements Divestment Strategy for Sudan-Friendly Companies |url=https://www.sevendaysvt.com/news/uvm-implements-divestment-strategy-for-sudan-friendly-companies-2130853 |access-date=December 30, 2023 |website=Seven Days |language=en }}</ref> ал 2009 жылы [[Ирак соғысы|Ирактағы]] және [[Ауғанстандағы соғыс (2001–2021)|Ауғанстандағы]] соғыстар кезінде [[кассеталық оқ-дәрі]]лер мен [[сарқылған уран]] қолданылатын қару-жараққа қатысты инвестициялардан бас тартты.<ref>{{Cite web |date=July 13, 2009 |title=UVM trustees to vote on weapons divestment (US) |url=https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |access-date=December 30, 2023 |website=Landmine.de |language=de-DE |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061822/https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=November 16, 2009 |title=Board votes to divest from cluster ammunitions |url=https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |access-date=December 30, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061821/https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |url-status=live }}</ref> 2013 және 2016 жылдары университеттің қамқоршылар кеңесі қазба отын саласына салынған инвестицияларды қайтарып алу туралы талаптарды қабылдамады.<ref>{{Cite web |last=JOHNSON |first=TIM |title=UVM trustees reject fossil-fuel divestment |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2013/12/18/uvm-trustees-reject-fossil-fuel-divestment/4117649/ |access-date=December 30, 2023 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}</ref><ref name=":7">{{Cite web |last=Duffort |first=Lola |date=July 15, 2020 |title=UVM will divest its endowment from fossil fuels |url=http://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |access-date=December 30, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230162029/https://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |url-status=live }}</ref> 2019 жылғы 1 шілдеде [[Суреш Гаримелла]] Вермонт университетінің 27-президенті болып тағайындалды.<ref>{{Cite web |last=Loftus |first=Sawyer |title=New UVM president takes the helm, offers few details on university's direction |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |access-date=December 31, 2022 |website=Burlington Free Press |language=en-US |archive-date=August 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805233453/https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |url-status=live }}</ref> Оның басшылығы кезінде университетке қабылданған студенттер саны рекордтық деңгейге жетіп, ғылыми зерттеулерді қаржыландыру көлемі 50 пайызға өсіп, 250 миллион долларды құрады. Алайда Гаримелла студенттермен және оқытушылармен [[қоғаммен байланыс|қарым-қатынасы]] үшін сынға ұшырады.<ref>{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=Suresh Garimella Has Helped UVM Emerge Stronger From the Pandemic. But Who Is He, Anyway? |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |access-date=April 30, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003502/https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |url-status=live }}</ref> 2021 жылы университет әкімшілігі бюджетті қысқарту шараларын енгізді. Соның нәтижесінде Өнер және ғылым колледжінде үш кафедра жабылып, 12 негізгі мамандық, 11 қосымша мамандық және төрт магистратура бағдарламасы тоқтатылды.<ref>{{Cite web |last=Ruehsen |first=Ella |date=April 13, 2021 |title=Thousands voice no confidence in Garimella administration as grievances mount |url=https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |access-date=December 28, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128192721/https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |url-status=live }}</ref> 2020 жылы студенттердің бастамасымен жүргізілген науқанның қысымымен Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесі 2023 жылғы шілдеге дейін қазба отын саласына салынған инвестициялардан толық бас тарту туралы шешімді бірауыздан қабылдады.<ref name=":7" /> 2022 жылы [[АҚШ Білім министрлігі]] [[Луис Д. Брандейс атындағы адам құқықтарын заң арқылы қорғау орталығы]] мен [[Кампустағы еврейлер (ұйым)|Jewish on Campus]] ұйымдарының Азаматтық құқықтар туралы заңның VI бөлімі негізінде берген шағымына байланысты университет әкімшілігінің кампустағы [[антисемитизм]] көріністеріне қатысты әрекеттерін тергеуді бастады.<ref name="Investigation underway into antisemitism at U of Vermont">{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=Investigation underway into antisemitism at U of Vermont |url=https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |website=The Associated Press |date=September 13, 2022 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144257/https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=September 13, 2022 |title=UVM under federal investigation over antisemitism allegations |url=https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |access-date=May 1, 2023 |website=Vermont Public |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030305/https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы сәуірде университет пен Азаматтық құқықтар жөніндегі басқарма дауды ерікті түрде реттеу туралы келісімге келгеннен кейін тергеу аяқталды. АҚШ Білім министрлігінің баспасөз хабарламасында университеттің аталған оқиғаларға тиісті деңгейде әрекет етпегені айтылды.<ref>{{Cite web |title=U.S. Department of Education's Office for Civil Rights Resolves Investigation Addressing the University of Vermont's Responses to Allegations of Antisemitic Incidents |url=https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |access-date=May 1, 2023 |website=www.ed.gov |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503042411/https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |url-status=live }}</ref> Университет әкімшілігі бұл айыптауларды жоққа шығарып, оқиғаларға тиісті шаралар қабылдағанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=UVM President Denies Allegations of Antisemitism on Campus |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |access-date=May 1, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003504/https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |url-status=live }}</ref> Университет кемсітушілікке қатысты шағымдарды тіркеудің жаңа тәртібін енгізуге, кемсітушілік пен қудалауға қарсы ішкі ережелерін қайта қарауға және қызметкерлер мен студенттерге қосымша оқыту жүргізуге келісті.<ref name="U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint">{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint |url=https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |website=The Associated Press |date=April 3, 2023 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144302/https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |url-status=live }}</ref> Алайда шағымданушылардың талаптарын қабылдамады. Тергеуді аяқтаған кезде АҚШ Білім министрлігі университеттің кінәсі немесе заңбұзушылық жасағаны туралы қорытынды шығарған жоқ және жаңа федералдық саясат енгізбеді.<ref>{{Cite web |last=Zituni |first=Danya |date=June 28, 2023 |title=University of Vermont's Settlement with Dep't of Education Refuses to Adopt IHRA Despite Pressure |url=https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |access-date=December 27, 2023 |website=Palestine Legal |language=en-US |archive-date=December 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227025522/https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы қазанда Вермонт университетінің Қауіпсіздік және талаптарға сәйкестікті бақылау бөлімі [[Палестиналық арабтар|палестиналық]] жазушы [[Мұхаммед әл-Курд]]тың жоспарланған қонақ дәрісін кенеттен тоқтатты. Бөлім бұл шешімін іс-шара барысында тиісті қауіпсіздікті қамтамасыз ету мүмкіндігінің жоқтығымен түсіндірді. [[Seven Days (газет)|Seven Days]] газетінің журналистік зерттеуі іс-шараға байланысты қандай да бір қауіп-қатердің болғанын растайтын дәлелдер таппады.<ref>{{Cite web |last=Hellman |first=Rachel |title=Records Show UVM Professors Questioned Decision to Nix Palestinian Writer's Appearance |url=https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |access-date=December 27, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=December 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228000040/https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |url-status=live }}</ref> 2024 жылғы наурызда Вермонт университетінің магистратура және докторантура студенттері [[кәсіподаққа бірігу|кәсіподаққа бірігу]] және [[Біріккен автомобиль жұмысшылары|UAW]] кәсіподағына қосылу туралы шешімді қолдап дауыс берді.<ref>{{Cite news |title=UVM grad students join union |date=March 28, 2024 |work=WCAX |url=https://www.wcax.com/2024/03/28/uvm-grad-students-join-union/ }}</ref> 2024 жылғы сәуірде университеттегі [[Палестинадағы әділдік үшін студенттер]] ұйымының бөлімшесі Эндрю Харрис алаңында наразылық лагерін құрды. Наразылық білдірушілер университеттің эндаумент қоры туралы ақпараттың ашық болуын және «барлық қару-жарақ өндірушілерден, израильдік компаниялардан және тарихи Палестина аумағының оккупациясына қатысы бар компаниялардан» инвестицияларды қайтарып алуды талап етті. Сондай-ақ олар университеттен [[Линда Томас-Гринфилд]]тің оқу бітіру салтанатында жоспарланған сөз сөйлеуін тоқтатуды талап етті.<ref>{{Cite web |last=Keshmiri |first=Peter D'Auria, Sophia |date=April 29, 2024 |title=Pro-Palestinian protest encampments spring up at the University of Vermont, Middlebury College |url=http://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |access-date=April 29, 2024 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429051453/https://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |url-status=live }}</ref> == Мөрі == Университет алғаш рет 1807 жылы ресми мөрін бекітті. Мөрде [[Жасыл таулар]]дың үстінен көтеріліп келе жатқан күн және университеттің алғашқы ғимараты — кейін қайта жөнделген Олд-Милл бейнеленген. Сондай-ақ онда [[Евклид]]тің [[Пифагор теоремасы]]н «жел диірмені» әдісімен дәлелдеу сызбасы, глобус пен [[секстант]] бейнеленген. Мөрдің сыртқы шеңберінде «Universitas V. Montis. A.D. 1791», ал ішкі шеңберінде 1865 жылы ауыл шаруашылығы колледжінің құрылғанын білдіретін «Collegiumque Agriculturae» деген жазулар орналасқан.<ref>{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118045743/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |archive-date=January 18, 2021 |title=University Seal |website=The University of Vermont }}</ref> == Білім беру == Бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша білім беретін университеттің құрамына жеті бакалавриат колледжі, үздік студенттер колледжі, жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжі және медицина колледжі кіреді.<ref>{{Cite web |title=Majors, Minors and Graduate Programs |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}</ref> Вермонт университеті [[Жаңа Англияның жоғары білім жөніндегі комиссиясы]] тарапынан [[АҚШ-тағы жоғары білімді аккредиттеу|аккредиттелген]].<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=New England Commission Higher Education |language=en-US |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090600/https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |url-status=live }}</ref> Бакалавриат, магистратура және докторантура бағдарламалары [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]нде, Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжінде, Өнер және ғылым колледжінде, Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжінде, Инженерия және математика ғылымдары колледжінде, Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінде, Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжінде, Гроссман бизнес мектебінде және [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]]нде ұсынылады.<ref>{{cite web |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |title=Majors, Minors, and Graduate Programs |website=www.uvm.edu |language=en |access-date=April 4, 2018 |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}</ref> Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі дербес академиялық дәреже бермейді. Оның студенттері бір мезгілде университеттің бакалавриат бағдарламалары бойынша білім беретін жеті колледжінің бірінде оқиды.<ref>{{Cite web |title=Fall Semester |url=https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |url-status=live }}</ref> === Рейтингтері мен беделі === {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:22em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; border-collapse:collapse;" |- ! colspan="2" style="background:#f8f9fa; color:#3366cc; text-align:center; font-size:130%; padding:12px 8px; border:0;" | Академиялық рейтингтер |- ! colspan="2" style="background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;" | Ұлттық |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Forbes]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 181 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[U.S. News & World Report]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 121 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Washington Monthly]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 100 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | '''''WSJ''/College Pulse''' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 283 |- ! colspan="2" style="background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;" | Әлемдік |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі|ARWU]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 401–500 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[QS World University Rankings|QS]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 851–900 |- | style="border:0; padding:10px 12px;" | ''[[U.S. News & World Report]]'' | style="border:0; padding:10px 12px; text-align:right;" | 510 |} 2024 жылғы жағдай бойынша ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымының жыл сайынғы университеттер рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тың мемлекеттік университеттері арасында 61-орынды, ал елдегі барлық университеттер арасында 121-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті.<ref>{{cite web |title=University of Vermont |url=https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |access-date=September 30, 2024 |publisher=U.S. News & World Report |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414180827/https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |url-status=live }}</ref> 2024 жылы ''Forbes'' басылымының ''America's Top Colleges'' рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тағы 500 мемлекеттік және жекеменшік колледж бен университеттің арасында жалпы есепте 181-орынға, мемлекеттік университеттер арасында 79-орынға, ал зерттеу университеттері арасында 129-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.forbes.com/colleges/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=Forbes |language=en }}</ref> 1985 жылы Ричард Молл өзінің ''The Public Ivies: A Guide to America's Best Public Undergraduate Colleges and Universities'' атты кітабында Вермонт университетін [[Мемлекеттік Айви]] санатына жатқызды.<ref>{{Cite book |last=Moll |first=Richard |url=https://archive.org/details/publicivysguidet0000moll |title=The public ivys: A guide to America's best public undergraduate colleges and universities |date=1985 |publisher=Viking |location=New York |others=Internet Archive |isbn=978-0-670-58205-1 }}</ref> === Бакалавриатқа қабылдау === {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:36em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #c8ccd1; border-collapse:collapse;" |- ! colspan="3" style="background:#f8f9fa; text-align:center; font-size:125%; padding:12px 8px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Бакалавриатқа қабылдау статистикасы |- ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; width:45%;" | ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:30%;" | 2023 жылы оқуға қабылданғандар<ref name="FallEnrollmentReport">{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |title=UVM Common Data Set 2023-2024 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109025946/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |url-status=live }}</ref> ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:25%;" | 2018 жылмен салыстырғандағы өзгеріс<ref name="ReferenceEnrollmentReport">{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/CDS1819.pdf |title=UVM Common Data Set 2018-2019 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126192035/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/cds1819.pdf |url-status=live }}</ref> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Қабылдау көрсеткіші | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 60,0% | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | (+0,2) |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 17,1% | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | (+0,5) |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;" | Тест нәтижелерінің ортаңғы 50%-ы<sup>1</sup> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | [[SAT]] — жалпы балл | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 1270–1410 <small>([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 35%-ы арасында)</small> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | SAT — оқу және жазу | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 640–720 |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | SAT — математика | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 610–700 |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | [[ACT (тест)|ACT]] — жалпы балл | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 29–32 <small>([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 11%-ы арасында)</small> |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;" | Мектептегі үлгерім көрсеткіштері (GPA)<sup>2</sup> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 10% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 41,38% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 25% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 75,42% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 50% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 97,32% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Орташа GPA | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 3,85 |- | colspan="3" style="background:#f8f9fa; border:0; padding:12px; font-size:90%;" | <sup>1</sup> Тест нәтижелерін тапсыруды таңдаған студенттер арасында. <sup>2</sup> Мектептегі үлгерім рейтингі анықталған студенттер арасында. |} Бакалавриатқа қабылдау үдерісі [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «іріктеу деңгейі жоғары» санатына жатқызылады. Бұл бірінші курс студенттерінің тест нәтижелері негізінде университеттің қабылдау талаптарының іріктеу деңгейі бакалавр дәрежесін беретін барлық жоғары оқу орындарының арасында 80–100-процентиль аралығында екенін білдіреді.<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |access-date=April 5, 2023 |website=Carnegie Classification of Institutions of Higher Education |language=en-US |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224958/https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live }}</ref> 2026 жылғы түлектер тобына қабылдау үшін Вермонт университетіне 28 236 өтініш түсіп, олардың 16 947-сі (60,0%) мақұлданды. Қабылданғандардың 2 896-сы оқуға тіркеліп, [[Оқуға қабылдау ұсынысын қабылдау көрсеткіші|оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші]] 17,1%-ды құрады. Университетте бірінші курс студенттерінің [[Студенттердің оқуын жалғастыру көрсеткіші|оқуын жалғастыру көрсеткіші]] 88,25%-ды құрайды, ал студенттердің 77,5%-ы оқуын алты жыл ішінде аяқтайды.<ref name="FallEnrollmentReport" /> Бірінші курсқа қабылданған студенттердің 35%-ы [[SAT]] тестінің нәтижелерін тапсырған. Олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 1270–1410 аралығында болды. 2023 жылы оқуға қабылданған бірінші курс студенттерінің 11%-ы [[ACT (тест)|ACT]] тестінің нәтижелерін тапсырған, олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 29–32 аралығында болды. Студенттердің мектептегі орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) 3,85-ті құрады.<ref name="FallEnrollmentReport" /> === Ғылыми зерттеулер === Вермонт университеті [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.<ref name=":0" /> 2025 қаржы жылында университет [[ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар|ғылыми зерттеулер мен әзірлемелерді]] қаржыландыруға 266 миллион доллар көлемінде қаражат тартты.<ref name=":9">{{Cite web |title=UVM Research Sets $266M Record |url=https://www.uvm.edu/news/ovpr/uvm-research-sets-266m-record |access-date=October 1, 2024 |website=The University of Vermont }}</ref> === Өнер және ғылым колледжі === Өнер және ғылым колледжі — Вермонт университетіндегі студенттер, оқытушылар және қызметкерлер саны жағынан ең ірі колледж. Сонымен қатар колледж университеттің барлық студенттеріне оқу мен ғылыми қызметте табысқа жетуге қажетті білім мен дағдыларды қалыптастыруға көмектесетін негізгі пәндердің басым бөлігін ұсынады. Колледжде гуманитарлық ғылымдар, бейнелеу өнері, формалды ғылымдар, әлеуметтік және жаратылыстану ғылымдары бойынша 45 білім беру бағыты бар. [[Сурет:University of Vermont Williams Hall.jpg|thumb|Вермонт университетіндегі Уильямс-холл (бұрынғы Уильямс ғылыми корпусы). Қазіргі уақытта ғимаратта өнер және өнер тарихы, денсаулық және қоғам, сондай-ақ антропология кафедралары орналасқан.]] === Гроссман бизнес мектебі === Вермонт университетінің Гроссман бизнес мектебі [[AACSB]] ұйымы тарапынан аккредиттелген және бакалавриат пен магистратура бағдарламаларын ұсынады.<ref>{{Cite web |title=Sustainable Innovation MBA {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/program/sustainable-innovation-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}</ref> 2015 жылы мектеп университет түлегі Стивен Гроссманның 20 миллион доллар көлеміндегі қайырымдылық көмегінің құрметіне Гроссман бизнес мектебі болып қайта аталды. Бұл университет тарихындағы бір реттік ең ірі қайырымдылық қаржы болды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/business/?Page=news&storyID=21530&category=business |title=Grossman School of Business: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=October 5, 2015 |archive-date=October 6, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151006005514/http://www.uvm.edu/business/?Page=news&storyID=21530&category=business |url-status=live }}</ref> Мектептің бакалавриатында 1100-ден астам студент оқиды. Түлектерге бизнес басқару саласындағы ғылым бакалавры дәрежесі беріледі.<ref>{{Cite web |title=Undergraduate Programs {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/undergraduate-programs |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}</ref> 2025 жылы ''[[Corporate Knights]]'' басылымы Гроссман бизнес мектебінің тұрақты инновациялар саласындағы MBA бағдарламасын (SI-MBA) «Better World MBA» әлемдік рейтингінде екінші орынға, ал әлеуметтік және экологиялық ықпалы бойынша АҚШ-тағы бірінші орынға қойды. Бағдарлама 2023 жылдан бері осы орындарды сақтап келеді.<ref>{{Cite web |last=Bronca |first=Tristan |date=November 6, 2025 |title=These are the 2025 top MBA schools for sustainability |url=https://corporateknights.com/issues/2025-11-education-and-youth-issue/these-top-mbas-for-sustainability-are-maximizing-impact/ |access-date=April 16, 2026 |website=Corporate Knights |language=en-US }}</ref> ''[[The Princeton Review]]'' басылымының мәліметі бойынша, SI-MBA бағдарламасы АҚШ-тағы экологиялық бағыттағы үздік MBA бағдарламалары рейтингінде екінші орын алады,<ref>{{Cite web |title=Best Green MBA |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings/?rankings=best-green-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}</ref> сондай-ақ кәсіпкерлік саласындағы ең үздік 50 бағдарламаның<ref>{{Cite web |title=Top 50 Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-50-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}</ref> және АҚШ-тың солтүстік-шығысындағы кәсіпкерлік бағытындағы ең үздік жеті бағдарламаның қатарына кіреді.<ref>{{Cite web |title=Top Northeast Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-northeast-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com }}</ref> === Инженерия және математика ғылымдары колледжі === [[Сурет:University of Vermont Discovery Hall.jpg|thumb|Биохимия, физика және химия сияқты [[физикалық ғылымдар]] салалары орналасқан Дискавери-холл ғимараты]] Инженерия және математика ғылымдары колледжінде (CEMS) [[ABET]] ұйымы аккредиттеген бес инженерлік білім беру бағдарламасы бар: биомедициналық инженерия, құрылыс инженериясы, экологиялық инженерия, электротехника және машина жасау. Сонымен қатар колледж құрамында информатика кафедрасы мен математика және статистика кафедрасы жұмыс істейді. Колледжде үш ғылыми-зерттеу орталығы бар: Көлік зерттеулері орталығы, Күрделі жүйелер орталығы және Вермонттың озық есептеу технологиялары орталығы. Колледжде бакалавриат деңгейінде шамамен 1400 студент, жоғары оқу орнынан кейінгі бағдарламаларда 250 студент оқиды және 85 оқытушы жұмыс істейді. === Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі === [[Сурет:University of Vermont Morrill Hall.jpg|thumb|АҚШ сенаторы [[Джастин Смит Моррилл]]дің құрметіне аталған [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараты 1906–1907 жылдары Вермонт университетінің ауыл шаруашылығы кафедрасы мен ауыл шаруашылығы тәжірибе станциясын орналастыру үшін салынған.]] Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі (CALS) жануарлар туралы ғылым (студенттерге [[Тафтс университеті]]нің [[Каммингс ветеринариялық медицина мектебі]]не мерзімінен бұрын қабылдану мүмкіндігі беріледі), биохимия, биология ғылымдары, жергілікті қауымдастық кәсіпкерлігі, жергілікті қауымдастықтарды дамыту және халықаралық даму, диетология, тамақтану және тағамтану, экологиялық ауыл шаруашылығы, қоршаған орта туралы ғылым, қоршаған ортаны зерттеу, микробиология, молекулалық генетика, өсімдіктер биологиясы, қоғамдық коммуникациялар және тұрақты ландшафттық бау-бақша шаруашылығы бағыттары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар колледж құрамында Ауылдық аймақтарды зерттеу орталығы жұмыс істейді. Колледж Өнер және ғылым колледжімен бірлесіп білім беру бағдарламаларын да ұсынады. Биология ғылымдары сияқты мамандықтарды таңдаған студенттер осы екі колледждің кез келгенінде білім ала алады.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |title=Integrated Biological Science Program: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 11, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511112140/http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |url-status=live }}</ref> Жер гранты негізінде құрылған жоғары оқу орны ретінде Вермонт университеті [[Штаттардың бірлескен ғылыми-зерттеу, білім беру және ауыл шаруашылығы жөніндегі кеңес беру қызметі]] бағдарламасы аясында Вермонт штатына ауыл шаруашылығы саласындағы ғылыми-зерттеу қызметтерін көрсету үшін жыл сайын грант алады. === Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі === Вермонт университетінің Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі (CESS) педагогикалық білім беру, адам дамуы және отбасы туралы ғылымдар, сондай-ақ әлеуметтік жұмыс салалары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар [[америкалық ым тілі]], арнайы білім беру және мәдени әрі тілдік әртүрлілік жағдайындағы білім беру бағыттары бойынша қосымша мамандықтар бар. Колледж құрамына Көшбасшылық және даму ғылымдары кафедрасы, Білім беру кафедрасы, Әлеуметтік жұмыс кафедрасы және Мүгедектік және қоғамға кіріктіру орталығы кіреді. Сондай-ақ магистр немесе доктор (Ed.D. немесе Ph.D.) дәрежесін алуға мүмкіндік беретін бағдарламалар ұсынылады. === Медицина колледжі === {{Толық мақала|Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі}} 1804 жылы Джон Померой Берлингтондағы өз үйінде студенттерге сабақ бере бастады. Бұл АҚШ-тағы [[Штат университеті|мемлекеттік колледж немесе университет]] жанындағы алғашқы [[АҚШ-тағы медициналық білім беру|медициналық]] бөлімше болды. 1822 жылы Померой мен медицина саласының оқытушысы [[Нейтан Смит (дәрігер, 1762 жылы туған)|Нейтан Смит]] негізін қалаған [[Вермонт университетінің медицина колледжі|Медицина колледжі]] АҚШ-тағы жетінші медицина мектебі ретінде құрылды. Вермонт университеті медицина мамандығы бойынша әр курсқа шамамен 100 студент қабылдайды. Жалпы медицина студенттерінің саны шамамен 400-ге жетеді. Вермонт университетінің медициналық орталығы клиникалық білім берудің негізгі базасы болып табылады. ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымының 2016 жылғы рейтингі бойынша Медицина колледжі [[алғашқы медициналық-санитариялық көмек]] саласындағы білім беру сапасы жағынан АҚШ-тағы рейтингке енген 89 бағдарламаның арасында 29-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті. Ал 2019 жылғы жағдай бойынша 120 бағдарламаның арасында 43-орынға ие болды.<ref>{{cite magazine |url=http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |title=Best Medical Schools - University of Vermont |access-date=December 14, 2015 |magazine=U.S. News & World Report |archive-date=December 22, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222133141/http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |title=Best Medical Schools: Primary Care |access-date=May 5, 2019 |archive-date=June 13, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613134748/https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |url-status=live }}</ref> 2016 жылғы 21 қазанда [[Джо Байден]] қатерлі ісікке қарсы күресті жеделдетуге бағытталған [https://bidenwhitehouse.archives.gov/cancermoonshot/ Cancer Moonshot] бастамасын талқылау үшін университет кампусына келді.<ref>{{cite web |url=https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |title=Vice President Biden Brings His 'Cancer Moonshot' to Burlington |date=October 21, 2016 |access-date=August 25, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105221/https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |title=Vice President Biden Brings 'Cancer Moonshot' to UVM |publisher=Med.uvm.edu |date=November 14, 2016 |accessdate=August 26, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105225/http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |url-status=live }}</ref> ==== Чарльз А. Дана атындағы медициналық кітапхана ==== Чарльз А. Дана атындағы кітапхана — Вермонт штатындағы ең ірі [[медициналық кітапхана]]. Ол Ұлттық медициналық кітапханалар желісінің Вермонт штатындағы ресурстық кітапханасы қызметін атқарады<ref>{{cite web |url=http://nnlm.gov/ |title=National Home page - National Network of Libraries of Medicine |access-date=July 17, 2009 |archive-date=July 30, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090730161711/http://nnlm.gov/ |url-status=live }}</ref> және Вермонт университетінің Академиялық денсаулық сақтау орталығын қажетті ақпаратпен қамтамасыз етеді. Академиялық денсаулық сақтау орталығының құрамына университеттің Медицина колледжі мен Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінің оқытушылары, қызметкерлері мен студенттері, сондай-ақ Вермонт университетінің медициналық орталығындағы дәрігерлер мен басқа да [[медициналық қызмет көрсетуші]]лер кіреді. Кітапхана университеттің бакалавриат және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларының денсаулық сақтау ғылымдары саласындағы ақпараттық қажеттіліктерін де қанағаттандырады. Сонымен қатар ол [[денсаулық сақтау ғылымдары]] бойынша ақпарат іздейтін Вермонт штатының тұрғындарына да ашық. === Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі === Вермонт университетінің Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі төрт кафедрадан тұрады: Биомедицина және денсаулық ғылымдары, Коммуникация ғылымдары және коммуникация бұзылыстары, Мейіргер ісі, сондай-ақ Оңалту және қозғалыс ғылымдары. Сонымен қатар колледж құрамында [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]мен бірлесіп жұмыс істейтін Интегративті денсаулық институты бар. Ол интегративті медициналық көмек саласында сертификат беретін білім беру бағдарламасын ұсынады. Колледждің кейбір бакалавриат бағдарламалары студенттерді сөйлеу және тіл патологиясы, аудиология салалары бойынша жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларына немесе физиотерапия бойынша докторлық бағдарламаға түсуге дайындайды. Колледж сондай-ақ бұрын Fletcher Allen Health Care деп аталған Вермонт университетінің медициналық орталығының клиникалық базаларын пайдаланады. === Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі === Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі студенттердің оқу бағдарламасын толықтыратын және сабақтан тыс іс-шараларға қатысуына жағдай жасайды. Олардың қатарына арнайы ғылыми симпозиумдар, университетке шақырылған ғалымдармен бірге ұйымдастырылатын кешкі астар, сондай-ақ Монреаль мен Бостондағы мұражайлар мен театрларға сапарлар кіреді. Колледждің жұмысына университеттің әртүрлі бөлімдерінен оқытушылар іріктеліп тартылады. Олар бірінші курс студенттеріне арналған этика пәні мен тереңдетілген семинарларда дәріс оқиды, оқу және талқылау топтарына қатысады, пленарлық дәрістер сериясында баяндама жасайды, сондай-ақ ғылыми зерттеулер жүргізетін үздік студенттерге ғылыми жетекшілік етеді. Міндетті этика курсы, шағын семинарлар, бейресми кездесулер мен арнайы ғылыми-зерттеу жобалары аясында студенттер гуманитарлық және жаратылыстану ғылымдары, инженерия, мейіргер ісі, медицина, педагогика, бизнес және басқа да салалар бойынша университет ғалымдарымен бірлесіп жұмыс істейді. 2023 жылғы мамырда колледж АҚШ-тың бұрынғы сенаторы [[Патрик Лихи]]дің құрметіне қайта аталды.<ref>{{Cite web |title=UVM Honors College Named for Senator Patrick Leahy |url=https://www.uvm.edu/news/story/uvm-honors-college-named-senator-patrick-leahy |access-date=June 12, 2023 |website=The University of Vermont |archive-date=June 8, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230608023818/https://www.uvm.edu/news/story/uvm-honors-college-named-senator-patrick-leahy |url-status=live }}</ref> === Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі === [[Сурет:University of Vermont Aiken Center.jpg|thumb|Джордж Д. Айкен орталығында Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі орналасқан.]] [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]] (RSENR) 1973 жылы құрылған Табиғи ресурстар мектебінің негізінде 2003 жылы ашылды. Мектеп экологиялық және әлеуметтік үдерістер туралы білім мен түсінікті тереңдетуге, сондай-ақ табиғи жүйелердің тұтастығын сақтауға және қоршаған ортамен үйлесімді өмір сүретін орнықты қоғам қалыптастыруға бағытталған құндылықтарды дамытуға ұмтылады. Рубенштейн мектебінің ғылыми-зерттеу қызметі үш негізгі бағытты қамтиды: 1. Қолданбалы экология; 2. Қоршаған орта және қоғам; 3. Инновациялық құралдарды әзірлеу және пайдалану (мысалы, ГАЖ, кеңістіктік талдау және модельдеу). Мектептің негізгі ғимараты Джордж Д. Айкен орталығында орналасқан. Ғимарат 2012 жылы қайта жаңғыртылып, [[АҚШ-тың жасыл құрылыс кеңесі]]нің [[Энергетикалық және экологиялық жобалаудағы көшбасшылық|LEED Platinum]] сертификатын алды.<ref>{{cite news |title=Rehabbed Aiken gets top 'green' designation |url=http://www.burlingtonfreepress.com/article/20130923/NEWS02/309230024/Rehabbed-Aiken-gets-top-green-designation |newspaper=Burlington Free Press |date=September 23, 2013}}</ref><!-- {{Dead link|date=July 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} --> 2007 жылы университет [[Шамплейн көлі]]нің ластану мәселелерін зерттеу үшін 6,7 миллион доллар көлемінде грант жеңіп алды.<ref>{{cite book |title=UVM wins $6.7M lake-research grant |publisher=Burlington Free Press |date=September 28, 2007 }}</ref> == Спорт == Вермонт университетінің спорт командалары «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]» деген атпен белгілі. Университетте спорттың 18 түрі бойынша командалар бар. Әйелдер командалары баскетбол, кросс, допты хоккей, шайбалы хоккей, лакросс, шаңғы спорты, футбол, жүзу және суға секіру, сондай-ақ жеңіл атлетика (жабық ғимаратта және ашық ауада) бойынша жарыстарға қатысады. Ерлер командалары баскетбол, кросс, шайбалы хоккей, лакросс, шаңғы спорты, футбол және жеңіл атлетика (жабық ғимаратта және ашық ауада) бойынша өнер көрсетеді. Барлық командалар [[NCAA]]-ның [[Дивизион (спорт)|I дивизионы]] деңгейінде жарысады. Командалардың басым бөлігі [[Америка шығысы конференциясы]]нда бақ сынайды. Ерлер мен әйелдердің шайбалы хоккей командалары [[Шығыс хоккей қауымдастығы]]ның жарыстарына қатысады. Тау шаңғысы мен шаңғы жарысы командалары [[Шығыс колледжаралық шаңғы қауымдастығы]]ның жарыстарына қатысады. Вермонт университетінің спорт командалары студент-спортшылардың жалпы орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) бойынша 2005 жылдан 2011 жылға дейін қатарынан жеті рет (2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010 және 2011 жылдары) Америка шығысы конференциясының академиялық кубогын жеңіп алды. Вермонт университеті осы конференцияда аталған кубокты қатарынан үш жыл және жалпы төрт рет жеңіп алған алғашқы оқу орны болды. [[Сурет:Gutterson Fieldhouse on March 29 2023.jpg|thumb|1963 жылы салынған [[Гаттерсон-филдхаус]] ғимаратында Вермонт университетінің хоккей мұз айдыны орналасқан.]] Университеттің соңғы жылдардағы спорттық жетістіктерінің қатарында ерлердің шайбалы хоккей командасының 2009 жылы Frozen Four турниріне шығуы, әйелдер мен ерлер баскетбол командаларының Америка шығысы конференциясының турнирлерінде жеңіске жетіп, 2010 жылғы NCAA турниріне жолдама алуы және шаңғы командасының 2012 жылы Монтана штатының Бозмен қаласында өткен NCAA ұлттық чемпионатында алтыншы рет жеңімпаз атануы бар. 2014 жылы ерлердің шайбалы хоккей командасы 2009 жылдан бергі үшінші NCAA турниріне жолдама алды, ал ерлер баскетбол командасы Америка шығысы конференциясының тұрақты маусымында алтыншы рет чемпион атанды. Университет өз тарихында америкалық футбол, софтбол және бейсбол сияқты бірнеше ірі спорт бағдарламасын тоқтатты. Софтбол мен бейсбол бағдарламалары 2009 жылы жабылды.<ref>{{cite web |url=http://www.wcax.com/story/9879709/uvm-eliminates-baseball-and-softball |title=UVM Eliminates Baseball and Softball |date=February 20, 2009 |access-date=September 17, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150916013459/http://www.wcax.com/story/9879709/uvm-eliminates-baseball-and-softball |archive-date=September 16, 2015 |url-status=dead }}</ref> Вермонт университетінің бұрынғы 36 спортшысы 16 Олимпиада ойындарына (13 қысқы және 3 жазғы) қатысып, жалпы алты Олимпиада медалін жеңіп алды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/vq/VQSPRING02/UVMOlympians.html |title=UVM Olympians |access-date=February 10, 2016 |archive-date=September 27, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927234921/http://www.uvm.edu/~uvmpr/vq/VQSPRING02/UVMOlympians.html |url-status=live }}</ref> Вермонт университетінің «Vermont Victorious» атты спорттық қолдау әні 1938 жылы жазылған.<ref>{{cite web |url=http://www.uvmathletics.com/sports/2010/6/27/GEN_0627105917.aspx |title=Vermont Catamounts Athletics |work=University of Vermont |access-date=February 10, 2016 |archive-date=February 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160208085600/http://uvmathletics.com/sports/2010/6/27/GEN_0627105917.aspx |url-status=live }}</ref> === 2024 жылғы NCAA ерлер футбол чемпионаты === 2024 жылғы 16 желтоқсанда Вермонт университетінің ерлер футбол командасы [[Маршалл университетінің ерлер футбол командасы|Маршалл университетінің командасын]] жеңіп, [[2024 жылғы NCAA I дивизионының ерлер арасындағы футбол турнирі]]нің чемпионы атанды. Бұл Вермонт университетінің NCAA I дивизионында өнер көрсететін спорт командаларының ұлттық чемпионаттың финалына алғаш рет шығып, жеңіске жетуі болды.<ref>{{Cite web |last=Abrami |first=Alex |title=Cardiac Cats: Vermont men's soccer win first national championship in comeback vs Marshall |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/sports/college/vermont/2024/12/16/vermont-soccer-vs-marshall-score-ncaa-national-championship-college-cup-overtime-final-uvm/76927559007/ |access-date=December 18, 2024 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}</ref> Сонымен қатар бұл [[Америка шығысы конференциясы]]на мүше командалардың тарихындағы алғашқы ұлттық чемпиондық атақ болды.<ref>{{Cite web |date=December 16, 2024 |title=Vermont Men's Soccer Wins National Championship 2-1 in Overtime!! |url=https://americaeast.com/news/2024/12/17/vermont-national-champions.aspx |access-date=December 18, 2024 |website=americaeast.com |language=en |archive-date=December 17, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241217053044/https://americaeast.com/news/2024/12/17/vermont-national-champions.aspx |url-status=live }}</ref> === Клубтық спорт === Вермонт университеті көптеген клубтық спорт командаларына қолдау көрсетеді. 2009 жылғы 15 қарашадағы жағдай бойынша университеттің желкенді спорт командасы АҚШ-тағы ұлттық рейтингте 8-орында тұрды.<ref name="SailingTeam">{{cite web |url=http://www.uvm.edu/sailing/ |title=UVM Sailing |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 30, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530001429/http://www.uvm.edu/sailing/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.collegesailing.org/rankings.asp |title=Sailing Collegiate National Top 20 |access-date=June 12, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070409102520/http://collegesailing.org/rankings.asp |archive-date=April 9, 2007 |url-status=dead }}</ref> Университеттің академиялық ескек есу командасы [[Чарльз өзені регатасы]] мен [[Дэд Вейл регатасы]]на қатысады. 2015 жылғы ACRA ұлттық клубтық ескек есу чемпионатында рульшісі бар төрт адамдық қайықтағы ерлер экипажы қола жүлдеге ие болды. Велоспорт командасы басқа университеттердің негізгі спорт командаларымен жарысып, бірнеше рет ұлттық чемпион атанды. == Өнер == [[Сурет:University of Vermont Royall Tyler Theatre.jpg|thumb|Театр өнері кафедрасы орналасқан Ройалл Тайлер театры.]] Вермонт университетінің Өнер мектебі жыл бойы аспаптық музыка және хор өнері бойынша концерттер ұйымдастырады. Ройалл Тайлер театрының [[негізгі сахна]]сында театр қойылымдары көрсетіледі. Театр өнері кафедрасы жыл сайын негізгі сахнада шамамен үш қойылым қояды. Сонымен қатар студенттердің режиссерлігімен бір актілі пьесалар да сахналанады. Соңғы жылдары негізгі сахнада қойылған көрнекті спектакльдердің қатарында ''[[Ақ нәсілді гетеросексуал ерлер]]'' және ''[[Жарқанат бала: мюзикл]]'' (2022/2023); ''[[Бұл ғажайып өмір]]'' және ''[[Ол құбыжықтарды өлтіреді]]'' (2021/2022); ''[[Халық жауы (пьеса)|Халық жауы]]'' (2020/2021); ''[[Қасқырлар (пьеса)|Қасқырлар]]'' және ''[[Қалыпты жүрек]]'' (2019/2020); ''[[Пиппин (мюзикл)|Пиппин]]'' (2018/2019); ''[[Сезім мен парасат]]'' және ''[[Питер және жұлдыз аулаушы]]'' (2017/2018); ''[[Көктемгі ояну (мюзикл)|Көктемгі ояну]]'' (2016/2017); ''[[39 баспалдақ (пьеса)|39 баспалдақ]]'' және ''[[Сахна сыртындағы шу]]'' (2015/2016); ''[[Жай нәрседен көп айқай]]'' (2014/2015); ''[[Тышқан қақпаны]]'' және ''[[Уринтаун]]'' (2013/2014) бар. 1991–2018 жылдары театрда Берлингтонның мерекелік дәстүріне айналған ''The Toys Take Over Christmas'' («Ойыншықтар Рождествоны басып алады») спектаклі қойылып келді.<ref>{{Cite web |title=Current Production Season |url=https://www.uvm.edu/cas/theatreanddance/current_production_season |access-date=October 13, 2024 |website=legacy.drup2.uvm.edu |language=en |archive-date=October 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008113927/https://www.uvm.edu/cas/theatreanddance/current_production_season |url-status=live }}</ref> Университеттің көпшілікке арналған сахналық өнер бағдарламасы — Lane Series 1955 жылы басталды. Бағдарлама аясында ұлттық және халықаралық деңгейде танымал өнерпаздар өнер көрсетеді. Әр оқу жылында классикалық музыка, джаз, фольклорлық музыка, камералық музыка және хор өнері бойынша концерттерді, сондай-ақ театр қойылымдарын, кино көрсетілімдері мен би өнерін қамтитын 25 іс-шара ұйымдастырылады. Іс-шаралардың басым бөлігі университеттің Редстоун кампусындағы концерт залында өтеді.<ref>{{Cite web |title=About Us: Lane Series |url=https://www.uvm.edu/laneseries/about-us |access-date=October 13, 2024 |website=University of Vermont |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109105633/https://www.uvm.edu/laneseries/about-us |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Lilly |first=Amy |title=How Natalie Neuert Curates UVM's Diverse Lane Series |url=https://www.sevendaysvt.com/arts-culture/how-natalie-neuert-curates-uvms-diverse-lane-series-41813697 |access-date=October 13, 2024 |website=Seven Days |language=en |archive-date=October 6, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241006013708/https://www.sevendaysvt.com/arts-culture/how-natalie-neuert-curates-uvms-diverse-lane-series-41813697 |url-status=live }}</ref> [[Флеминг өнер мұражайы]] — Вермонт университетінің мұражайы. Оның тұрақты коллекциясында 24 000 экспонат бар. Олардың қатарында өнер туындылары, сондай-ақ [[антропология|антропологиялық]] және [[этнография|этнографиялық]] жәдігерлер кездеседі. Мұражайда түрлі уақытша көрмелер мен арнайы іс-шаралар да өткізіледі. Қазіргі уақытта жұмысын тоқтатқан [[Вермонт Моцарт фестивалі]] Вермонт университетінде қалыптасып, алғашқы фестивальдері де осы оқу орнында өткізілді. 1976 жылы фестиваль тәуелсіз коммерциялық емес ұйым ретінде тіркелді, алайда бүкіл қызмет ету кезеңінде университетпен байланысын сақтап қалды. == Студенттік өмір == {| class="wikitable mw-collapsible sortable" style="width:100%; max-width:650px; float:none; clear:both; margin:0 0 1em 0; table-layout:fixed;" |+ 2023 жылғы күздегі бакалавриат студенттерінің демографиялық құрамы<ref>{{cite web |title=College Scorecard: University of Vermont |url=https://collegescorecard.ed.gov/school?231174-University-of-Vermont |website=College Scorecard |publisher=[[United States Department of Education]] |access-date=June 23, 2025 }}</ref> |- ! style="width:42%; text-align:left;" | Нәсілі мен этникалық тегі ! colspan="2" style="text-align:center;" | Жалпы үлесі |- | [[Испантілді емес ақ нәсілді америкалықтар|Ақ нәсілділер]] | style="width:12%; text-align:right;" | 84% | style="width:46%;" | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:84%; height:100%; background:cyan;"></div></div> |- | [[Испантілді және латынамерикалық америкалықтар|Испантілділер]] | style="text-align:right;" | 5% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:5%; height:100%; background:green;"></div></div> |- | [[Аралас нәсілді америкалықтар|Екі немесе одан да көп нәсіл]] | style="text-align:right;" | 4% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:4%; height:100%; background:violet;"></div></div> |- | [[Азиялық америкалықтар|Азиялықтар]] | style="text-align:right;" | 3% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:3%; height:100%; background:orange;"></div></div> |- | Белгісіз | style="text-align:right;" | 3% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:3%; height:100%; background:grey;"></div></div> |- | [[Афроамерикалықтар|Қара нәсілділер]] | style="text-align:right;" | 1% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:1%; height:100%; background:purple;"></div></div> |- | [[Шетелдік студент]] | style="text-align:right;" | 1% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:1%; height:100%; background:#008080;"></div></div> |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; color:#665c99; text-align:center;" | [[Экономикалық әртүрлілік]] |- | [[АҚШ-тағы төменгі тап|Табысы төмендер]]<sup>а</sup> | style="text-align:right;" | 14% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:14%; height:100%; background:red;"></div></div> |- | [[АҚШ-тағы ауқаттылық|Ауқаттылар]]<sup>ә</sup> | style="text-align:right;" | 86% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:86%; height:100%; background:black;"></div></div> |- | colspan="3" style="text-align:left;" | <sup>а</sup> Табысы төмен студенттерге арналған федералдық [[Пелл гранты]]н алған студенттердің үлесі. |- | colspan="3" style="text-align:left;" | <sup>ә</sup> Кемінде [[АҚШ-тағы орта тап]]қа жататын студенттердің үлесі. |} Университетте студенттердің түрлі қызығушылықтарын қамтитын 250-ден астам студенттік клуб пен ұйым жұмыс істейді. Оларға Студенттік өзін-өзі басқару қауымдастығы қолдау көрсетеді. Тарихы ұзақ әрі мүшелерінің саны көп ұйымдардың қатарында «Белсенді еріктілер» (Volunteers in Action), Вермонт университетінің саяхат клубы (UVM Outing Club)<ref name="uvmoc">{{Cite web |url=https://site.uvm.edu/uvmoc/ |title=UVM Outing Club |date=December 10, 2023 |access-date=March 26, 2024 |archive-date=March 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326193113/https://site.uvm.edu/uvmoc/ |url-status=live }}</ref> және Шаңғы және сноуборд клубы бар. Hillel ұйымы да университет кампусында белсенді қызмет атқарады.<ref>{{cite web |url=http://uvmhillel.org/Passover |title=Passover 2015! |work=UVM Hillel |access-date=August 26, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141108215600/http://uvmhillel.org/Passover |archive-date=November 8, 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.jspace.com/news/articles/jspace-featured-org-hillel-university-of-vermont/14889 |title=Jspace Featured .ORG: Hillel University of Vermont / Jspace News |access-date=August 26, 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131106071758/http://www.jspace.com/news/articles/jspace-featured-org-hillel-university-of-vermont/14889 |archive-date=November 6, 2013 }}</ref><ref name="SSC">{{cite web |url=http://www.uvmssc.com/ |title=UVM Ski & Snowboard website |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 29, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150529221249/http://www.uvmssc.com/ |url-status=live }}</ref> Сонымен қатар университетте 2007 жылы құрылған, АҚШ-тағы үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне FeelGood бөлімшесі орналасқан. Бөлімше университет кампусында ірімшік қосылған ыстық сэндвичтер сату арқылы 2030 жылға қарай аса ауыр кедейлікті жоюға бағытталған бастамаларды қолдау үшін құрылғаннан бері 400 000 доллардан астам қаражат жинады.<ref>{{cite web |url=http://www.feelgood.org/ |title=Home – FeelGood |website=FeelGood |language=en-US |access-date=June 1, 2016 |archive-date=May 29, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160529004429/http://www.feelgood.org/ |url-status=live }}</ref> [[Сурет:University of Vermont Davis Center.jpg|thumb|2007 жылғы күзде құрылысы аяқталған [[Дадли Х. Дэвис орталығы|Дэвис орталығы]] — университеттің студенттік орталығы.]] 2015 жылы университет Wellness Environment (WE) деп аталатын салауатты өмір салтын қолдау бағдарламасын іске қосты. Бұл алкоголь мен есірткі қолданылмайтын студенттік тұрғын орта бағдарламасы, оған қатысатын студенттер дене шынықтыру және дұрыс тамақтану жөніндегі жаттықтырушылардың көмегін ала алады. Бағдарлама аясында күнделікті йога сабақтары, тәулік бойы қолжетімді медитация сеанстары және студенттерді Берлингтон жастарының өкілдерімен жұптастыратын тәлімгерлік бағдарлама қарастырылған.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~wellenv/ |title=WE: Wellness Environment: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=April 10, 2015 |archive-date=April 15, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150415092701/http://www.uvm.edu/~wellenv/ |url-status=live }}</ref> 2017 жылғы күзде Орталық кампустың студенттік жатақханасының құрылысы аяқталды. Қазіргі уақытта онда Wellness Environment бағдарламасына қатысатын 700-ге жуық студент тұрады. Гендерлік инклюзивті дәретханалар жөніндегі жұмыс тобы (GIRT) деп аталатын ұйымның қызметі нәтижесінде Вермонт университетінде бинарлық емес гендерлік сәйкестігі бар және қалыптасқан гендерлік нормаларға сай келмейтін студенттер, оқытушылар мен келушілер пайдалана алатын, бір адамға арналған гендерлік бейтарап дәретханалардың саны артып келеді.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~hrdma/GIRT%20Report%20FINAL.pdf |title=Gender-Inclusive Restroom Task Force Report - Findings and Recommendations |access-date=October 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171026110809/http://www.uvm.edu/~hrdma/GIRT%20Report%20FINAL.pdf |archive-date=October 26, 2017 |url-status=dead }}</ref> === Саяхат клубы === Вермонт университетінің саяхат клубы (UVM Outing Club) 1913 жылы құрылды және АҚШ-тағы ең ірі саяхат клубы болып саналады. Студенттер басқаратын клуб каякинг, каноэмен жүзу, жаяу серуендеу, рюкзакпен жорыққа шығу, жартасқа өрмелеу, мұзға өрмелеу, тау шаңғысымен жабдықталмаған таулы жерлерде сырғанау және шаңғы жарысы бойынша саяхаттар ұйымдастырады.<ref name="uvmoc" /> Клуб TREK деп аталатын, студенттерді университетке түсер алдында табиғат аясында өткізілетін іс-шаралар арқылы бейімдеуге арналған бағдарламаны құруға атсалысты. Бағдарлама аясында жаңадан қабылданған бірінші курс студенттері бес күндік жорықтарға қатысып, Вермонт университетінің қауымдастығымен және Вермонт штатымен жақынырақ танысады.<ref>{{Cite web |url=https://www.uvm.edu/studentlife/trek |title=TREK &#124; Student Life &#124; The University of Vermont |website=www.uvm.edu |access-date=March 26, 2024 |archive-date=March 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326195315/https://www.uvm.edu/studentlife/trek |url-status=live }}</ref> Клуб жыл сайын Catamountain Classic іс-шарасын өткізеді. Оның барысында қатысушылар бір демалыс күнінің ішінде ұзындығы 272 миль (шамамен 438 км) болатын Лонг-Трейл жаяу жүру бағытын бірлесіп толық жүріп өтеді.<ref>{{Cite web |title=The Long Trail |url=https://www.greenmountainclub.org/the-long-trail/ |website=Green Mountain Club |access-date=March 26, 2024 |archive-date=March 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326195314/https://www.greenmountainclub.org/the-long-trail/ |url-status=live }}</ref> === Іс-шаралар === Вермонт университетінің бағдарламалық кеңесі (UPB) университет қауымдастығына арналған түрлі іс-шаралар мен мәдени-сауық бағдарламаларын ұйымдастыруға жауапты.<ref name=":2">{{Cite web |title=UVM Program Board |url=https://www.uvm.edu/studentlife/upb |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405204136/https://www.uvm.edu/studentlife/upb |url-status=live }}</ref> Соңғы жылдары<!-- Нақты мерзімі көрсетілмеген (2025 жылғы ақпан). --> кеңес комик [[Мишель Вулф]], [[Two Door Cinema Club]] музыкалық тобы және [[Лаверн Кокс]] қатысқан жыл сайынғы SpringFest фестивалі сияқты іс-шараларды ұйымдастырды. Сонымен қатар кеңес [[Музыкалық топтар сайысы|музыкалық топтар сайыстарын]], апта сайынғы паб викториналарын, халықаралық кино көрсетілімдері мен түрлі елдердің тағамдарына арналған іс-шараларды өткізеді.<ref name=":2" /> === Концерттер === [[Сурет:University of Vermont Ira Allen Chapel.jpg|thumb|[[Айра Аллен капелласы]]]] Университет кампусындағы іс-шаралардан бөлек, Вермонт университетінің бағдарламалық кеңесі (UPB) АҚШ-тың әртүрлі аймақтарынан келген орындаушылар мен жергілікті музыкалық топтардың қатысуымен жанды музыка концерттерін ұйымдастырады. Кеңес төрт комитеттен тұрады, олардың бірі — Концерттер комитеті. Комитет мүшелері концерттер ұйымдастыру және жергілікті дыбыс режиссерлері мен концерттік қойылым мамандарымен бірлесіп жұмыс істеу арқылы музыка индустриясының түрлі қырларын меңгереді. Студенттер музыкалық топтарды таңдауға, олардың өнер көрсетуін келісуге және концерт өтетін күнгі барлық ұйымдастыру-техникалық жұмыстарға жауап береді. 1971 жылы құрылған Концерттік бюро университетке [[R.E.M.]], [[Phish]] (топтың төрт мүшесінің үшеуі 1980 жылдары Вермонт университетінде оқыған), [[Red Hot Chili Peppers]], [[Стинг]], [[Лу Рид]], [[Primus (музыкалық топ)|Primus]], [[The String Cheese Incident]], [[Джеймс Браун]], [[Боб Дилан]], [[The Allman Brothers Band]], [[Death Cab for Cutie]], [[Jurassic 5]], [[Disco Biscuits]], [[Grateful Dead]], [[Guster]] және [[The Flaming Lips]] сияқты танымал орындаушылар мен музыкалық топтарды шақырды. 2001 жылдан бері жыл сайын сәуір айында SpringFest фестивалі өткізіліп келеді. Фестивальдің басты орындаушылары қатарында [[Vida Blue (музыкалық топ)|Vida Blue]], [[The Roots]], [[Cake (музыкалық топ)|Cake]], [[Келлер Уильямс]], [[Gov't Mule]], сондай-ақ бірлескен басты орындаушылар ретінде [[Robert Randolph & the Family Band]], [[Зигги Марли]] және [[Талиб Куэли]] болды. Әртүрлі жылдардағы SpringFest фестивальдерінде [[The Meditations]], [[Toots & the Maytals]], [[Soulive]], [[Rjd2]], [[Apollo Sunshine]], 2009 жылы [[Ratatat]], 2010 жылы [[MSTRKRFT]], 2011 жылы [[The Roots]] пен [[Thievery Corporation]], 2012 жылы [[Диллон Фрэнсис]], 2013 жылы [[MGMT]], 2014 жылы [[Atmosphere (музыкалық топ)|Atmosphere]], 2015 жылы [[The Disco Biscuits]], 2016 жылы [[The Head and the Heart]], 2017 жылы [[Two Door Cinema Club]] және 2018 жылы [[Playboi Carti]] өнер көрсетті. === Студенттік бауырластықтар мен қауымдастықтар === Вермонт университетіндегі грек әріптерімен аталатын студенттік бауырластықтар мен қауымдастықтар жүйесі АҚШ-тағы ең көне жүйелердің бірі болып саналады. Алғашқы студенттік бауырластық ұйымы 1836 жылы құрылды. Университеттегі ер студенттердің 5%-ы және әйел студенттердің 5%-ы осындай ұйымдарға мүше. Ерлер мен әйелдердің студенттік бауырластықтары мен қауымдастықтарының мүшелері Студенттік өзін-өзі басқару қауымдастығының (SGA) жұмысына қатысады, жаңадан қабылданған студенттерді бейімдеу бағдарламаларының жетекшілері, студенттердің мүдделерін қорғаушылар және жатақханадағы көмекшілер ретінде қызмет атқарады. == Экологиялық тұрақтылық == Вермонт университетінің кампусында экологиялық тұрақтылықты қамтамасыз ету бағытындағы жұмыстардың ұзақ тарихы бар.<ref name=":3">{{Cite web |title=UVM awarded STARS Gold Rating for Sustainability |url=https://vermontbiz.com/news/2023/march/10/uvm-awarded-stars-gold-rating-sustainability |access-date=April 20, 2023 |website=vermontbiz.com |archive-date=April 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420020759/https://vermontbiz.com/news/2023/march/10/uvm-awarded-stars-gold-rating-sustainability |url-status=live }}</ref> 2024 жылғы жағдай бойынша ''[[The Princeton Review]]'' басылымы Вермонт университетін АҚШ-тағы «Экологиялық тұрғыдан үздік 50 колледж» рейтингінде 16-орынға орналастырды.<ref>{{Cite web |title=Top 50 Green Colleges |url=https://www.princetonreview.com/college-rankings?rankings=top-50-green-colleges |access-date=October 1, 2024 |website=www.princetonreview.com |language=en |archive-date=September 25, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925163012/https://www.princetonreview.com/college-rankings/?rankings=top-50-green-colleges |url-status=live }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 33wbxx8xialqlz40g171pzzosyfvuu4 3690363 3690362 2026-11-02T18:55:02Z 1nter pares 146705 /* Экологиялық тұрақтылық */ 3690363 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі |Қысқартылған аты = Вермонт университеті |Эмблемасы = |Сурет = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|200px]] |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = University of Vermont and State Agricultural College |Бұрынғы атауы = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865) |Ұраны = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}<br>{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}<ref>{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}</ref> |Құрылған жылы = [[1791 жыл|1791]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = [[Марлен Тромп]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 14 320 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces">{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&id=231174 |url-status=live }}</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = 12 168 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces" /> |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 2013 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces" /> |Орналасқан жері = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²) |Мекенжайы = |Сайты = https://www.uvm.edu/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47 |CoordScale = |edu_region = }} '''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].<ref>{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}</ref> 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.<ref>{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}</ref> Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.<ref name=":0">{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}</ref> Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]<nowiki/>» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады. == Тарихы == === XVIII ғасыр === {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | image1 = University of Vermont 1845.png | alt1 = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті | caption1 = Вермонт университеті, 1845 жыл | image2 = University of Vermont Old Mill.jpg | alt2 = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті | caption2 = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат | image3 = University of Vermont Billings Library.jpg | alt3 = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті | caption3 = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды. | image4 = University of Vermont University Green.jpg | alt4 = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті | caption4 = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы }} Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады. === XIX ғасыр === Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.<ref name="Donaldson, Thomas (1884)">{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&view=1up&seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&view=1up&seq=257 |url-status=live }}</ref> Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.<ref name="uvm.edu"/> Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]<nowiki/>» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.<ref name="uvm.edu">[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.</ref> Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.<ref name="uvm.edu" /> 1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.<ref>{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}</ref> [[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды. === XX ғасыр === 1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.<ref>{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}</ref> 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.<ref name=":8">{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}</ref> Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.<ref name=":8" /> XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.<ref name=":11">{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}</ref><ref name=":6">{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}</ref> 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.<ref name=":5">{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}</ref> Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]<nowiki/>» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.<ref>{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}</ref> 1972 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі тағы да араласып, соғысқа қарсы шерулерге қатысқаны үшін билік өкілдерінің наразылығын тудырған, студенттер арасында танымал [[марксизм|марксшіл]] [[саясаттану]] профессоры [[Майкл Паренти]]ге тұрақты профессорлық қызмет мәртебесін беруден бас тартты. Кеңес оқытушылар құрамының, декандар кеңесінің және университет әкімшілігінің ұсынымдарына қарамастан осындай шешім қабылдады. Кейін Паренти университетке қарсы федералдық сотқа талап арыз берді. Дау соттан тыс тәртіппен реттеліп, Парентиге 15 000 доллар төленді.<ref name=":6" /> 1980 жылдары Вермонт университеті студенттердің [[апартеид]] режимі орнаған Оңтүстік Африкада қызмет жүргізетін компанияларға салынған [[Оңтүстік Африкадан инвестицияларды шығару|инвестицияларды қайтарып алуды]] талап етуіне байланысты күшейген қысымға тап болды.<ref>{{Cite web |date=April 5, 2022 |title=UVM Rally Calling for UVM South African Divestment |url=https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |access-date=December 30, 2023 |website=CCTV Center for Media and Democracy |language=en |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230055838/https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |url-status=live }}</ref> Апартеид режиміне инвестиция салуға қарсы студенттердің наразылықтары 1985 жылғы 12 қазанда Уотерман ғимаратының қарсысындағы көгал алаңда «лашықтар қалашығының» салынуымен шарықтау шегіне жетті. 6 желтоқсанда университеттің қамқоршылар кеңесі 12 дауыс қолдап, 7 дауыс қарсы болған нәтижемен инвестицияларды қайтарып алу туралы шешім қабылдады.<ref>{{Cite web |last=Fordham |first=Robin |title=University of Vermont Campus History - Crossroads |url=https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |access-date=December 30, 2023 |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230052425/https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |url-status=live }}</ref> === XXI ғасыр === Вермонт университеті студенттік ұйымдардың бастамасымен инвестицияларды қайтарып алуға бағытталған басқа да бірқатар шараларды жүзеге асырды. Атап айтқанда, 2006 жылы [[Дарфурдағы геноцид (2003–2005)|Дарфурдағы геноцидке]] байланысты «Суданды қолдайтын» компаниялардан инвестицияларын қайтарып алды,<ref>{{Cite web |last=Picard |first=Ken |title=UVM Implements Divestment Strategy for Sudan-Friendly Companies |url=https://www.sevendaysvt.com/news/uvm-implements-divestment-strategy-for-sudan-friendly-companies-2130853 |access-date=December 30, 2023 |website=Seven Days |language=en }}</ref> ал 2009 жылы [[Ирак соғысы|Ирактағы]] және [[Ауғанстандағы соғыс (2001–2021)|Ауғанстандағы]] соғыстар кезінде [[кассеталық оқ-дәрі]]лер мен [[сарқылған уран]] қолданылатын қару-жараққа қатысты инвестициялардан бас тартты.<ref>{{Cite web |date=July 13, 2009 |title=UVM trustees to vote on weapons divestment (US) |url=https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |access-date=December 30, 2023 |website=Landmine.de |language=de-DE |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061822/https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=November 16, 2009 |title=Board votes to divest from cluster ammunitions |url=https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |access-date=December 30, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061821/https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |url-status=live }}</ref> 2013 және 2016 жылдары университеттің қамқоршылар кеңесі қазба отын саласына салынған инвестицияларды қайтарып алу туралы талаптарды қабылдамады.<ref>{{Cite web |last=JOHNSON |first=TIM |title=UVM trustees reject fossil-fuel divestment |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2013/12/18/uvm-trustees-reject-fossil-fuel-divestment/4117649/ |access-date=December 30, 2023 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}</ref><ref name=":7">{{Cite web |last=Duffort |first=Lola |date=July 15, 2020 |title=UVM will divest its endowment from fossil fuels |url=http://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |access-date=December 30, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230162029/https://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |url-status=live }}</ref> 2019 жылғы 1 шілдеде [[Суреш Гаримелла]] Вермонт университетінің 27-президенті болып тағайындалды.<ref>{{Cite web |last=Loftus |first=Sawyer |title=New UVM president takes the helm, offers few details on university's direction |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |access-date=December 31, 2022 |website=Burlington Free Press |language=en-US |archive-date=August 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805233453/https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |url-status=live }}</ref> Оның басшылығы кезінде университетке қабылданған студенттер саны рекордтық деңгейге жетіп, ғылыми зерттеулерді қаржыландыру көлемі 50 пайызға өсіп, 250 миллион долларды құрады. Алайда Гаримелла студенттермен және оқытушылармен [[қоғаммен байланыс|қарым-қатынасы]] үшін сынға ұшырады.<ref>{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=Suresh Garimella Has Helped UVM Emerge Stronger From the Pandemic. But Who Is He, Anyway? |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |access-date=April 30, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003502/https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |url-status=live }}</ref> 2021 жылы университет әкімшілігі бюджетті қысқарту шараларын енгізді. Соның нәтижесінде Өнер және ғылым колледжінде үш кафедра жабылып, 12 негізгі мамандық, 11 қосымша мамандық және төрт магистратура бағдарламасы тоқтатылды.<ref>{{Cite web |last=Ruehsen |first=Ella |date=April 13, 2021 |title=Thousands voice no confidence in Garimella administration as grievances mount |url=https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |access-date=December 28, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128192721/https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |url-status=live }}</ref> 2020 жылы студенттердің бастамасымен жүргізілген науқанның қысымымен Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесі 2023 жылғы шілдеге дейін қазба отын саласына салынған инвестициялардан толық бас тарту туралы шешімді бірауыздан қабылдады.<ref name=":7" /> 2022 жылы [[АҚШ Білім министрлігі]] [[Луис Д. Брандейс атындағы адам құқықтарын заң арқылы қорғау орталығы]] мен [[Кампустағы еврейлер (ұйым)|Jewish on Campus]] ұйымдарының Азаматтық құқықтар туралы заңның VI бөлімі негізінде берген шағымына байланысты университет әкімшілігінің кампустағы [[антисемитизм]] көріністеріне қатысты әрекеттерін тергеуді бастады.<ref name="Investigation underway into antisemitism at U of Vermont">{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=Investigation underway into antisemitism at U of Vermont |url=https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |website=The Associated Press |date=September 13, 2022 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144257/https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=September 13, 2022 |title=UVM under federal investigation over antisemitism allegations |url=https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |access-date=May 1, 2023 |website=Vermont Public |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030305/https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы сәуірде университет пен Азаматтық құқықтар жөніндегі басқарма дауды ерікті түрде реттеу туралы келісімге келгеннен кейін тергеу аяқталды. АҚШ Білім министрлігінің баспасөз хабарламасында университеттің аталған оқиғаларға тиісті деңгейде әрекет етпегені айтылды.<ref>{{Cite web |title=U.S. Department of Education's Office for Civil Rights Resolves Investigation Addressing the University of Vermont's Responses to Allegations of Antisemitic Incidents |url=https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |access-date=May 1, 2023 |website=www.ed.gov |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503042411/https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |url-status=live }}</ref> Университет әкімшілігі бұл айыптауларды жоққа шығарып, оқиғаларға тиісті шаралар қабылдағанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=UVM President Denies Allegations of Antisemitism on Campus |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |access-date=May 1, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003504/https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |url-status=live }}</ref> Университет кемсітушілікке қатысты шағымдарды тіркеудің жаңа тәртібін енгізуге, кемсітушілік пен қудалауға қарсы ішкі ережелерін қайта қарауға және қызметкерлер мен студенттерге қосымша оқыту жүргізуге келісті.<ref name="U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint">{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint |url=https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |website=The Associated Press |date=April 3, 2023 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144302/https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |url-status=live }}</ref> Алайда шағымданушылардың талаптарын қабылдамады. Тергеуді аяқтаған кезде АҚШ Білім министрлігі университеттің кінәсі немесе заңбұзушылық жасағаны туралы қорытынды шығарған жоқ және жаңа федералдық саясат енгізбеді.<ref>{{Cite web |last=Zituni |first=Danya |date=June 28, 2023 |title=University of Vermont's Settlement with Dep't of Education Refuses to Adopt IHRA Despite Pressure |url=https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |access-date=December 27, 2023 |website=Palestine Legal |language=en-US |archive-date=December 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227025522/https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы қазанда Вермонт университетінің Қауіпсіздік және талаптарға сәйкестікті бақылау бөлімі [[Палестиналық арабтар|палестиналық]] жазушы [[Мұхаммед әл-Курд]]тың жоспарланған қонақ дәрісін кенеттен тоқтатты. Бөлім бұл шешімін іс-шара барысында тиісті қауіпсіздікті қамтамасыз ету мүмкіндігінің жоқтығымен түсіндірді. [[Seven Days (газет)|Seven Days]] газетінің журналистік зерттеуі іс-шараға байланысты қандай да бір қауіп-қатердің болғанын растайтын дәлелдер таппады.<ref>{{Cite web |last=Hellman |first=Rachel |title=Records Show UVM Professors Questioned Decision to Nix Palestinian Writer's Appearance |url=https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |access-date=December 27, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=December 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228000040/https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |url-status=live }}</ref> 2024 жылғы наурызда Вермонт университетінің магистратура және докторантура студенттері [[кәсіподаққа бірігу|кәсіподаққа бірігу]] және [[Біріккен автомобиль жұмысшылары|UAW]] кәсіподағына қосылу туралы шешімді қолдап дауыс берді.<ref>{{Cite news |title=UVM grad students join union |date=March 28, 2024 |work=WCAX |url=https://www.wcax.com/2024/03/28/uvm-grad-students-join-union/ }}</ref> 2024 жылғы сәуірде университеттегі [[Палестинадағы әділдік үшін студенттер]] ұйымының бөлімшесі Эндрю Харрис алаңында наразылық лагерін құрды. Наразылық білдірушілер университеттің эндаумент қоры туралы ақпараттың ашық болуын және «барлық қару-жарақ өндірушілерден, израильдік компаниялардан және тарихи Палестина аумағының оккупациясына қатысы бар компаниялардан» инвестицияларды қайтарып алуды талап етті. Сондай-ақ олар университеттен [[Линда Томас-Гринфилд]]тің оқу бітіру салтанатында жоспарланған сөз сөйлеуін тоқтатуды талап етті.<ref>{{Cite web |last=Keshmiri |first=Peter D'Auria, Sophia |date=April 29, 2024 |title=Pro-Palestinian protest encampments spring up at the University of Vermont, Middlebury College |url=http://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |access-date=April 29, 2024 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429051453/https://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |url-status=live }}</ref> == Мөрі == Университет алғаш рет 1807 жылы ресми мөрін бекітті. Мөрде [[Жасыл таулар]]дың үстінен көтеріліп келе жатқан күн және университеттің алғашқы ғимараты — кейін қайта жөнделген Олд-Милл бейнеленген. Сондай-ақ онда [[Евклид]]тің [[Пифагор теоремасы]]н «жел диірмені» әдісімен дәлелдеу сызбасы, глобус пен [[секстант]] бейнеленген. Мөрдің сыртқы шеңберінде «Universitas V. Montis. A.D. 1791», ал ішкі шеңберінде 1865 жылы ауыл шаруашылығы колледжінің құрылғанын білдіретін «Collegiumque Agriculturae» деген жазулар орналасқан.<ref>{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118045743/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |archive-date=January 18, 2021 |title=University Seal |website=The University of Vermont }}</ref> == Білім беру == Бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша білім беретін университеттің құрамына жеті бакалавриат колледжі, үздік студенттер колледжі, жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжі және медицина колледжі кіреді.<ref>{{Cite web |title=Majors, Minors and Graduate Programs |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}</ref> Вермонт университеті [[Жаңа Англияның жоғары білім жөніндегі комиссиясы]] тарапынан [[АҚШ-тағы жоғары білімді аккредиттеу|аккредиттелген]].<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=New England Commission Higher Education |language=en-US |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090600/https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |url-status=live }}</ref> Бакалавриат, магистратура және докторантура бағдарламалары [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]нде, Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжінде, Өнер және ғылым колледжінде, Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжінде, Инженерия және математика ғылымдары колледжінде, Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінде, Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжінде, Гроссман бизнес мектебінде және [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]]нде ұсынылады.<ref>{{cite web |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |title=Majors, Minors, and Graduate Programs |website=www.uvm.edu |language=en |access-date=April 4, 2018 |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}</ref> Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі дербес академиялық дәреже бермейді. Оның студенттері бір мезгілде университеттің бакалавриат бағдарламалары бойынша білім беретін жеті колледжінің бірінде оқиды.<ref>{{Cite web |title=Fall Semester |url=https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |url-status=live }}</ref> === Рейтингтері мен беделі === {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:22em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; border-collapse:collapse;" |- ! colspan="2" style="background:#f8f9fa; color:#3366cc; text-align:center; font-size:130%; padding:12px 8px; border:0;" | Академиялық рейтингтер |- ! colspan="2" style="background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;" | Ұлттық |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Forbes]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 181 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[U.S. News & World Report]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 121 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Washington Monthly]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 100 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | '''''WSJ''/College Pulse''' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 283 |- ! colspan="2" style="background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;" | Әлемдік |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі|ARWU]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 401–500 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[QS World University Rankings|QS]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 851–900 |- | style="border:0; padding:10px 12px;" | ''[[U.S. News & World Report]]'' | style="border:0; padding:10px 12px; text-align:right;" | 510 |} 2024 жылғы жағдай бойынша ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымының жыл сайынғы университеттер рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тың мемлекеттік университеттері арасында 61-орынды, ал елдегі барлық университеттер арасында 121-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті.<ref>{{cite web |title=University of Vermont |url=https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |access-date=September 30, 2024 |publisher=U.S. News & World Report |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414180827/https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |url-status=live }}</ref> 2024 жылы ''Forbes'' басылымының ''America's Top Colleges'' рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тағы 500 мемлекеттік және жекеменшік колледж бен университеттің арасында жалпы есепте 181-орынға, мемлекеттік университеттер арасында 79-орынға, ал зерттеу университеттері арасында 129-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.forbes.com/colleges/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=Forbes |language=en }}</ref> 1985 жылы Ричард Молл өзінің ''The Public Ivies: A Guide to America's Best Public Undergraduate Colleges and Universities'' атты кітабында Вермонт университетін [[Мемлекеттік Айви]] санатына жатқызды.<ref>{{Cite book |last=Moll |first=Richard |url=https://archive.org/details/publicivysguidet0000moll |title=The public ivys: A guide to America's best public undergraduate colleges and universities |date=1985 |publisher=Viking |location=New York |others=Internet Archive |isbn=978-0-670-58205-1 }}</ref> === Бакалавриатқа қабылдау === {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:36em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #c8ccd1; border-collapse:collapse;" |- ! colspan="3" style="background:#f8f9fa; text-align:center; font-size:125%; padding:12px 8px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Бакалавриатқа қабылдау статистикасы |- ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; width:45%;" | ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:30%;" | 2023 жылы оқуға қабылданғандар<ref name="FallEnrollmentReport">{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |title=UVM Common Data Set 2023-2024 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109025946/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |url-status=live }}</ref> ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:25%;" | 2018 жылмен салыстырғандағы өзгеріс<ref name="ReferenceEnrollmentReport">{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/CDS1819.pdf |title=UVM Common Data Set 2018-2019 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126192035/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/cds1819.pdf |url-status=live }}</ref> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Қабылдау көрсеткіші | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 60,0% | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | (+0,2) |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 17,1% | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | (+0,5) |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;" | Тест нәтижелерінің ортаңғы 50%-ы<sup>1</sup> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | [[SAT]] — жалпы балл | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 1270–1410 <small>([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 35%-ы арасында)</small> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | SAT — оқу және жазу | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 640–720 |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | SAT — математика | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 610–700 |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | [[ACT (тест)|ACT]] — жалпы балл | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 29–32 <small>([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 11%-ы арасында)</small> |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;" | Мектептегі үлгерім көрсеткіштері (GPA)<sup>2</sup> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 10% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 41,38% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 25% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 75,42% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 50% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 97,32% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Орташа GPA | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 3,85 |- | colspan="3" style="background:#f8f9fa; border:0; padding:12px; font-size:90%;" | <sup>1</sup> Тест нәтижелерін тапсыруды таңдаған студенттер арасында. <sup>2</sup> Мектептегі үлгерім рейтингі анықталған студенттер арасында. |} Бакалавриатқа қабылдау үдерісі [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «іріктеу деңгейі жоғары» санатына жатқызылады. Бұл бірінші курс студенттерінің тест нәтижелері негізінде университеттің қабылдау талаптарының іріктеу деңгейі бакалавр дәрежесін беретін барлық жоғары оқу орындарының арасында 80–100-процентиль аралығында екенін білдіреді.<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |access-date=April 5, 2023 |website=Carnegie Classification of Institutions of Higher Education |language=en-US |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224958/https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live }}</ref> 2026 жылғы түлектер тобына қабылдау үшін Вермонт университетіне 28 236 өтініш түсіп, олардың 16 947-сі (60,0%) мақұлданды. Қабылданғандардың 2 896-сы оқуға тіркеліп, [[Оқуға қабылдау ұсынысын қабылдау көрсеткіші|оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші]] 17,1%-ды құрады. Университетте бірінші курс студенттерінің [[Студенттердің оқуын жалғастыру көрсеткіші|оқуын жалғастыру көрсеткіші]] 88,25%-ды құрайды, ал студенттердің 77,5%-ы оқуын алты жыл ішінде аяқтайды.<ref name="FallEnrollmentReport" /> Бірінші курсқа қабылданған студенттердің 35%-ы [[SAT]] тестінің нәтижелерін тапсырған. Олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 1270–1410 аралығында болды. 2023 жылы оқуға қабылданған бірінші курс студенттерінің 11%-ы [[ACT (тест)|ACT]] тестінің нәтижелерін тапсырған, олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 29–32 аралығында болды. Студенттердің мектептегі орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) 3,85-ті құрады.<ref name="FallEnrollmentReport" /> === Ғылыми зерттеулер === Вермонт университеті [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.<ref name=":0" /> 2025 қаржы жылында университет [[ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар|ғылыми зерттеулер мен әзірлемелерді]] қаржыландыруға 266 миллион доллар көлемінде қаражат тартты.<ref name=":9">{{Cite web |title=UVM Research Sets $266M Record |url=https://www.uvm.edu/news/ovpr/uvm-research-sets-266m-record |access-date=October 1, 2024 |website=The University of Vermont }}</ref> === Өнер және ғылым колледжі === Өнер және ғылым колледжі — Вермонт университетіндегі студенттер, оқытушылар және қызметкерлер саны жағынан ең ірі колледж. Сонымен қатар колледж университеттің барлық студенттеріне оқу мен ғылыми қызметте табысқа жетуге қажетті білім мен дағдыларды қалыптастыруға көмектесетін негізгі пәндердің басым бөлігін ұсынады. Колледжде гуманитарлық ғылымдар, бейнелеу өнері, формалды ғылымдар, әлеуметтік және жаратылыстану ғылымдары бойынша 45 білім беру бағыты бар. [[Сурет:University of Vermont Williams Hall.jpg|thumb|Вермонт университетіндегі Уильямс-холл (бұрынғы Уильямс ғылыми корпусы). Қазіргі уақытта ғимаратта өнер және өнер тарихы, денсаулық және қоғам, сондай-ақ антропология кафедралары орналасқан.]] === Гроссман бизнес мектебі === Вермонт университетінің Гроссман бизнес мектебі [[AACSB]] ұйымы тарапынан аккредиттелген және бакалавриат пен магистратура бағдарламаларын ұсынады.<ref>{{Cite web |title=Sustainable Innovation MBA {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/program/sustainable-innovation-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}</ref> 2015 жылы мектеп университет түлегі Стивен Гроссманның 20 миллион доллар көлеміндегі қайырымдылық көмегінің құрметіне Гроссман бизнес мектебі болып қайта аталды. Бұл университет тарихындағы бір реттік ең ірі қайырымдылық қаржы болды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/business/?Page=news&storyID=21530&category=business |title=Grossman School of Business: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=October 5, 2015 |archive-date=October 6, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151006005514/http://www.uvm.edu/business/?Page=news&storyID=21530&category=business |url-status=live }}</ref> Мектептің бакалавриатында 1100-ден астам студент оқиды. Түлектерге бизнес басқару саласындағы ғылым бакалавры дәрежесі беріледі.<ref>{{Cite web |title=Undergraduate Programs {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/undergraduate-programs |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}</ref> 2025 жылы ''[[Corporate Knights]]'' басылымы Гроссман бизнес мектебінің тұрақты инновациялар саласындағы MBA бағдарламасын (SI-MBA) «Better World MBA» әлемдік рейтингінде екінші орынға, ал әлеуметтік және экологиялық ықпалы бойынша АҚШ-тағы бірінші орынға қойды. Бағдарлама 2023 жылдан бері осы орындарды сақтап келеді.<ref>{{Cite web |last=Bronca |first=Tristan |date=November 6, 2025 |title=These are the 2025 top MBA schools for sustainability |url=https://corporateknights.com/issues/2025-11-education-and-youth-issue/these-top-mbas-for-sustainability-are-maximizing-impact/ |access-date=April 16, 2026 |website=Corporate Knights |language=en-US }}</ref> ''[[The Princeton Review]]'' басылымының мәліметі бойынша, SI-MBA бағдарламасы АҚШ-тағы экологиялық бағыттағы үздік MBA бағдарламалары рейтингінде екінші орын алады,<ref>{{Cite web |title=Best Green MBA |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings/?rankings=best-green-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}</ref> сондай-ақ кәсіпкерлік саласындағы ең үздік 50 бағдарламаның<ref>{{Cite web |title=Top 50 Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-50-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}</ref> және АҚШ-тың солтүстік-шығысындағы кәсіпкерлік бағытындағы ең үздік жеті бағдарламаның қатарына кіреді.<ref>{{Cite web |title=Top Northeast Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-northeast-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com }}</ref> === Инженерия және математика ғылымдары колледжі === [[Сурет:University of Vermont Discovery Hall.jpg|thumb|Биохимия, физика және химия сияқты [[физикалық ғылымдар]] салалары орналасқан Дискавери-холл ғимараты]] Инженерия және математика ғылымдары колледжінде (CEMS) [[ABET]] ұйымы аккредиттеген бес инженерлік білім беру бағдарламасы бар: биомедициналық инженерия, құрылыс инженериясы, экологиялық инженерия, электротехника және машина жасау. Сонымен қатар колледж құрамында информатика кафедрасы мен математика және статистика кафедрасы жұмыс істейді. Колледжде үш ғылыми-зерттеу орталығы бар: Көлік зерттеулері орталығы, Күрделі жүйелер орталығы және Вермонттың озық есептеу технологиялары орталығы. Колледжде бакалавриат деңгейінде шамамен 1400 студент, жоғары оқу орнынан кейінгі бағдарламаларда 250 студент оқиды және 85 оқытушы жұмыс істейді. === Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі === [[Сурет:University of Vermont Morrill Hall.jpg|thumb|АҚШ сенаторы [[Джастин Смит Моррилл]]дің құрметіне аталған [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараты 1906–1907 жылдары Вермонт университетінің ауыл шаруашылығы кафедрасы мен ауыл шаруашылығы тәжірибе станциясын орналастыру үшін салынған.]] Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі (CALS) жануарлар туралы ғылым (студенттерге [[Тафтс университеті]]нің [[Каммингс ветеринариялық медицина мектебі]]не мерзімінен бұрын қабылдану мүмкіндігі беріледі), биохимия, биология ғылымдары, жергілікті қауымдастық кәсіпкерлігі, жергілікті қауымдастықтарды дамыту және халықаралық даму, диетология, тамақтану және тағамтану, экологиялық ауыл шаруашылығы, қоршаған орта туралы ғылым, қоршаған ортаны зерттеу, микробиология, молекулалық генетика, өсімдіктер биологиясы, қоғамдық коммуникациялар және тұрақты ландшафттық бау-бақша шаруашылығы бағыттары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар колледж құрамында Ауылдық аймақтарды зерттеу орталығы жұмыс істейді. Колледж Өнер және ғылым колледжімен бірлесіп білім беру бағдарламаларын да ұсынады. Биология ғылымдары сияқты мамандықтарды таңдаған студенттер осы екі колледждің кез келгенінде білім ала алады.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |title=Integrated Biological Science Program: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 11, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511112140/http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |url-status=live }}</ref> Жер гранты негізінде құрылған жоғары оқу орны ретінде Вермонт университеті [[Штаттардың бірлескен ғылыми-зерттеу, білім беру және ауыл шаруашылығы жөніндегі кеңес беру қызметі]] бағдарламасы аясында Вермонт штатына ауыл шаруашылығы саласындағы ғылыми-зерттеу қызметтерін көрсету үшін жыл сайын грант алады. === Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі === Вермонт университетінің Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі (CESS) педагогикалық білім беру, адам дамуы және отбасы туралы ғылымдар, сондай-ақ әлеуметтік жұмыс салалары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар [[америкалық ым тілі]], арнайы білім беру және мәдени әрі тілдік әртүрлілік жағдайындағы білім беру бағыттары бойынша қосымша мамандықтар бар. Колледж құрамына Көшбасшылық және даму ғылымдары кафедрасы, Білім беру кафедрасы, Әлеуметтік жұмыс кафедрасы және Мүгедектік және қоғамға кіріктіру орталығы кіреді. Сондай-ақ магистр немесе доктор (Ed.D. немесе Ph.D.) дәрежесін алуға мүмкіндік беретін бағдарламалар ұсынылады. === Медицина колледжі === {{Толық мақала|Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі}} 1804 жылы Джон Померой Берлингтондағы өз үйінде студенттерге сабақ бере бастады. Бұл АҚШ-тағы [[Штат университеті|мемлекеттік колледж немесе университет]] жанындағы алғашқы [[АҚШ-тағы медициналық білім беру|медициналық]] бөлімше болды. 1822 жылы Померой мен медицина саласының оқытушысы [[Нейтан Смит (дәрігер, 1762 жылы туған)|Нейтан Смит]] негізін қалаған [[Вермонт университетінің медицина колледжі|Медицина колледжі]] АҚШ-тағы жетінші медицина мектебі ретінде құрылды. Вермонт университеті медицина мамандығы бойынша әр курсқа шамамен 100 студент қабылдайды. Жалпы медицина студенттерінің саны шамамен 400-ге жетеді. Вермонт университетінің медициналық орталығы клиникалық білім берудің негізгі базасы болып табылады. ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымының 2016 жылғы рейтингі бойынша Медицина колледжі [[алғашқы медициналық-санитариялық көмек]] саласындағы білім беру сапасы жағынан АҚШ-тағы рейтингке енген 89 бағдарламаның арасында 29-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті. Ал 2019 жылғы жағдай бойынша 120 бағдарламаның арасында 43-орынға ие болды.<ref>{{cite magazine |url=http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |title=Best Medical Schools - University of Vermont |access-date=December 14, 2015 |magazine=U.S. News & World Report |archive-date=December 22, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222133141/http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |title=Best Medical Schools: Primary Care |access-date=May 5, 2019 |archive-date=June 13, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613134748/https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |url-status=live }}</ref> 2016 жылғы 21 қазанда [[Джо Байден]] қатерлі ісікке қарсы күресті жеделдетуге бағытталған [https://bidenwhitehouse.archives.gov/cancermoonshot/ Cancer Moonshot] бастамасын талқылау үшін университет кампусына келді.<ref>{{cite web |url=https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |title=Vice President Biden Brings His 'Cancer Moonshot' to Burlington |date=October 21, 2016 |access-date=August 25, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105221/https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |title=Vice President Biden Brings 'Cancer Moonshot' to UVM |publisher=Med.uvm.edu |date=November 14, 2016 |accessdate=August 26, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105225/http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |url-status=live }}</ref> ==== Чарльз А. Дана атындағы медициналық кітапхана ==== Чарльз А. Дана атындағы кітапхана — Вермонт штатындағы ең ірі [[медициналық кітапхана]]. Ол Ұлттық медициналық кітапханалар желісінің Вермонт штатындағы ресурстық кітапханасы қызметін атқарады<ref>{{cite web |url=http://nnlm.gov/ |title=National Home page - National Network of Libraries of Medicine |access-date=July 17, 2009 |archive-date=July 30, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090730161711/http://nnlm.gov/ |url-status=live }}</ref> және Вермонт университетінің Академиялық денсаулық сақтау орталығын қажетті ақпаратпен қамтамасыз етеді. Академиялық денсаулық сақтау орталығының құрамына университеттің Медицина колледжі мен Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінің оқытушылары, қызметкерлері мен студенттері, сондай-ақ Вермонт университетінің медициналық орталығындағы дәрігерлер мен басқа да [[медициналық қызмет көрсетуші]]лер кіреді. Кітапхана университеттің бакалавриат және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларының денсаулық сақтау ғылымдары саласындағы ақпараттық қажеттіліктерін де қанағаттандырады. Сонымен қатар ол [[денсаулық сақтау ғылымдары]] бойынша ақпарат іздейтін Вермонт штатының тұрғындарына да ашық. === Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі === Вермонт университетінің Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі төрт кафедрадан тұрады: Биомедицина және денсаулық ғылымдары, Коммуникация ғылымдары және коммуникация бұзылыстары, Мейіргер ісі, сондай-ақ Оңалту және қозғалыс ғылымдары. Сонымен қатар колледж құрамында [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]мен бірлесіп жұмыс істейтін Интегративті денсаулық институты бар. Ол интегративті медициналық көмек саласында сертификат беретін білім беру бағдарламасын ұсынады. Колледждің кейбір бакалавриат бағдарламалары студенттерді сөйлеу және тіл патологиясы, аудиология салалары бойынша жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларына немесе физиотерапия бойынша докторлық бағдарламаға түсуге дайындайды. Колледж сондай-ақ бұрын Fletcher Allen Health Care деп аталған Вермонт университетінің медициналық орталығының клиникалық базаларын пайдаланады. === Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі === Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі студенттердің оқу бағдарламасын толықтыратын және сабақтан тыс іс-шараларға қатысуына жағдай жасайды. Олардың қатарына арнайы ғылыми симпозиумдар, университетке шақырылған ғалымдармен бірге ұйымдастырылатын кешкі астар, сондай-ақ Монреаль мен Бостондағы мұражайлар мен театрларға сапарлар кіреді. Колледждің жұмысына университеттің әртүрлі бөлімдерінен оқытушылар іріктеліп тартылады. Олар бірінші курс студенттеріне арналған этика пәні мен тереңдетілген семинарларда дәріс оқиды, оқу және талқылау топтарына қатысады, пленарлық дәрістер сериясында баяндама жасайды, сондай-ақ ғылыми зерттеулер жүргізетін үздік студенттерге ғылыми жетекшілік етеді. Міндетті этика курсы, шағын семинарлар, бейресми кездесулер мен арнайы ғылыми-зерттеу жобалары аясында студенттер гуманитарлық және жаратылыстану ғылымдары, инженерия, мейіргер ісі, медицина, педагогика, бизнес және басқа да салалар бойынша университет ғалымдарымен бірлесіп жұмыс істейді. 2023 жылғы мамырда колледж АҚШ-тың бұрынғы сенаторы [[Патрик Лихи]]дің құрметіне қайта аталды.<ref>{{Cite web |title=UVM Honors College Named for Senator Patrick Leahy |url=https://www.uvm.edu/news/story/uvm-honors-college-named-senator-patrick-leahy |access-date=June 12, 2023 |website=The University of Vermont |archive-date=June 8, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230608023818/https://www.uvm.edu/news/story/uvm-honors-college-named-senator-patrick-leahy |url-status=live }}</ref> === Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі === [[Сурет:University of Vermont Aiken Center.jpg|thumb|Джордж Д. Айкен орталығында Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі орналасқан.]] [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]] (RSENR) 1973 жылы құрылған Табиғи ресурстар мектебінің негізінде 2003 жылы ашылды. Мектеп экологиялық және әлеуметтік үдерістер туралы білім мен түсінікті тереңдетуге, сондай-ақ табиғи жүйелердің тұтастығын сақтауға және қоршаған ортамен үйлесімді өмір сүретін орнықты қоғам қалыптастыруға бағытталған құндылықтарды дамытуға ұмтылады. Рубенштейн мектебінің ғылыми-зерттеу қызметі үш негізгі бағытты қамтиды: 1. Қолданбалы экология; 2. Қоршаған орта және қоғам; 3. Инновациялық құралдарды әзірлеу және пайдалану (мысалы, ГАЖ, кеңістіктік талдау және модельдеу). Мектептің негізгі ғимараты Джордж Д. Айкен орталығында орналасқан. Ғимарат 2012 жылы қайта жаңғыртылып, [[АҚШ-тың жасыл құрылыс кеңесі]]нің [[Энергетикалық және экологиялық жобалаудағы көшбасшылық|LEED Platinum]] сертификатын алды.<ref>{{cite news |title=Rehabbed Aiken gets top 'green' designation |url=http://www.burlingtonfreepress.com/article/20130923/NEWS02/309230024/Rehabbed-Aiken-gets-top-green-designation |newspaper=Burlington Free Press |date=September 23, 2013}}</ref><!-- {{Dead link|date=July 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} --> 2007 жылы университет [[Шамплейн көлі]]нің ластану мәселелерін зерттеу үшін 6,7 миллион доллар көлемінде грант жеңіп алды.<ref>{{cite book |title=UVM wins $6.7M lake-research grant |publisher=Burlington Free Press |date=September 28, 2007 }}</ref> == Спорт == Вермонт университетінің спорт командалары «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]» деген атпен белгілі. Университетте спорттың 18 түрі бойынша командалар бар. Әйелдер командалары баскетбол, кросс, допты хоккей, шайбалы хоккей, лакросс, шаңғы спорты, футбол, жүзу және суға секіру, сондай-ақ жеңіл атлетика (жабық ғимаратта және ашық ауада) бойынша жарыстарға қатысады. Ерлер командалары баскетбол, кросс, шайбалы хоккей, лакросс, шаңғы спорты, футбол және жеңіл атлетика (жабық ғимаратта және ашық ауада) бойынша өнер көрсетеді. Барлық командалар [[NCAA]]-ның [[Дивизион (спорт)|I дивизионы]] деңгейінде жарысады. Командалардың басым бөлігі [[Америка шығысы конференциясы]]нда бақ сынайды. Ерлер мен әйелдердің шайбалы хоккей командалары [[Шығыс хоккей қауымдастығы]]ның жарыстарына қатысады. Тау шаңғысы мен шаңғы жарысы командалары [[Шығыс колледжаралық шаңғы қауымдастығы]]ның жарыстарына қатысады. Вермонт университетінің спорт командалары студент-спортшылардың жалпы орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) бойынша 2005 жылдан 2011 жылға дейін қатарынан жеті рет (2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010 және 2011 жылдары) Америка шығысы конференциясының академиялық кубогын жеңіп алды. Вермонт университеті осы конференцияда аталған кубокты қатарынан үш жыл және жалпы төрт рет жеңіп алған алғашқы оқу орны болды. [[Сурет:Gutterson Fieldhouse on March 29 2023.jpg|thumb|1963 жылы салынған [[Гаттерсон-филдхаус]] ғимаратында Вермонт университетінің хоккей мұз айдыны орналасқан.]] Университеттің соңғы жылдардағы спорттық жетістіктерінің қатарында ерлердің шайбалы хоккей командасының 2009 жылы Frozen Four турниріне шығуы, әйелдер мен ерлер баскетбол командаларының Америка шығысы конференциясының турнирлерінде жеңіске жетіп, 2010 жылғы NCAA турниріне жолдама алуы және шаңғы командасының 2012 жылы Монтана штатының Бозмен қаласында өткен NCAA ұлттық чемпионатында алтыншы рет жеңімпаз атануы бар. 2014 жылы ерлердің шайбалы хоккей командасы 2009 жылдан бергі үшінші NCAA турниріне жолдама алды, ал ерлер баскетбол командасы Америка шығысы конференциясының тұрақты маусымында алтыншы рет чемпион атанды. Университет өз тарихында америкалық футбол, софтбол және бейсбол сияқты бірнеше ірі спорт бағдарламасын тоқтатты. Софтбол мен бейсбол бағдарламалары 2009 жылы жабылды.<ref>{{cite web |url=http://www.wcax.com/story/9879709/uvm-eliminates-baseball-and-softball |title=UVM Eliminates Baseball and Softball |date=February 20, 2009 |access-date=September 17, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150916013459/http://www.wcax.com/story/9879709/uvm-eliminates-baseball-and-softball |archive-date=September 16, 2015 |url-status=dead }}</ref> Вермонт университетінің бұрынғы 36 спортшысы 16 Олимпиада ойындарына (13 қысқы және 3 жазғы) қатысып, жалпы алты Олимпиада медалін жеңіп алды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/vq/VQSPRING02/UVMOlympians.html |title=UVM Olympians |access-date=February 10, 2016 |archive-date=September 27, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927234921/http://www.uvm.edu/~uvmpr/vq/VQSPRING02/UVMOlympians.html |url-status=live }}</ref> Вермонт университетінің «Vermont Victorious» атты спорттық қолдау әні 1938 жылы жазылған.<ref>{{cite web |url=http://www.uvmathletics.com/sports/2010/6/27/GEN_0627105917.aspx |title=Vermont Catamounts Athletics |work=University of Vermont |access-date=February 10, 2016 |archive-date=February 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160208085600/http://uvmathletics.com/sports/2010/6/27/GEN_0627105917.aspx |url-status=live }}</ref> === 2024 жылғы NCAA ерлер футбол чемпионаты === 2024 жылғы 16 желтоқсанда Вермонт университетінің ерлер футбол командасы [[Маршалл университетінің ерлер футбол командасы|Маршалл университетінің командасын]] жеңіп, [[2024 жылғы NCAA I дивизионының ерлер арасындағы футбол турнирі]]нің чемпионы атанды. Бұл Вермонт университетінің NCAA I дивизионында өнер көрсететін спорт командаларының ұлттық чемпионаттың финалына алғаш рет шығып, жеңіске жетуі болды.<ref>{{Cite web |last=Abrami |first=Alex |title=Cardiac Cats: Vermont men's soccer win first national championship in comeback vs Marshall |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/sports/college/vermont/2024/12/16/vermont-soccer-vs-marshall-score-ncaa-national-championship-college-cup-overtime-final-uvm/76927559007/ |access-date=December 18, 2024 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}</ref> Сонымен қатар бұл [[Америка шығысы конференциясы]]на мүше командалардың тарихындағы алғашқы ұлттық чемпиондық атақ болды.<ref>{{Cite web |date=December 16, 2024 |title=Vermont Men's Soccer Wins National Championship 2-1 in Overtime!! |url=https://americaeast.com/news/2024/12/17/vermont-national-champions.aspx |access-date=December 18, 2024 |website=americaeast.com |language=en |archive-date=December 17, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241217053044/https://americaeast.com/news/2024/12/17/vermont-national-champions.aspx |url-status=live }}</ref> === Клубтық спорт === Вермонт университеті көптеген клубтық спорт командаларына қолдау көрсетеді. 2009 жылғы 15 қарашадағы жағдай бойынша университеттің желкенді спорт командасы АҚШ-тағы ұлттық рейтингте 8-орында тұрды.<ref name="SailingTeam">{{cite web |url=http://www.uvm.edu/sailing/ |title=UVM Sailing |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 30, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530001429/http://www.uvm.edu/sailing/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.collegesailing.org/rankings.asp |title=Sailing Collegiate National Top 20 |access-date=June 12, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070409102520/http://collegesailing.org/rankings.asp |archive-date=April 9, 2007 |url-status=dead }}</ref> Университеттің академиялық ескек есу командасы [[Чарльз өзені регатасы]] мен [[Дэд Вейл регатасы]]на қатысады. 2015 жылғы ACRA ұлттық клубтық ескек есу чемпионатында рульшісі бар төрт адамдық қайықтағы ерлер экипажы қола жүлдеге ие болды. Велоспорт командасы басқа университеттердің негізгі спорт командаларымен жарысып, бірнеше рет ұлттық чемпион атанды. == Өнер == [[Сурет:University of Vermont Royall Tyler Theatre.jpg|thumb|Театр өнері кафедрасы орналасқан Ройалл Тайлер театры.]] Вермонт университетінің Өнер мектебі жыл бойы аспаптық музыка және хор өнері бойынша концерттер ұйымдастырады. Ройалл Тайлер театрының [[негізгі сахна]]сында театр қойылымдары көрсетіледі. Театр өнері кафедрасы жыл сайын негізгі сахнада шамамен үш қойылым қояды. Сонымен қатар студенттердің режиссерлігімен бір актілі пьесалар да сахналанады. Соңғы жылдары негізгі сахнада қойылған көрнекті спектакльдердің қатарында ''[[Ақ нәсілді гетеросексуал ерлер]]'' және ''[[Жарқанат бала: мюзикл]]'' (2022/2023); ''[[Бұл ғажайып өмір]]'' және ''[[Ол құбыжықтарды өлтіреді]]'' (2021/2022); ''[[Халық жауы (пьеса)|Халық жауы]]'' (2020/2021); ''[[Қасқырлар (пьеса)|Қасқырлар]]'' және ''[[Қалыпты жүрек]]'' (2019/2020); ''[[Пиппин (мюзикл)|Пиппин]]'' (2018/2019); ''[[Сезім мен парасат]]'' және ''[[Питер және жұлдыз аулаушы]]'' (2017/2018); ''[[Көктемгі ояну (мюзикл)|Көктемгі ояну]]'' (2016/2017); ''[[39 баспалдақ (пьеса)|39 баспалдақ]]'' және ''[[Сахна сыртындағы шу]]'' (2015/2016); ''[[Жай нәрседен көп айқай]]'' (2014/2015); ''[[Тышқан қақпаны]]'' және ''[[Уринтаун]]'' (2013/2014) бар. 1991–2018 жылдары театрда Берлингтонның мерекелік дәстүріне айналған ''The Toys Take Over Christmas'' («Ойыншықтар Рождествоны басып алады») спектаклі қойылып келді.<ref>{{Cite web |title=Current Production Season |url=https://www.uvm.edu/cas/theatreanddance/current_production_season |access-date=October 13, 2024 |website=legacy.drup2.uvm.edu |language=en |archive-date=October 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008113927/https://www.uvm.edu/cas/theatreanddance/current_production_season |url-status=live }}</ref> Университеттің көпшілікке арналған сахналық өнер бағдарламасы — Lane Series 1955 жылы басталды. Бағдарлама аясында ұлттық және халықаралық деңгейде танымал өнерпаздар өнер көрсетеді. Әр оқу жылында классикалық музыка, джаз, фольклорлық музыка, камералық музыка және хор өнері бойынша концерттерді, сондай-ақ театр қойылымдарын, кино көрсетілімдері мен би өнерін қамтитын 25 іс-шара ұйымдастырылады. Іс-шаралардың басым бөлігі университеттің Редстоун кампусындағы концерт залында өтеді.<ref>{{Cite web |title=About Us: Lane Series |url=https://www.uvm.edu/laneseries/about-us |access-date=October 13, 2024 |website=University of Vermont |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109105633/https://www.uvm.edu/laneseries/about-us |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Lilly |first=Amy |title=How Natalie Neuert Curates UVM's Diverse Lane Series |url=https://www.sevendaysvt.com/arts-culture/how-natalie-neuert-curates-uvms-diverse-lane-series-41813697 |access-date=October 13, 2024 |website=Seven Days |language=en |archive-date=October 6, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241006013708/https://www.sevendaysvt.com/arts-culture/how-natalie-neuert-curates-uvms-diverse-lane-series-41813697 |url-status=live }}</ref> [[Флеминг өнер мұражайы]] — Вермонт университетінің мұражайы. Оның тұрақты коллекциясында 24 000 экспонат бар. Олардың қатарында өнер туындылары, сондай-ақ [[антропология|антропологиялық]] және [[этнография|этнографиялық]] жәдігерлер кездеседі. Мұражайда түрлі уақытша көрмелер мен арнайы іс-шаралар да өткізіледі. Қазіргі уақытта жұмысын тоқтатқан [[Вермонт Моцарт фестивалі]] Вермонт университетінде қалыптасып, алғашқы фестивальдері де осы оқу орнында өткізілді. 1976 жылы фестиваль тәуелсіз коммерциялық емес ұйым ретінде тіркелді, алайда бүкіл қызмет ету кезеңінде университетпен байланысын сақтап қалды. == Студенттік өмір == {| class="wikitable mw-collapsible sortable" style="width:100%; max-width:650px; float:none; clear:both; margin:0 0 1em 0; table-layout:fixed;" |+ 2023 жылғы күздегі бакалавриат студенттерінің демографиялық құрамы<ref>{{cite web |title=College Scorecard: University of Vermont |url=https://collegescorecard.ed.gov/school?231174-University-of-Vermont |website=College Scorecard |publisher=[[United States Department of Education]] |access-date=June 23, 2025 }}</ref> |- ! style="width:42%; text-align:left;" | Нәсілі мен этникалық тегі ! colspan="2" style="text-align:center;" | Жалпы үлесі |- | [[Испантілді емес ақ нәсілді америкалықтар|Ақ нәсілділер]] | style="width:12%; text-align:right;" | 84% | style="width:46%;" | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:84%; height:100%; background:cyan;"></div></div> |- | [[Испантілді және латынамерикалық америкалықтар|Испантілділер]] | style="text-align:right;" | 5% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:5%; height:100%; background:green;"></div></div> |- | [[Аралас нәсілді америкалықтар|Екі немесе одан да көп нәсіл]] | style="text-align:right;" | 4% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:4%; height:100%; background:violet;"></div></div> |- | [[Азиялық америкалықтар|Азиялықтар]] | style="text-align:right;" | 3% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:3%; height:100%; background:orange;"></div></div> |- | Белгісіз | style="text-align:right;" | 3% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:3%; height:100%; background:grey;"></div></div> |- | [[Афроамерикалықтар|Қара нәсілділер]] | style="text-align:right;" | 1% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:1%; height:100%; background:purple;"></div></div> |- | [[Шетелдік студент]] | style="text-align:right;" | 1% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:1%; height:100%; background:#008080;"></div></div> |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; color:#665c99; text-align:center;" | [[Экономикалық әртүрлілік]] |- | [[АҚШ-тағы төменгі тап|Табысы төмендер]]<sup>а</sup> | style="text-align:right;" | 14% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:14%; height:100%; background:red;"></div></div> |- | [[АҚШ-тағы ауқаттылық|Ауқаттылар]]<sup>ә</sup> | style="text-align:right;" | 86% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:86%; height:100%; background:black;"></div></div> |- | colspan="3" style="text-align:left;" | <sup>а</sup> Табысы төмен студенттерге арналған федералдық [[Пелл гранты]]н алған студенттердің үлесі. |- | colspan="3" style="text-align:left;" | <sup>ә</sup> Кемінде [[АҚШ-тағы орта тап]]қа жататын студенттердің үлесі. |} Университетте студенттердің түрлі қызығушылықтарын қамтитын 250-ден астам студенттік клуб пен ұйым жұмыс істейді. Оларға Студенттік өзін-өзі басқару қауымдастығы қолдау көрсетеді. Тарихы ұзақ әрі мүшелерінің саны көп ұйымдардың қатарында «Белсенді еріктілер» (Volunteers in Action), Вермонт университетінің саяхат клубы (UVM Outing Club)<ref name="uvmoc">{{Cite web |url=https://site.uvm.edu/uvmoc/ |title=UVM Outing Club |date=December 10, 2023 |access-date=March 26, 2024 |archive-date=March 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326193113/https://site.uvm.edu/uvmoc/ |url-status=live }}</ref> және Шаңғы және сноуборд клубы бар. Hillel ұйымы да университет кампусында белсенді қызмет атқарады.<ref>{{cite web |url=http://uvmhillel.org/Passover |title=Passover 2015! |work=UVM Hillel |access-date=August 26, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141108215600/http://uvmhillel.org/Passover |archive-date=November 8, 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.jspace.com/news/articles/jspace-featured-org-hillel-university-of-vermont/14889 |title=Jspace Featured .ORG: Hillel University of Vermont / Jspace News |access-date=August 26, 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131106071758/http://www.jspace.com/news/articles/jspace-featured-org-hillel-university-of-vermont/14889 |archive-date=November 6, 2013 }}</ref><ref name="SSC">{{cite web |url=http://www.uvmssc.com/ |title=UVM Ski & Snowboard website |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 29, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150529221249/http://www.uvmssc.com/ |url-status=live }}</ref> Сонымен қатар университетте 2007 жылы құрылған, АҚШ-тағы үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне FeelGood бөлімшесі орналасқан. Бөлімше университет кампусында ірімшік қосылған ыстық сэндвичтер сату арқылы 2030 жылға қарай аса ауыр кедейлікті жоюға бағытталған бастамаларды қолдау үшін құрылғаннан бері 400 000 доллардан астам қаражат жинады.<ref>{{cite web |url=http://www.feelgood.org/ |title=Home – FeelGood |website=FeelGood |language=en-US |access-date=June 1, 2016 |archive-date=May 29, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160529004429/http://www.feelgood.org/ |url-status=live }}</ref> [[Сурет:University of Vermont Davis Center.jpg|thumb|2007 жылғы күзде құрылысы аяқталған [[Дадли Х. Дэвис орталығы|Дэвис орталығы]] — университеттің студенттік орталығы.]] 2015 жылы университет Wellness Environment (WE) деп аталатын салауатты өмір салтын қолдау бағдарламасын іске қосты. Бұл алкоголь мен есірткі қолданылмайтын студенттік тұрғын орта бағдарламасы, оған қатысатын студенттер дене шынықтыру және дұрыс тамақтану жөніндегі жаттықтырушылардың көмегін ала алады. Бағдарлама аясында күнделікті йога сабақтары, тәулік бойы қолжетімді медитация сеанстары және студенттерді Берлингтон жастарының өкілдерімен жұптастыратын тәлімгерлік бағдарлама қарастырылған.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~wellenv/ |title=WE: Wellness Environment: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=April 10, 2015 |archive-date=April 15, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150415092701/http://www.uvm.edu/~wellenv/ |url-status=live }}</ref> 2017 жылғы күзде Орталық кампустың студенттік жатақханасының құрылысы аяқталды. Қазіргі уақытта онда Wellness Environment бағдарламасына қатысатын 700-ге жуық студент тұрады. Гендерлік инклюзивті дәретханалар жөніндегі жұмыс тобы (GIRT) деп аталатын ұйымның қызметі нәтижесінде Вермонт университетінде бинарлық емес гендерлік сәйкестігі бар және қалыптасқан гендерлік нормаларға сай келмейтін студенттер, оқытушылар мен келушілер пайдалана алатын, бір адамға арналған гендерлік бейтарап дәретханалардың саны артып келеді.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~hrdma/GIRT%20Report%20FINAL.pdf |title=Gender-Inclusive Restroom Task Force Report - Findings and Recommendations |access-date=October 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171026110809/http://www.uvm.edu/~hrdma/GIRT%20Report%20FINAL.pdf |archive-date=October 26, 2017 |url-status=dead }}</ref> === Саяхат клубы === Вермонт университетінің саяхат клубы (UVM Outing Club) 1913 жылы құрылды және АҚШ-тағы ең ірі саяхат клубы болып саналады. Студенттер басқаратын клуб каякинг, каноэмен жүзу, жаяу серуендеу, рюкзакпен жорыққа шығу, жартасқа өрмелеу, мұзға өрмелеу, тау шаңғысымен жабдықталмаған таулы жерлерде сырғанау және шаңғы жарысы бойынша саяхаттар ұйымдастырады.<ref name="uvmoc" /> Клуб TREK деп аталатын, студенттерді университетке түсер алдында табиғат аясында өткізілетін іс-шаралар арқылы бейімдеуге арналған бағдарламаны құруға атсалысты. Бағдарлама аясында жаңадан қабылданған бірінші курс студенттері бес күндік жорықтарға қатысып, Вермонт университетінің қауымдастығымен және Вермонт штатымен жақынырақ танысады.<ref>{{Cite web |url=https://www.uvm.edu/studentlife/trek |title=TREK &#124; Student Life &#124; The University of Vermont |website=www.uvm.edu |access-date=March 26, 2024 |archive-date=March 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326195315/https://www.uvm.edu/studentlife/trek |url-status=live }}</ref> Клуб жыл сайын Catamountain Classic іс-шарасын өткізеді. Оның барысында қатысушылар бір демалыс күнінің ішінде ұзындығы 272 миль (шамамен 438 км) болатын Лонг-Трейл жаяу жүру бағытын бірлесіп толық жүріп өтеді.<ref>{{Cite web |title=The Long Trail |url=https://www.greenmountainclub.org/the-long-trail/ |website=Green Mountain Club |access-date=March 26, 2024 |archive-date=March 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326195314/https://www.greenmountainclub.org/the-long-trail/ |url-status=live }}</ref> === Іс-шаралар === Вермонт университетінің бағдарламалық кеңесі (UPB) университет қауымдастығына арналған түрлі іс-шаралар мен мәдени-сауық бағдарламаларын ұйымдастыруға жауапты.<ref name=":2">{{Cite web |title=UVM Program Board |url=https://www.uvm.edu/studentlife/upb |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405204136/https://www.uvm.edu/studentlife/upb |url-status=live }}</ref> Соңғы жылдары<!-- Нақты мерзімі көрсетілмеген (2025 жылғы ақпан). --> кеңес комик [[Мишель Вулф]], [[Two Door Cinema Club]] музыкалық тобы және [[Лаверн Кокс]] қатысқан жыл сайынғы SpringFest фестивалі сияқты іс-шараларды ұйымдастырды. Сонымен қатар кеңес [[Музыкалық топтар сайысы|музыкалық топтар сайыстарын]], апта сайынғы паб викториналарын, халықаралық кино көрсетілімдері мен түрлі елдердің тағамдарына арналған іс-шараларды өткізеді.<ref name=":2" /> === Концерттер === [[Сурет:University of Vermont Ira Allen Chapel.jpg|thumb|[[Айра Аллен капелласы]]]] Университет кампусындағы іс-шаралардан бөлек, Вермонт университетінің бағдарламалық кеңесі (UPB) АҚШ-тың әртүрлі аймақтарынан келген орындаушылар мен жергілікті музыкалық топтардың қатысуымен жанды музыка концерттерін ұйымдастырады. Кеңес төрт комитеттен тұрады, олардың бірі — Концерттер комитеті. Комитет мүшелері концерттер ұйымдастыру және жергілікті дыбыс режиссерлері мен концерттік қойылым мамандарымен бірлесіп жұмыс істеу арқылы музыка индустриясының түрлі қырларын меңгереді. Студенттер музыкалық топтарды таңдауға, олардың өнер көрсетуін келісуге және концерт өтетін күнгі барлық ұйымдастыру-техникалық жұмыстарға жауап береді. 1971 жылы құрылған Концерттік бюро университетке [[R.E.M.]], [[Phish]] (топтың төрт мүшесінің үшеуі 1980 жылдары Вермонт университетінде оқыған), [[Red Hot Chili Peppers]], [[Стинг]], [[Лу Рид]], [[Primus (музыкалық топ)|Primus]], [[The String Cheese Incident]], [[Джеймс Браун]], [[Боб Дилан]], [[The Allman Brothers Band]], [[Death Cab for Cutie]], [[Jurassic 5]], [[Disco Biscuits]], [[Grateful Dead]], [[Guster]] және [[The Flaming Lips]] сияқты танымал орындаушылар мен музыкалық топтарды шақырды. 2001 жылдан бері жыл сайын сәуір айында SpringFest фестивалі өткізіліп келеді. Фестивальдің басты орындаушылары қатарында [[Vida Blue (музыкалық топ)|Vida Blue]], [[The Roots]], [[Cake (музыкалық топ)|Cake]], [[Келлер Уильямс]], [[Gov't Mule]], сондай-ақ бірлескен басты орындаушылар ретінде [[Robert Randolph & the Family Band]], [[Зигги Марли]] және [[Талиб Куэли]] болды. Әртүрлі жылдардағы SpringFest фестивальдерінде [[The Meditations]], [[Toots & the Maytals]], [[Soulive]], [[Rjd2]], [[Apollo Sunshine]], 2009 жылы [[Ratatat]], 2010 жылы [[MSTRKRFT]], 2011 жылы [[The Roots]] пен [[Thievery Corporation]], 2012 жылы [[Диллон Фрэнсис]], 2013 жылы [[MGMT]], 2014 жылы [[Atmosphere (музыкалық топ)|Atmosphere]], 2015 жылы [[The Disco Biscuits]], 2016 жылы [[The Head and the Heart]], 2017 жылы [[Two Door Cinema Club]] және 2018 жылы [[Playboi Carti]] өнер көрсетті. === Студенттік бауырластықтар мен қауымдастықтар === Вермонт университетіндегі грек әріптерімен аталатын студенттік бауырластықтар мен қауымдастықтар жүйесі АҚШ-тағы ең көне жүйелердің бірі болып саналады. Алғашқы студенттік бауырластық ұйымы 1836 жылы құрылды. Университеттегі ер студенттердің 5%-ы және әйел студенттердің 5%-ы осындай ұйымдарға мүше. Ерлер мен әйелдердің студенттік бауырластықтары мен қауымдастықтарының мүшелері Студенттік өзін-өзі басқару қауымдастығының (SGA) жұмысына қатысады, жаңадан қабылданған студенттерді бейімдеу бағдарламаларының жетекшілері, студенттердің мүдделерін қорғаушылар және жатақханадағы көмекшілер ретінде қызмет атқарады. == Экологиялық тұрақтылық == Вермонт университетінің кампусында экологиялық тұрақтылықты қамтамасыз ету бағытындағы жұмыстардың ұзақ тарихы бар.<ref name=":3">{{Cite web |title=UVM awarded STARS Gold Rating for Sustainability |url=https://vermontbiz.com/news/2023/march/10/uvm-awarded-stars-gold-rating-sustainability |access-date=April 20, 2023 |website=vermontbiz.com |archive-date=April 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420020759/https://vermontbiz.com/news/2023/march/10/uvm-awarded-stars-gold-rating-sustainability |url-status=live }}</ref> 2024 жылғы жағдай бойынша ''[[The Princeton Review]]'' басылымы Вермонт университетін АҚШ-тағы «Экологиялық тұрғыдан үздік 50 колледж» рейтингінде 16-орынға орналастырды.<ref>{{Cite web |title=Top 50 Green Colleges |url=https://www.princetonreview.com/college-rankings?rankings=top-50-green-colleges |access-date=October 1, 2024 |website=www.princetonreview.com |language=en |archive-date=September 25, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925163012/https://www.princetonreview.com/college-rankings/?rankings=top-50-green-colleges |url-status=live }}</ref> === 1990 жылдар === 1995 жылы Вермонт университетінде кампусты экологиялық тұрғыдан жақсарту мәселелері бойынша университеттің шаруашылық қызметі мен академиялық құрылымдары арасындағы байланысты қамтамасыз ету мақсатында Экологиялық кеңес құрылды.<ref>{{cite web |title=History |url=http://www.uvm.edu/sustain/about-us/history |publisher=UVM Office of Sustainability |access-date=October 7, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140713023641/http://www.uvm.edu/sustain/about-us/history |archive-date=July 13, 2014 |url-status=dead }}</ref> Кеңестің алғашқы жобасы университеттің түрлі экологиялық бағдарламалары жөніндегі баяндамаларды тыңдап, кампус қызметінің қоршаған ортаға әсерін бастапқы бағалауға бағытталды. 1998 жылы кеңес университет қызметінің қоршаған ортаға әсерін бағалаудың бастапқы көрсеткіштерін анықтау мақсатында Greening UVM есебін жариялады. Сол жылы қайта өңделген қағазды пайдалану саясаты әзірленіп, 1999 жылы қолданысқа енгізілді.<ref>{{cite web |last=Griffin |first=Lee |title=UVM Adopts Environmentally Friendly Paper Policy |url=http://www.uvm.edu/~dharvey/?Page=paper_policy_news_release.htm |access-date=October 7, 2012 |archive-date=April 2, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402160024/http://www.uvm.edu/~dharvey/?Page=paper_policy_news_release.htm |url-status=live }}</ref> Lab-XL жобасына жергілікті қауымдастықтың мүдделі тарапы ретінде қатысқан Экологиялық кеңес зертханалық химиялық қалдықтардың қоршаған ортаға салыстырмалы әсерін және бұл мәселеге қоғамның қызығушылығын бағалауға арналған ''Tracking UVM'' жобасы мен есебін қолдау үшін АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігінен (EPA) грант алды. ''Tracking UVM''<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/sustain/tracking-progress/tracking-uvm |title=Tracking UVM |access-date=October 7, 2012 |archive-date=October 23, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023062835/http://www.uvm.edu/sustain/tracking-progress/tracking-uvm |url-status=live }}</ref> есебі Greening UVM есебінің жалғасы ретінде 2002 жылы жарияланып, университеттің 1990–2000 жылдар аралығындағы экологиялық жетістіктерін сипаттады. Вермонт университетінің қоршаған ортаға әсерін жүйелі түрде бақылауға бағытталған жұмысы 2004 жылы мойындалып, 2002 жылғы экологиялық есебі үшін университет Вермонт губернаторының экологиялық жетістіктер саласындағы сыйлығына ие болды. ''Tracking UVM'' жоғары оқу орындары кампустарының қызметінен қоршаған ортаға келетін әсерді жүйелі түрде бағалауға арналған алғашқы есептердің бірі болды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} a6az2hupxqktmyjlw0blc36cfw8aegv 3690364 3690363 2026-11-02T18:57:13Z 1nter pares 146705 /* 1990 жылдар */ 3690364 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі |Қысқартылған аты = Вермонт университеті |Эмблемасы = |Сурет = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|200px]] |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = University of Vermont and State Agricultural College |Бұрынғы атауы = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865) |Ұраны = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}<br>{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}<ref>{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}</ref> |Құрылған жылы = [[1791 жыл|1791]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = [[Марлен Тромп]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 14 320 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces">{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&id=231174 |url-status=live }}</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = 12 168 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces" /> |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 2013 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces" /> |Орналасқан жері = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²) |Мекенжайы = |Сайты = https://www.uvm.edu/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47 |CoordScale = |edu_region = }} '''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].<ref>{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}</ref> 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.<ref>{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}</ref> Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.<ref name=":0">{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}</ref> Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]<nowiki/>» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады. == Тарихы == === XVIII ғасыр === {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | image1 = University of Vermont 1845.png | alt1 = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті | caption1 = Вермонт университеті, 1845 жыл | image2 = University of Vermont Old Mill.jpg | alt2 = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті | caption2 = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат | image3 = University of Vermont Billings Library.jpg | alt3 = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті | caption3 = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды. | image4 = University of Vermont University Green.jpg | alt4 = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті | caption4 = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы }} Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады. === XIX ғасыр === Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.<ref name="Donaldson, Thomas (1884)">{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&view=1up&seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&view=1up&seq=257 |url-status=live }}</ref> Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.<ref name="uvm.edu"/> Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]<nowiki/>» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.<ref name="uvm.edu">[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.</ref> Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.<ref name="uvm.edu" /> 1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.<ref>{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}</ref> [[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды. === XX ғасыр === 1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.<ref>{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}</ref> 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.<ref name=":8">{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}</ref> Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.<ref name=":8" /> XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.<ref name=":11">{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}</ref><ref name=":6">{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}</ref> 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.<ref name=":5">{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}</ref> Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]<nowiki/>» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.<ref>{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}</ref> 1972 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі тағы да араласып, соғысқа қарсы шерулерге қатысқаны үшін билік өкілдерінің наразылығын тудырған, студенттер арасында танымал [[марксизм|марксшіл]] [[саясаттану]] профессоры [[Майкл Паренти]]ге тұрақты профессорлық қызмет мәртебесін беруден бас тартты. Кеңес оқытушылар құрамының, декандар кеңесінің және университет әкімшілігінің ұсынымдарына қарамастан осындай шешім қабылдады. Кейін Паренти университетке қарсы федералдық сотқа талап арыз берді. Дау соттан тыс тәртіппен реттеліп, Парентиге 15 000 доллар төленді.<ref name=":6" /> 1980 жылдары Вермонт университеті студенттердің [[апартеид]] режимі орнаған Оңтүстік Африкада қызмет жүргізетін компанияларға салынған [[Оңтүстік Африкадан инвестицияларды шығару|инвестицияларды қайтарып алуды]] талап етуіне байланысты күшейген қысымға тап болды.<ref>{{Cite web |date=April 5, 2022 |title=UVM Rally Calling for UVM South African Divestment |url=https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |access-date=December 30, 2023 |website=CCTV Center for Media and Democracy |language=en |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230055838/https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |url-status=live }}</ref> Апартеид режиміне инвестиция салуға қарсы студенттердің наразылықтары 1985 жылғы 12 қазанда Уотерман ғимаратының қарсысындағы көгал алаңда «лашықтар қалашығының» салынуымен шарықтау шегіне жетті. 6 желтоқсанда университеттің қамқоршылар кеңесі 12 дауыс қолдап, 7 дауыс қарсы болған нәтижемен инвестицияларды қайтарып алу туралы шешім қабылдады.<ref>{{Cite web |last=Fordham |first=Robin |title=University of Vermont Campus History - Crossroads |url=https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |access-date=December 30, 2023 |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230052425/https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |url-status=live }}</ref> === XXI ғасыр === Вермонт университеті студенттік ұйымдардың бастамасымен инвестицияларды қайтарып алуға бағытталған басқа да бірқатар шараларды жүзеге асырды. Атап айтқанда, 2006 жылы [[Дарфурдағы геноцид (2003–2005)|Дарфурдағы геноцидке]] байланысты «Суданды қолдайтын» компаниялардан инвестицияларын қайтарып алды,<ref>{{Cite web |last=Picard |first=Ken |title=UVM Implements Divestment Strategy for Sudan-Friendly Companies |url=https://www.sevendaysvt.com/news/uvm-implements-divestment-strategy-for-sudan-friendly-companies-2130853 |access-date=December 30, 2023 |website=Seven Days |language=en }}</ref> ал 2009 жылы [[Ирак соғысы|Ирактағы]] және [[Ауғанстандағы соғыс (2001–2021)|Ауғанстандағы]] соғыстар кезінде [[кассеталық оқ-дәрі]]лер мен [[сарқылған уран]] қолданылатын қару-жараққа қатысты инвестициялардан бас тартты.<ref>{{Cite web |date=July 13, 2009 |title=UVM trustees to vote on weapons divestment (US) |url=https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |access-date=December 30, 2023 |website=Landmine.de |language=de-DE |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061822/https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=November 16, 2009 |title=Board votes to divest from cluster ammunitions |url=https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |access-date=December 30, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061821/https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |url-status=live }}</ref> 2013 және 2016 жылдары университеттің қамқоршылар кеңесі қазба отын саласына салынған инвестицияларды қайтарып алу туралы талаптарды қабылдамады.<ref>{{Cite web |last=JOHNSON |first=TIM |title=UVM trustees reject fossil-fuel divestment |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2013/12/18/uvm-trustees-reject-fossil-fuel-divestment/4117649/ |access-date=December 30, 2023 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}</ref><ref name=":7">{{Cite web |last=Duffort |first=Lola |date=July 15, 2020 |title=UVM will divest its endowment from fossil fuels |url=http://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |access-date=December 30, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230162029/https://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |url-status=live }}</ref> 2019 жылғы 1 шілдеде [[Суреш Гаримелла]] Вермонт университетінің 27-президенті болып тағайындалды.<ref>{{Cite web |last=Loftus |first=Sawyer |title=New UVM president takes the helm, offers few details on university's direction |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |access-date=December 31, 2022 |website=Burlington Free Press |language=en-US |archive-date=August 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805233453/https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |url-status=live }}</ref> Оның басшылығы кезінде университетке қабылданған студенттер саны рекордтық деңгейге жетіп, ғылыми зерттеулерді қаржыландыру көлемі 50 пайызға өсіп, 250 миллион долларды құрады. Алайда Гаримелла студенттермен және оқытушылармен [[қоғаммен байланыс|қарым-қатынасы]] үшін сынға ұшырады.<ref>{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=Suresh Garimella Has Helped UVM Emerge Stronger From the Pandemic. But Who Is He, Anyway? |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |access-date=April 30, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003502/https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |url-status=live }}</ref> 2021 жылы университет әкімшілігі бюджетті қысқарту шараларын енгізді. Соның нәтижесінде Өнер және ғылым колледжінде үш кафедра жабылып, 12 негізгі мамандық, 11 қосымша мамандық және төрт магистратура бағдарламасы тоқтатылды.<ref>{{Cite web |last=Ruehsen |first=Ella |date=April 13, 2021 |title=Thousands voice no confidence in Garimella administration as grievances mount |url=https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |access-date=December 28, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128192721/https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |url-status=live }}</ref> 2020 жылы студенттердің бастамасымен жүргізілген науқанның қысымымен Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесі 2023 жылғы шілдеге дейін қазба отын саласына салынған инвестициялардан толық бас тарту туралы шешімді бірауыздан қабылдады.<ref name=":7" /> 2022 жылы [[АҚШ Білім министрлігі]] [[Луис Д. Брандейс атындағы адам құқықтарын заң арқылы қорғау орталығы]] мен [[Кампустағы еврейлер (ұйым)|Jewish on Campus]] ұйымдарының Азаматтық құқықтар туралы заңның VI бөлімі негізінде берген шағымына байланысты университет әкімшілігінің кампустағы [[антисемитизм]] көріністеріне қатысты әрекеттерін тергеуді бастады.<ref name="Investigation underway into antisemitism at U of Vermont">{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=Investigation underway into antisemitism at U of Vermont |url=https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |website=The Associated Press |date=September 13, 2022 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144257/https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=September 13, 2022 |title=UVM under federal investigation over antisemitism allegations |url=https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |access-date=May 1, 2023 |website=Vermont Public |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030305/https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы сәуірде университет пен Азаматтық құқықтар жөніндегі басқарма дауды ерікті түрде реттеу туралы келісімге келгеннен кейін тергеу аяқталды. АҚШ Білім министрлігінің баспасөз хабарламасында университеттің аталған оқиғаларға тиісті деңгейде әрекет етпегені айтылды.<ref>{{Cite web |title=U.S. Department of Education's Office for Civil Rights Resolves Investigation Addressing the University of Vermont's Responses to Allegations of Antisemitic Incidents |url=https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |access-date=May 1, 2023 |website=www.ed.gov |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503042411/https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |url-status=live }}</ref> Университет әкімшілігі бұл айыптауларды жоққа шығарып, оқиғаларға тиісті шаралар қабылдағанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=UVM President Denies Allegations of Antisemitism on Campus |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |access-date=May 1, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003504/https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |url-status=live }}</ref> Университет кемсітушілікке қатысты шағымдарды тіркеудің жаңа тәртібін енгізуге, кемсітушілік пен қудалауға қарсы ішкі ережелерін қайта қарауға және қызметкерлер мен студенттерге қосымша оқыту жүргізуге келісті.<ref name="U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint">{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint |url=https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |website=The Associated Press |date=April 3, 2023 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144302/https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |url-status=live }}</ref> Алайда шағымданушылардың талаптарын қабылдамады. Тергеуді аяқтаған кезде АҚШ Білім министрлігі университеттің кінәсі немесе заңбұзушылық жасағаны туралы қорытынды шығарған жоқ және жаңа федералдық саясат енгізбеді.<ref>{{Cite web |last=Zituni |first=Danya |date=June 28, 2023 |title=University of Vermont's Settlement with Dep't of Education Refuses to Adopt IHRA Despite Pressure |url=https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |access-date=December 27, 2023 |website=Palestine Legal |language=en-US |archive-date=December 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227025522/https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы қазанда Вермонт университетінің Қауіпсіздік және талаптарға сәйкестікті бақылау бөлімі [[Палестиналық арабтар|палестиналық]] жазушы [[Мұхаммед әл-Курд]]тың жоспарланған қонақ дәрісін кенеттен тоқтатты. Бөлім бұл шешімін іс-шара барысында тиісті қауіпсіздікті қамтамасыз ету мүмкіндігінің жоқтығымен түсіндірді. [[Seven Days (газет)|Seven Days]] газетінің журналистік зерттеуі іс-шараға байланысты қандай да бір қауіп-қатердің болғанын растайтын дәлелдер таппады.<ref>{{Cite web |last=Hellman |first=Rachel |title=Records Show UVM Professors Questioned Decision to Nix Palestinian Writer's Appearance |url=https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |access-date=December 27, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=December 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228000040/https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |url-status=live }}</ref> 2024 жылғы наурызда Вермонт университетінің магистратура және докторантура студенттері [[кәсіподаққа бірігу|кәсіподаққа бірігу]] және [[Біріккен автомобиль жұмысшылары|UAW]] кәсіподағына қосылу туралы шешімді қолдап дауыс берді.<ref>{{Cite news |title=UVM grad students join union |date=March 28, 2024 |work=WCAX |url=https://www.wcax.com/2024/03/28/uvm-grad-students-join-union/ }}</ref> 2024 жылғы сәуірде университеттегі [[Палестинадағы әділдік үшін студенттер]] ұйымының бөлімшесі Эндрю Харрис алаңында наразылық лагерін құрды. Наразылық білдірушілер университеттің эндаумент қоры туралы ақпараттың ашық болуын және «барлық қару-жарақ өндірушілерден, израильдік компаниялардан және тарихи Палестина аумағының оккупациясына қатысы бар компаниялардан» инвестицияларды қайтарып алуды талап етті. Сондай-ақ олар университеттен [[Линда Томас-Гринфилд]]тің оқу бітіру салтанатында жоспарланған сөз сөйлеуін тоқтатуды талап етті.<ref>{{Cite web |last=Keshmiri |first=Peter D'Auria, Sophia |date=April 29, 2024 |title=Pro-Palestinian protest encampments spring up at the University of Vermont, Middlebury College |url=http://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |access-date=April 29, 2024 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429051453/https://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |url-status=live }}</ref> == Мөрі == Университет алғаш рет 1807 жылы ресми мөрін бекітті. Мөрде [[Жасыл таулар]]дың үстінен көтеріліп келе жатқан күн және университеттің алғашқы ғимараты — кейін қайта жөнделген Олд-Милл бейнеленген. Сондай-ақ онда [[Евклид]]тің [[Пифагор теоремасы]]н «жел диірмені» әдісімен дәлелдеу сызбасы, глобус пен [[секстант]] бейнеленген. Мөрдің сыртқы шеңберінде «Universitas V. Montis. A.D. 1791», ал ішкі шеңберінде 1865 жылы ауыл шаруашылығы колледжінің құрылғанын білдіретін «Collegiumque Agriculturae» деген жазулар орналасқан.<ref>{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118045743/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |archive-date=January 18, 2021 |title=University Seal |website=The University of Vermont }}</ref> == Білім беру == Бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша білім беретін университеттің құрамына жеті бакалавриат колледжі, үздік студенттер колледжі, жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжі және медицина колледжі кіреді.<ref>{{Cite web |title=Majors, Minors and Graduate Programs |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}</ref> Вермонт университеті [[Жаңа Англияның жоғары білім жөніндегі комиссиясы]] тарапынан [[АҚШ-тағы жоғары білімді аккредиттеу|аккредиттелген]].<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=New England Commission Higher Education |language=en-US |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090600/https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |url-status=live }}</ref> Бакалавриат, магистратура және докторантура бағдарламалары [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]нде, Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжінде, Өнер және ғылым колледжінде, Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжінде, Инженерия және математика ғылымдары колледжінде, Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінде, Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжінде, Гроссман бизнес мектебінде және [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]]нде ұсынылады.<ref>{{cite web |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |title=Majors, Minors, and Graduate Programs |website=www.uvm.edu |language=en |access-date=April 4, 2018 |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}</ref> Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі дербес академиялық дәреже бермейді. Оның студенттері бір мезгілде университеттің бакалавриат бағдарламалары бойынша білім беретін жеті колледжінің бірінде оқиды.<ref>{{Cite web |title=Fall Semester |url=https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |url-status=live }}</ref> === Рейтингтері мен беделі === {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:22em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; border-collapse:collapse;" |- ! colspan="2" style="background:#f8f9fa; color:#3366cc; text-align:center; font-size:130%; padding:12px 8px; border:0;" | Академиялық рейтингтер |- ! colspan="2" style="background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;" | Ұлттық |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Forbes]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 181 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[U.S. News & World Report]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 121 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Washington Monthly]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 100 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | '''''WSJ''/College Pulse''' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 283 |- ! colspan="2" style="background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;" | Әлемдік |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі|ARWU]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 401–500 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[QS World University Rankings|QS]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 851–900 |- | style="border:0; padding:10px 12px;" | ''[[U.S. News & World Report]]'' | style="border:0; padding:10px 12px; text-align:right;" | 510 |} 2024 жылғы жағдай бойынша ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымының жыл сайынғы университеттер рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тың мемлекеттік университеттері арасында 61-орынды, ал елдегі барлық университеттер арасында 121-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті.<ref>{{cite web |title=University of Vermont |url=https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |access-date=September 30, 2024 |publisher=U.S. News & World Report |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414180827/https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |url-status=live }}</ref> 2024 жылы ''Forbes'' басылымының ''America's Top Colleges'' рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тағы 500 мемлекеттік және жекеменшік колледж бен университеттің арасында жалпы есепте 181-орынға, мемлекеттік университеттер арасында 79-орынға, ал зерттеу университеттері арасында 129-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.forbes.com/colleges/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=Forbes |language=en }}</ref> 1985 жылы Ричард Молл өзінің ''The Public Ivies: A Guide to America's Best Public Undergraduate Colleges and Universities'' атты кітабында Вермонт университетін [[Мемлекеттік Айви]] санатына жатқызды.<ref>{{Cite book |last=Moll |first=Richard |url=https://archive.org/details/publicivysguidet0000moll |title=The public ivys: A guide to America's best public undergraduate colleges and universities |date=1985 |publisher=Viking |location=New York |others=Internet Archive |isbn=978-0-670-58205-1 }}</ref> === Бакалавриатқа қабылдау === {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:36em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #c8ccd1; border-collapse:collapse;" |- ! colspan="3" style="background:#f8f9fa; text-align:center; font-size:125%; padding:12px 8px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Бакалавриатқа қабылдау статистикасы |- ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; width:45%;" | ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:30%;" | 2023 жылы оқуға қабылданғандар<ref name="FallEnrollmentReport">{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |title=UVM Common Data Set 2023-2024 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109025946/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |url-status=live }}</ref> ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:25%;" | 2018 жылмен салыстырғандағы өзгеріс<ref name="ReferenceEnrollmentReport">{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/CDS1819.pdf |title=UVM Common Data Set 2018-2019 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126192035/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/cds1819.pdf |url-status=live }}</ref> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Қабылдау көрсеткіші | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 60,0% | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | (+0,2) |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 17,1% | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | (+0,5) |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;" | Тест нәтижелерінің ортаңғы 50%-ы<sup>1</sup> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | [[SAT]] — жалпы балл | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 1270–1410 <small>([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 35%-ы арасында)</small> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | SAT — оқу және жазу | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 640–720 |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | SAT — математика | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 610–700 |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | [[ACT (тест)|ACT]] — жалпы балл | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 29–32 <small>([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 11%-ы арасында)</small> |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;" | Мектептегі үлгерім көрсеткіштері (GPA)<sup>2</sup> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 10% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 41,38% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 25% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 75,42% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 50% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 97,32% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Орташа GPA | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 3,85 |- | colspan="3" style="background:#f8f9fa; border:0; padding:12px; font-size:90%;" | <sup>1</sup> Тест нәтижелерін тапсыруды таңдаған студенттер арасында. <sup>2</sup> Мектептегі үлгерім рейтингі анықталған студенттер арасында. |} Бакалавриатқа қабылдау үдерісі [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «іріктеу деңгейі жоғары» санатына жатқызылады. Бұл бірінші курс студенттерінің тест нәтижелері негізінде университеттің қабылдау талаптарының іріктеу деңгейі бакалавр дәрежесін беретін барлық жоғары оқу орындарының арасында 80–100-процентиль аралығында екенін білдіреді.<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |access-date=April 5, 2023 |website=Carnegie Classification of Institutions of Higher Education |language=en-US |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224958/https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live }}</ref> 2026 жылғы түлектер тобына қабылдау үшін Вермонт университетіне 28 236 өтініш түсіп, олардың 16 947-сі (60,0%) мақұлданды. Қабылданғандардың 2 896-сы оқуға тіркеліп, [[Оқуға қабылдау ұсынысын қабылдау көрсеткіші|оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші]] 17,1%-ды құрады. Университетте бірінші курс студенттерінің [[Студенттердің оқуын жалғастыру көрсеткіші|оқуын жалғастыру көрсеткіші]] 88,25%-ды құрайды, ал студенттердің 77,5%-ы оқуын алты жыл ішінде аяқтайды.<ref name="FallEnrollmentReport" /> Бірінші курсқа қабылданған студенттердің 35%-ы [[SAT]] тестінің нәтижелерін тапсырған. Олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 1270–1410 аралығында болды. 2023 жылы оқуға қабылданған бірінші курс студенттерінің 11%-ы [[ACT (тест)|ACT]] тестінің нәтижелерін тапсырған, олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 29–32 аралығында болды. Студенттердің мектептегі орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) 3,85-ті құрады.<ref name="FallEnrollmentReport" /> === Ғылыми зерттеулер === Вермонт университеті [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.<ref name=":0" /> 2025 қаржы жылында университет [[ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар|ғылыми зерттеулер мен әзірлемелерді]] қаржыландыруға 266 миллион доллар көлемінде қаражат тартты.<ref name=":9">{{Cite web |title=UVM Research Sets $266M Record |url=https://www.uvm.edu/news/ovpr/uvm-research-sets-266m-record |access-date=October 1, 2024 |website=The University of Vermont }}</ref> === Өнер және ғылым колледжі === Өнер және ғылым колледжі — Вермонт университетіндегі студенттер, оқытушылар және қызметкерлер саны жағынан ең ірі колледж. Сонымен қатар колледж университеттің барлық студенттеріне оқу мен ғылыми қызметте табысқа жетуге қажетті білім мен дағдыларды қалыптастыруға көмектесетін негізгі пәндердің басым бөлігін ұсынады. Колледжде гуманитарлық ғылымдар, бейнелеу өнері, формалды ғылымдар, әлеуметтік және жаратылыстану ғылымдары бойынша 45 білім беру бағыты бар. [[Сурет:University of Vermont Williams Hall.jpg|thumb|Вермонт университетіндегі Уильямс-холл (бұрынғы Уильямс ғылыми корпусы). Қазіргі уақытта ғимаратта өнер және өнер тарихы, денсаулық және қоғам, сондай-ақ антропология кафедралары орналасқан.]] === Гроссман бизнес мектебі === Вермонт университетінің Гроссман бизнес мектебі [[AACSB]] ұйымы тарапынан аккредиттелген және бакалавриат пен магистратура бағдарламаларын ұсынады.<ref>{{Cite web |title=Sustainable Innovation MBA {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/program/sustainable-innovation-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}</ref> 2015 жылы мектеп университет түлегі Стивен Гроссманның 20 миллион доллар көлеміндегі қайырымдылық көмегінің құрметіне Гроссман бизнес мектебі болып қайта аталды. Бұл университет тарихындағы бір реттік ең ірі қайырымдылық қаржы болды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/business/?Page=news&storyID=21530&category=business |title=Grossman School of Business: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=October 5, 2015 |archive-date=October 6, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151006005514/http://www.uvm.edu/business/?Page=news&storyID=21530&category=business |url-status=live }}</ref> Мектептің бакалавриатында 1100-ден астам студент оқиды. Түлектерге бизнес басқару саласындағы ғылым бакалавры дәрежесі беріледі.<ref>{{Cite web |title=Undergraduate Programs {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/undergraduate-programs |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}</ref> 2025 жылы ''[[Corporate Knights]]'' басылымы Гроссман бизнес мектебінің тұрақты инновациялар саласындағы MBA бағдарламасын (SI-MBA) «Better World MBA» әлемдік рейтингінде екінші орынға, ал әлеуметтік және экологиялық ықпалы бойынша АҚШ-тағы бірінші орынға қойды. Бағдарлама 2023 жылдан бері осы орындарды сақтап келеді.<ref>{{Cite web |last=Bronca |first=Tristan |date=November 6, 2025 |title=These are the 2025 top MBA schools for sustainability |url=https://corporateknights.com/issues/2025-11-education-and-youth-issue/these-top-mbas-for-sustainability-are-maximizing-impact/ |access-date=April 16, 2026 |website=Corporate Knights |language=en-US }}</ref> ''[[The Princeton Review]]'' басылымының мәліметі бойынша, SI-MBA бағдарламасы АҚШ-тағы экологиялық бағыттағы үздік MBA бағдарламалары рейтингінде екінші орын алады,<ref>{{Cite web |title=Best Green MBA |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings/?rankings=best-green-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}</ref> сондай-ақ кәсіпкерлік саласындағы ең үздік 50 бағдарламаның<ref>{{Cite web |title=Top 50 Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-50-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}</ref> және АҚШ-тың солтүстік-шығысындағы кәсіпкерлік бағытындағы ең үздік жеті бағдарламаның қатарына кіреді.<ref>{{Cite web |title=Top Northeast Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-northeast-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com }}</ref> === Инженерия және математика ғылымдары колледжі === [[Сурет:University of Vermont Discovery Hall.jpg|thumb|Биохимия, физика және химия сияқты [[физикалық ғылымдар]] салалары орналасқан Дискавери-холл ғимараты]] Инженерия және математика ғылымдары колледжінде (CEMS) [[ABET]] ұйымы аккредиттеген бес инженерлік білім беру бағдарламасы бар: биомедициналық инженерия, құрылыс инженериясы, экологиялық инженерия, электротехника және машина жасау. Сонымен қатар колледж құрамында информатика кафедрасы мен математика және статистика кафедрасы жұмыс істейді. Колледжде үш ғылыми-зерттеу орталығы бар: Көлік зерттеулері орталығы, Күрделі жүйелер орталығы және Вермонттың озық есептеу технологиялары орталығы. Колледжде бакалавриат деңгейінде шамамен 1400 студент, жоғары оқу орнынан кейінгі бағдарламаларда 250 студент оқиды және 85 оқытушы жұмыс істейді. === Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі === [[Сурет:University of Vermont Morrill Hall.jpg|thumb|АҚШ сенаторы [[Джастин Смит Моррилл]]дің құрметіне аталған [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараты 1906–1907 жылдары Вермонт университетінің ауыл шаруашылығы кафедрасы мен ауыл шаруашылығы тәжірибе станциясын орналастыру үшін салынған.]] Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі (CALS) жануарлар туралы ғылым (студенттерге [[Тафтс университеті]]нің [[Каммингс ветеринариялық медицина мектебі]]не мерзімінен бұрын қабылдану мүмкіндігі беріледі), биохимия, биология ғылымдары, жергілікті қауымдастық кәсіпкерлігі, жергілікті қауымдастықтарды дамыту және халықаралық даму, диетология, тамақтану және тағамтану, экологиялық ауыл шаруашылығы, қоршаған орта туралы ғылым, қоршаған ортаны зерттеу, микробиология, молекулалық генетика, өсімдіктер биологиясы, қоғамдық коммуникациялар және тұрақты ландшафттық бау-бақша шаруашылығы бағыттары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар колледж құрамында Ауылдық аймақтарды зерттеу орталығы жұмыс істейді. Колледж Өнер және ғылым колледжімен бірлесіп білім беру бағдарламаларын да ұсынады. Биология ғылымдары сияқты мамандықтарды таңдаған студенттер осы екі колледждің кез келгенінде білім ала алады.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |title=Integrated Biological Science Program: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 11, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511112140/http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |url-status=live }}</ref> Жер гранты негізінде құрылған жоғары оқу орны ретінде Вермонт университеті [[Штаттардың бірлескен ғылыми-зерттеу, білім беру және ауыл шаруашылығы жөніндегі кеңес беру қызметі]] бағдарламасы аясында Вермонт штатына ауыл шаруашылығы саласындағы ғылыми-зерттеу қызметтерін көрсету үшін жыл сайын грант алады. === Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі === Вермонт университетінің Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі (CESS) педагогикалық білім беру, адам дамуы және отбасы туралы ғылымдар, сондай-ақ әлеуметтік жұмыс салалары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар [[америкалық ым тілі]], арнайы білім беру және мәдени әрі тілдік әртүрлілік жағдайындағы білім беру бағыттары бойынша қосымша мамандықтар бар. Колледж құрамына Көшбасшылық және даму ғылымдары кафедрасы, Білім беру кафедрасы, Әлеуметтік жұмыс кафедрасы және Мүгедектік және қоғамға кіріктіру орталығы кіреді. Сондай-ақ магистр немесе доктор (Ed.D. немесе Ph.D.) дәрежесін алуға мүмкіндік беретін бағдарламалар ұсынылады. === Медицина колледжі === {{Толық мақала|Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі}} 1804 жылы Джон Померой Берлингтондағы өз үйінде студенттерге сабақ бере бастады. Бұл АҚШ-тағы [[Штат университеті|мемлекеттік колледж немесе университет]] жанындағы алғашқы [[АҚШ-тағы медициналық білім беру|медициналық]] бөлімше болды. 1822 жылы Померой мен медицина саласының оқытушысы [[Нейтан Смит (дәрігер, 1762 жылы туған)|Нейтан Смит]] негізін қалаған [[Вермонт университетінің медицина колледжі|Медицина колледжі]] АҚШ-тағы жетінші медицина мектебі ретінде құрылды. Вермонт университеті медицина мамандығы бойынша әр курсқа шамамен 100 студент қабылдайды. Жалпы медицина студенттерінің саны шамамен 400-ге жетеді. Вермонт университетінің медициналық орталығы клиникалық білім берудің негізгі базасы болып табылады. ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымының 2016 жылғы рейтингі бойынша Медицина колледжі [[алғашқы медициналық-санитариялық көмек]] саласындағы білім беру сапасы жағынан АҚШ-тағы рейтингке енген 89 бағдарламаның арасында 29-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті. Ал 2019 жылғы жағдай бойынша 120 бағдарламаның арасында 43-орынға ие болды.<ref>{{cite magazine |url=http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |title=Best Medical Schools - University of Vermont |access-date=December 14, 2015 |magazine=U.S. News & World Report |archive-date=December 22, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222133141/http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |title=Best Medical Schools: Primary Care |access-date=May 5, 2019 |archive-date=June 13, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613134748/https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |url-status=live }}</ref> 2016 жылғы 21 қазанда [[Джо Байден]] қатерлі ісікке қарсы күресті жеделдетуге бағытталған [https://bidenwhitehouse.archives.gov/cancermoonshot/ Cancer Moonshot] бастамасын талқылау үшін университет кампусына келді.<ref>{{cite web |url=https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |title=Vice President Biden Brings His 'Cancer Moonshot' to Burlington |date=October 21, 2016 |access-date=August 25, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105221/https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |title=Vice President Biden Brings 'Cancer Moonshot' to UVM |publisher=Med.uvm.edu |date=November 14, 2016 |accessdate=August 26, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105225/http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |url-status=live }}</ref> ==== Чарльз А. Дана атындағы медициналық кітапхана ==== Чарльз А. Дана атындағы кітапхана — Вермонт штатындағы ең ірі [[медициналық кітапхана]]. Ол Ұлттық медициналық кітапханалар желісінің Вермонт штатындағы ресурстық кітапханасы қызметін атқарады<ref>{{cite web |url=http://nnlm.gov/ |title=National Home page - National Network of Libraries of Medicine |access-date=July 17, 2009 |archive-date=July 30, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090730161711/http://nnlm.gov/ |url-status=live }}</ref> және Вермонт университетінің Академиялық денсаулық сақтау орталығын қажетті ақпаратпен қамтамасыз етеді. Академиялық денсаулық сақтау орталығының құрамына университеттің Медицина колледжі мен Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінің оқытушылары, қызметкерлері мен студенттері, сондай-ақ Вермонт университетінің медициналық орталығындағы дәрігерлер мен басқа да [[медициналық қызмет көрсетуші]]лер кіреді. Кітапхана университеттің бакалавриат және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларының денсаулық сақтау ғылымдары саласындағы ақпараттық қажеттіліктерін де қанағаттандырады. Сонымен қатар ол [[денсаулық сақтау ғылымдары]] бойынша ақпарат іздейтін Вермонт штатының тұрғындарына да ашық. === Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі === Вермонт университетінің Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі төрт кафедрадан тұрады: Биомедицина және денсаулық ғылымдары, Коммуникация ғылымдары және коммуникация бұзылыстары, Мейіргер ісі, сондай-ақ Оңалту және қозғалыс ғылымдары. Сонымен қатар колледж құрамында [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]мен бірлесіп жұмыс істейтін Интегративті денсаулық институты бар. Ол интегративті медициналық көмек саласында сертификат беретін білім беру бағдарламасын ұсынады. Колледждің кейбір бакалавриат бағдарламалары студенттерді сөйлеу және тіл патологиясы, аудиология салалары бойынша жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларына немесе физиотерапия бойынша докторлық бағдарламаға түсуге дайындайды. Колледж сондай-ақ бұрын Fletcher Allen Health Care деп аталған Вермонт университетінің медициналық орталығының клиникалық базаларын пайдаланады. === Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі === Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі студенттердің оқу бағдарламасын толықтыратын және сабақтан тыс іс-шараларға қатысуына жағдай жасайды. Олардың қатарына арнайы ғылыми симпозиумдар, университетке шақырылған ғалымдармен бірге ұйымдастырылатын кешкі астар, сондай-ақ Монреаль мен Бостондағы мұражайлар мен театрларға сапарлар кіреді. Колледждің жұмысына университеттің әртүрлі бөлімдерінен оқытушылар іріктеліп тартылады. Олар бірінші курс студенттеріне арналған этика пәні мен тереңдетілген семинарларда дәріс оқиды, оқу және талқылау топтарына қатысады, пленарлық дәрістер сериясында баяндама жасайды, сондай-ақ ғылыми зерттеулер жүргізетін үздік студенттерге ғылыми жетекшілік етеді. Міндетті этика курсы, шағын семинарлар, бейресми кездесулер мен арнайы ғылыми-зерттеу жобалары аясында студенттер гуманитарлық және жаратылыстану ғылымдары, инженерия, мейіргер ісі, медицина, педагогика, бизнес және басқа да салалар бойынша университет ғалымдарымен бірлесіп жұмыс істейді. 2023 жылғы мамырда колледж АҚШ-тың бұрынғы сенаторы [[Патрик Лихи]]дің құрметіне қайта аталды.<ref>{{Cite web |title=UVM Honors College Named for Senator Patrick Leahy |url=https://www.uvm.edu/news/story/uvm-honors-college-named-senator-patrick-leahy |access-date=June 12, 2023 |website=The University of Vermont |archive-date=June 8, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230608023818/https://www.uvm.edu/news/story/uvm-honors-college-named-senator-patrick-leahy |url-status=live }}</ref> === Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі === [[Сурет:University of Vermont Aiken Center.jpg|thumb|Джордж Д. Айкен орталығында Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі орналасқан.]] [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]] (RSENR) 1973 жылы құрылған Табиғи ресурстар мектебінің негізінде 2003 жылы ашылды. Мектеп экологиялық және әлеуметтік үдерістер туралы білім мен түсінікті тереңдетуге, сондай-ақ табиғи жүйелердің тұтастығын сақтауға және қоршаған ортамен үйлесімді өмір сүретін орнықты қоғам қалыптастыруға бағытталған құндылықтарды дамытуға ұмтылады. Рубенштейн мектебінің ғылыми-зерттеу қызметі үш негізгі бағытты қамтиды: 1. Қолданбалы экология; 2. Қоршаған орта және қоғам; 3. Инновациялық құралдарды әзірлеу және пайдалану (мысалы, ГАЖ, кеңістіктік талдау және модельдеу). Мектептің негізгі ғимараты Джордж Д. Айкен орталығында орналасқан. Ғимарат 2012 жылы қайта жаңғыртылып, [[АҚШ-тың жасыл құрылыс кеңесі]]нің [[Энергетикалық және экологиялық жобалаудағы көшбасшылық|LEED Platinum]] сертификатын алды.<ref>{{cite news |title=Rehabbed Aiken gets top 'green' designation |url=http://www.burlingtonfreepress.com/article/20130923/NEWS02/309230024/Rehabbed-Aiken-gets-top-green-designation |newspaper=Burlington Free Press |date=September 23, 2013}}</ref><!-- {{Dead link|date=July 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} --> 2007 жылы университет [[Шамплейн көлі]]нің ластану мәселелерін зерттеу үшін 6,7 миллион доллар көлемінде грант жеңіп алды.<ref>{{cite book |title=UVM wins $6.7M lake-research grant |publisher=Burlington Free Press |date=September 28, 2007 }}</ref> == Спорт == Вермонт университетінің спорт командалары «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]» деген атпен белгілі. Университетте спорттың 18 түрі бойынша командалар бар. Әйелдер командалары баскетбол, кросс, допты хоккей, шайбалы хоккей, лакросс, шаңғы спорты, футбол, жүзу және суға секіру, сондай-ақ жеңіл атлетика (жабық ғимаратта және ашық ауада) бойынша жарыстарға қатысады. Ерлер командалары баскетбол, кросс, шайбалы хоккей, лакросс, шаңғы спорты, футбол және жеңіл атлетика (жабық ғимаратта және ашық ауада) бойынша өнер көрсетеді. Барлық командалар [[NCAA]]-ның [[Дивизион (спорт)|I дивизионы]] деңгейінде жарысады. Командалардың басым бөлігі [[Америка шығысы конференциясы]]нда бақ сынайды. Ерлер мен әйелдердің шайбалы хоккей командалары [[Шығыс хоккей қауымдастығы]]ның жарыстарына қатысады. Тау шаңғысы мен шаңғы жарысы командалары [[Шығыс колледжаралық шаңғы қауымдастығы]]ның жарыстарына қатысады. Вермонт университетінің спорт командалары студент-спортшылардың жалпы орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) бойынша 2005 жылдан 2011 жылға дейін қатарынан жеті рет (2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010 және 2011 жылдары) Америка шығысы конференциясының академиялық кубогын жеңіп алды. Вермонт университеті осы конференцияда аталған кубокты қатарынан үш жыл және жалпы төрт рет жеңіп алған алғашқы оқу орны болды. [[Сурет:Gutterson Fieldhouse on March 29 2023.jpg|thumb|1963 жылы салынған [[Гаттерсон-филдхаус]] ғимаратында Вермонт университетінің хоккей мұз айдыны орналасқан.]] Университеттің соңғы жылдардағы спорттық жетістіктерінің қатарында ерлердің шайбалы хоккей командасының 2009 жылы Frozen Four турниріне шығуы, әйелдер мен ерлер баскетбол командаларының Америка шығысы конференциясының турнирлерінде жеңіске жетіп, 2010 жылғы NCAA турниріне жолдама алуы және шаңғы командасының 2012 жылы Монтана штатының Бозмен қаласында өткен NCAA ұлттық чемпионатында алтыншы рет жеңімпаз атануы бар. 2014 жылы ерлердің шайбалы хоккей командасы 2009 жылдан бергі үшінші NCAA турниріне жолдама алды, ал ерлер баскетбол командасы Америка шығысы конференциясының тұрақты маусымында алтыншы рет чемпион атанды. Университет өз тарихында америкалық футбол, софтбол және бейсбол сияқты бірнеше ірі спорт бағдарламасын тоқтатты. Софтбол мен бейсбол бағдарламалары 2009 жылы жабылды.<ref>{{cite web |url=http://www.wcax.com/story/9879709/uvm-eliminates-baseball-and-softball |title=UVM Eliminates Baseball and Softball |date=February 20, 2009 |access-date=September 17, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150916013459/http://www.wcax.com/story/9879709/uvm-eliminates-baseball-and-softball |archive-date=September 16, 2015 |url-status=dead }}</ref> Вермонт университетінің бұрынғы 36 спортшысы 16 Олимпиада ойындарына (13 қысқы және 3 жазғы) қатысып, жалпы алты Олимпиада медалін жеңіп алды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/vq/VQSPRING02/UVMOlympians.html |title=UVM Olympians |access-date=February 10, 2016 |archive-date=September 27, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927234921/http://www.uvm.edu/~uvmpr/vq/VQSPRING02/UVMOlympians.html |url-status=live }}</ref> Вермонт университетінің «Vermont Victorious» атты спорттық қолдау әні 1938 жылы жазылған.<ref>{{cite web |url=http://www.uvmathletics.com/sports/2010/6/27/GEN_0627105917.aspx |title=Vermont Catamounts Athletics |work=University of Vermont |access-date=February 10, 2016 |archive-date=February 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160208085600/http://uvmathletics.com/sports/2010/6/27/GEN_0627105917.aspx |url-status=live }}</ref> === 2024 жылғы NCAA ерлер футбол чемпионаты === 2024 жылғы 16 желтоқсанда Вермонт университетінің ерлер футбол командасы [[Маршалл университетінің ерлер футбол командасы|Маршалл университетінің командасын]] жеңіп, [[2024 жылғы NCAA I дивизионының ерлер арасындағы футбол турнирі]]нің чемпионы атанды. Бұл Вермонт университетінің NCAA I дивизионында өнер көрсететін спорт командаларының ұлттық чемпионаттың финалына алғаш рет шығып, жеңіске жетуі болды.<ref>{{Cite web |last=Abrami |first=Alex |title=Cardiac Cats: Vermont men's soccer win first national championship in comeback vs Marshall |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/sports/college/vermont/2024/12/16/vermont-soccer-vs-marshall-score-ncaa-national-championship-college-cup-overtime-final-uvm/76927559007/ |access-date=December 18, 2024 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}</ref> Сонымен қатар бұл [[Америка шығысы конференциясы]]на мүше командалардың тарихындағы алғашқы ұлттық чемпиондық атақ болды.<ref>{{Cite web |date=December 16, 2024 |title=Vermont Men's Soccer Wins National Championship 2-1 in Overtime!! |url=https://americaeast.com/news/2024/12/17/vermont-national-champions.aspx |access-date=December 18, 2024 |website=americaeast.com |language=en |archive-date=December 17, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241217053044/https://americaeast.com/news/2024/12/17/vermont-national-champions.aspx |url-status=live }}</ref> === Клубтық спорт === Вермонт университеті көптеген клубтық спорт командаларына қолдау көрсетеді. 2009 жылғы 15 қарашадағы жағдай бойынша университеттің желкенді спорт командасы АҚШ-тағы ұлттық рейтингте 8-орында тұрды.<ref name="SailingTeam">{{cite web |url=http://www.uvm.edu/sailing/ |title=UVM Sailing |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 30, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530001429/http://www.uvm.edu/sailing/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.collegesailing.org/rankings.asp |title=Sailing Collegiate National Top 20 |access-date=June 12, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070409102520/http://collegesailing.org/rankings.asp |archive-date=April 9, 2007 |url-status=dead }}</ref> Университеттің академиялық ескек есу командасы [[Чарльз өзені регатасы]] мен [[Дэд Вейл регатасы]]на қатысады. 2015 жылғы ACRA ұлттық клубтық ескек есу чемпионатында рульшісі бар төрт адамдық қайықтағы ерлер экипажы қола жүлдеге ие болды. Велоспорт командасы басқа университеттердің негізгі спорт командаларымен жарысып, бірнеше рет ұлттық чемпион атанды. == Өнер == [[Сурет:University of Vermont Royall Tyler Theatre.jpg|thumb|Театр өнері кафедрасы орналасқан Ройалл Тайлер театры.]] Вермонт университетінің Өнер мектебі жыл бойы аспаптық музыка және хор өнері бойынша концерттер ұйымдастырады. Ройалл Тайлер театрының [[негізгі сахна]]сында театр қойылымдары көрсетіледі. Театр өнері кафедрасы жыл сайын негізгі сахнада шамамен үш қойылым қояды. Сонымен қатар студенттердің режиссерлігімен бір актілі пьесалар да сахналанады. Соңғы жылдары негізгі сахнада қойылған көрнекті спектакльдердің қатарында ''[[Ақ нәсілді гетеросексуал ерлер]]'' және ''[[Жарқанат бала: мюзикл]]'' (2022/2023); ''[[Бұл ғажайып өмір]]'' және ''[[Ол құбыжықтарды өлтіреді]]'' (2021/2022); ''[[Халық жауы (пьеса)|Халық жауы]]'' (2020/2021); ''[[Қасқырлар (пьеса)|Қасқырлар]]'' және ''[[Қалыпты жүрек]]'' (2019/2020); ''[[Пиппин (мюзикл)|Пиппин]]'' (2018/2019); ''[[Сезім мен парасат]]'' және ''[[Питер және жұлдыз аулаушы]]'' (2017/2018); ''[[Көктемгі ояну (мюзикл)|Көктемгі ояну]]'' (2016/2017); ''[[39 баспалдақ (пьеса)|39 баспалдақ]]'' және ''[[Сахна сыртындағы шу]]'' (2015/2016); ''[[Жай нәрседен көп айқай]]'' (2014/2015); ''[[Тышқан қақпаны]]'' және ''[[Уринтаун]]'' (2013/2014) бар. 1991–2018 жылдары театрда Берлингтонның мерекелік дәстүріне айналған ''The Toys Take Over Christmas'' («Ойыншықтар Рождествоны басып алады») спектаклі қойылып келді.<ref>{{Cite web |title=Current Production Season |url=https://www.uvm.edu/cas/theatreanddance/current_production_season |access-date=October 13, 2024 |website=legacy.drup2.uvm.edu |language=en |archive-date=October 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008113927/https://www.uvm.edu/cas/theatreanddance/current_production_season |url-status=live }}</ref> Университеттің көпшілікке арналған сахналық өнер бағдарламасы — Lane Series 1955 жылы басталды. Бағдарлама аясында ұлттық және халықаралық деңгейде танымал өнерпаздар өнер көрсетеді. Әр оқу жылында классикалық музыка, джаз, фольклорлық музыка, камералық музыка және хор өнері бойынша концерттерді, сондай-ақ театр қойылымдарын, кино көрсетілімдері мен би өнерін қамтитын 25 іс-шара ұйымдастырылады. Іс-шаралардың басым бөлігі университеттің Редстоун кампусындағы концерт залында өтеді.<ref>{{Cite web |title=About Us: Lane Series |url=https://www.uvm.edu/laneseries/about-us |access-date=October 13, 2024 |website=University of Vermont |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109105633/https://www.uvm.edu/laneseries/about-us |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Lilly |first=Amy |title=How Natalie Neuert Curates UVM's Diverse Lane Series |url=https://www.sevendaysvt.com/arts-culture/how-natalie-neuert-curates-uvms-diverse-lane-series-41813697 |access-date=October 13, 2024 |website=Seven Days |language=en |archive-date=October 6, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241006013708/https://www.sevendaysvt.com/arts-culture/how-natalie-neuert-curates-uvms-diverse-lane-series-41813697 |url-status=live }}</ref> [[Флеминг өнер мұражайы]] — Вермонт университетінің мұражайы. Оның тұрақты коллекциясында 24 000 экспонат бар. Олардың қатарында өнер туындылары, сондай-ақ [[антропология|антропологиялық]] және [[этнография|этнографиялық]] жәдігерлер кездеседі. Мұражайда түрлі уақытша көрмелер мен арнайы іс-шаралар да өткізіледі. Қазіргі уақытта жұмысын тоқтатқан [[Вермонт Моцарт фестивалі]] Вермонт университетінде қалыптасып, алғашқы фестивальдері де осы оқу орнында өткізілді. 1976 жылы фестиваль тәуелсіз коммерциялық емес ұйым ретінде тіркелді, алайда бүкіл қызмет ету кезеңінде университетпен байланысын сақтап қалды. == Студенттік өмір == {| class="wikitable mw-collapsible sortable" style="width:100%; max-width:650px; float:none; clear:both; margin:0 0 1em 0; table-layout:fixed;" |+ 2023 жылғы күздегі бакалавриат студенттерінің демографиялық құрамы<ref>{{cite web |title=College Scorecard: University of Vermont |url=https://collegescorecard.ed.gov/school?231174-University-of-Vermont |website=College Scorecard |publisher=[[United States Department of Education]] |access-date=June 23, 2025 }}</ref> |- ! style="width:42%; text-align:left;" | Нәсілі мен этникалық тегі ! colspan="2" style="text-align:center;" | Жалпы үлесі |- | [[Испантілді емес ақ нәсілді америкалықтар|Ақ нәсілділер]] | style="width:12%; text-align:right;" | 84% | style="width:46%;" | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:84%; height:100%; background:cyan;"></div></div> |- | [[Испантілді және латынамерикалық америкалықтар|Испантілділер]] | style="text-align:right;" | 5% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:5%; height:100%; background:green;"></div></div> |- | [[Аралас нәсілді америкалықтар|Екі немесе одан да көп нәсіл]] | style="text-align:right;" | 4% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:4%; height:100%; background:violet;"></div></div> |- | [[Азиялық америкалықтар|Азиялықтар]] | style="text-align:right;" | 3% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:3%; height:100%; background:orange;"></div></div> |- | Белгісіз | style="text-align:right;" | 3% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:3%; height:100%; background:grey;"></div></div> |- | [[Афроамерикалықтар|Қара нәсілділер]] | style="text-align:right;" | 1% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:1%; height:100%; background:purple;"></div></div> |- | [[Шетелдік студент]] | style="text-align:right;" | 1% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:1%; height:100%; background:#008080;"></div></div> |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; color:#665c99; text-align:center;" | [[Экономикалық әртүрлілік]] |- | [[АҚШ-тағы төменгі тап|Табысы төмендер]]<sup>а</sup> | style="text-align:right;" | 14% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:14%; height:100%; background:red;"></div></div> |- | [[АҚШ-тағы ауқаттылық|Ауқаттылар]]<sup>ә</sup> | style="text-align:right;" | 86% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:86%; height:100%; background:black;"></div></div> |- | colspan="3" style="text-align:left;" | <sup>а</sup> Табысы төмен студенттерге арналған федералдық [[Пелл гранты]]н алған студенттердің үлесі. |- | colspan="3" style="text-align:left;" | <sup>ә</sup> Кемінде [[АҚШ-тағы орта тап]]қа жататын студенттердің үлесі. |} Университетте студенттердің түрлі қызығушылықтарын қамтитын 250-ден астам студенттік клуб пен ұйым жұмыс істейді. Оларға Студенттік өзін-өзі басқару қауымдастығы қолдау көрсетеді. Тарихы ұзақ әрі мүшелерінің саны көп ұйымдардың қатарында «Белсенді еріктілер» (Volunteers in Action), Вермонт университетінің саяхат клубы (UVM Outing Club)<ref name="uvmoc">{{Cite web |url=https://site.uvm.edu/uvmoc/ |title=UVM Outing Club |date=December 10, 2023 |access-date=March 26, 2024 |archive-date=March 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326193113/https://site.uvm.edu/uvmoc/ |url-status=live }}</ref> және Шаңғы және сноуборд клубы бар. Hillel ұйымы да университет кампусында белсенді қызмет атқарады.<ref>{{cite web |url=http://uvmhillel.org/Passover |title=Passover 2015! |work=UVM Hillel |access-date=August 26, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141108215600/http://uvmhillel.org/Passover |archive-date=November 8, 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.jspace.com/news/articles/jspace-featured-org-hillel-university-of-vermont/14889 |title=Jspace Featured .ORG: Hillel University of Vermont / Jspace News |access-date=August 26, 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131106071758/http://www.jspace.com/news/articles/jspace-featured-org-hillel-university-of-vermont/14889 |archive-date=November 6, 2013 }}</ref><ref name="SSC">{{cite web |url=http://www.uvmssc.com/ |title=UVM Ski & Snowboard website |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 29, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150529221249/http://www.uvmssc.com/ |url-status=live }}</ref> Сонымен қатар университетте 2007 жылы құрылған, АҚШ-тағы үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне FeelGood бөлімшесі орналасқан. Бөлімше университет кампусында ірімшік қосылған ыстық сэндвичтер сату арқылы 2030 жылға қарай аса ауыр кедейлікті жоюға бағытталған бастамаларды қолдау үшін құрылғаннан бері 400 000 доллардан астам қаражат жинады.<ref>{{cite web |url=http://www.feelgood.org/ |title=Home – FeelGood |website=FeelGood |language=en-US |access-date=June 1, 2016 |archive-date=May 29, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160529004429/http://www.feelgood.org/ |url-status=live }}</ref> [[Сурет:University of Vermont Davis Center.jpg|thumb|2007 жылғы күзде құрылысы аяқталған [[Дадли Х. Дэвис орталығы|Дэвис орталығы]] — университеттің студенттік орталығы.]] 2015 жылы университет Wellness Environment (WE) деп аталатын салауатты өмір салтын қолдау бағдарламасын іске қосты. Бұл алкоголь мен есірткі қолданылмайтын студенттік тұрғын орта бағдарламасы, оған қатысатын студенттер дене шынықтыру және дұрыс тамақтану жөніндегі жаттықтырушылардың көмегін ала алады. Бағдарлама аясында күнделікті йога сабақтары, тәулік бойы қолжетімді медитация сеанстары және студенттерді Берлингтон жастарының өкілдерімен жұптастыратын тәлімгерлік бағдарлама қарастырылған.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~wellenv/ |title=WE: Wellness Environment: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=April 10, 2015 |archive-date=April 15, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150415092701/http://www.uvm.edu/~wellenv/ |url-status=live }}</ref> 2017 жылғы күзде Орталық кампустың студенттік жатақханасының құрылысы аяқталды. Қазіргі уақытта онда Wellness Environment бағдарламасына қатысатын 700-ге жуық студент тұрады. Гендерлік инклюзивті дәретханалар жөніндегі жұмыс тобы (GIRT) деп аталатын ұйымның қызметі нәтижесінде Вермонт университетінде бинарлық емес гендерлік сәйкестігі бар және қалыптасқан гендерлік нормаларға сай келмейтін студенттер, оқытушылар мен келушілер пайдалана алатын, бір адамға арналған гендерлік бейтарап дәретханалардың саны артып келеді.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~hrdma/GIRT%20Report%20FINAL.pdf |title=Gender-Inclusive Restroom Task Force Report - Findings and Recommendations |access-date=October 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171026110809/http://www.uvm.edu/~hrdma/GIRT%20Report%20FINAL.pdf |archive-date=October 26, 2017 |url-status=dead }}</ref> === Саяхат клубы === Вермонт университетінің саяхат клубы (UVM Outing Club) 1913 жылы құрылды және АҚШ-тағы ең ірі саяхат клубы болып саналады. Студенттер басқаратын клуб каякинг, каноэмен жүзу, жаяу серуендеу, рюкзакпен жорыққа шығу, жартасқа өрмелеу, мұзға өрмелеу, тау шаңғысымен жабдықталмаған таулы жерлерде сырғанау және шаңғы жарысы бойынша саяхаттар ұйымдастырады.<ref name="uvmoc" /> Клуб TREK деп аталатын, студенттерді университетке түсер алдында табиғат аясында өткізілетін іс-шаралар арқылы бейімдеуге арналған бағдарламаны құруға атсалысты. Бағдарлама аясында жаңадан қабылданған бірінші курс студенттері бес күндік жорықтарға қатысып, Вермонт университетінің қауымдастығымен және Вермонт штатымен жақынырақ танысады.<ref>{{Cite web |url=https://www.uvm.edu/studentlife/trek |title=TREK &#124; Student Life &#124; The University of Vermont |website=www.uvm.edu |access-date=March 26, 2024 |archive-date=March 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326195315/https://www.uvm.edu/studentlife/trek |url-status=live }}</ref> Клуб жыл сайын Catamountain Classic іс-шарасын өткізеді. Оның барысында қатысушылар бір демалыс күнінің ішінде ұзындығы 272 миль (шамамен 438 км) болатын Лонг-Трейл жаяу жүру бағытын бірлесіп толық жүріп өтеді.<ref>{{Cite web |title=The Long Trail |url=https://www.greenmountainclub.org/the-long-trail/ |website=Green Mountain Club |access-date=March 26, 2024 |archive-date=March 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326195314/https://www.greenmountainclub.org/the-long-trail/ |url-status=live }}</ref> === Іс-шаралар === Вермонт университетінің бағдарламалық кеңесі (UPB) университет қауымдастығына арналған түрлі іс-шаралар мен мәдени-сауық бағдарламаларын ұйымдастыруға жауапты.<ref name=":2">{{Cite web |title=UVM Program Board |url=https://www.uvm.edu/studentlife/upb |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405204136/https://www.uvm.edu/studentlife/upb |url-status=live }}</ref> Соңғы жылдары<!-- Нақты мерзімі көрсетілмеген (2025 жылғы ақпан). --> кеңес комик [[Мишель Вулф]], [[Two Door Cinema Club]] музыкалық тобы және [[Лаверн Кокс]] қатысқан жыл сайынғы SpringFest фестивалі сияқты іс-шараларды ұйымдастырды. Сонымен қатар кеңес [[Музыкалық топтар сайысы|музыкалық топтар сайыстарын]], апта сайынғы паб викториналарын, халықаралық кино көрсетілімдері мен түрлі елдердің тағамдарына арналған іс-шараларды өткізеді.<ref name=":2" /> === Концерттер === [[Сурет:University of Vermont Ira Allen Chapel.jpg|thumb|[[Айра Аллен капелласы]]]] Университет кампусындағы іс-шаралардан бөлек, Вермонт университетінің бағдарламалық кеңесі (UPB) АҚШ-тың әртүрлі аймақтарынан келген орындаушылар мен жергілікті музыкалық топтардың қатысуымен жанды музыка концерттерін ұйымдастырады. Кеңес төрт комитеттен тұрады, олардың бірі — Концерттер комитеті. Комитет мүшелері концерттер ұйымдастыру және жергілікті дыбыс режиссерлері мен концерттік қойылым мамандарымен бірлесіп жұмыс істеу арқылы музыка индустриясының түрлі қырларын меңгереді. Студенттер музыкалық топтарды таңдауға, олардың өнер көрсетуін келісуге және концерт өтетін күнгі барлық ұйымдастыру-техникалық жұмыстарға жауап береді. 1971 жылы құрылған Концерттік бюро университетке [[R.E.M.]], [[Phish]] (топтың төрт мүшесінің үшеуі 1980 жылдары Вермонт университетінде оқыған), [[Red Hot Chili Peppers]], [[Стинг]], [[Лу Рид]], [[Primus (музыкалық топ)|Primus]], [[The String Cheese Incident]], [[Джеймс Браун]], [[Боб Дилан]], [[The Allman Brothers Band]], [[Death Cab for Cutie]], [[Jurassic 5]], [[Disco Biscuits]], [[Grateful Dead]], [[Guster]] және [[The Flaming Lips]] сияқты танымал орындаушылар мен музыкалық топтарды шақырды. 2001 жылдан бері жыл сайын сәуір айында SpringFest фестивалі өткізіліп келеді. Фестивальдің басты орындаушылары қатарында [[Vida Blue (музыкалық топ)|Vida Blue]], [[The Roots]], [[Cake (музыкалық топ)|Cake]], [[Келлер Уильямс]], [[Gov't Mule]], сондай-ақ бірлескен басты орындаушылар ретінде [[Robert Randolph & the Family Band]], [[Зигги Марли]] және [[Талиб Куэли]] болды. Әртүрлі жылдардағы SpringFest фестивальдерінде [[The Meditations]], [[Toots & the Maytals]], [[Soulive]], [[Rjd2]], [[Apollo Sunshine]], 2009 жылы [[Ratatat]], 2010 жылы [[MSTRKRFT]], 2011 жылы [[The Roots]] пен [[Thievery Corporation]], 2012 жылы [[Диллон Фрэнсис]], 2013 жылы [[MGMT]], 2014 жылы [[Atmosphere (музыкалық топ)|Atmosphere]], 2015 жылы [[The Disco Biscuits]], 2016 жылы [[The Head and the Heart]], 2017 жылы [[Two Door Cinema Club]] және 2018 жылы [[Playboi Carti]] өнер көрсетті. === Студенттік бауырластықтар мен қауымдастықтар === Вермонт университетіндегі грек әріптерімен аталатын студенттік бауырластықтар мен қауымдастықтар жүйесі АҚШ-тағы ең көне жүйелердің бірі болып саналады. Алғашқы студенттік бауырластық ұйымы 1836 жылы құрылды. Университеттегі ер студенттердің 5%-ы және әйел студенттердің 5%-ы осындай ұйымдарға мүше. Ерлер мен әйелдердің студенттік бауырластықтары мен қауымдастықтарының мүшелері Студенттік өзін-өзі басқару қауымдастығының (SGA) жұмысына қатысады, жаңадан қабылданған студенттерді бейімдеу бағдарламаларының жетекшілері, студенттердің мүдделерін қорғаушылар және жатақханадағы көмекшілер ретінде қызмет атқарады. == Экологиялық тұрақтылық == Вермонт университетінің кампусында экологиялық тұрақтылықты қамтамасыз ету бағытындағы жұмыстардың ұзақ тарихы бар.<ref name=":3">{{Cite web |title=UVM awarded STARS Gold Rating for Sustainability |url=https://vermontbiz.com/news/2023/march/10/uvm-awarded-stars-gold-rating-sustainability |access-date=April 20, 2023 |website=vermontbiz.com |archive-date=April 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420020759/https://vermontbiz.com/news/2023/march/10/uvm-awarded-stars-gold-rating-sustainability |url-status=live }}</ref> 2024 жылғы жағдай бойынша ''[[The Princeton Review]]'' басылымы Вермонт университетін АҚШ-тағы «Экологиялық тұрғыдан үздік 50 колледж» рейтингінде 16-орынға орналастырды.<ref>{{Cite web |title=Top 50 Green Colleges |url=https://www.princetonreview.com/college-rankings?rankings=top-50-green-colleges |access-date=October 1, 2024 |website=www.princetonreview.com |language=en |archive-date=September 25, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925163012/https://www.princetonreview.com/college-rankings/?rankings=top-50-green-colleges |url-status=live }}</ref> === 1990 жылдар === 1995 жылы Вермонт университетінде кампусты экологиялық тұрғыдан жақсарту мәселелері бойынша университеттің шаруашылық қызметі мен академиялық құрылымдары арасындағы байланысты қамтамасыз ету мақсатында Экологиялық кеңес құрылды.<ref>{{cite web |title=History |url=http://www.uvm.edu/sustain/about-us/history |publisher=UVM Office of Sustainability |access-date=October 7, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140713023641/http://www.uvm.edu/sustain/about-us/history |archive-date=July 13, 2014 |url-status=dead }}</ref> Кеңестің алғашқы жобасы университеттің түрлі экологиялық бағдарламалары жөніндегі баяндамаларды тыңдап, кампус қызметінің қоршаған ортаға әсерін бастапқы бағалауға бағытталды. 1998 жылы кеңес университет қызметінің қоршаған ортаға әсерін бағалаудың бастапқы көрсеткіштерін анықтау мақсатында Greening UVM есебін жариялады. Сол жылы қайта өңделген қағазды пайдалану саясаты әзірленіп, 1999 жылы қолданысқа енгізілді.<ref>{{cite web |last=Griffin |first=Lee |title=UVM Adopts Environmentally Friendly Paper Policy |url=http://www.uvm.edu/~dharvey/?Page=paper_policy_news_release.htm |access-date=October 7, 2012 |archive-date=April 2, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402160024/http://www.uvm.edu/~dharvey/?Page=paper_policy_news_release.htm |url-status=live }}</ref> Lab-XL жобасына жергілікті қауымдастықтың мүдделі тарапы ретінде қатысқан Экологиялық кеңес зертханалық химиялық қалдықтардың қоршаған ортаға салыстырмалы әсерін және бұл мәселеге қоғамның қызығушылығын бағалауға арналған ''Tracking UVM'' жобасы мен есебін қолдау үшін АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігінен (EPA) грант алды. ''Tracking UVM''<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/sustain/tracking-progress/tracking-uvm |title=Tracking UVM |access-date=October 7, 2012 |archive-date=October 23, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023062835/http://www.uvm.edu/sustain/tracking-progress/tracking-uvm |url-status=live }}</ref> есебі Greening UVM есебінің жалғасы ретінде 2002 жылы жарияланып, университеттің 1990–2000 жылдар аралығындағы экологиялық жетістіктерін сипаттады. Вермонт университетінің қоршаған ортаға әсерін жүйелі түрде бақылауға бағытталған жұмысы 2004 жылы мойындалып, 2002 жылғы экологиялық есебі үшін университет Вермонт губернаторының экологиялық жетістіктер саласындағы сыйлығына ие болды. ''Tracking UVM'' жоғары оқу орындары кампустарының қызметінен қоршаған ортаға келетін әсерді жүйелі түрде бағалауға арналған алғашқы есептердің бірі болды. === 2000 жылдар === 2005 жылы Вермонт университетінің президенті Дэниел М. Фогель оқу орнының экологиялық құрылыс саясаты туралы құжатына қол қойды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/policies/facil/greenbuilding.pdf |title=Green Building Policy |access-date=June 12, 2017 |archive-date=October 23, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161023051245/http://www.uvm.edu/policies/facil/greenbuilding.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Wakefield |first=Jeffrey |title=Signing Ceremony Makes UVM's New Green Building Policy Official |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/?Page=News&storyID=6606 |access-date=October 7, 2012 |archive-date=October 17, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151017232315/http://www.uvm.edu/~uvmpr/?Page=News&storyID=6606 |url-status=live }}</ref> 2006 жылы екі студенттің бастамасымен қайта өңделген қағазды пайдалану саясаты жаңартылды. Олар университеттен күнделікті құжаттарды көшіру және басып шығару үшін тұтынудан кейінгі қалдықтардан 100% қайта өңделген, хлор қолданылмай өндірілген қағазды сатып алуға міндеттеме қабылдауды талап етті.<ref>{{cite web |last=Brown |first=Joshua |title=Pushing (Recycled) Paper |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/?Page=article.php&id=2027 |access-date=October 7, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151017232315/http://www.uvm.edu/~uvmpr/?Page=article.php&id=2027 |archive-date=October 17, 2015 |url-status=dead }}</ref> 2007 жылы президент Фогель [[Америкалық колледждер мен университеттер президенттерінің климат жөніндегі міндеттемесі]]не қол қойды.<ref>{{cite web |url=http://www.presidentsclimatecommitment.org/ |title=Homepage - Second Nature |publisher=Presidentsclimatecommitment.org |access-date=June 12, 2017 |archive-date=August 19, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190819211253/http://www.presidentsclimatecommitment.org/ |url-status=live }}</ref> 2008 жылы Вермонт университеті Экологиялық кеңесті таратып, оның орнына Тұрақты даму жөніндегі бөлім құрды. Бұл бөлім кампустағы тұрақты дамуды жоспарлауға қолдау көрсетеді, университеттің шаруашылық қызметі мен академиялық құрылымдары арасындағы байланысты қамтамасыз етеді және тұрақты даму бағытындағы жұмыстардың нәтижелерін бақылайды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/sustain |title=Home |access-date=October 7, 2012 |archive-date=October 12, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012075847/http://www.uvm.edu/sustain/ |url-status=live }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} mtu622ojojjnxmm68bprqwsnv75kev2 3690365 3690364 2026-11-02T19:00:22Z 1nter pares 146705 /* 2000 жылдар */ 3690365 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі |Қысқартылған аты = Вермонт университеті |Эмблемасы = |Сурет = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|200px]] |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = University of Vermont and State Agricultural College |Бұрынғы атауы = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865) |Ұраны = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}<br>{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}<ref>{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}</ref> |Құрылған жылы = [[1791 жыл|1791]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = [[Марлен Тромп]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 14 320 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces">{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&id=231174 |url-status=live }}</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = 12 168 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces" /> |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 2013 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces" /> |Орналасқан жері = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²) |Мекенжайы = |Сайты = https://www.uvm.edu/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47 |CoordScale = |edu_region = }} '''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].<ref>{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}</ref> 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.<ref>{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}</ref> Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.<ref name=":0">{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}</ref> Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]<nowiki/>» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады. == Тарихы == === XVIII ғасыр === {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | image1 = University of Vermont 1845.png | alt1 = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті | caption1 = Вермонт университеті, 1845 жыл | image2 = University of Vermont Old Mill.jpg | alt2 = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті | caption2 = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат | image3 = University of Vermont Billings Library.jpg | alt3 = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті | caption3 = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды. | image4 = University of Vermont University Green.jpg | alt4 = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті | caption4 = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы }} Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады. === XIX ғасыр === Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.<ref name="Donaldson, Thomas (1884)">{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&view=1up&seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&view=1up&seq=257 |url-status=live }}</ref> Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.<ref name="uvm.edu"/> Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]<nowiki/>» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.<ref name="uvm.edu">[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.</ref> Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.<ref name="uvm.edu" /> 1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.<ref>{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}</ref> [[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды. === XX ғасыр === 1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.<ref>{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}</ref> 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.<ref name=":8">{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}</ref> Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.<ref name=":8" /> XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.<ref name=":11">{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}</ref><ref name=":6">{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}</ref> 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.<ref name=":5">{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}</ref> Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]<nowiki/>» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.<ref>{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}</ref> 1972 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі тағы да араласып, соғысқа қарсы шерулерге қатысқаны үшін билік өкілдерінің наразылығын тудырған, студенттер арасында танымал [[марксизм|марксшіл]] [[саясаттану]] профессоры [[Майкл Паренти]]ге тұрақты профессорлық қызмет мәртебесін беруден бас тартты. Кеңес оқытушылар құрамының, декандар кеңесінің және университет әкімшілігінің ұсынымдарына қарамастан осындай шешім қабылдады. Кейін Паренти университетке қарсы федералдық сотқа талап арыз берді. Дау соттан тыс тәртіппен реттеліп, Парентиге 15 000 доллар төленді.<ref name=":6" /> 1980 жылдары Вермонт университеті студенттердің [[апартеид]] режимі орнаған Оңтүстік Африкада қызмет жүргізетін компанияларға салынған [[Оңтүстік Африкадан инвестицияларды шығару|инвестицияларды қайтарып алуды]] талап етуіне байланысты күшейген қысымға тап болды.<ref>{{Cite web |date=April 5, 2022 |title=UVM Rally Calling for UVM South African Divestment |url=https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |access-date=December 30, 2023 |website=CCTV Center for Media and Democracy |language=en |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230055838/https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |url-status=live }}</ref> Апартеид режиміне инвестиция салуға қарсы студенттердің наразылықтары 1985 жылғы 12 қазанда Уотерман ғимаратының қарсысындағы көгал алаңда «лашықтар қалашығының» салынуымен шарықтау шегіне жетті. 6 желтоқсанда университеттің қамқоршылар кеңесі 12 дауыс қолдап, 7 дауыс қарсы болған нәтижемен инвестицияларды қайтарып алу туралы шешім қабылдады.<ref>{{Cite web |last=Fordham |first=Robin |title=University of Vermont Campus History - Crossroads |url=https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |access-date=December 30, 2023 |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230052425/https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |url-status=live }}</ref> === XXI ғасыр === Вермонт университеті студенттік ұйымдардың бастамасымен инвестицияларды қайтарып алуға бағытталған басқа да бірқатар шараларды жүзеге асырды. Атап айтқанда, 2006 жылы [[Дарфурдағы геноцид (2003–2005)|Дарфурдағы геноцидке]] байланысты «Суданды қолдайтын» компаниялардан инвестицияларын қайтарып алды,<ref>{{Cite web |last=Picard |first=Ken |title=UVM Implements Divestment Strategy for Sudan-Friendly Companies |url=https://www.sevendaysvt.com/news/uvm-implements-divestment-strategy-for-sudan-friendly-companies-2130853 |access-date=December 30, 2023 |website=Seven Days |language=en }}</ref> ал 2009 жылы [[Ирак соғысы|Ирактағы]] және [[Ауғанстандағы соғыс (2001–2021)|Ауғанстандағы]] соғыстар кезінде [[кассеталық оқ-дәрі]]лер мен [[сарқылған уран]] қолданылатын қару-жараққа қатысты инвестициялардан бас тартты.<ref>{{Cite web |date=July 13, 2009 |title=UVM trustees to vote on weapons divestment (US) |url=https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |access-date=December 30, 2023 |website=Landmine.de |language=de-DE |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061822/https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=November 16, 2009 |title=Board votes to divest from cluster ammunitions |url=https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |access-date=December 30, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061821/https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |url-status=live }}</ref> 2013 және 2016 жылдары университеттің қамқоршылар кеңесі қазба отын саласына салынған инвестицияларды қайтарып алу туралы талаптарды қабылдамады.<ref>{{Cite web |last=JOHNSON |first=TIM |title=UVM trustees reject fossil-fuel divestment |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2013/12/18/uvm-trustees-reject-fossil-fuel-divestment/4117649/ |access-date=December 30, 2023 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}</ref><ref name=":7">{{Cite web |last=Duffort |first=Lola |date=July 15, 2020 |title=UVM will divest its endowment from fossil fuels |url=http://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |access-date=December 30, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230162029/https://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |url-status=live }}</ref> 2019 жылғы 1 шілдеде [[Суреш Гаримелла]] Вермонт университетінің 27-президенті болып тағайындалды.<ref>{{Cite web |last=Loftus |first=Sawyer |title=New UVM president takes the helm, offers few details on university's direction |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |access-date=December 31, 2022 |website=Burlington Free Press |language=en-US |archive-date=August 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805233453/https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |url-status=live }}</ref> Оның басшылығы кезінде университетке қабылданған студенттер саны рекордтық деңгейге жетіп, ғылыми зерттеулерді қаржыландыру көлемі 50 пайызға өсіп, 250 миллион долларды құрады. Алайда Гаримелла студенттермен және оқытушылармен [[қоғаммен байланыс|қарым-қатынасы]] үшін сынға ұшырады.<ref>{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=Suresh Garimella Has Helped UVM Emerge Stronger From the Pandemic. But Who Is He, Anyway? |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |access-date=April 30, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003502/https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |url-status=live }}</ref> 2021 жылы университет әкімшілігі бюджетті қысқарту шараларын енгізді. Соның нәтижесінде Өнер және ғылым колледжінде үш кафедра жабылып, 12 негізгі мамандық, 11 қосымша мамандық және төрт магистратура бағдарламасы тоқтатылды.<ref>{{Cite web |last=Ruehsen |first=Ella |date=April 13, 2021 |title=Thousands voice no confidence in Garimella administration as grievances mount |url=https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |access-date=December 28, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128192721/https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |url-status=live }}</ref> 2020 жылы студенттердің бастамасымен жүргізілген науқанның қысымымен Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесі 2023 жылғы шілдеге дейін қазба отын саласына салынған инвестициялардан толық бас тарту туралы шешімді бірауыздан қабылдады.<ref name=":7" /> 2022 жылы [[АҚШ Білім министрлігі]] [[Луис Д. Брандейс атындағы адам құқықтарын заң арқылы қорғау орталығы]] мен [[Кампустағы еврейлер (ұйым)|Jewish on Campus]] ұйымдарының Азаматтық құқықтар туралы заңның VI бөлімі негізінде берген шағымына байланысты университет әкімшілігінің кампустағы [[антисемитизм]] көріністеріне қатысты әрекеттерін тергеуді бастады.<ref name="Investigation underway into antisemitism at U of Vermont">{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=Investigation underway into antisemitism at U of Vermont |url=https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |website=The Associated Press |date=September 13, 2022 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144257/https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=September 13, 2022 |title=UVM under federal investigation over antisemitism allegations |url=https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |access-date=May 1, 2023 |website=Vermont Public |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030305/https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы сәуірде университет пен Азаматтық құқықтар жөніндегі басқарма дауды ерікті түрде реттеу туралы келісімге келгеннен кейін тергеу аяқталды. АҚШ Білім министрлігінің баспасөз хабарламасында университеттің аталған оқиғаларға тиісті деңгейде әрекет етпегені айтылды.<ref>{{Cite web |title=U.S. Department of Education's Office for Civil Rights Resolves Investigation Addressing the University of Vermont's Responses to Allegations of Antisemitic Incidents |url=https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |access-date=May 1, 2023 |website=www.ed.gov |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503042411/https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |url-status=live }}</ref> Университет әкімшілігі бұл айыптауларды жоққа шығарып, оқиғаларға тиісті шаралар қабылдағанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=UVM President Denies Allegations of Antisemitism on Campus |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |access-date=May 1, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003504/https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |url-status=live }}</ref> Университет кемсітушілікке қатысты шағымдарды тіркеудің жаңа тәртібін енгізуге, кемсітушілік пен қудалауға қарсы ішкі ережелерін қайта қарауға және қызметкерлер мен студенттерге қосымша оқыту жүргізуге келісті.<ref name="U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint">{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint |url=https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |website=The Associated Press |date=April 3, 2023 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144302/https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |url-status=live }}</ref> Алайда шағымданушылардың талаптарын қабылдамады. Тергеуді аяқтаған кезде АҚШ Білім министрлігі университеттің кінәсі немесе заңбұзушылық жасағаны туралы қорытынды шығарған жоқ және жаңа федералдық саясат енгізбеді.<ref>{{Cite web |last=Zituni |first=Danya |date=June 28, 2023 |title=University of Vermont's Settlement with Dep't of Education Refuses to Adopt IHRA Despite Pressure |url=https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |access-date=December 27, 2023 |website=Palestine Legal |language=en-US |archive-date=December 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227025522/https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы қазанда Вермонт университетінің Қауіпсіздік және талаптарға сәйкестікті бақылау бөлімі [[Палестиналық арабтар|палестиналық]] жазушы [[Мұхаммед әл-Курд]]тың жоспарланған қонақ дәрісін кенеттен тоқтатты. Бөлім бұл шешімін іс-шара барысында тиісті қауіпсіздікті қамтамасыз ету мүмкіндігінің жоқтығымен түсіндірді. [[Seven Days (газет)|Seven Days]] газетінің журналистік зерттеуі іс-шараға байланысты қандай да бір қауіп-қатердің болғанын растайтын дәлелдер таппады.<ref>{{Cite web |last=Hellman |first=Rachel |title=Records Show UVM Professors Questioned Decision to Nix Palestinian Writer's Appearance |url=https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |access-date=December 27, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=December 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228000040/https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |url-status=live }}</ref> 2024 жылғы наурызда Вермонт университетінің магистратура және докторантура студенттері [[кәсіподаққа бірігу|кәсіподаққа бірігу]] және [[Біріккен автомобиль жұмысшылары|UAW]] кәсіподағына қосылу туралы шешімді қолдап дауыс берді.<ref>{{Cite news |title=UVM grad students join union |date=March 28, 2024 |work=WCAX |url=https://www.wcax.com/2024/03/28/uvm-grad-students-join-union/ }}</ref> 2024 жылғы сәуірде университеттегі [[Палестинадағы әділдік үшін студенттер]] ұйымының бөлімшесі Эндрю Харрис алаңында наразылық лагерін құрды. Наразылық білдірушілер университеттің эндаумент қоры туралы ақпараттың ашық болуын және «барлық қару-жарақ өндірушілерден, израильдік компаниялардан және тарихи Палестина аумағының оккупациясына қатысы бар компаниялардан» инвестицияларды қайтарып алуды талап етті. Сондай-ақ олар университеттен [[Линда Томас-Гринфилд]]тің оқу бітіру салтанатында жоспарланған сөз сөйлеуін тоқтатуды талап етті.<ref>{{Cite web |last=Keshmiri |first=Peter D'Auria, Sophia |date=April 29, 2024 |title=Pro-Palestinian protest encampments spring up at the University of Vermont, Middlebury College |url=http://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |access-date=April 29, 2024 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429051453/https://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |url-status=live }}</ref> == Мөрі == Университет алғаш рет 1807 жылы ресми мөрін бекітті. Мөрде [[Жасыл таулар]]дың үстінен көтеріліп келе жатқан күн және университеттің алғашқы ғимараты — кейін қайта жөнделген Олд-Милл бейнеленген. Сондай-ақ онда [[Евклид]]тің [[Пифагор теоремасы]]н «жел диірмені» әдісімен дәлелдеу сызбасы, глобус пен [[секстант]] бейнеленген. Мөрдің сыртқы шеңберінде «Universitas V. Montis. A.D. 1791», ал ішкі шеңберінде 1865 жылы ауыл шаруашылығы колледжінің құрылғанын білдіретін «Collegiumque Agriculturae» деген жазулар орналасқан.<ref>{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118045743/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |archive-date=January 18, 2021 |title=University Seal |website=The University of Vermont }}</ref> == Білім беру == Бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша білім беретін университеттің құрамына жеті бакалавриат колледжі, үздік студенттер колледжі, жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжі және медицина колледжі кіреді.<ref>{{Cite web |title=Majors, Minors and Graduate Programs |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}</ref> Вермонт университеті [[Жаңа Англияның жоғары білім жөніндегі комиссиясы]] тарапынан [[АҚШ-тағы жоғары білімді аккредиттеу|аккредиттелген]].<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=New England Commission Higher Education |language=en-US |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090600/https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |url-status=live }}</ref> Бакалавриат, магистратура және докторантура бағдарламалары [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]нде, Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжінде, Өнер және ғылым колледжінде, Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжінде, Инженерия және математика ғылымдары колледжінде, Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінде, Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжінде, Гроссман бизнес мектебінде және [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]]нде ұсынылады.<ref>{{cite web |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |title=Majors, Minors, and Graduate Programs |website=www.uvm.edu |language=en |access-date=April 4, 2018 |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}</ref> Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі дербес академиялық дәреже бермейді. Оның студенттері бір мезгілде университеттің бакалавриат бағдарламалары бойынша білім беретін жеті колледжінің бірінде оқиды.<ref>{{Cite web |title=Fall Semester |url=https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |url-status=live }}</ref> === Рейтингтері мен беделі === {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:22em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; border-collapse:collapse;" |- ! colspan="2" style="background:#f8f9fa; color:#3366cc; text-align:center; font-size:130%; padding:12px 8px; border:0;" | Академиялық рейтингтер |- ! colspan="2" style="background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;" | Ұлттық |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Forbes]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 181 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[U.S. News & World Report]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 121 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Washington Monthly]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 100 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | '''''WSJ''/College Pulse''' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 283 |- ! colspan="2" style="background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;" | Әлемдік |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі|ARWU]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 401–500 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[QS World University Rankings|QS]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 851–900 |- | style="border:0; padding:10px 12px;" | ''[[U.S. News & World Report]]'' | style="border:0; padding:10px 12px; text-align:right;" | 510 |} 2024 жылғы жағдай бойынша ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымының жыл сайынғы университеттер рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тың мемлекеттік университеттері арасында 61-орынды, ал елдегі барлық университеттер арасында 121-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті.<ref>{{cite web |title=University of Vermont |url=https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |access-date=September 30, 2024 |publisher=U.S. News & World Report |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414180827/https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |url-status=live }}</ref> 2024 жылы ''Forbes'' басылымының ''America's Top Colleges'' рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тағы 500 мемлекеттік және жекеменшік колледж бен университеттің арасында жалпы есепте 181-орынға, мемлекеттік университеттер арасында 79-орынға, ал зерттеу университеттері арасында 129-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.forbes.com/colleges/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=Forbes |language=en }}</ref> 1985 жылы Ричард Молл өзінің ''The Public Ivies: A Guide to America's Best Public Undergraduate Colleges and Universities'' атты кітабында Вермонт университетін [[Мемлекеттік Айви]] санатына жатқызды.<ref>{{Cite book |last=Moll |first=Richard |url=https://archive.org/details/publicivysguidet0000moll |title=The public ivys: A guide to America's best public undergraduate colleges and universities |date=1985 |publisher=Viking |location=New York |others=Internet Archive |isbn=978-0-670-58205-1 }}</ref> === Бакалавриатқа қабылдау === {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:36em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #c8ccd1; border-collapse:collapse;" |- ! colspan="3" style="background:#f8f9fa; text-align:center; font-size:125%; padding:12px 8px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Бакалавриатқа қабылдау статистикасы |- ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; width:45%;" | ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:30%;" | 2023 жылы оқуға қабылданғандар<ref name="FallEnrollmentReport">{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |title=UVM Common Data Set 2023-2024 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109025946/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |url-status=live }}</ref> ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:25%;" | 2018 жылмен салыстырғандағы өзгеріс<ref name="ReferenceEnrollmentReport">{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/CDS1819.pdf |title=UVM Common Data Set 2018-2019 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126192035/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/cds1819.pdf |url-status=live }}</ref> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Қабылдау көрсеткіші | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 60,0% | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | (+0,2) |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 17,1% | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | (+0,5) |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;" | Тест нәтижелерінің ортаңғы 50%-ы<sup>1</sup> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | [[SAT]] — жалпы балл | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 1270–1410 <small>([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 35%-ы арасында)</small> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | SAT — оқу және жазу | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 640–720 |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | SAT — математика | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 610–700 |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | [[ACT (тест)|ACT]] — жалпы балл | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 29–32 <small>([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 11%-ы арасында)</small> |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;" | Мектептегі үлгерім көрсеткіштері (GPA)<sup>2</sup> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 10% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 41,38% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 25% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 75,42% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 50% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 97,32% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Орташа GPA | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 3,85 |- | colspan="3" style="background:#f8f9fa; border:0; padding:12px; font-size:90%;" | <sup>1</sup> Тест нәтижелерін тапсыруды таңдаған студенттер арасында. <sup>2</sup> Мектептегі үлгерім рейтингі анықталған студенттер арасында. |} Бакалавриатқа қабылдау үдерісі [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «іріктеу деңгейі жоғары» санатына жатқызылады. Бұл бірінші курс студенттерінің тест нәтижелері негізінде университеттің қабылдау талаптарының іріктеу деңгейі бакалавр дәрежесін беретін барлық жоғары оқу орындарының арасында 80–100-процентиль аралығында екенін білдіреді.<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |access-date=April 5, 2023 |website=Carnegie Classification of Institutions of Higher Education |language=en-US |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224958/https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live }}</ref> 2026 жылғы түлектер тобына қабылдау үшін Вермонт университетіне 28 236 өтініш түсіп, олардың 16 947-сі (60,0%) мақұлданды. Қабылданғандардың 2 896-сы оқуға тіркеліп, [[Оқуға қабылдау ұсынысын қабылдау көрсеткіші|оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші]] 17,1%-ды құрады. Университетте бірінші курс студенттерінің [[Студенттердің оқуын жалғастыру көрсеткіші|оқуын жалғастыру көрсеткіші]] 88,25%-ды құрайды, ал студенттердің 77,5%-ы оқуын алты жыл ішінде аяқтайды.<ref name="FallEnrollmentReport" /> Бірінші курсқа қабылданған студенттердің 35%-ы [[SAT]] тестінің нәтижелерін тапсырған. Олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 1270–1410 аралығында болды. 2023 жылы оқуға қабылданған бірінші курс студенттерінің 11%-ы [[ACT (тест)|ACT]] тестінің нәтижелерін тапсырған, олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 29–32 аралығында болды. Студенттердің мектептегі орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) 3,85-ті құрады.<ref name="FallEnrollmentReport" /> === Ғылыми зерттеулер === Вермонт университеті [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.<ref name=":0" /> 2025 қаржы жылында университет [[ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар|ғылыми зерттеулер мен әзірлемелерді]] қаржыландыруға 266 миллион доллар көлемінде қаражат тартты.<ref name=":9">{{Cite web |title=UVM Research Sets $266M Record |url=https://www.uvm.edu/news/ovpr/uvm-research-sets-266m-record |access-date=October 1, 2024 |website=The University of Vermont }}</ref> === Өнер және ғылым колледжі === Өнер және ғылым колледжі — Вермонт университетіндегі студенттер, оқытушылар және қызметкерлер саны жағынан ең ірі колледж. Сонымен қатар колледж университеттің барлық студенттеріне оқу мен ғылыми қызметте табысқа жетуге қажетті білім мен дағдыларды қалыптастыруға көмектесетін негізгі пәндердің басым бөлігін ұсынады. Колледжде гуманитарлық ғылымдар, бейнелеу өнері, формалды ғылымдар, әлеуметтік және жаратылыстану ғылымдары бойынша 45 білім беру бағыты бар. [[Сурет:University of Vermont Williams Hall.jpg|thumb|Вермонт университетіндегі Уильямс-холл (бұрынғы Уильямс ғылыми корпусы). Қазіргі уақытта ғимаратта өнер және өнер тарихы, денсаулық және қоғам, сондай-ақ антропология кафедралары орналасқан.]] === Гроссман бизнес мектебі === Вермонт университетінің Гроссман бизнес мектебі [[AACSB]] ұйымы тарапынан аккредиттелген және бакалавриат пен магистратура бағдарламаларын ұсынады.<ref>{{Cite web |title=Sustainable Innovation MBA {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/program/sustainable-innovation-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}</ref> 2015 жылы мектеп университет түлегі Стивен Гроссманның 20 миллион доллар көлеміндегі қайырымдылық көмегінің құрметіне Гроссман бизнес мектебі болып қайта аталды. Бұл университет тарихындағы бір реттік ең ірі қайырымдылық қаржы болды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/business/?Page=news&storyID=21530&category=business |title=Grossman School of Business: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=October 5, 2015 |archive-date=October 6, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151006005514/http://www.uvm.edu/business/?Page=news&storyID=21530&category=business |url-status=live }}</ref> Мектептің бакалавриатында 1100-ден астам студент оқиды. Түлектерге бизнес басқару саласындағы ғылым бакалавры дәрежесі беріледі.<ref>{{Cite web |title=Undergraduate Programs {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/undergraduate-programs |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}</ref> 2025 жылы ''[[Corporate Knights]]'' басылымы Гроссман бизнес мектебінің тұрақты инновациялар саласындағы MBA бағдарламасын (SI-MBA) «Better World MBA» әлемдік рейтингінде екінші орынға, ал әлеуметтік және экологиялық ықпалы бойынша АҚШ-тағы бірінші орынға қойды. Бағдарлама 2023 жылдан бері осы орындарды сақтап келеді.<ref>{{Cite web |last=Bronca |first=Tristan |date=November 6, 2025 |title=These are the 2025 top MBA schools for sustainability |url=https://corporateknights.com/issues/2025-11-education-and-youth-issue/these-top-mbas-for-sustainability-are-maximizing-impact/ |access-date=April 16, 2026 |website=Corporate Knights |language=en-US }}</ref> ''[[The Princeton Review]]'' басылымының мәліметі бойынша, SI-MBA бағдарламасы АҚШ-тағы экологиялық бағыттағы үздік MBA бағдарламалары рейтингінде екінші орын алады,<ref>{{Cite web |title=Best Green MBA |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings/?rankings=best-green-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}</ref> сондай-ақ кәсіпкерлік саласындағы ең үздік 50 бағдарламаның<ref>{{Cite web |title=Top 50 Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-50-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}</ref> және АҚШ-тың солтүстік-шығысындағы кәсіпкерлік бағытындағы ең үздік жеті бағдарламаның қатарына кіреді.<ref>{{Cite web |title=Top Northeast Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-northeast-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com }}</ref> === Инженерия және математика ғылымдары колледжі === [[Сурет:University of Vermont Discovery Hall.jpg|thumb|Биохимия, физика және химия сияқты [[физикалық ғылымдар]] салалары орналасқан Дискавери-холл ғимараты]] Инженерия және математика ғылымдары колледжінде (CEMS) [[ABET]] ұйымы аккредиттеген бес инженерлік білім беру бағдарламасы бар: биомедициналық инженерия, құрылыс инженериясы, экологиялық инженерия, электротехника және машина жасау. Сонымен қатар колледж құрамында информатика кафедрасы мен математика және статистика кафедрасы жұмыс істейді. Колледжде үш ғылыми-зерттеу орталығы бар: Көлік зерттеулері орталығы, Күрделі жүйелер орталығы және Вермонттың озық есептеу технологиялары орталығы. Колледжде бакалавриат деңгейінде шамамен 1400 студент, жоғары оқу орнынан кейінгі бағдарламаларда 250 студент оқиды және 85 оқытушы жұмыс істейді. === Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі === [[Сурет:University of Vermont Morrill Hall.jpg|thumb|АҚШ сенаторы [[Джастин Смит Моррилл]]дің құрметіне аталған [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараты 1906–1907 жылдары Вермонт университетінің ауыл шаруашылығы кафедрасы мен ауыл шаруашылығы тәжірибе станциясын орналастыру үшін салынған.]] Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі (CALS) жануарлар туралы ғылым (студенттерге [[Тафтс университеті]]нің [[Каммингс ветеринариялық медицина мектебі]]не мерзімінен бұрын қабылдану мүмкіндігі беріледі), биохимия, биология ғылымдары, жергілікті қауымдастық кәсіпкерлігі, жергілікті қауымдастықтарды дамыту және халықаралық даму, диетология, тамақтану және тағамтану, экологиялық ауыл шаруашылығы, қоршаған орта туралы ғылым, қоршаған ортаны зерттеу, микробиология, молекулалық генетика, өсімдіктер биологиясы, қоғамдық коммуникациялар және тұрақты ландшафттық бау-бақша шаруашылығы бағыттары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар колледж құрамында Ауылдық аймақтарды зерттеу орталығы жұмыс істейді. Колледж Өнер және ғылым колледжімен бірлесіп білім беру бағдарламаларын да ұсынады. Биология ғылымдары сияқты мамандықтарды таңдаған студенттер осы екі колледждің кез келгенінде білім ала алады.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |title=Integrated Biological Science Program: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 11, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511112140/http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |url-status=live }}</ref> Жер гранты негізінде құрылған жоғары оқу орны ретінде Вермонт университеті [[Штаттардың бірлескен ғылыми-зерттеу, білім беру және ауыл шаруашылығы жөніндегі кеңес беру қызметі]] бағдарламасы аясында Вермонт штатына ауыл шаруашылығы саласындағы ғылыми-зерттеу қызметтерін көрсету үшін жыл сайын грант алады. === Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі === Вермонт университетінің Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі (CESS) педагогикалық білім беру, адам дамуы және отбасы туралы ғылымдар, сондай-ақ әлеуметтік жұмыс салалары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар [[америкалық ым тілі]], арнайы білім беру және мәдени әрі тілдік әртүрлілік жағдайындағы білім беру бағыттары бойынша қосымша мамандықтар бар. Колледж құрамына Көшбасшылық және даму ғылымдары кафедрасы, Білім беру кафедрасы, Әлеуметтік жұмыс кафедрасы және Мүгедектік және қоғамға кіріктіру орталығы кіреді. Сондай-ақ магистр немесе доктор (Ed.D. немесе Ph.D.) дәрежесін алуға мүмкіндік беретін бағдарламалар ұсынылады. === Медицина колледжі === {{Толық мақала|Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі}} 1804 жылы Джон Померой Берлингтондағы өз үйінде студенттерге сабақ бере бастады. Бұл АҚШ-тағы [[Штат университеті|мемлекеттік колледж немесе университет]] жанындағы алғашқы [[АҚШ-тағы медициналық білім беру|медициналық]] бөлімше болды. 1822 жылы Померой мен медицина саласының оқытушысы [[Нейтан Смит (дәрігер, 1762 жылы туған)|Нейтан Смит]] негізін қалаған [[Вермонт университетінің медицина колледжі|Медицина колледжі]] АҚШ-тағы жетінші медицина мектебі ретінде құрылды. Вермонт университеті медицина мамандығы бойынша әр курсқа шамамен 100 студент қабылдайды. Жалпы медицина студенттерінің саны шамамен 400-ге жетеді. Вермонт университетінің медициналық орталығы клиникалық білім берудің негізгі базасы болып табылады. ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымының 2016 жылғы рейтингі бойынша Медицина колледжі [[алғашқы медициналық-санитариялық көмек]] саласындағы білім беру сапасы жағынан АҚШ-тағы рейтингке енген 89 бағдарламаның арасында 29-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті. Ал 2019 жылғы жағдай бойынша 120 бағдарламаның арасында 43-орынға ие болды.<ref>{{cite magazine |url=http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |title=Best Medical Schools - University of Vermont |access-date=December 14, 2015 |magazine=U.S. News & World Report |archive-date=December 22, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222133141/http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |title=Best Medical Schools: Primary Care |access-date=May 5, 2019 |archive-date=June 13, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613134748/https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |url-status=live }}</ref> 2016 жылғы 21 қазанда [[Джо Байден]] қатерлі ісікке қарсы күресті жеделдетуге бағытталған [https://bidenwhitehouse.archives.gov/cancermoonshot/ Cancer Moonshot] бастамасын талқылау үшін университет кампусына келді.<ref>{{cite web |url=https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |title=Vice President Biden Brings His 'Cancer Moonshot' to Burlington |date=October 21, 2016 |access-date=August 25, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105221/https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |title=Vice President Biden Brings 'Cancer Moonshot' to UVM |publisher=Med.uvm.edu |date=November 14, 2016 |accessdate=August 26, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105225/http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |url-status=live }}</ref> ==== Чарльз А. Дана атындағы медициналық кітапхана ==== Чарльз А. Дана атындағы кітапхана — Вермонт штатындағы ең ірі [[медициналық кітапхана]]. Ол Ұлттық медициналық кітапханалар желісінің Вермонт штатындағы ресурстық кітапханасы қызметін атқарады<ref>{{cite web |url=http://nnlm.gov/ |title=National Home page - National Network of Libraries of Medicine |access-date=July 17, 2009 |archive-date=July 30, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090730161711/http://nnlm.gov/ |url-status=live }}</ref> және Вермонт университетінің Академиялық денсаулық сақтау орталығын қажетті ақпаратпен қамтамасыз етеді. Академиялық денсаулық сақтау орталығының құрамына университеттің Медицина колледжі мен Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінің оқытушылары, қызметкерлері мен студенттері, сондай-ақ Вермонт университетінің медициналық орталығындағы дәрігерлер мен басқа да [[медициналық қызмет көрсетуші]]лер кіреді. Кітапхана университеттің бакалавриат және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларының денсаулық сақтау ғылымдары саласындағы ақпараттық қажеттіліктерін де қанағаттандырады. Сонымен қатар ол [[денсаулық сақтау ғылымдары]] бойынша ақпарат іздейтін Вермонт штатының тұрғындарына да ашық. === Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі === Вермонт университетінің Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі төрт кафедрадан тұрады: Биомедицина және денсаулық ғылымдары, Коммуникация ғылымдары және коммуникация бұзылыстары, Мейіргер ісі, сондай-ақ Оңалту және қозғалыс ғылымдары. Сонымен қатар колледж құрамында [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]мен бірлесіп жұмыс істейтін Интегративті денсаулық институты бар. Ол интегративті медициналық көмек саласында сертификат беретін білім беру бағдарламасын ұсынады. Колледждің кейбір бакалавриат бағдарламалары студенттерді сөйлеу және тіл патологиясы, аудиология салалары бойынша жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларына немесе физиотерапия бойынша докторлық бағдарламаға түсуге дайындайды. Колледж сондай-ақ бұрын Fletcher Allen Health Care деп аталған Вермонт университетінің медициналық орталығының клиникалық базаларын пайдаланады. === Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі === Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі студенттердің оқу бағдарламасын толықтыратын және сабақтан тыс іс-шараларға қатысуына жағдай жасайды. Олардың қатарына арнайы ғылыми симпозиумдар, университетке шақырылған ғалымдармен бірге ұйымдастырылатын кешкі астар, сондай-ақ Монреаль мен Бостондағы мұражайлар мен театрларға сапарлар кіреді. Колледждің жұмысына университеттің әртүрлі бөлімдерінен оқытушылар іріктеліп тартылады. Олар бірінші курс студенттеріне арналған этика пәні мен тереңдетілген семинарларда дәріс оқиды, оқу және талқылау топтарына қатысады, пленарлық дәрістер сериясында баяндама жасайды, сондай-ақ ғылыми зерттеулер жүргізетін үздік студенттерге ғылыми жетекшілік етеді. Міндетті этика курсы, шағын семинарлар, бейресми кездесулер мен арнайы ғылыми-зерттеу жобалары аясында студенттер гуманитарлық және жаратылыстану ғылымдары, инженерия, мейіргер ісі, медицина, педагогика, бизнес және басқа да салалар бойынша университет ғалымдарымен бірлесіп жұмыс істейді. 2023 жылғы мамырда колледж АҚШ-тың бұрынғы сенаторы [[Патрик Лихи]]дің құрметіне қайта аталды.<ref>{{Cite web |title=UVM Honors College Named for Senator Patrick Leahy |url=https://www.uvm.edu/news/story/uvm-honors-college-named-senator-patrick-leahy |access-date=June 12, 2023 |website=The University of Vermont |archive-date=June 8, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230608023818/https://www.uvm.edu/news/story/uvm-honors-college-named-senator-patrick-leahy |url-status=live }}</ref> === Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі === [[Сурет:University of Vermont Aiken Center.jpg|thumb|Джордж Д. Айкен орталығында Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі орналасқан.]] [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]] (RSENR) 1973 жылы құрылған Табиғи ресурстар мектебінің негізінде 2003 жылы ашылды. Мектеп экологиялық және әлеуметтік үдерістер туралы білім мен түсінікті тереңдетуге, сондай-ақ табиғи жүйелердің тұтастығын сақтауға және қоршаған ортамен үйлесімді өмір сүретін орнықты қоғам қалыптастыруға бағытталған құндылықтарды дамытуға ұмтылады. Рубенштейн мектебінің ғылыми-зерттеу қызметі үш негізгі бағытты қамтиды: 1. Қолданбалы экология; 2. Қоршаған орта және қоғам; 3. Инновациялық құралдарды әзірлеу және пайдалану (мысалы, ГАЖ, кеңістіктік талдау және модельдеу). Мектептің негізгі ғимараты Джордж Д. Айкен орталығында орналасқан. Ғимарат 2012 жылы қайта жаңғыртылып, [[АҚШ-тың жасыл құрылыс кеңесі]]нің [[Энергетикалық және экологиялық жобалаудағы көшбасшылық|LEED Platinum]] сертификатын алды.<ref>{{cite news |title=Rehabbed Aiken gets top 'green' designation |url=http://www.burlingtonfreepress.com/article/20130923/NEWS02/309230024/Rehabbed-Aiken-gets-top-green-designation |newspaper=Burlington Free Press |date=September 23, 2013}}</ref><!-- {{Dead link|date=July 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} --> 2007 жылы университет [[Шамплейн көлі]]нің ластану мәселелерін зерттеу үшін 6,7 миллион доллар көлемінде грант жеңіп алды.<ref>{{cite book |title=UVM wins $6.7M lake-research grant |publisher=Burlington Free Press |date=September 28, 2007 }}</ref> == Спорт == Вермонт университетінің спорт командалары «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]» деген атпен белгілі. Университетте спорттың 18 түрі бойынша командалар бар. Әйелдер командалары баскетбол, кросс, допты хоккей, шайбалы хоккей, лакросс, шаңғы спорты, футбол, жүзу және суға секіру, сондай-ақ жеңіл атлетика (жабық ғимаратта және ашық ауада) бойынша жарыстарға қатысады. Ерлер командалары баскетбол, кросс, шайбалы хоккей, лакросс, шаңғы спорты, футбол және жеңіл атлетика (жабық ғимаратта және ашық ауада) бойынша өнер көрсетеді. Барлық командалар [[NCAA]]-ның [[Дивизион (спорт)|I дивизионы]] деңгейінде жарысады. Командалардың басым бөлігі [[Америка шығысы конференциясы]]нда бақ сынайды. Ерлер мен әйелдердің шайбалы хоккей командалары [[Шығыс хоккей қауымдастығы]]ның жарыстарына қатысады. Тау шаңғысы мен шаңғы жарысы командалары [[Шығыс колледжаралық шаңғы қауымдастығы]]ның жарыстарына қатысады. Вермонт университетінің спорт командалары студент-спортшылардың жалпы орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) бойынша 2005 жылдан 2011 жылға дейін қатарынан жеті рет (2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010 және 2011 жылдары) Америка шығысы конференциясының академиялық кубогын жеңіп алды. Вермонт университеті осы конференцияда аталған кубокты қатарынан үш жыл және жалпы төрт рет жеңіп алған алғашқы оқу орны болды. [[Сурет:Gutterson Fieldhouse on March 29 2023.jpg|thumb|1963 жылы салынған [[Гаттерсон-филдхаус]] ғимаратында Вермонт университетінің хоккей мұз айдыны орналасқан.]] Университеттің соңғы жылдардағы спорттық жетістіктерінің қатарында ерлердің шайбалы хоккей командасының 2009 жылы Frozen Four турниріне шығуы, әйелдер мен ерлер баскетбол командаларының Америка шығысы конференциясының турнирлерінде жеңіске жетіп, 2010 жылғы NCAA турниріне жолдама алуы және шаңғы командасының 2012 жылы Монтана штатының Бозмен қаласында өткен NCAA ұлттық чемпионатында алтыншы рет жеңімпаз атануы бар. 2014 жылы ерлердің шайбалы хоккей командасы 2009 жылдан бергі үшінші NCAA турниріне жолдама алды, ал ерлер баскетбол командасы Америка шығысы конференциясының тұрақты маусымында алтыншы рет чемпион атанды. Университет өз тарихында америкалық футбол, софтбол және бейсбол сияқты бірнеше ірі спорт бағдарламасын тоқтатты. Софтбол мен бейсбол бағдарламалары 2009 жылы жабылды.<ref>{{cite web |url=http://www.wcax.com/story/9879709/uvm-eliminates-baseball-and-softball |title=UVM Eliminates Baseball and Softball |date=February 20, 2009 |access-date=September 17, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150916013459/http://www.wcax.com/story/9879709/uvm-eliminates-baseball-and-softball |archive-date=September 16, 2015 |url-status=dead }}</ref> Вермонт университетінің бұрынғы 36 спортшысы 16 Олимпиада ойындарына (13 қысқы және 3 жазғы) қатысып, жалпы алты Олимпиада медалін жеңіп алды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/vq/VQSPRING02/UVMOlympians.html |title=UVM Olympians |access-date=February 10, 2016 |archive-date=September 27, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927234921/http://www.uvm.edu/~uvmpr/vq/VQSPRING02/UVMOlympians.html |url-status=live }}</ref> Вермонт университетінің «Vermont Victorious» атты спорттық қолдау әні 1938 жылы жазылған.<ref>{{cite web |url=http://www.uvmathletics.com/sports/2010/6/27/GEN_0627105917.aspx |title=Vermont Catamounts Athletics |work=University of Vermont |access-date=February 10, 2016 |archive-date=February 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160208085600/http://uvmathletics.com/sports/2010/6/27/GEN_0627105917.aspx |url-status=live }}</ref> === 2024 жылғы NCAA ерлер футбол чемпионаты === 2024 жылғы 16 желтоқсанда Вермонт университетінің ерлер футбол командасы [[Маршалл университетінің ерлер футбол командасы|Маршалл университетінің командасын]] жеңіп, [[2024 жылғы NCAA I дивизионының ерлер арасындағы футбол турнирі]]нің чемпионы атанды. Бұл Вермонт университетінің NCAA I дивизионында өнер көрсететін спорт командаларының ұлттық чемпионаттың финалына алғаш рет шығып, жеңіске жетуі болды.<ref>{{Cite web |last=Abrami |first=Alex |title=Cardiac Cats: Vermont men's soccer win first national championship in comeback vs Marshall |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/sports/college/vermont/2024/12/16/vermont-soccer-vs-marshall-score-ncaa-national-championship-college-cup-overtime-final-uvm/76927559007/ |access-date=December 18, 2024 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}</ref> Сонымен қатар бұл [[Америка шығысы конференциясы]]на мүше командалардың тарихындағы алғашқы ұлттық чемпиондық атақ болды.<ref>{{Cite web |date=December 16, 2024 |title=Vermont Men's Soccer Wins National Championship 2-1 in Overtime!! |url=https://americaeast.com/news/2024/12/17/vermont-national-champions.aspx |access-date=December 18, 2024 |website=americaeast.com |language=en |archive-date=December 17, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241217053044/https://americaeast.com/news/2024/12/17/vermont-national-champions.aspx |url-status=live }}</ref> === Клубтық спорт === Вермонт университеті көптеген клубтық спорт командаларына қолдау көрсетеді. 2009 жылғы 15 қарашадағы жағдай бойынша университеттің желкенді спорт командасы АҚШ-тағы ұлттық рейтингте 8-орында тұрды.<ref name="SailingTeam">{{cite web |url=http://www.uvm.edu/sailing/ |title=UVM Sailing |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 30, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530001429/http://www.uvm.edu/sailing/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.collegesailing.org/rankings.asp |title=Sailing Collegiate National Top 20 |access-date=June 12, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070409102520/http://collegesailing.org/rankings.asp |archive-date=April 9, 2007 |url-status=dead }}</ref> Университеттің академиялық ескек есу командасы [[Чарльз өзені регатасы]] мен [[Дэд Вейл регатасы]]на қатысады. 2015 жылғы ACRA ұлттық клубтық ескек есу чемпионатында рульшісі бар төрт адамдық қайықтағы ерлер экипажы қола жүлдеге ие болды. Велоспорт командасы басқа университеттердің негізгі спорт командаларымен жарысып, бірнеше рет ұлттық чемпион атанды. == Өнер == [[Сурет:University of Vermont Royall Tyler Theatre.jpg|thumb|Театр өнері кафедрасы орналасқан Ройалл Тайлер театры.]] Вермонт университетінің Өнер мектебі жыл бойы аспаптық музыка және хор өнері бойынша концерттер ұйымдастырады. Ройалл Тайлер театрының [[негізгі сахна]]сында театр қойылымдары көрсетіледі. Театр өнері кафедрасы жыл сайын негізгі сахнада шамамен үш қойылым қояды. Сонымен қатар студенттердің режиссерлігімен бір актілі пьесалар да сахналанады. Соңғы жылдары негізгі сахнада қойылған көрнекті спектакльдердің қатарында ''[[Ақ нәсілді гетеросексуал ерлер]]'' және ''[[Жарқанат бала: мюзикл]]'' (2022/2023); ''[[Бұл ғажайып өмір]]'' және ''[[Ол құбыжықтарды өлтіреді]]'' (2021/2022); ''[[Халық жауы (пьеса)|Халық жауы]]'' (2020/2021); ''[[Қасқырлар (пьеса)|Қасқырлар]]'' және ''[[Қалыпты жүрек]]'' (2019/2020); ''[[Пиппин (мюзикл)|Пиппин]]'' (2018/2019); ''[[Сезім мен парасат]]'' және ''[[Питер және жұлдыз аулаушы]]'' (2017/2018); ''[[Көктемгі ояну (мюзикл)|Көктемгі ояну]]'' (2016/2017); ''[[39 баспалдақ (пьеса)|39 баспалдақ]]'' және ''[[Сахна сыртындағы шу]]'' (2015/2016); ''[[Жай нәрседен көп айқай]]'' (2014/2015); ''[[Тышқан қақпаны]]'' және ''[[Уринтаун]]'' (2013/2014) бар. 1991–2018 жылдары театрда Берлингтонның мерекелік дәстүріне айналған ''The Toys Take Over Christmas'' («Ойыншықтар Рождествоны басып алады») спектаклі қойылып келді.<ref>{{Cite web |title=Current Production Season |url=https://www.uvm.edu/cas/theatreanddance/current_production_season |access-date=October 13, 2024 |website=legacy.drup2.uvm.edu |language=en |archive-date=October 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008113927/https://www.uvm.edu/cas/theatreanddance/current_production_season |url-status=live }}</ref> Университеттің көпшілікке арналған сахналық өнер бағдарламасы — Lane Series 1955 жылы басталды. Бағдарлама аясында ұлттық және халықаралық деңгейде танымал өнерпаздар өнер көрсетеді. Әр оқу жылында классикалық музыка, джаз, фольклорлық музыка, камералық музыка және хор өнері бойынша концерттерді, сондай-ақ театр қойылымдарын, кино көрсетілімдері мен би өнерін қамтитын 25 іс-шара ұйымдастырылады. Іс-шаралардың басым бөлігі университеттің Редстоун кампусындағы концерт залында өтеді.<ref>{{Cite web |title=About Us: Lane Series |url=https://www.uvm.edu/laneseries/about-us |access-date=October 13, 2024 |website=University of Vermont |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109105633/https://www.uvm.edu/laneseries/about-us |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Lilly |first=Amy |title=How Natalie Neuert Curates UVM's Diverse Lane Series |url=https://www.sevendaysvt.com/arts-culture/how-natalie-neuert-curates-uvms-diverse-lane-series-41813697 |access-date=October 13, 2024 |website=Seven Days |language=en |archive-date=October 6, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241006013708/https://www.sevendaysvt.com/arts-culture/how-natalie-neuert-curates-uvms-diverse-lane-series-41813697 |url-status=live }}</ref> [[Флеминг өнер мұражайы]] — Вермонт университетінің мұражайы. Оның тұрақты коллекциясында 24 000 экспонат бар. Олардың қатарында өнер туындылары, сондай-ақ [[антропология|антропологиялық]] және [[этнография|этнографиялық]] жәдігерлер кездеседі. Мұражайда түрлі уақытша көрмелер мен арнайы іс-шаралар да өткізіледі. Қазіргі уақытта жұмысын тоқтатқан [[Вермонт Моцарт фестивалі]] Вермонт университетінде қалыптасып, алғашқы фестивальдері де осы оқу орнында өткізілді. 1976 жылы фестиваль тәуелсіз коммерциялық емес ұйым ретінде тіркелді, алайда бүкіл қызмет ету кезеңінде университетпен байланысын сақтап қалды. == Студенттік өмір == {| class="wikitable mw-collapsible sortable" style="width:100%; max-width:650px; float:none; clear:both; margin:0 0 1em 0; table-layout:fixed;" |+ 2023 жылғы күздегі бакалавриат студенттерінің демографиялық құрамы<ref>{{cite web |title=College Scorecard: University of Vermont |url=https://collegescorecard.ed.gov/school?231174-University-of-Vermont |website=College Scorecard |publisher=[[United States Department of Education]] |access-date=June 23, 2025 }}</ref> |- ! style="width:42%; text-align:left;" | Нәсілі мен этникалық тегі ! colspan="2" style="text-align:center;" | Жалпы үлесі |- | [[Испантілді емес ақ нәсілді америкалықтар|Ақ нәсілділер]] | style="width:12%; text-align:right;" | 84% | style="width:46%;" | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:84%; height:100%; background:cyan;"></div></div> |- | [[Испантілді және латынамерикалық америкалықтар|Испантілділер]] | style="text-align:right;" | 5% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:5%; height:100%; background:green;"></div></div> |- | [[Аралас нәсілді америкалықтар|Екі немесе одан да көп нәсіл]] | style="text-align:right;" | 4% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:4%; height:100%; background:violet;"></div></div> |- | [[Азиялық америкалықтар|Азиялықтар]] | style="text-align:right;" | 3% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:3%; height:100%; background:orange;"></div></div> |- | Белгісіз | style="text-align:right;" | 3% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:3%; height:100%; background:grey;"></div></div> |- | [[Афроамерикалықтар|Қара нәсілділер]] | style="text-align:right;" | 1% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:1%; height:100%; background:purple;"></div></div> |- | [[Шетелдік студент]] | style="text-align:right;" | 1% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:1%; height:100%; background:#008080;"></div></div> |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; color:#665c99; text-align:center;" | [[Экономикалық әртүрлілік]] |- | [[АҚШ-тағы төменгі тап|Табысы төмендер]]<sup>а</sup> | style="text-align:right;" | 14% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:14%; height:100%; background:red;"></div></div> |- | [[АҚШ-тағы ауқаттылық|Ауқаттылар]]<sup>ә</sup> | style="text-align:right;" | 86% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:86%; height:100%; background:black;"></div></div> |- | colspan="3" style="text-align:left;" | <sup>а</sup> Табысы төмен студенттерге арналған федералдық [[Пелл гранты]]н алған студенттердің үлесі. |- | colspan="3" style="text-align:left;" | <sup>ә</sup> Кемінде [[АҚШ-тағы орта тап]]қа жататын студенттердің үлесі. |} Университетте студенттердің түрлі қызығушылықтарын қамтитын 250-ден астам студенттік клуб пен ұйым жұмыс істейді. Оларға Студенттік өзін-өзі басқару қауымдастығы қолдау көрсетеді. Тарихы ұзақ әрі мүшелерінің саны көп ұйымдардың қатарында «Белсенді еріктілер» (Volunteers in Action), Вермонт университетінің саяхат клубы (UVM Outing Club)<ref name="uvmoc">{{Cite web |url=https://site.uvm.edu/uvmoc/ |title=UVM Outing Club |date=December 10, 2023 |access-date=March 26, 2024 |archive-date=March 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326193113/https://site.uvm.edu/uvmoc/ |url-status=live }}</ref> және Шаңғы және сноуборд клубы бар. Hillel ұйымы да университет кампусында белсенді қызмет атқарады.<ref>{{cite web |url=http://uvmhillel.org/Passover |title=Passover 2015! |work=UVM Hillel |access-date=August 26, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141108215600/http://uvmhillel.org/Passover |archive-date=November 8, 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.jspace.com/news/articles/jspace-featured-org-hillel-university-of-vermont/14889 |title=Jspace Featured .ORG: Hillel University of Vermont / Jspace News |access-date=August 26, 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131106071758/http://www.jspace.com/news/articles/jspace-featured-org-hillel-university-of-vermont/14889 |archive-date=November 6, 2013 }}</ref><ref name="SSC">{{cite web |url=http://www.uvmssc.com/ |title=UVM Ski & Snowboard website |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 29, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150529221249/http://www.uvmssc.com/ |url-status=live }}</ref> Сонымен қатар университетте 2007 жылы құрылған, АҚШ-тағы үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне FeelGood бөлімшесі орналасқан. Бөлімше университет кампусында ірімшік қосылған ыстық сэндвичтер сату арқылы 2030 жылға қарай аса ауыр кедейлікті жоюға бағытталған бастамаларды қолдау үшін құрылғаннан бері 400 000 доллардан астам қаражат жинады.<ref>{{cite web |url=http://www.feelgood.org/ |title=Home – FeelGood |website=FeelGood |language=en-US |access-date=June 1, 2016 |archive-date=May 29, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160529004429/http://www.feelgood.org/ |url-status=live }}</ref> [[Сурет:University of Vermont Davis Center.jpg|thumb|2007 жылғы күзде құрылысы аяқталған [[Дадли Х. Дэвис орталығы|Дэвис орталығы]] — университеттің студенттік орталығы.]] 2015 жылы университет Wellness Environment (WE) деп аталатын салауатты өмір салтын қолдау бағдарламасын іске қосты. Бұл алкоголь мен есірткі қолданылмайтын студенттік тұрғын орта бағдарламасы, оған қатысатын студенттер дене шынықтыру және дұрыс тамақтану жөніндегі жаттықтырушылардың көмегін ала алады. Бағдарлама аясында күнделікті йога сабақтары, тәулік бойы қолжетімді медитация сеанстары және студенттерді Берлингтон жастарының өкілдерімен жұптастыратын тәлімгерлік бағдарлама қарастырылған.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~wellenv/ |title=WE: Wellness Environment: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=April 10, 2015 |archive-date=April 15, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150415092701/http://www.uvm.edu/~wellenv/ |url-status=live }}</ref> 2017 жылғы күзде Орталық кампустың студенттік жатақханасының құрылысы аяқталды. Қазіргі уақытта онда Wellness Environment бағдарламасына қатысатын 700-ге жуық студент тұрады. Гендерлік инклюзивті дәретханалар жөніндегі жұмыс тобы (GIRT) деп аталатын ұйымның қызметі нәтижесінде Вермонт университетінде бинарлық емес гендерлік сәйкестігі бар және қалыптасқан гендерлік нормаларға сай келмейтін студенттер, оқытушылар мен келушілер пайдалана алатын, бір адамға арналған гендерлік бейтарап дәретханалардың саны артып келеді.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~hrdma/GIRT%20Report%20FINAL.pdf |title=Gender-Inclusive Restroom Task Force Report - Findings and Recommendations |access-date=October 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171026110809/http://www.uvm.edu/~hrdma/GIRT%20Report%20FINAL.pdf |archive-date=October 26, 2017 |url-status=dead }}</ref> === Саяхат клубы === Вермонт университетінің саяхат клубы (UVM Outing Club) 1913 жылы құрылды және АҚШ-тағы ең ірі саяхат клубы болып саналады. Студенттер басқаратын клуб каякинг, каноэмен жүзу, жаяу серуендеу, рюкзакпен жорыққа шығу, жартасқа өрмелеу, мұзға өрмелеу, тау шаңғысымен жабдықталмаған таулы жерлерде сырғанау және шаңғы жарысы бойынша саяхаттар ұйымдастырады.<ref name="uvmoc" /> Клуб TREK деп аталатын, студенттерді университетке түсер алдында табиғат аясында өткізілетін іс-шаралар арқылы бейімдеуге арналған бағдарламаны құруға атсалысты. Бағдарлама аясында жаңадан қабылданған бірінші курс студенттері бес күндік жорықтарға қатысып, Вермонт университетінің қауымдастығымен және Вермонт штатымен жақынырақ танысады.<ref>{{Cite web |url=https://www.uvm.edu/studentlife/trek |title=TREK &#124; Student Life &#124; The University of Vermont |website=www.uvm.edu |access-date=March 26, 2024 |archive-date=March 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326195315/https://www.uvm.edu/studentlife/trek |url-status=live }}</ref> Клуб жыл сайын Catamountain Classic іс-шарасын өткізеді. Оның барысында қатысушылар бір демалыс күнінің ішінде ұзындығы 272 миль (шамамен 438 км) болатын Лонг-Трейл жаяу жүру бағытын бірлесіп толық жүріп өтеді.<ref>{{Cite web |title=The Long Trail |url=https://www.greenmountainclub.org/the-long-trail/ |website=Green Mountain Club |access-date=March 26, 2024 |archive-date=March 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326195314/https://www.greenmountainclub.org/the-long-trail/ |url-status=live }}</ref> === Іс-шаралар === Вермонт университетінің бағдарламалық кеңесі (UPB) университет қауымдастығына арналған түрлі іс-шаралар мен мәдени-сауық бағдарламаларын ұйымдастыруға жауапты.<ref name=":2">{{Cite web |title=UVM Program Board |url=https://www.uvm.edu/studentlife/upb |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405204136/https://www.uvm.edu/studentlife/upb |url-status=live }}</ref> Соңғы жылдары<!-- Нақты мерзімі көрсетілмеген (2025 жылғы ақпан). --> кеңес комик [[Мишель Вулф]], [[Two Door Cinema Club]] музыкалық тобы және [[Лаверн Кокс]] қатысқан жыл сайынғы SpringFest фестивалі сияқты іс-шараларды ұйымдастырды. Сонымен қатар кеңес [[Музыкалық топтар сайысы|музыкалық топтар сайыстарын]], апта сайынғы паб викториналарын, халықаралық кино көрсетілімдері мен түрлі елдердің тағамдарына арналған іс-шараларды өткізеді.<ref name=":2" /> === Концерттер === [[Сурет:University of Vermont Ira Allen Chapel.jpg|thumb|[[Айра Аллен капелласы]]]] Университет кампусындағы іс-шаралардан бөлек, Вермонт университетінің бағдарламалық кеңесі (UPB) АҚШ-тың әртүрлі аймақтарынан келген орындаушылар мен жергілікті музыкалық топтардың қатысуымен жанды музыка концерттерін ұйымдастырады. Кеңес төрт комитеттен тұрады, олардың бірі — Концерттер комитеті. Комитет мүшелері концерттер ұйымдастыру және жергілікті дыбыс режиссерлері мен концерттік қойылым мамандарымен бірлесіп жұмыс істеу арқылы музыка индустриясының түрлі қырларын меңгереді. Студенттер музыкалық топтарды таңдауға, олардың өнер көрсетуін келісуге және концерт өтетін күнгі барлық ұйымдастыру-техникалық жұмыстарға жауап береді. 1971 жылы құрылған Концерттік бюро университетке [[R.E.M.]], [[Phish]] (топтың төрт мүшесінің үшеуі 1980 жылдары Вермонт университетінде оқыған), [[Red Hot Chili Peppers]], [[Стинг]], [[Лу Рид]], [[Primus (музыкалық топ)|Primus]], [[The String Cheese Incident]], [[Джеймс Браун]], [[Боб Дилан]], [[The Allman Brothers Band]], [[Death Cab for Cutie]], [[Jurassic 5]], [[Disco Biscuits]], [[Grateful Dead]], [[Guster]] және [[The Flaming Lips]] сияқты танымал орындаушылар мен музыкалық топтарды шақырды. 2001 жылдан бері жыл сайын сәуір айында SpringFest фестивалі өткізіліп келеді. Фестивальдің басты орындаушылары қатарында [[Vida Blue (музыкалық топ)|Vida Blue]], [[The Roots]], [[Cake (музыкалық топ)|Cake]], [[Келлер Уильямс]], [[Gov't Mule]], сондай-ақ бірлескен басты орындаушылар ретінде [[Robert Randolph & the Family Band]], [[Зигги Марли]] және [[Талиб Куэли]] болды. Әртүрлі жылдардағы SpringFest фестивальдерінде [[The Meditations]], [[Toots & the Maytals]], [[Soulive]], [[Rjd2]], [[Apollo Sunshine]], 2009 жылы [[Ratatat]], 2010 жылы [[MSTRKRFT]], 2011 жылы [[The Roots]] пен [[Thievery Corporation]], 2012 жылы [[Диллон Фрэнсис]], 2013 жылы [[MGMT]], 2014 жылы [[Atmosphere (музыкалық топ)|Atmosphere]], 2015 жылы [[The Disco Biscuits]], 2016 жылы [[The Head and the Heart]], 2017 жылы [[Two Door Cinema Club]] және 2018 жылы [[Playboi Carti]] өнер көрсетті. === Студенттік бауырластықтар мен қауымдастықтар === Вермонт университетіндегі грек әріптерімен аталатын студенттік бауырластықтар мен қауымдастықтар жүйесі АҚШ-тағы ең көне жүйелердің бірі болып саналады. Алғашқы студенттік бауырластық ұйымы 1836 жылы құрылды. Университеттегі ер студенттердің 5%-ы және әйел студенттердің 5%-ы осындай ұйымдарға мүше. Ерлер мен әйелдердің студенттік бауырластықтары мен қауымдастықтарының мүшелері Студенттік өзін-өзі басқару қауымдастығының (SGA) жұмысына қатысады, жаңадан қабылданған студенттерді бейімдеу бағдарламаларының жетекшілері, студенттердің мүдделерін қорғаушылар және жатақханадағы көмекшілер ретінде қызмет атқарады. == Экологиялық тұрақтылық == Вермонт университетінің кампусында экологиялық тұрақтылықты қамтамасыз ету бағытындағы жұмыстардың ұзақ тарихы бар.<ref name=":3">{{Cite web |title=UVM awarded STARS Gold Rating for Sustainability |url=https://vermontbiz.com/news/2023/march/10/uvm-awarded-stars-gold-rating-sustainability |access-date=April 20, 2023 |website=vermontbiz.com |archive-date=April 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420020759/https://vermontbiz.com/news/2023/march/10/uvm-awarded-stars-gold-rating-sustainability |url-status=live }}</ref> 2024 жылғы жағдай бойынша ''[[The Princeton Review]]'' басылымы Вермонт университетін АҚШ-тағы «Экологиялық тұрғыдан үздік 50 колледж» рейтингінде 16-орынға орналастырды.<ref>{{Cite web |title=Top 50 Green Colleges |url=https://www.princetonreview.com/college-rankings?rankings=top-50-green-colleges |access-date=October 1, 2024 |website=www.princetonreview.com |language=en |archive-date=September 25, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925163012/https://www.princetonreview.com/college-rankings/?rankings=top-50-green-colleges |url-status=live }}</ref> === 1990 жылдар === 1995 жылы Вермонт университетінде кампусты экологиялық тұрғыдан жақсарту мәселелері бойынша университеттің шаруашылық қызметі мен академиялық құрылымдары арасындағы байланысты қамтамасыз ету мақсатында Экологиялық кеңес құрылды.<ref>{{cite web |title=History |url=http://www.uvm.edu/sustain/about-us/history |publisher=UVM Office of Sustainability |access-date=October 7, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140713023641/http://www.uvm.edu/sustain/about-us/history |archive-date=July 13, 2014 |url-status=dead }}</ref> Кеңестің алғашқы жобасы университеттің түрлі экологиялық бағдарламалары жөніндегі баяндамаларды тыңдап, кампус қызметінің қоршаған ортаға әсерін бастапқы бағалауға бағытталды. 1998 жылы кеңес университет қызметінің қоршаған ортаға әсерін бағалаудың бастапқы көрсеткіштерін анықтау мақсатында Greening UVM есебін жариялады. Сол жылы қайта өңделген қағазды пайдалану саясаты әзірленіп, 1999 жылы қолданысқа енгізілді.<ref>{{cite web |last=Griffin |first=Lee |title=UVM Adopts Environmentally Friendly Paper Policy |url=http://www.uvm.edu/~dharvey/?Page=paper_policy_news_release.htm |access-date=October 7, 2012 |archive-date=April 2, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402160024/http://www.uvm.edu/~dharvey/?Page=paper_policy_news_release.htm |url-status=live }}</ref> Lab-XL жобасына жергілікті қауымдастықтың мүдделі тарапы ретінде қатысқан Экологиялық кеңес зертханалық химиялық қалдықтардың қоршаған ортаға салыстырмалы әсерін және бұл мәселеге қоғамның қызығушылығын бағалауға арналған ''Tracking UVM'' жобасы мен есебін қолдау үшін АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігінен (EPA) грант алды. ''Tracking UVM''<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/sustain/tracking-progress/tracking-uvm |title=Tracking UVM |access-date=October 7, 2012 |archive-date=October 23, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023062835/http://www.uvm.edu/sustain/tracking-progress/tracking-uvm |url-status=live }}</ref> есебі Greening UVM есебінің жалғасы ретінде 2002 жылы жарияланып, университеттің 1990–2000 жылдар аралығындағы экологиялық жетістіктерін сипаттады. Вермонт университетінің қоршаған ортаға әсерін жүйелі түрде бақылауға бағытталған жұмысы 2004 жылы мойындалып, 2002 жылғы экологиялық есебі үшін университет Вермонт губернаторының экологиялық жетістіктер саласындағы сыйлығына ие болды. ''Tracking UVM'' жоғары оқу орындары кампустарының қызметінен қоршаған ортаға келетін әсерді жүйелі түрде бағалауға арналған алғашқы есептердің бірі болды. === 2000 жылдар === 2005 жылы Вермонт университетінің президенті Дэниел М. Фогель оқу орнының экологиялық құрылыс саясаты туралы құжатына қол қойды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/policies/facil/greenbuilding.pdf |title=Green Building Policy |access-date=June 12, 2017 |archive-date=October 23, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161023051245/http://www.uvm.edu/policies/facil/greenbuilding.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Wakefield |first=Jeffrey |title=Signing Ceremony Makes UVM's New Green Building Policy Official |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/?Page=News&storyID=6606 |access-date=October 7, 2012 |archive-date=October 17, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151017232315/http://www.uvm.edu/~uvmpr/?Page=News&storyID=6606 |url-status=live }}</ref> 2006 жылы екі студенттің бастамасымен қайта өңделген қағазды пайдалану саясаты жаңартылды. Олар университеттен күнделікті құжаттарды көшіру және басып шығару үшін тұтынудан кейінгі қалдықтардан 100% қайта өңделген, хлор қолданылмай өндірілген қағазды сатып алуға міндеттеме қабылдауды талап етті.<ref>{{cite web |last=Brown |first=Joshua |title=Pushing (Recycled) Paper |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/?Page=article.php&id=2027 |access-date=October 7, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151017232315/http://www.uvm.edu/~uvmpr/?Page=article.php&id=2027 |archive-date=October 17, 2015 |url-status=dead }}</ref> 2007 жылы президент Фогель [[Америкалық колледждер мен университеттер президенттерінің климат жөніндегі міндеттемесі]]не қол қойды.<ref>{{cite web |url=http://www.presidentsclimatecommitment.org/ |title=Homepage - Second Nature |publisher=Presidentsclimatecommitment.org |access-date=June 12, 2017 |archive-date=August 19, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190819211253/http://www.presidentsclimatecommitment.org/ |url-status=live }}</ref> 2008 жылы Вермонт университеті Экологиялық кеңесті таратып, оның орнына Тұрақты даму жөніндегі бөлім құрды. Бұл бөлім кампустағы тұрақты дамуды жоспарлауға қолдау көрсетеді, университеттің шаруашылық қызметі мен академиялық құрылымдары арасындағы байланысты қамтамасыз етеді және тұрақты даму бағытындағы жұмыстардың нәтижелерін бақылайды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/sustain |title=Home |access-date=October 7, 2012 |archive-date=October 12, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012075847/http://www.uvm.edu/sustain/ |url-status=live }}</ref> === 2010 жылдар === 2011 жылы Вермонт университеті Америкалық колледждер мен университеттер президенттерінің климат жөніндегі міндеттемесі аясында өзінің Климаттық іс-қимыл жоспарын ұсынды.<ref>{{cite web |url=http://rs.acupcc.org/cap/792/ |title=Reports · Climate Action Plan for University of Vermont |access-date=October 7, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120415132258/http://rs.acupcc.org/cap/792/ |archive-date=April 15, 2012 |url-status=dead }}</ref> Климаттық іс-қимыл жоспары университет қызметінен туындайтын парниктік газдардың тікелей және жанама шығарындыларына бағытталған. Жоспар бойынша 2015 жылға қарай электр энергиясын пайдалануда толық көміртектік бейтараптыққа (1-қамту аясы)<ref name="auto">{{cite web |url=http://www.epa.gov/oaintrnt/ghg/index.htm |title=Greening EPA |access-date=October 7, 2012 |archive-date=November 4, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121104203804/http://www.epa.gov/oaintrnt/ghg/index.htm |url-status=dead }}</ref>, ал 2020 жылға қарай жылыту, салқындату жүйелері мен көлік паркі бойынша көміртектік бейтараптыққа (2-қамту аясы) қол жеткізу көзделді.<ref name="auto"/> Университет 2025 жылға қарай 3-қамту аясына<ref name="auto"/> жататын көздерден шығатын парниктік газдардың таза шығарындыларын нөлдік деңгейге жеткізуді мақсат етті. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 24bhu7ux6b6z8epkce4r753d2e7f1cn 3690367 3690365 2026-11-02T19:03:05Z 1nter pares 146705 /* 2010 жылдар */ 3690367 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі |Қысқартылған аты = Вермонт университеті |Эмблемасы = |Сурет = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|200px]] |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = University of Vermont and State Agricultural College |Бұрынғы атауы = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865) |Ұраны = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}<br>{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}<ref>{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}</ref> |Құрылған жылы = [[1791 жыл|1791]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = [[Марлен Тромп]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 14 320 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces">{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&id=231174 |url-status=live }}</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = 12 168 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces" /> |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 2013 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces" /> |Орналасқан жері = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²) |Мекенжайы = |Сайты = https://www.uvm.edu/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47 |CoordScale = |edu_region = }} '''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].<ref>{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}</ref> 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.<ref>{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}</ref> Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.<ref name=":0">{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}</ref> Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]<nowiki/>» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады. == Тарихы == === XVIII ғасыр === {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | image1 = University of Vermont 1845.png | alt1 = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті | caption1 = Вермонт университеті, 1845 жыл | image2 = University of Vermont Old Mill.jpg | alt2 = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті | caption2 = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат | image3 = University of Vermont Billings Library.jpg | alt3 = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті | caption3 = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды. | image4 = University of Vermont University Green.jpg | alt4 = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті | caption4 = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы }} Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады. === XIX ғасыр === Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.<ref name="Donaldson, Thomas (1884)">{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&view=1up&seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&view=1up&seq=257 |url-status=live }}</ref> Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.<ref name="uvm.edu"/> Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]<nowiki/>» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.<ref name="uvm.edu">[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.</ref> Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.<ref name="uvm.edu" /> 1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.<ref>{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}</ref> [[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды. === XX ғасыр === 1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.<ref>{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}</ref> 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.<ref name=":8">{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}</ref> Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.<ref name=":8" /> XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.<ref name=":11">{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}</ref><ref name=":6">{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}</ref> 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.<ref name=":5">{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}</ref> Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]<nowiki/>» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.<ref>{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}</ref> 1972 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі тағы да араласып, соғысқа қарсы шерулерге қатысқаны үшін билік өкілдерінің наразылығын тудырған, студенттер арасында танымал [[марксизм|марксшіл]] [[саясаттану]] профессоры [[Майкл Паренти]]ге тұрақты профессорлық қызмет мәртебесін беруден бас тартты. Кеңес оқытушылар құрамының, декандар кеңесінің және университет әкімшілігінің ұсынымдарына қарамастан осындай шешім қабылдады. Кейін Паренти университетке қарсы федералдық сотқа талап арыз берді. Дау соттан тыс тәртіппен реттеліп, Парентиге 15 000 доллар төленді.<ref name=":6" /> 1980 жылдары Вермонт университеті студенттердің [[апартеид]] режимі орнаған Оңтүстік Африкада қызмет жүргізетін компанияларға салынған [[Оңтүстік Африкадан инвестицияларды шығару|инвестицияларды қайтарып алуды]] талап етуіне байланысты күшейген қысымға тап болды.<ref>{{Cite web |date=April 5, 2022 |title=UVM Rally Calling for UVM South African Divestment |url=https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |access-date=December 30, 2023 |website=CCTV Center for Media and Democracy |language=en |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230055838/https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |url-status=live }}</ref> Апартеид режиміне инвестиция салуға қарсы студенттердің наразылықтары 1985 жылғы 12 қазанда Уотерман ғимаратының қарсысындағы көгал алаңда «лашықтар қалашығының» салынуымен шарықтау шегіне жетті. 6 желтоқсанда университеттің қамқоршылар кеңесі 12 дауыс қолдап, 7 дауыс қарсы болған нәтижемен инвестицияларды қайтарып алу туралы шешім қабылдады.<ref>{{Cite web |last=Fordham |first=Robin |title=University of Vermont Campus History - Crossroads |url=https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |access-date=December 30, 2023 |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230052425/https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |url-status=live }}</ref> === XXI ғасыр === Вермонт университеті студенттік ұйымдардың бастамасымен инвестицияларды қайтарып алуға бағытталған басқа да бірқатар шараларды жүзеге асырды. Атап айтқанда, 2006 жылы [[Дарфурдағы геноцид (2003–2005)|Дарфурдағы геноцидке]] байланысты «Суданды қолдайтын» компаниялардан инвестицияларын қайтарып алды,<ref>{{Cite web |last=Picard |first=Ken |title=UVM Implements Divestment Strategy for Sudan-Friendly Companies |url=https://www.sevendaysvt.com/news/uvm-implements-divestment-strategy-for-sudan-friendly-companies-2130853 |access-date=December 30, 2023 |website=Seven Days |language=en }}</ref> ал 2009 жылы [[Ирак соғысы|Ирактағы]] және [[Ауғанстандағы соғыс (2001–2021)|Ауғанстандағы]] соғыстар кезінде [[кассеталық оқ-дәрі]]лер мен [[сарқылған уран]] қолданылатын қару-жараққа қатысты инвестициялардан бас тартты.<ref>{{Cite web |date=July 13, 2009 |title=UVM trustees to vote on weapons divestment (US) |url=https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |access-date=December 30, 2023 |website=Landmine.de |language=de-DE |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061822/https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=November 16, 2009 |title=Board votes to divest from cluster ammunitions |url=https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |access-date=December 30, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061821/https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |url-status=live }}</ref> 2013 және 2016 жылдары университеттің қамқоршылар кеңесі қазба отын саласына салынған инвестицияларды қайтарып алу туралы талаптарды қабылдамады.<ref>{{Cite web |last=JOHNSON |first=TIM |title=UVM trustees reject fossil-fuel divestment |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2013/12/18/uvm-trustees-reject-fossil-fuel-divestment/4117649/ |access-date=December 30, 2023 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}</ref><ref name=":7">{{Cite web |last=Duffort |first=Lola |date=July 15, 2020 |title=UVM will divest its endowment from fossil fuels |url=http://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |access-date=December 30, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230162029/https://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |url-status=live }}</ref> 2019 жылғы 1 шілдеде [[Суреш Гаримелла]] Вермонт университетінің 27-президенті болып тағайындалды.<ref>{{Cite web |last=Loftus |first=Sawyer |title=New UVM president takes the helm, offers few details on university's direction |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |access-date=December 31, 2022 |website=Burlington Free Press |language=en-US |archive-date=August 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805233453/https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |url-status=live }}</ref> Оның басшылығы кезінде университетке қабылданған студенттер саны рекордтық деңгейге жетіп, ғылыми зерттеулерді қаржыландыру көлемі 50 пайызға өсіп, 250 миллион долларды құрады. Алайда Гаримелла студенттермен және оқытушылармен [[қоғаммен байланыс|қарым-қатынасы]] үшін сынға ұшырады.<ref>{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=Suresh Garimella Has Helped UVM Emerge Stronger From the Pandemic. But Who Is He, Anyway? |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |access-date=April 30, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003502/https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |url-status=live }}</ref> 2021 жылы университет әкімшілігі бюджетті қысқарту шараларын енгізді. Соның нәтижесінде Өнер және ғылым колледжінде үш кафедра жабылып, 12 негізгі мамандық, 11 қосымша мамандық және төрт магистратура бағдарламасы тоқтатылды.<ref>{{Cite web |last=Ruehsen |first=Ella |date=April 13, 2021 |title=Thousands voice no confidence in Garimella administration as grievances mount |url=https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |access-date=December 28, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128192721/https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |url-status=live }}</ref> 2020 жылы студенттердің бастамасымен жүргізілген науқанның қысымымен Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесі 2023 жылғы шілдеге дейін қазба отын саласына салынған инвестициялардан толық бас тарту туралы шешімді бірауыздан қабылдады.<ref name=":7" /> 2022 жылы [[АҚШ Білім министрлігі]] [[Луис Д. Брандейс атындағы адам құқықтарын заң арқылы қорғау орталығы]] мен [[Кампустағы еврейлер (ұйым)|Jewish on Campus]] ұйымдарының Азаматтық құқықтар туралы заңның VI бөлімі негізінде берген шағымына байланысты университет әкімшілігінің кампустағы [[антисемитизм]] көріністеріне қатысты әрекеттерін тергеуді бастады.<ref name="Investigation underway into antisemitism at U of Vermont">{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=Investigation underway into antisemitism at U of Vermont |url=https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |website=The Associated Press |date=September 13, 2022 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144257/https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=September 13, 2022 |title=UVM under federal investigation over antisemitism allegations |url=https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |access-date=May 1, 2023 |website=Vermont Public |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030305/https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы сәуірде университет пен Азаматтық құқықтар жөніндегі басқарма дауды ерікті түрде реттеу туралы келісімге келгеннен кейін тергеу аяқталды. АҚШ Білім министрлігінің баспасөз хабарламасында университеттің аталған оқиғаларға тиісті деңгейде әрекет етпегені айтылды.<ref>{{Cite web |title=U.S. Department of Education's Office for Civil Rights Resolves Investigation Addressing the University of Vermont's Responses to Allegations of Antisemitic Incidents |url=https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |access-date=May 1, 2023 |website=www.ed.gov |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503042411/https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |url-status=live }}</ref> Университет әкімшілігі бұл айыптауларды жоққа шығарып, оқиғаларға тиісті шаралар қабылдағанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=UVM President Denies Allegations of Antisemitism on Campus |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |access-date=May 1, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003504/https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |url-status=live }}</ref> Университет кемсітушілікке қатысты шағымдарды тіркеудің жаңа тәртібін енгізуге, кемсітушілік пен қудалауға қарсы ішкі ережелерін қайта қарауға және қызметкерлер мен студенттерге қосымша оқыту жүргізуге келісті.<ref name="U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint">{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint |url=https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |website=The Associated Press |date=April 3, 2023 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144302/https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |url-status=live }}</ref> Алайда шағымданушылардың талаптарын қабылдамады. Тергеуді аяқтаған кезде АҚШ Білім министрлігі университеттің кінәсі немесе заңбұзушылық жасағаны туралы қорытынды шығарған жоқ және жаңа федералдық саясат енгізбеді.<ref>{{Cite web |last=Zituni |first=Danya |date=June 28, 2023 |title=University of Vermont's Settlement with Dep't of Education Refuses to Adopt IHRA Despite Pressure |url=https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |access-date=December 27, 2023 |website=Palestine Legal |language=en-US |archive-date=December 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227025522/https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы қазанда Вермонт университетінің Қауіпсіздік және талаптарға сәйкестікті бақылау бөлімі [[Палестиналық арабтар|палестиналық]] жазушы [[Мұхаммед әл-Курд]]тың жоспарланған қонақ дәрісін кенеттен тоқтатты. Бөлім бұл шешімін іс-шара барысында тиісті қауіпсіздікті қамтамасыз ету мүмкіндігінің жоқтығымен түсіндірді. [[Seven Days (газет)|Seven Days]] газетінің журналистік зерттеуі іс-шараға байланысты қандай да бір қауіп-қатердің болғанын растайтын дәлелдер таппады.<ref>{{Cite web |last=Hellman |first=Rachel |title=Records Show UVM Professors Questioned Decision to Nix Palestinian Writer's Appearance |url=https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |access-date=December 27, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=December 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228000040/https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |url-status=live }}</ref> 2024 жылғы наурызда Вермонт университетінің магистратура және докторантура студенттері [[кәсіподаққа бірігу|кәсіподаққа бірігу]] және [[Біріккен автомобиль жұмысшылары|UAW]] кәсіподағына қосылу туралы шешімді қолдап дауыс берді.<ref>{{Cite news |title=UVM grad students join union |date=March 28, 2024 |work=WCAX |url=https://www.wcax.com/2024/03/28/uvm-grad-students-join-union/ }}</ref> 2024 жылғы сәуірде университеттегі [[Палестинадағы әділдік үшін студенттер]] ұйымының бөлімшесі Эндрю Харрис алаңында наразылық лагерін құрды. Наразылық білдірушілер университеттің эндаумент қоры туралы ақпараттың ашық болуын және «барлық қару-жарақ өндірушілерден, израильдік компаниялардан және тарихи Палестина аумағының оккупациясына қатысы бар компаниялардан» инвестицияларды қайтарып алуды талап етті. Сондай-ақ олар университеттен [[Линда Томас-Гринфилд]]тің оқу бітіру салтанатында жоспарланған сөз сөйлеуін тоқтатуды талап етті.<ref>{{Cite web |last=Keshmiri |first=Peter D'Auria, Sophia |date=April 29, 2024 |title=Pro-Palestinian protest encampments spring up at the University of Vermont, Middlebury College |url=http://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |access-date=April 29, 2024 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429051453/https://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |url-status=live }}</ref> == Мөрі == Университет алғаш рет 1807 жылы ресми мөрін бекітті. Мөрде [[Жасыл таулар]]дың үстінен көтеріліп келе жатқан күн және университеттің алғашқы ғимараты — кейін қайта жөнделген Олд-Милл бейнеленген. Сондай-ақ онда [[Евклид]]тің [[Пифагор теоремасы]]н «жел диірмені» әдісімен дәлелдеу сызбасы, глобус пен [[секстант]] бейнеленген. Мөрдің сыртқы шеңберінде «Universitas V. Montis. A.D. 1791», ал ішкі шеңберінде 1865 жылы ауыл шаруашылығы колледжінің құрылғанын білдіретін «Collegiumque Agriculturae» деген жазулар орналасқан.<ref>{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118045743/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |archive-date=January 18, 2021 |title=University Seal |website=The University of Vermont }}</ref> == Білім беру == Бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша білім беретін университеттің құрамына жеті бакалавриат колледжі, үздік студенттер колледжі, жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжі және медицина колледжі кіреді.<ref>{{Cite web |title=Majors, Minors and Graduate Programs |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}</ref> Вермонт университеті [[Жаңа Англияның жоғары білім жөніндегі комиссиясы]] тарапынан [[АҚШ-тағы жоғары білімді аккредиттеу|аккредиттелген]].<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=New England Commission Higher Education |language=en-US |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090600/https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |url-status=live }}</ref> Бакалавриат, магистратура және докторантура бағдарламалары [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]нде, Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжінде, Өнер және ғылым колледжінде, Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжінде, Инженерия және математика ғылымдары колледжінде, Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінде, Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжінде, Гроссман бизнес мектебінде және [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]]нде ұсынылады.<ref>{{cite web |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |title=Majors, Minors, and Graduate Programs |website=www.uvm.edu |language=en |access-date=April 4, 2018 |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}</ref> Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі дербес академиялық дәреже бермейді. Оның студенттері бір мезгілде университеттің бакалавриат бағдарламалары бойынша білім беретін жеті колледжінің бірінде оқиды.<ref>{{Cite web |title=Fall Semester |url=https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |url-status=live }}</ref> === Рейтингтері мен беделі === {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:22em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; border-collapse:collapse;" |- ! colspan="2" style="background:#f8f9fa; color:#3366cc; text-align:center; font-size:130%; padding:12px 8px; border:0;" | Академиялық рейтингтер |- ! colspan="2" style="background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;" | Ұлттық |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Forbes]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 181 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[U.S. News & World Report]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 121 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Washington Monthly]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 100 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | '''''WSJ''/College Pulse''' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 283 |- ! colspan="2" style="background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;" | Әлемдік |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі|ARWU]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 401–500 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[QS World University Rankings|QS]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 851–900 |- | style="border:0; padding:10px 12px;" | ''[[U.S. News & World Report]]'' | style="border:0; padding:10px 12px; text-align:right;" | 510 |} 2024 жылғы жағдай бойынша ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымының жыл сайынғы университеттер рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тың мемлекеттік университеттері арасында 61-орынды, ал елдегі барлық университеттер арасында 121-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті.<ref>{{cite web |title=University of Vermont |url=https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |access-date=September 30, 2024 |publisher=U.S. News & World Report |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414180827/https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |url-status=live }}</ref> 2024 жылы ''Forbes'' басылымының ''America's Top Colleges'' рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тағы 500 мемлекеттік және жекеменшік колледж бен университеттің арасында жалпы есепте 181-орынға, мемлекеттік университеттер арасында 79-орынға, ал зерттеу университеттері арасында 129-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.forbes.com/colleges/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=Forbes |language=en }}</ref> 1985 жылы Ричард Молл өзінің ''The Public Ivies: A Guide to America's Best Public Undergraduate Colleges and Universities'' атты кітабында Вермонт университетін [[Мемлекеттік Айви]] санатына жатқызды.<ref>{{Cite book |last=Moll |first=Richard |url=https://archive.org/details/publicivysguidet0000moll |title=The public ivys: A guide to America's best public undergraduate colleges and universities |date=1985 |publisher=Viking |location=New York |others=Internet Archive |isbn=978-0-670-58205-1 }}</ref> === Бакалавриатқа қабылдау === {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:36em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #c8ccd1; border-collapse:collapse;" |- ! colspan="3" style="background:#f8f9fa; text-align:center; font-size:125%; padding:12px 8px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Бакалавриатқа қабылдау статистикасы |- ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; width:45%;" | ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:30%;" | 2023 жылы оқуға қабылданғандар<ref name="FallEnrollmentReport">{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |title=UVM Common Data Set 2023-2024 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109025946/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |url-status=live }}</ref> ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:25%;" | 2018 жылмен салыстырғандағы өзгеріс<ref name="ReferenceEnrollmentReport">{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/CDS1819.pdf |title=UVM Common Data Set 2018-2019 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126192035/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/cds1819.pdf |url-status=live }}</ref> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Қабылдау көрсеткіші | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 60,0% | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | (+0,2) |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 17,1% | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | (+0,5) |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;" | Тест нәтижелерінің ортаңғы 50%-ы<sup>1</sup> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | [[SAT]] — жалпы балл | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 1270–1410 <small>([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 35%-ы арасында)</small> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | SAT — оқу және жазу | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 640–720 |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | SAT — математика | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 610–700 |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | [[ACT (тест)|ACT]] — жалпы балл | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 29–32 <small>([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 11%-ы арасында)</small> |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;" | Мектептегі үлгерім көрсеткіштері (GPA)<sup>2</sup> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 10% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 41,38% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 25% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 75,42% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 50% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 97,32% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Орташа GPA | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 3,85 |- | colspan="3" style="background:#f8f9fa; border:0; padding:12px; font-size:90%;" | <sup>1</sup> Тест нәтижелерін тапсыруды таңдаған студенттер арасында. <sup>2</sup> Мектептегі үлгерім рейтингі анықталған студенттер арасында. |} Бакалавриатқа қабылдау үдерісі [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «іріктеу деңгейі жоғары» санатына жатқызылады. Бұл бірінші курс студенттерінің тест нәтижелері негізінде университеттің қабылдау талаптарының іріктеу деңгейі бакалавр дәрежесін беретін барлық жоғары оқу орындарының арасында 80–100-процентиль аралығында екенін білдіреді.<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |access-date=April 5, 2023 |website=Carnegie Classification of Institutions of Higher Education |language=en-US |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224958/https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live }}</ref> 2026 жылғы түлектер тобына қабылдау үшін Вермонт университетіне 28 236 өтініш түсіп, олардың 16 947-сі (60,0%) мақұлданды. Қабылданғандардың 2 896-сы оқуға тіркеліп, [[Оқуға қабылдау ұсынысын қабылдау көрсеткіші|оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші]] 17,1%-ды құрады. Университетте бірінші курс студенттерінің [[Студенттердің оқуын жалғастыру көрсеткіші|оқуын жалғастыру көрсеткіші]] 88,25%-ды құрайды, ал студенттердің 77,5%-ы оқуын алты жыл ішінде аяқтайды.<ref name="FallEnrollmentReport" /> Бірінші курсқа қабылданған студенттердің 35%-ы [[SAT]] тестінің нәтижелерін тапсырған. Олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 1270–1410 аралығында болды. 2023 жылы оқуға қабылданған бірінші курс студенттерінің 11%-ы [[ACT (тест)|ACT]] тестінің нәтижелерін тапсырған, олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 29–32 аралығында болды. Студенттердің мектептегі орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) 3,85-ті құрады.<ref name="FallEnrollmentReport" /> === Ғылыми зерттеулер === Вермонт университеті [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.<ref name=":0" /> 2025 қаржы жылында университет [[ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар|ғылыми зерттеулер мен әзірлемелерді]] қаржыландыруға 266 миллион доллар көлемінде қаражат тартты.<ref name=":9">{{Cite web |title=UVM Research Sets $266M Record |url=https://www.uvm.edu/news/ovpr/uvm-research-sets-266m-record |access-date=October 1, 2024 |website=The University of Vermont }}</ref> === Өнер және ғылым колледжі === Өнер және ғылым колледжі — Вермонт университетіндегі студенттер, оқытушылар және қызметкерлер саны жағынан ең ірі колледж. Сонымен қатар колледж университеттің барлық студенттеріне оқу мен ғылыми қызметте табысқа жетуге қажетті білім мен дағдыларды қалыптастыруға көмектесетін негізгі пәндердің басым бөлігін ұсынады. Колледжде гуманитарлық ғылымдар, бейнелеу өнері, формалды ғылымдар, әлеуметтік және жаратылыстану ғылымдары бойынша 45 білім беру бағыты бар. [[Сурет:University of Vermont Williams Hall.jpg|thumb|Вермонт университетіндегі Уильямс-холл (бұрынғы Уильямс ғылыми корпусы). Қазіргі уақытта ғимаратта өнер және өнер тарихы, денсаулық және қоғам, сондай-ақ антропология кафедралары орналасқан.]] === Гроссман бизнес мектебі === Вермонт университетінің Гроссман бизнес мектебі [[AACSB]] ұйымы тарапынан аккредиттелген және бакалавриат пен магистратура бағдарламаларын ұсынады.<ref>{{Cite web |title=Sustainable Innovation MBA {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/program/sustainable-innovation-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}</ref> 2015 жылы мектеп университет түлегі Стивен Гроссманның 20 миллион доллар көлеміндегі қайырымдылық көмегінің құрметіне Гроссман бизнес мектебі болып қайта аталды. Бұл университет тарихындағы бір реттік ең ірі қайырымдылық қаржы болды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/business/?Page=news&storyID=21530&category=business |title=Grossman School of Business: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=October 5, 2015 |archive-date=October 6, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151006005514/http://www.uvm.edu/business/?Page=news&storyID=21530&category=business |url-status=live }}</ref> Мектептің бакалавриатында 1100-ден астам студент оқиды. Түлектерге бизнес басқару саласындағы ғылым бакалавры дәрежесі беріледі.<ref>{{Cite web |title=Undergraduate Programs {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/undergraduate-programs |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}</ref> 2025 жылы ''[[Corporate Knights]]'' басылымы Гроссман бизнес мектебінің тұрақты инновациялар саласындағы MBA бағдарламасын (SI-MBA) «Better World MBA» әлемдік рейтингінде екінші орынға, ал әлеуметтік және экологиялық ықпалы бойынша АҚШ-тағы бірінші орынға қойды. Бағдарлама 2023 жылдан бері осы орындарды сақтап келеді.<ref>{{Cite web |last=Bronca |first=Tristan |date=November 6, 2025 |title=These are the 2025 top MBA schools for sustainability |url=https://corporateknights.com/issues/2025-11-education-and-youth-issue/these-top-mbas-for-sustainability-are-maximizing-impact/ |access-date=April 16, 2026 |website=Corporate Knights |language=en-US }}</ref> ''[[The Princeton Review]]'' басылымының мәліметі бойынша, SI-MBA бағдарламасы АҚШ-тағы экологиялық бағыттағы үздік MBA бағдарламалары рейтингінде екінші орын алады,<ref>{{Cite web |title=Best Green MBA |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings/?rankings=best-green-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}</ref> сондай-ақ кәсіпкерлік саласындағы ең үздік 50 бағдарламаның<ref>{{Cite web |title=Top 50 Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-50-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}</ref> және АҚШ-тың солтүстік-шығысындағы кәсіпкерлік бағытындағы ең үздік жеті бағдарламаның қатарына кіреді.<ref>{{Cite web |title=Top Northeast Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-northeast-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com }}</ref> === Инженерия және математика ғылымдары колледжі === [[Сурет:University of Vermont Discovery Hall.jpg|thumb|Биохимия, физика және химия сияқты [[физикалық ғылымдар]] салалары орналасқан Дискавери-холл ғимараты]] Инженерия және математика ғылымдары колледжінде (CEMS) [[ABET]] ұйымы аккредиттеген бес инженерлік білім беру бағдарламасы бар: биомедициналық инженерия, құрылыс инженериясы, экологиялық инженерия, электротехника және машина жасау. Сонымен қатар колледж құрамында информатика кафедрасы мен математика және статистика кафедрасы жұмыс істейді. Колледжде үш ғылыми-зерттеу орталығы бар: Көлік зерттеулері орталығы, Күрделі жүйелер орталығы және Вермонттың озық есептеу технологиялары орталығы. Колледжде бакалавриат деңгейінде шамамен 1400 студент, жоғары оқу орнынан кейінгі бағдарламаларда 250 студент оқиды және 85 оқытушы жұмыс істейді. === Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі === [[Сурет:University of Vermont Morrill Hall.jpg|thumb|АҚШ сенаторы [[Джастин Смит Моррилл]]дің құрметіне аталған [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараты 1906–1907 жылдары Вермонт университетінің ауыл шаруашылығы кафедрасы мен ауыл шаруашылығы тәжірибе станциясын орналастыру үшін салынған.]] Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі (CALS) жануарлар туралы ғылым (студенттерге [[Тафтс университеті]]нің [[Каммингс ветеринариялық медицина мектебі]]не мерзімінен бұрын қабылдану мүмкіндігі беріледі), биохимия, биология ғылымдары, жергілікті қауымдастық кәсіпкерлігі, жергілікті қауымдастықтарды дамыту және халықаралық даму, диетология, тамақтану және тағамтану, экологиялық ауыл шаруашылығы, қоршаған орта туралы ғылым, қоршаған ортаны зерттеу, микробиология, молекулалық генетика, өсімдіктер биологиясы, қоғамдық коммуникациялар және тұрақты ландшафттық бау-бақша шаруашылығы бағыттары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар колледж құрамында Ауылдық аймақтарды зерттеу орталығы жұмыс істейді. Колледж Өнер және ғылым колледжімен бірлесіп білім беру бағдарламаларын да ұсынады. Биология ғылымдары сияқты мамандықтарды таңдаған студенттер осы екі колледждің кез келгенінде білім ала алады.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |title=Integrated Biological Science Program: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 11, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511112140/http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |url-status=live }}</ref> Жер гранты негізінде құрылған жоғары оқу орны ретінде Вермонт университеті [[Штаттардың бірлескен ғылыми-зерттеу, білім беру және ауыл шаруашылығы жөніндегі кеңес беру қызметі]] бағдарламасы аясында Вермонт штатына ауыл шаруашылығы саласындағы ғылыми-зерттеу қызметтерін көрсету үшін жыл сайын грант алады. === Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі === Вермонт университетінің Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі (CESS) педагогикалық білім беру, адам дамуы және отбасы туралы ғылымдар, сондай-ақ әлеуметтік жұмыс салалары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар [[америкалық ым тілі]], арнайы білім беру және мәдени әрі тілдік әртүрлілік жағдайындағы білім беру бағыттары бойынша қосымша мамандықтар бар. Колледж құрамына Көшбасшылық және даму ғылымдары кафедрасы, Білім беру кафедрасы, Әлеуметтік жұмыс кафедрасы және Мүгедектік және қоғамға кіріктіру орталығы кіреді. Сондай-ақ магистр немесе доктор (Ed.D. немесе Ph.D.) дәрежесін алуға мүмкіндік беретін бағдарламалар ұсынылады. === Медицина колледжі === {{Толық мақала|Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі}} 1804 жылы Джон Померой Берлингтондағы өз үйінде студенттерге сабақ бере бастады. Бұл АҚШ-тағы [[Штат университеті|мемлекеттік колледж немесе университет]] жанындағы алғашқы [[АҚШ-тағы медициналық білім беру|медициналық]] бөлімше болды. 1822 жылы Померой мен медицина саласының оқытушысы [[Нейтан Смит (дәрігер, 1762 жылы туған)|Нейтан Смит]] негізін қалаған [[Вермонт университетінің медицина колледжі|Медицина колледжі]] АҚШ-тағы жетінші медицина мектебі ретінде құрылды. Вермонт университеті медицина мамандығы бойынша әр курсқа шамамен 100 студент қабылдайды. Жалпы медицина студенттерінің саны шамамен 400-ге жетеді. Вермонт университетінің медициналық орталығы клиникалық білім берудің негізгі базасы болып табылады. ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымының 2016 жылғы рейтингі бойынша Медицина колледжі [[алғашқы медициналық-санитариялық көмек]] саласындағы білім беру сапасы жағынан АҚШ-тағы рейтингке енген 89 бағдарламаның арасында 29-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті. Ал 2019 жылғы жағдай бойынша 120 бағдарламаның арасында 43-орынға ие болды.<ref>{{cite magazine |url=http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |title=Best Medical Schools - University of Vermont |access-date=December 14, 2015 |magazine=U.S. News & World Report |archive-date=December 22, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222133141/http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |title=Best Medical Schools: Primary Care |access-date=May 5, 2019 |archive-date=June 13, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613134748/https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |url-status=live }}</ref> 2016 жылғы 21 қазанда [[Джо Байден]] қатерлі ісікке қарсы күресті жеделдетуге бағытталған [https://bidenwhitehouse.archives.gov/cancermoonshot/ Cancer Moonshot] бастамасын талқылау үшін университет кампусына келді.<ref>{{cite web |url=https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |title=Vice President Biden Brings His 'Cancer Moonshot' to Burlington |date=October 21, 2016 |access-date=August 25, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105221/https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |title=Vice President Biden Brings 'Cancer Moonshot' to UVM |publisher=Med.uvm.edu |date=November 14, 2016 |accessdate=August 26, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105225/http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |url-status=live }}</ref> ==== Чарльз А. Дана атындағы медициналық кітапхана ==== Чарльз А. Дана атындағы кітапхана — Вермонт штатындағы ең ірі [[медициналық кітапхана]]. Ол Ұлттық медициналық кітапханалар желісінің Вермонт штатындағы ресурстық кітапханасы қызметін атқарады<ref>{{cite web |url=http://nnlm.gov/ |title=National Home page - National Network of Libraries of Medicine |access-date=July 17, 2009 |archive-date=July 30, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090730161711/http://nnlm.gov/ |url-status=live }}</ref> және Вермонт университетінің Академиялық денсаулық сақтау орталығын қажетті ақпаратпен қамтамасыз етеді. Академиялық денсаулық сақтау орталығының құрамына университеттің Медицина колледжі мен Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінің оқытушылары, қызметкерлері мен студенттері, сондай-ақ Вермонт университетінің медициналық орталығындағы дәрігерлер мен басқа да [[медициналық қызмет көрсетуші]]лер кіреді. Кітапхана университеттің бакалавриат және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларының денсаулық сақтау ғылымдары саласындағы ақпараттық қажеттіліктерін де қанағаттандырады. Сонымен қатар ол [[денсаулық сақтау ғылымдары]] бойынша ақпарат іздейтін Вермонт штатының тұрғындарына да ашық. === Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі === Вермонт университетінің Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі төрт кафедрадан тұрады: Биомедицина және денсаулық ғылымдары, Коммуникация ғылымдары және коммуникация бұзылыстары, Мейіргер ісі, сондай-ақ Оңалту және қозғалыс ғылымдары. Сонымен қатар колледж құрамында [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]мен бірлесіп жұмыс істейтін Интегративті денсаулық институты бар. Ол интегративті медициналық көмек саласында сертификат беретін білім беру бағдарламасын ұсынады. Колледждің кейбір бакалавриат бағдарламалары студенттерді сөйлеу және тіл патологиясы, аудиология салалары бойынша жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларына немесе физиотерапия бойынша докторлық бағдарламаға түсуге дайындайды. Колледж сондай-ақ бұрын Fletcher Allen Health Care деп аталған Вермонт университетінің медициналық орталығының клиникалық базаларын пайдаланады. === Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі === Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі студенттердің оқу бағдарламасын толықтыратын және сабақтан тыс іс-шараларға қатысуына жағдай жасайды. Олардың қатарына арнайы ғылыми симпозиумдар, университетке шақырылған ғалымдармен бірге ұйымдастырылатын кешкі астар, сондай-ақ Монреаль мен Бостондағы мұражайлар мен театрларға сапарлар кіреді. Колледждің жұмысына университеттің әртүрлі бөлімдерінен оқытушылар іріктеліп тартылады. Олар бірінші курс студенттеріне арналған этика пәні мен тереңдетілген семинарларда дәріс оқиды, оқу және талқылау топтарына қатысады, пленарлық дәрістер сериясында баяндама жасайды, сондай-ақ ғылыми зерттеулер жүргізетін үздік студенттерге ғылыми жетекшілік етеді. Міндетті этика курсы, шағын семинарлар, бейресми кездесулер мен арнайы ғылыми-зерттеу жобалары аясында студенттер гуманитарлық және жаратылыстану ғылымдары, инженерия, мейіргер ісі, медицина, педагогика, бизнес және басқа да салалар бойынша университет ғалымдарымен бірлесіп жұмыс істейді. 2023 жылғы мамырда колледж АҚШ-тың бұрынғы сенаторы [[Патрик Лихи]]дің құрметіне қайта аталды.<ref>{{Cite web |title=UVM Honors College Named for Senator Patrick Leahy |url=https://www.uvm.edu/news/story/uvm-honors-college-named-senator-patrick-leahy |access-date=June 12, 2023 |website=The University of Vermont |archive-date=June 8, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230608023818/https://www.uvm.edu/news/story/uvm-honors-college-named-senator-patrick-leahy |url-status=live }}</ref> === Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі === [[Сурет:University of Vermont Aiken Center.jpg|thumb|Джордж Д. Айкен орталығында Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі орналасқан.]] [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]] (RSENR) 1973 жылы құрылған Табиғи ресурстар мектебінің негізінде 2003 жылы ашылды. Мектеп экологиялық және әлеуметтік үдерістер туралы білім мен түсінікті тереңдетуге, сондай-ақ табиғи жүйелердің тұтастығын сақтауға және қоршаған ортамен үйлесімді өмір сүретін орнықты қоғам қалыптастыруға бағытталған құндылықтарды дамытуға ұмтылады. Рубенштейн мектебінің ғылыми-зерттеу қызметі үш негізгі бағытты қамтиды: 1. Қолданбалы экология; 2. Қоршаған орта және қоғам; 3. Инновациялық құралдарды әзірлеу және пайдалану (мысалы, ГАЖ, кеңістіктік талдау және модельдеу). Мектептің негізгі ғимараты Джордж Д. Айкен орталығында орналасқан. Ғимарат 2012 жылы қайта жаңғыртылып, [[АҚШ-тың жасыл құрылыс кеңесі]]нің [[Энергетикалық және экологиялық жобалаудағы көшбасшылық|LEED Platinum]] сертификатын алды.<ref>{{cite news |title=Rehabbed Aiken gets top 'green' designation |url=http://www.burlingtonfreepress.com/article/20130923/NEWS02/309230024/Rehabbed-Aiken-gets-top-green-designation |newspaper=Burlington Free Press |date=September 23, 2013}}</ref><!-- {{Dead link|date=July 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} --> 2007 жылы университет [[Шамплейн көлі]]нің ластану мәселелерін зерттеу үшін 6,7 миллион доллар көлемінде грант жеңіп алды.<ref>{{cite book |title=UVM wins $6.7M lake-research grant |publisher=Burlington Free Press |date=September 28, 2007 }}</ref> == Спорт == Вермонт университетінің спорт командалары «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]» деген атпен белгілі. Университетте спорттың 18 түрі бойынша командалар бар. Әйелдер командалары баскетбол, кросс, допты хоккей, шайбалы хоккей, лакросс, шаңғы спорты, футбол, жүзу және суға секіру, сондай-ақ жеңіл атлетика (жабық ғимаратта және ашық ауада) бойынша жарыстарға қатысады. Ерлер командалары баскетбол, кросс, шайбалы хоккей, лакросс, шаңғы спорты, футбол және жеңіл атлетика (жабық ғимаратта және ашық ауада) бойынша өнер көрсетеді. Барлық командалар [[NCAA]]-ның [[Дивизион (спорт)|I дивизионы]] деңгейінде жарысады. Командалардың басым бөлігі [[Америка шығысы конференциясы]]нда бақ сынайды. Ерлер мен әйелдердің шайбалы хоккей командалары [[Шығыс хоккей қауымдастығы]]ның жарыстарына қатысады. Тау шаңғысы мен шаңғы жарысы командалары [[Шығыс колледжаралық шаңғы қауымдастығы]]ның жарыстарына қатысады. Вермонт университетінің спорт командалары студент-спортшылардың жалпы орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) бойынша 2005 жылдан 2011 жылға дейін қатарынан жеті рет (2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010 және 2011 жылдары) Америка шығысы конференциясының академиялық кубогын жеңіп алды. Вермонт университеті осы конференцияда аталған кубокты қатарынан үш жыл және жалпы төрт рет жеңіп алған алғашқы оқу орны болды. [[Сурет:Gutterson Fieldhouse on March 29 2023.jpg|thumb|1963 жылы салынған [[Гаттерсон-филдхаус]] ғимаратында Вермонт университетінің хоккей мұз айдыны орналасқан.]] Университеттің соңғы жылдардағы спорттық жетістіктерінің қатарында ерлердің шайбалы хоккей командасының 2009 жылы Frozen Four турниріне шығуы, әйелдер мен ерлер баскетбол командаларының Америка шығысы конференциясының турнирлерінде жеңіске жетіп, 2010 жылғы NCAA турниріне жолдама алуы және шаңғы командасының 2012 жылы Монтана штатының Бозмен қаласында өткен NCAA ұлттық чемпионатында алтыншы рет жеңімпаз атануы бар. 2014 жылы ерлердің шайбалы хоккей командасы 2009 жылдан бергі үшінші NCAA турниріне жолдама алды, ал ерлер баскетбол командасы Америка шығысы конференциясының тұрақты маусымында алтыншы рет чемпион атанды. Университет өз тарихында америкалық футбол, софтбол және бейсбол сияқты бірнеше ірі спорт бағдарламасын тоқтатты. Софтбол мен бейсбол бағдарламалары 2009 жылы жабылды.<ref>{{cite web |url=http://www.wcax.com/story/9879709/uvm-eliminates-baseball-and-softball |title=UVM Eliminates Baseball and Softball |date=February 20, 2009 |access-date=September 17, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150916013459/http://www.wcax.com/story/9879709/uvm-eliminates-baseball-and-softball |archive-date=September 16, 2015 |url-status=dead }}</ref> Вермонт университетінің бұрынғы 36 спортшысы 16 Олимпиада ойындарына (13 қысқы және 3 жазғы) қатысып, жалпы алты Олимпиада медалін жеңіп алды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/vq/VQSPRING02/UVMOlympians.html |title=UVM Olympians |access-date=February 10, 2016 |archive-date=September 27, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927234921/http://www.uvm.edu/~uvmpr/vq/VQSPRING02/UVMOlympians.html |url-status=live }}</ref> Вермонт университетінің «Vermont Victorious» атты спорттық қолдау әні 1938 жылы жазылған.<ref>{{cite web |url=http://www.uvmathletics.com/sports/2010/6/27/GEN_0627105917.aspx |title=Vermont Catamounts Athletics |work=University of Vermont |access-date=February 10, 2016 |archive-date=February 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160208085600/http://uvmathletics.com/sports/2010/6/27/GEN_0627105917.aspx |url-status=live }}</ref> === 2024 жылғы NCAA ерлер футбол чемпионаты === 2024 жылғы 16 желтоқсанда Вермонт университетінің ерлер футбол командасы [[Маршалл университетінің ерлер футбол командасы|Маршалл университетінің командасын]] жеңіп, [[2024 жылғы NCAA I дивизионының ерлер арасындағы футбол турнирі]]нің чемпионы атанды. Бұл Вермонт университетінің NCAA I дивизионында өнер көрсететін спорт командаларының ұлттық чемпионаттың финалына алғаш рет шығып, жеңіске жетуі болды.<ref>{{Cite web |last=Abrami |first=Alex |title=Cardiac Cats: Vermont men's soccer win first national championship in comeback vs Marshall |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/sports/college/vermont/2024/12/16/vermont-soccer-vs-marshall-score-ncaa-national-championship-college-cup-overtime-final-uvm/76927559007/ |access-date=December 18, 2024 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}</ref> Сонымен қатар бұл [[Америка шығысы конференциясы]]на мүше командалардың тарихындағы алғашқы ұлттық чемпиондық атақ болды.<ref>{{Cite web |date=December 16, 2024 |title=Vermont Men's Soccer Wins National Championship 2-1 in Overtime!! |url=https://americaeast.com/news/2024/12/17/vermont-national-champions.aspx |access-date=December 18, 2024 |website=americaeast.com |language=en |archive-date=December 17, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241217053044/https://americaeast.com/news/2024/12/17/vermont-national-champions.aspx |url-status=live }}</ref> === Клубтық спорт === Вермонт университеті көптеген клубтық спорт командаларына қолдау көрсетеді. 2009 жылғы 15 қарашадағы жағдай бойынша университеттің желкенді спорт командасы АҚШ-тағы ұлттық рейтингте 8-орында тұрды.<ref name="SailingTeam">{{cite web |url=http://www.uvm.edu/sailing/ |title=UVM Sailing |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 30, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530001429/http://www.uvm.edu/sailing/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.collegesailing.org/rankings.asp |title=Sailing Collegiate National Top 20 |access-date=June 12, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070409102520/http://collegesailing.org/rankings.asp |archive-date=April 9, 2007 |url-status=dead }}</ref> Университеттің академиялық ескек есу командасы [[Чарльз өзені регатасы]] мен [[Дэд Вейл регатасы]]на қатысады. 2015 жылғы ACRA ұлттық клубтық ескек есу чемпионатында рульшісі бар төрт адамдық қайықтағы ерлер экипажы қола жүлдеге ие болды. Велоспорт командасы басқа университеттердің негізгі спорт командаларымен жарысып, бірнеше рет ұлттық чемпион атанды. == Өнер == [[Сурет:University of Vermont Royall Tyler Theatre.jpg|thumb|Театр өнері кафедрасы орналасқан Ройалл Тайлер театры.]] Вермонт университетінің Өнер мектебі жыл бойы аспаптық музыка және хор өнері бойынша концерттер ұйымдастырады. Ройалл Тайлер театрының [[негізгі сахна]]сында театр қойылымдары көрсетіледі. Театр өнері кафедрасы жыл сайын негізгі сахнада шамамен үш қойылым қояды. Сонымен қатар студенттердің режиссерлігімен бір актілі пьесалар да сахналанады. Соңғы жылдары негізгі сахнада қойылған көрнекті спектакльдердің қатарында ''[[Ақ нәсілді гетеросексуал ерлер]]'' және ''[[Жарқанат бала: мюзикл]]'' (2022/2023); ''[[Бұл ғажайып өмір]]'' және ''[[Ол құбыжықтарды өлтіреді]]'' (2021/2022); ''[[Халық жауы (пьеса)|Халық жауы]]'' (2020/2021); ''[[Қасқырлар (пьеса)|Қасқырлар]]'' және ''[[Қалыпты жүрек]]'' (2019/2020); ''[[Пиппин (мюзикл)|Пиппин]]'' (2018/2019); ''[[Сезім мен парасат]]'' және ''[[Питер және жұлдыз аулаушы]]'' (2017/2018); ''[[Көктемгі ояну (мюзикл)|Көктемгі ояну]]'' (2016/2017); ''[[39 баспалдақ (пьеса)|39 баспалдақ]]'' және ''[[Сахна сыртындағы шу]]'' (2015/2016); ''[[Жай нәрседен көп айқай]]'' (2014/2015); ''[[Тышқан қақпаны]]'' және ''[[Уринтаун]]'' (2013/2014) бар. 1991–2018 жылдары театрда Берлингтонның мерекелік дәстүріне айналған ''The Toys Take Over Christmas'' («Ойыншықтар Рождествоны басып алады») спектаклі қойылып келді.<ref>{{Cite web |title=Current Production Season |url=https://www.uvm.edu/cas/theatreanddance/current_production_season |access-date=October 13, 2024 |website=legacy.drup2.uvm.edu |language=en |archive-date=October 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008113927/https://www.uvm.edu/cas/theatreanddance/current_production_season |url-status=live }}</ref> Университеттің көпшілікке арналған сахналық өнер бағдарламасы — Lane Series 1955 жылы басталды. Бағдарлама аясында ұлттық және халықаралық деңгейде танымал өнерпаздар өнер көрсетеді. Әр оқу жылында классикалық музыка, джаз, фольклорлық музыка, камералық музыка және хор өнері бойынша концерттерді, сондай-ақ театр қойылымдарын, кино көрсетілімдері мен би өнерін қамтитын 25 іс-шара ұйымдастырылады. Іс-шаралардың басым бөлігі университеттің Редстоун кампусындағы концерт залында өтеді.<ref>{{Cite web |title=About Us: Lane Series |url=https://www.uvm.edu/laneseries/about-us |access-date=October 13, 2024 |website=University of Vermont |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109105633/https://www.uvm.edu/laneseries/about-us |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Lilly |first=Amy |title=How Natalie Neuert Curates UVM's Diverse Lane Series |url=https://www.sevendaysvt.com/arts-culture/how-natalie-neuert-curates-uvms-diverse-lane-series-41813697 |access-date=October 13, 2024 |website=Seven Days |language=en |archive-date=October 6, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241006013708/https://www.sevendaysvt.com/arts-culture/how-natalie-neuert-curates-uvms-diverse-lane-series-41813697 |url-status=live }}</ref> [[Флеминг өнер мұражайы]] — Вермонт университетінің мұражайы. Оның тұрақты коллекциясында 24 000 экспонат бар. Олардың қатарында өнер туындылары, сондай-ақ [[антропология|антропологиялық]] және [[этнография|этнографиялық]] жәдігерлер кездеседі. Мұражайда түрлі уақытша көрмелер мен арнайы іс-шаралар да өткізіледі. Қазіргі уақытта жұмысын тоқтатқан [[Вермонт Моцарт фестивалі]] Вермонт университетінде қалыптасып, алғашқы фестивальдері де осы оқу орнында өткізілді. 1976 жылы фестиваль тәуелсіз коммерциялық емес ұйым ретінде тіркелді, алайда бүкіл қызмет ету кезеңінде университетпен байланысын сақтап қалды. == Студенттік өмір == {| class="wikitable mw-collapsible sortable" style="width:100%; max-width:650px; float:none; clear:both; margin:0 0 1em 0; table-layout:fixed;" |+ 2023 жылғы күздегі бакалавриат студенттерінің демографиялық құрамы<ref>{{cite web |title=College Scorecard: University of Vermont |url=https://collegescorecard.ed.gov/school?231174-University-of-Vermont |website=College Scorecard |publisher=[[United States Department of Education]] |access-date=June 23, 2025 }}</ref> |- ! style="width:42%; text-align:left;" | Нәсілі мен этникалық тегі ! colspan="2" style="text-align:center;" | Жалпы үлесі |- | [[Испантілді емес ақ нәсілді америкалықтар|Ақ нәсілділер]] | style="width:12%; text-align:right;" | 84% | style="width:46%;" | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:84%; height:100%; background:cyan;"></div></div> |- | [[Испантілді және латынамерикалық америкалықтар|Испантілділер]] | style="text-align:right;" | 5% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:5%; height:100%; background:green;"></div></div> |- | [[Аралас нәсілді америкалықтар|Екі немесе одан да көп нәсіл]] | style="text-align:right;" | 4% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:4%; height:100%; background:violet;"></div></div> |- | [[Азиялық америкалықтар|Азиялықтар]] | style="text-align:right;" | 3% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:3%; height:100%; background:orange;"></div></div> |- | Белгісіз | style="text-align:right;" | 3% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:3%; height:100%; background:grey;"></div></div> |- | [[Афроамерикалықтар|Қара нәсілділер]] | style="text-align:right;" | 1% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:1%; height:100%; background:purple;"></div></div> |- | [[Шетелдік студент]] | style="text-align:right;" | 1% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:1%; height:100%; background:#008080;"></div></div> |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; color:#665c99; text-align:center;" | [[Экономикалық әртүрлілік]] |- | [[АҚШ-тағы төменгі тап|Табысы төмендер]]<sup>а</sup> | style="text-align:right;" | 14% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:14%; height:100%; background:red;"></div></div> |- | [[АҚШ-тағы ауқаттылық|Ауқаттылар]]<sup>ә</sup> | style="text-align:right;" | 86% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:86%; height:100%; background:black;"></div></div> |- | colspan="3" style="text-align:left;" | <sup>а</sup> Табысы төмен студенттерге арналған федералдық [[Пелл гранты]]н алған студенттердің үлесі. |- | colspan="3" style="text-align:left;" | <sup>ә</sup> Кемінде [[АҚШ-тағы орта тап]]қа жататын студенттердің үлесі. |} Университетте студенттердің түрлі қызығушылықтарын қамтитын 250-ден астам студенттік клуб пен ұйым жұмыс істейді. Оларға Студенттік өзін-өзі басқару қауымдастығы қолдау көрсетеді. Тарихы ұзақ әрі мүшелерінің саны көп ұйымдардың қатарында «Белсенді еріктілер» (Volunteers in Action), Вермонт университетінің саяхат клубы (UVM Outing Club)<ref name="uvmoc">{{Cite web |url=https://site.uvm.edu/uvmoc/ |title=UVM Outing Club |date=December 10, 2023 |access-date=March 26, 2024 |archive-date=March 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326193113/https://site.uvm.edu/uvmoc/ |url-status=live }}</ref> және Шаңғы және сноуборд клубы бар. Hillel ұйымы да университет кампусында белсенді қызмет атқарады.<ref>{{cite web |url=http://uvmhillel.org/Passover |title=Passover 2015! |work=UVM Hillel |access-date=August 26, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141108215600/http://uvmhillel.org/Passover |archive-date=November 8, 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.jspace.com/news/articles/jspace-featured-org-hillel-university-of-vermont/14889 |title=Jspace Featured .ORG: Hillel University of Vermont / Jspace News |access-date=August 26, 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131106071758/http://www.jspace.com/news/articles/jspace-featured-org-hillel-university-of-vermont/14889 |archive-date=November 6, 2013 }}</ref><ref name="SSC">{{cite web |url=http://www.uvmssc.com/ |title=UVM Ski & Snowboard website |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 29, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150529221249/http://www.uvmssc.com/ |url-status=live }}</ref> Сонымен қатар университетте 2007 жылы құрылған, АҚШ-тағы үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне FeelGood бөлімшесі орналасқан. Бөлімше университет кампусында ірімшік қосылған ыстық сэндвичтер сату арқылы 2030 жылға қарай аса ауыр кедейлікті жоюға бағытталған бастамаларды қолдау үшін құрылғаннан бері 400 000 доллардан астам қаражат жинады.<ref>{{cite web |url=http://www.feelgood.org/ |title=Home – FeelGood |website=FeelGood |language=en-US |access-date=June 1, 2016 |archive-date=May 29, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160529004429/http://www.feelgood.org/ |url-status=live }}</ref> [[Сурет:University of Vermont Davis Center.jpg|thumb|2007 жылғы күзде құрылысы аяқталған [[Дадли Х. Дэвис орталығы|Дэвис орталығы]] — университеттің студенттік орталығы.]] 2015 жылы университет Wellness Environment (WE) деп аталатын салауатты өмір салтын қолдау бағдарламасын іске қосты. Бұл алкоголь мен есірткі қолданылмайтын студенттік тұрғын орта бағдарламасы, оған қатысатын студенттер дене шынықтыру және дұрыс тамақтану жөніндегі жаттықтырушылардың көмегін ала алады. Бағдарлама аясында күнделікті йога сабақтары, тәулік бойы қолжетімді медитация сеанстары және студенттерді Берлингтон жастарының өкілдерімен жұптастыратын тәлімгерлік бағдарлама қарастырылған.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~wellenv/ |title=WE: Wellness Environment: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=April 10, 2015 |archive-date=April 15, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150415092701/http://www.uvm.edu/~wellenv/ |url-status=live }}</ref> 2017 жылғы күзде Орталық кампустың студенттік жатақханасының құрылысы аяқталды. Қазіргі уақытта онда Wellness Environment бағдарламасына қатысатын 700-ге жуық студент тұрады. Гендерлік инклюзивті дәретханалар жөніндегі жұмыс тобы (GIRT) деп аталатын ұйымның қызметі нәтижесінде Вермонт университетінде бинарлық емес гендерлік сәйкестігі бар және қалыптасқан гендерлік нормаларға сай келмейтін студенттер, оқытушылар мен келушілер пайдалана алатын, бір адамға арналған гендерлік бейтарап дәретханалардың саны артып келеді.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~hrdma/GIRT%20Report%20FINAL.pdf |title=Gender-Inclusive Restroom Task Force Report - Findings and Recommendations |access-date=October 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171026110809/http://www.uvm.edu/~hrdma/GIRT%20Report%20FINAL.pdf |archive-date=October 26, 2017 |url-status=dead }}</ref> === Саяхат клубы === Вермонт университетінің саяхат клубы (UVM Outing Club) 1913 жылы құрылды және АҚШ-тағы ең ірі саяхат клубы болып саналады. Студенттер басқаратын клуб каякинг, каноэмен жүзу, жаяу серуендеу, рюкзакпен жорыққа шығу, жартасқа өрмелеу, мұзға өрмелеу, тау шаңғысымен жабдықталмаған таулы жерлерде сырғанау және шаңғы жарысы бойынша саяхаттар ұйымдастырады.<ref name="uvmoc" /> Клуб TREK деп аталатын, студенттерді университетке түсер алдында табиғат аясында өткізілетін іс-шаралар арқылы бейімдеуге арналған бағдарламаны құруға атсалысты. Бағдарлама аясында жаңадан қабылданған бірінші курс студенттері бес күндік жорықтарға қатысып, Вермонт университетінің қауымдастығымен және Вермонт штатымен жақынырақ танысады.<ref>{{Cite web |url=https://www.uvm.edu/studentlife/trek |title=TREK &#124; Student Life &#124; The University of Vermont |website=www.uvm.edu |access-date=March 26, 2024 |archive-date=March 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326195315/https://www.uvm.edu/studentlife/trek |url-status=live }}</ref> Клуб жыл сайын Catamountain Classic іс-шарасын өткізеді. Оның барысында қатысушылар бір демалыс күнінің ішінде ұзындығы 272 миль (шамамен 438 км) болатын Лонг-Трейл жаяу жүру бағытын бірлесіп толық жүріп өтеді.<ref>{{Cite web |title=The Long Trail |url=https://www.greenmountainclub.org/the-long-trail/ |website=Green Mountain Club |access-date=March 26, 2024 |archive-date=March 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326195314/https://www.greenmountainclub.org/the-long-trail/ |url-status=live }}</ref> === Іс-шаралар === Вермонт университетінің бағдарламалық кеңесі (UPB) университет қауымдастығына арналған түрлі іс-шаралар мен мәдени-сауық бағдарламаларын ұйымдастыруға жауапты.<ref name=":2">{{Cite web |title=UVM Program Board |url=https://www.uvm.edu/studentlife/upb |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405204136/https://www.uvm.edu/studentlife/upb |url-status=live }}</ref> Соңғы жылдары<!-- Нақты мерзімі көрсетілмеген (2025 жылғы ақпан). --> кеңес комик [[Мишель Вулф]], [[Two Door Cinema Club]] музыкалық тобы және [[Лаверн Кокс]] қатысқан жыл сайынғы SpringFest фестивалі сияқты іс-шараларды ұйымдастырды. Сонымен қатар кеңес [[Музыкалық топтар сайысы|музыкалық топтар сайыстарын]], апта сайынғы паб викториналарын, халықаралық кино көрсетілімдері мен түрлі елдердің тағамдарына арналған іс-шараларды өткізеді.<ref name=":2" /> === Концерттер === [[Сурет:University of Vermont Ira Allen Chapel.jpg|thumb|[[Айра Аллен капелласы]]]] Университет кампусындағы іс-шаралардан бөлек, Вермонт университетінің бағдарламалық кеңесі (UPB) АҚШ-тың әртүрлі аймақтарынан келген орындаушылар мен жергілікті музыкалық топтардың қатысуымен жанды музыка концерттерін ұйымдастырады. Кеңес төрт комитеттен тұрады, олардың бірі — Концерттер комитеті. Комитет мүшелері концерттер ұйымдастыру және жергілікті дыбыс режиссерлері мен концерттік қойылым мамандарымен бірлесіп жұмыс істеу арқылы музыка индустриясының түрлі қырларын меңгереді. Студенттер музыкалық топтарды таңдауға, олардың өнер көрсетуін келісуге және концерт өтетін күнгі барлық ұйымдастыру-техникалық жұмыстарға жауап береді. 1971 жылы құрылған Концерттік бюро университетке [[R.E.M.]], [[Phish]] (топтың төрт мүшесінің үшеуі 1980 жылдары Вермонт университетінде оқыған), [[Red Hot Chili Peppers]], [[Стинг]], [[Лу Рид]], [[Primus (музыкалық топ)|Primus]], [[The String Cheese Incident]], [[Джеймс Браун]], [[Боб Дилан]], [[The Allman Brothers Band]], [[Death Cab for Cutie]], [[Jurassic 5]], [[Disco Biscuits]], [[Grateful Dead]], [[Guster]] және [[The Flaming Lips]] сияқты танымал орындаушылар мен музыкалық топтарды шақырды. 2001 жылдан бері жыл сайын сәуір айында SpringFest фестивалі өткізіліп келеді. Фестивальдің басты орындаушылары қатарында [[Vida Blue (музыкалық топ)|Vida Blue]], [[The Roots]], [[Cake (музыкалық топ)|Cake]], [[Келлер Уильямс]], [[Gov't Mule]], сондай-ақ бірлескен басты орындаушылар ретінде [[Robert Randolph & the Family Band]], [[Зигги Марли]] және [[Талиб Куэли]] болды. Әртүрлі жылдардағы SpringFest фестивальдерінде [[The Meditations]], [[Toots & the Maytals]], [[Soulive]], [[Rjd2]], [[Apollo Sunshine]], 2009 жылы [[Ratatat]], 2010 жылы [[MSTRKRFT]], 2011 жылы [[The Roots]] пен [[Thievery Corporation]], 2012 жылы [[Диллон Фрэнсис]], 2013 жылы [[MGMT]], 2014 жылы [[Atmosphere (музыкалық топ)|Atmosphere]], 2015 жылы [[The Disco Biscuits]], 2016 жылы [[The Head and the Heart]], 2017 жылы [[Two Door Cinema Club]] және 2018 жылы [[Playboi Carti]] өнер көрсетті. === Студенттік бауырластықтар мен қауымдастықтар === Вермонт университетіндегі грек әріптерімен аталатын студенттік бауырластықтар мен қауымдастықтар жүйесі АҚШ-тағы ең көне жүйелердің бірі болып саналады. Алғашқы студенттік бауырластық ұйымы 1836 жылы құрылды. Университеттегі ер студенттердің 5%-ы және әйел студенттердің 5%-ы осындай ұйымдарға мүше. Ерлер мен әйелдердің студенттік бауырластықтары мен қауымдастықтарының мүшелері Студенттік өзін-өзі басқару қауымдастығының (SGA) жұмысына қатысады, жаңадан қабылданған студенттерді бейімдеу бағдарламаларының жетекшілері, студенттердің мүдделерін қорғаушылар және жатақханадағы көмекшілер ретінде қызмет атқарады. == Экологиялық тұрақтылық == Вермонт университетінің кампусында экологиялық тұрақтылықты қамтамасыз ету бағытындағы жұмыстардың ұзақ тарихы бар.<ref name=":3">{{Cite web |title=UVM awarded STARS Gold Rating for Sustainability |url=https://vermontbiz.com/news/2023/march/10/uvm-awarded-stars-gold-rating-sustainability |access-date=April 20, 2023 |website=vermontbiz.com |archive-date=April 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420020759/https://vermontbiz.com/news/2023/march/10/uvm-awarded-stars-gold-rating-sustainability |url-status=live }}</ref> 2024 жылғы жағдай бойынша ''[[The Princeton Review]]'' басылымы Вермонт университетін АҚШ-тағы «Экологиялық тұрғыдан үздік 50 колледж» рейтингінде 16-орынға орналастырды.<ref>{{Cite web |title=Top 50 Green Colleges |url=https://www.princetonreview.com/college-rankings?rankings=top-50-green-colleges |access-date=October 1, 2024 |website=www.princetonreview.com |language=en |archive-date=September 25, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925163012/https://www.princetonreview.com/college-rankings/?rankings=top-50-green-colleges |url-status=live }}</ref> === 1990 жылдар === 1995 жылы Вермонт университетінде кампусты экологиялық тұрғыдан жақсарту мәселелері бойынша университеттің шаруашылық қызметі мен академиялық құрылымдары арасындағы байланысты қамтамасыз ету мақсатында Экологиялық кеңес құрылды.<ref>{{cite web |title=History |url=http://www.uvm.edu/sustain/about-us/history |publisher=UVM Office of Sustainability |access-date=October 7, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140713023641/http://www.uvm.edu/sustain/about-us/history |archive-date=July 13, 2014 |url-status=dead }}</ref> Кеңестің алғашқы жобасы университеттің түрлі экологиялық бағдарламалары жөніндегі баяндамаларды тыңдап, кампус қызметінің қоршаған ортаға әсерін бастапқы бағалауға бағытталды. 1998 жылы кеңес университет қызметінің қоршаған ортаға әсерін бағалаудың бастапқы көрсеткіштерін анықтау мақсатында Greening UVM есебін жариялады. Сол жылы қайта өңделген қағазды пайдалану саясаты әзірленіп, 1999 жылы қолданысқа енгізілді.<ref>{{cite web |last=Griffin |first=Lee |title=UVM Adopts Environmentally Friendly Paper Policy |url=http://www.uvm.edu/~dharvey/?Page=paper_policy_news_release.htm |access-date=October 7, 2012 |archive-date=April 2, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402160024/http://www.uvm.edu/~dharvey/?Page=paper_policy_news_release.htm |url-status=live }}</ref> Lab-XL жобасына жергілікті қауымдастықтың мүдделі тарапы ретінде қатысқан Экологиялық кеңес зертханалық химиялық қалдықтардың қоршаған ортаға салыстырмалы әсерін және бұл мәселеге қоғамның қызығушылығын бағалауға арналған ''Tracking UVM'' жобасы мен есебін қолдау үшін АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігінен (EPA) грант алды. ''Tracking UVM''<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/sustain/tracking-progress/tracking-uvm |title=Tracking UVM |access-date=October 7, 2012 |archive-date=October 23, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023062835/http://www.uvm.edu/sustain/tracking-progress/tracking-uvm |url-status=live }}</ref> есебі Greening UVM есебінің жалғасы ретінде 2002 жылы жарияланып, университеттің 1990–2000 жылдар аралығындағы экологиялық жетістіктерін сипаттады. Вермонт университетінің қоршаған ортаға әсерін жүйелі түрде бақылауға бағытталған жұмысы 2004 жылы мойындалып, 2002 жылғы экологиялық есебі үшін университет Вермонт губернаторының экологиялық жетістіктер саласындағы сыйлығына ие болды. ''Tracking UVM'' жоғары оқу орындары кампустарының қызметінен қоршаған ортаға келетін әсерді жүйелі түрде бағалауға арналған алғашқы есептердің бірі болды. === 2000 жылдар === 2005 жылы Вермонт университетінің президенті Дэниел М. Фогель оқу орнының экологиялық құрылыс саясаты туралы құжатына қол қойды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/policies/facil/greenbuilding.pdf |title=Green Building Policy |access-date=June 12, 2017 |archive-date=October 23, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161023051245/http://www.uvm.edu/policies/facil/greenbuilding.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Wakefield |first=Jeffrey |title=Signing Ceremony Makes UVM's New Green Building Policy Official |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/?Page=News&storyID=6606 |access-date=October 7, 2012 |archive-date=October 17, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151017232315/http://www.uvm.edu/~uvmpr/?Page=News&storyID=6606 |url-status=live }}</ref> 2006 жылы екі студенттің бастамасымен қайта өңделген қағазды пайдалану саясаты жаңартылды. Олар университеттен күнделікті құжаттарды көшіру және басып шығару үшін тұтынудан кейінгі қалдықтардан 100% қайта өңделген, хлор қолданылмай өндірілген қағазды сатып алуға міндеттеме қабылдауды талап етті.<ref>{{cite web |last=Brown |first=Joshua |title=Pushing (Recycled) Paper |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/?Page=article.php&id=2027 |access-date=October 7, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151017232315/http://www.uvm.edu/~uvmpr/?Page=article.php&id=2027 |archive-date=October 17, 2015 |url-status=dead }}</ref> 2007 жылы президент Фогель [[Америкалық колледждер мен университеттер президенттерінің климат жөніндегі міндеттемесі]]не қол қойды.<ref>{{cite web |url=http://www.presidentsclimatecommitment.org/ |title=Homepage - Second Nature |publisher=Presidentsclimatecommitment.org |access-date=June 12, 2017 |archive-date=August 19, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190819211253/http://www.presidentsclimatecommitment.org/ |url-status=live }}</ref> 2008 жылы Вермонт университеті Экологиялық кеңесті таратып, оның орнына Тұрақты даму жөніндегі бөлім құрды. Бұл бөлім кампустағы тұрақты дамуды жоспарлауға қолдау көрсетеді, университеттің шаруашылық қызметі мен академиялық құрылымдары арасындағы байланысты қамтамасыз етеді және тұрақты даму бағытындағы жұмыстардың нәтижелерін бақылайды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/sustain |title=Home |access-date=October 7, 2012 |archive-date=October 12, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012075847/http://www.uvm.edu/sustain/ |url-status=live }}</ref> === 2010 жылдар === 2011 жылы Вермонт университеті Америкалық колледждер мен университеттер президенттерінің климат жөніндегі міндеттемесі аясында өзінің Климаттық іс-қимыл жоспарын ұсынды.<ref>{{cite web |url=http://rs.acupcc.org/cap/792/ |title=Reports · Climate Action Plan for University of Vermont |access-date=October 7, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120415132258/http://rs.acupcc.org/cap/792/ |archive-date=April 15, 2012 |url-status=dead }}</ref> Климаттық іс-қимыл жоспары университет қызметінен туындайтын парниктік газдардың тікелей және жанама шығарындыларына бағытталған. Жоспар бойынша 2015 жылға қарай электр энергиясын пайдалануда толық көміртектік бейтараптыққа (1-қамту аясы)<ref name="auto">{{cite web |url=http://www.epa.gov/oaintrnt/ghg/index.htm |title=Greening EPA |access-date=October 7, 2012 |archive-date=November 4, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121104203804/http://www.epa.gov/oaintrnt/ghg/index.htm |url-status=dead }}</ref>, ал 2020 жылға қарай жылыту, салқындату жүйелері мен көлік паркі бойынша көміртектік бейтараптыққа (2-қамту аясы) қол жеткізу көзделді.<ref name="auto"/> Университет 2025 жылға қарай 3-қамту аясына<ref name="auto"/> жататын көздерден шығатын парниктік газдардың таза шығарындыларын нөлдік деңгейге жеткізуді мақсат етті. 2012 жылы Вермонт университеті кампус аумағында бөтелкедегі суды сатуды тоқтатқан және сауда автоматтарында ұсынылатын сусындардың кемінде үштен бірі денсаулыққа пайдалы болуын міндеттеген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орындарының бірі болды.<ref>{{cite web |last=Reidel |first=Jon |title=UVM One of First Universities to End Sales of Bottled Water, Mandate Healthy Vending Options |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/?Page=news&storyID=13129 |publisher=University Communications |access-date=October 7, 2012 |archive-date=November 6, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121106010243/http://www.uvm.edu/~uvmpr/?Page=news&storyID=13129 |url-status=live }}</ref> Сол жылы университеттің қамқоршылар кеңесі экологиялық бастамаларды қаржыландыру қорына 13 миллион доллар бөлу туралы шешім қабылдады. Бұл сол уақытқа дейінгі осындай ең ірі бастама болды. Бұған дейін ең ірі қор Гарвард университетінің 12 миллион долларлық экологиялық несиелеу қоры болған еді.<ref>{{cite web |url=http://www.green.harvard.edu/loan-fund |title=Green Revolving Fund |work=Sustainability at Harvard |access-date=October 7, 2012 |archive-date=June 23, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120623022344/http://www.green.harvard.edu/loan-fund |url-status=live }}</ref> 2012 жылғы наурызда Вермонт университеті «Нағыз азық-түлікке көшу жөніндегі кампус міндеттемесіне» қол қойған АҚШ-тағы бесінші жоғары оқу орны атанды.<ref>{{cite web |url=http://realfoodchallenge.org/commitment |title=The Real Food Campus Commitment |access-date=October 7, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121108222045/http://www.realfoodchallenge.org/commitment |archive-date=November 8, 2012 |url-status=dead }}</ref> Осы міндеттеме аясында университет 2020 жылға қарай сатып алынатын азық-түліктің 20%-ын «нағыз азық-түлік» санатына жататын өнімдерден құрауды көздеді. 2017 жылғы сәуірде университет бұл мақсаттан асып түскенін жариялап, 2020 жылға қарай мұндай өнімдердің үлесін 25%-ға жеткізу жөнінде жаңа мақсат қойды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/newsstories/news/uvm-achieves-20-percent-real-food-served-dining-halls-sets-new-goal |title=UVM Achieves 20 Percent Real Food Served in Dining Halls, Sets New Goal |publisher=University of Vermont |access-date=June 2, 2017 |archive-date=July 13, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170713234000/https://www.uvm.edu/newsstories/news/uvm-achieves-20-percent-real-food-served-dining-halls-sets-new-goal |url-status=live }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 81ru9xp0kqr7ebvxug5201pctg56cs0 3690368 3690367 2026-11-02T19:05:54Z 1nter pares 146705 /* 2010 жылдар */ 3690368 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі |Қысқартылған аты = Вермонт университеті |Эмблемасы = |Сурет = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|200px]] |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = University of Vermont and State Agricultural College |Бұрынғы атауы = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865) |Ұраны = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}<br>{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}<ref>{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}</ref> |Құрылған жылы = [[1791 жыл|1791]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = [[Марлен Тромп]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 14 320 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces">{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&id=231174 |url-status=live }}</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = 12 168 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces" /> |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 2013 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces" /> |Орналасқан жері = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²) |Мекенжайы = |Сайты = https://www.uvm.edu/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47 |CoordScale = |edu_region = }} '''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].<ref>{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}</ref> 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.<ref>{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}</ref> Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.<ref name=":0">{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}</ref> Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]<nowiki/>» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады. == Тарихы == === XVIII ғасыр === {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | image1 = University of Vermont 1845.png | alt1 = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті | caption1 = Вермонт университеті, 1845 жыл | image2 = University of Vermont Old Mill.jpg | alt2 = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті | caption2 = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат | image3 = University of Vermont Billings Library.jpg | alt3 = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті | caption3 = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды. | image4 = University of Vermont University Green.jpg | alt4 = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті | caption4 = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы }} Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады. === XIX ғасыр === Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.<ref name="Donaldson, Thomas (1884)">{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&view=1up&seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&view=1up&seq=257 |url-status=live }}</ref> Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.<ref name="uvm.edu"/> Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]<nowiki/>» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.<ref name="uvm.edu">[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.</ref> Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.<ref name="uvm.edu" /> 1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.<ref>{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}</ref> [[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды. === XX ғасыр === 1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.<ref>{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}</ref> 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.<ref name=":8">{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}</ref> Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.<ref name=":8" /> XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.<ref name=":11">{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}</ref><ref name=":6">{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}</ref> 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.<ref name=":5">{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}</ref> Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]<nowiki/>» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.<ref>{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}</ref> 1972 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі тағы да араласып, соғысқа қарсы шерулерге қатысқаны үшін билік өкілдерінің наразылығын тудырған, студенттер арасында танымал [[марксизм|марксшіл]] [[саясаттану]] профессоры [[Майкл Паренти]]ге тұрақты профессорлық қызмет мәртебесін беруден бас тартты. Кеңес оқытушылар құрамының, декандар кеңесінің және университет әкімшілігінің ұсынымдарына қарамастан осындай шешім қабылдады. Кейін Паренти университетке қарсы федералдық сотқа талап арыз берді. Дау соттан тыс тәртіппен реттеліп, Парентиге 15 000 доллар төленді.<ref name=":6" /> 1980 жылдары Вермонт университеті студенттердің [[апартеид]] режимі орнаған Оңтүстік Африкада қызмет жүргізетін компанияларға салынған [[Оңтүстік Африкадан инвестицияларды шығару|инвестицияларды қайтарып алуды]] талап етуіне байланысты күшейген қысымға тап болды.<ref>{{Cite web |date=April 5, 2022 |title=UVM Rally Calling for UVM South African Divestment |url=https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |access-date=December 30, 2023 |website=CCTV Center for Media and Democracy |language=en |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230055838/https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |url-status=live }}</ref> Апартеид режиміне инвестиция салуға қарсы студенттердің наразылықтары 1985 жылғы 12 қазанда Уотерман ғимаратының қарсысындағы көгал алаңда «лашықтар қалашығының» салынуымен шарықтау шегіне жетті. 6 желтоқсанда университеттің қамқоршылар кеңесі 12 дауыс қолдап, 7 дауыс қарсы болған нәтижемен инвестицияларды қайтарып алу туралы шешім қабылдады.<ref>{{Cite web |last=Fordham |first=Robin |title=University of Vermont Campus History - Crossroads |url=https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |access-date=December 30, 2023 |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230052425/https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |url-status=live }}</ref> === XXI ғасыр === Вермонт университеті студенттік ұйымдардың бастамасымен инвестицияларды қайтарып алуға бағытталған басқа да бірқатар шараларды жүзеге асырды. Атап айтқанда, 2006 жылы [[Дарфурдағы геноцид (2003–2005)|Дарфурдағы геноцидке]] байланысты «Суданды қолдайтын» компаниялардан инвестицияларын қайтарып алды,<ref>{{Cite web |last=Picard |first=Ken |title=UVM Implements Divestment Strategy for Sudan-Friendly Companies |url=https://www.sevendaysvt.com/news/uvm-implements-divestment-strategy-for-sudan-friendly-companies-2130853 |access-date=December 30, 2023 |website=Seven Days |language=en }}</ref> ал 2009 жылы [[Ирак соғысы|Ирактағы]] және [[Ауғанстандағы соғыс (2001–2021)|Ауғанстандағы]] соғыстар кезінде [[кассеталық оқ-дәрі]]лер мен [[сарқылған уран]] қолданылатын қару-жараққа қатысты инвестициялардан бас тартты.<ref>{{Cite web |date=July 13, 2009 |title=UVM trustees to vote on weapons divestment (US) |url=https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |access-date=December 30, 2023 |website=Landmine.de |language=de-DE |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061822/https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=November 16, 2009 |title=Board votes to divest from cluster ammunitions |url=https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |access-date=December 30, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061821/https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |url-status=live }}</ref> 2013 және 2016 жылдары университеттің қамқоршылар кеңесі қазба отын саласына салынған инвестицияларды қайтарып алу туралы талаптарды қабылдамады.<ref>{{Cite web |last=JOHNSON |first=TIM |title=UVM trustees reject fossil-fuel divestment |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2013/12/18/uvm-trustees-reject-fossil-fuel-divestment/4117649/ |access-date=December 30, 2023 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}</ref><ref name=":7">{{Cite web |last=Duffort |first=Lola |date=July 15, 2020 |title=UVM will divest its endowment from fossil fuels |url=http://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |access-date=December 30, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230162029/https://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |url-status=live }}</ref> 2019 жылғы 1 шілдеде [[Суреш Гаримелла]] Вермонт университетінің 27-президенті болып тағайындалды.<ref>{{Cite web |last=Loftus |first=Sawyer |title=New UVM president takes the helm, offers few details on university's direction |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |access-date=December 31, 2022 |website=Burlington Free Press |language=en-US |archive-date=August 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805233453/https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |url-status=live }}</ref> Оның басшылығы кезінде университетке қабылданған студенттер саны рекордтық деңгейге жетіп, ғылыми зерттеулерді қаржыландыру көлемі 50 пайызға өсіп, 250 миллион долларды құрады. Алайда Гаримелла студенттермен және оқытушылармен [[қоғаммен байланыс|қарым-қатынасы]] үшін сынға ұшырады.<ref>{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=Suresh Garimella Has Helped UVM Emerge Stronger From the Pandemic. But Who Is He, Anyway? |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |access-date=April 30, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003502/https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |url-status=live }}</ref> 2021 жылы университет әкімшілігі бюджетті қысқарту шараларын енгізді. Соның нәтижесінде Өнер және ғылым колледжінде үш кафедра жабылып, 12 негізгі мамандық, 11 қосымша мамандық және төрт магистратура бағдарламасы тоқтатылды.<ref>{{Cite web |last=Ruehsen |first=Ella |date=April 13, 2021 |title=Thousands voice no confidence in Garimella administration as grievances mount |url=https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |access-date=December 28, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128192721/https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |url-status=live }}</ref> 2020 жылы студенттердің бастамасымен жүргізілген науқанның қысымымен Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесі 2023 жылғы шілдеге дейін қазба отын саласына салынған инвестициялардан толық бас тарту туралы шешімді бірауыздан қабылдады.<ref name=":7" /> 2022 жылы [[АҚШ Білім министрлігі]] [[Луис Д. Брандейс атындағы адам құқықтарын заң арқылы қорғау орталығы]] мен [[Кампустағы еврейлер (ұйым)|Jewish on Campus]] ұйымдарының Азаматтық құқықтар туралы заңның VI бөлімі негізінде берген шағымына байланысты университет әкімшілігінің кампустағы [[антисемитизм]] көріністеріне қатысты әрекеттерін тергеуді бастады.<ref name="Investigation underway into antisemitism at U of Vermont">{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=Investigation underway into antisemitism at U of Vermont |url=https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |website=The Associated Press |date=September 13, 2022 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144257/https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=September 13, 2022 |title=UVM under federal investigation over antisemitism allegations |url=https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |access-date=May 1, 2023 |website=Vermont Public |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030305/https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы сәуірде университет пен Азаматтық құқықтар жөніндегі басқарма дауды ерікті түрде реттеу туралы келісімге келгеннен кейін тергеу аяқталды. АҚШ Білім министрлігінің баспасөз хабарламасында университеттің аталған оқиғаларға тиісті деңгейде әрекет етпегені айтылды.<ref>{{Cite web |title=U.S. Department of Education's Office for Civil Rights Resolves Investigation Addressing the University of Vermont's Responses to Allegations of Antisemitic Incidents |url=https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |access-date=May 1, 2023 |website=www.ed.gov |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503042411/https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |url-status=live }}</ref> Университет әкімшілігі бұл айыптауларды жоққа шығарып, оқиғаларға тиісті шаралар қабылдағанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=UVM President Denies Allegations of Antisemitism on Campus |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |access-date=May 1, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003504/https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |url-status=live }}</ref> Университет кемсітушілікке қатысты шағымдарды тіркеудің жаңа тәртібін енгізуге, кемсітушілік пен қудалауға қарсы ішкі ережелерін қайта қарауға және қызметкерлер мен студенттерге қосымша оқыту жүргізуге келісті.<ref name="U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint">{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint |url=https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |website=The Associated Press |date=April 3, 2023 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144302/https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |url-status=live }}</ref> Алайда шағымданушылардың талаптарын қабылдамады. Тергеуді аяқтаған кезде АҚШ Білім министрлігі университеттің кінәсі немесе заңбұзушылық жасағаны туралы қорытынды шығарған жоқ және жаңа федералдық саясат енгізбеді.<ref>{{Cite web |last=Zituni |first=Danya |date=June 28, 2023 |title=University of Vermont's Settlement with Dep't of Education Refuses to Adopt IHRA Despite Pressure |url=https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |access-date=December 27, 2023 |website=Palestine Legal |language=en-US |archive-date=December 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227025522/https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы қазанда Вермонт университетінің Қауіпсіздік және талаптарға сәйкестікті бақылау бөлімі [[Палестиналық арабтар|палестиналық]] жазушы [[Мұхаммед әл-Курд]]тың жоспарланған қонақ дәрісін кенеттен тоқтатты. Бөлім бұл шешімін іс-шара барысында тиісті қауіпсіздікті қамтамасыз ету мүмкіндігінің жоқтығымен түсіндірді. [[Seven Days (газет)|Seven Days]] газетінің журналистік зерттеуі іс-шараға байланысты қандай да бір қауіп-қатердің болғанын растайтын дәлелдер таппады.<ref>{{Cite web |last=Hellman |first=Rachel |title=Records Show UVM Professors Questioned Decision to Nix Palestinian Writer's Appearance |url=https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |access-date=December 27, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=December 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228000040/https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |url-status=live }}</ref> 2024 жылғы наурызда Вермонт университетінің магистратура және докторантура студенттері [[кәсіподаққа бірігу|кәсіподаққа бірігу]] және [[Біріккен автомобиль жұмысшылары|UAW]] кәсіподағына қосылу туралы шешімді қолдап дауыс берді.<ref>{{Cite news |title=UVM grad students join union |date=March 28, 2024 |work=WCAX |url=https://www.wcax.com/2024/03/28/uvm-grad-students-join-union/ }}</ref> 2024 жылғы сәуірде университеттегі [[Палестинадағы әділдік үшін студенттер]] ұйымының бөлімшесі Эндрю Харрис алаңында наразылық лагерін құрды. Наразылық білдірушілер университеттің эндаумент қоры туралы ақпараттың ашық болуын және «барлық қару-жарақ өндірушілерден, израильдік компаниялардан және тарихи Палестина аумағының оккупациясына қатысы бар компаниялардан» инвестицияларды қайтарып алуды талап етті. Сондай-ақ олар университеттен [[Линда Томас-Гринфилд]]тің оқу бітіру салтанатында жоспарланған сөз сөйлеуін тоқтатуды талап етті.<ref>{{Cite web |last=Keshmiri |first=Peter D'Auria, Sophia |date=April 29, 2024 |title=Pro-Palestinian protest encampments spring up at the University of Vermont, Middlebury College |url=http://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |access-date=April 29, 2024 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429051453/https://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |url-status=live }}</ref> == Мөрі == Университет алғаш рет 1807 жылы ресми мөрін бекітті. Мөрде [[Жасыл таулар]]дың үстінен көтеріліп келе жатқан күн және университеттің алғашқы ғимараты — кейін қайта жөнделген Олд-Милл бейнеленген. Сондай-ақ онда [[Евклид]]тің [[Пифагор теоремасы]]н «жел диірмені» әдісімен дәлелдеу сызбасы, глобус пен [[секстант]] бейнеленген. Мөрдің сыртқы шеңберінде «Universitas V. Montis. A.D. 1791», ал ішкі шеңберінде 1865 жылы ауыл шаруашылығы колледжінің құрылғанын білдіретін «Collegiumque Agriculturae» деген жазулар орналасқан.<ref>{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118045743/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |archive-date=January 18, 2021 |title=University Seal |website=The University of Vermont }}</ref> == Білім беру == Бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша білім беретін университеттің құрамына жеті бакалавриат колледжі, үздік студенттер колледжі, жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжі және медицина колледжі кіреді.<ref>{{Cite web |title=Majors, Minors and Graduate Programs |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}</ref> Вермонт университеті [[Жаңа Англияның жоғары білім жөніндегі комиссиясы]] тарапынан [[АҚШ-тағы жоғары білімді аккредиттеу|аккредиттелген]].<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=New England Commission Higher Education |language=en-US |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090600/https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |url-status=live }}</ref> Бакалавриат, магистратура және докторантура бағдарламалары [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]нде, Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжінде, Өнер және ғылым колледжінде, Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжінде, Инженерия және математика ғылымдары колледжінде, Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінде, Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжінде, Гроссман бизнес мектебінде және [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]]нде ұсынылады.<ref>{{cite web |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |title=Majors, Minors, and Graduate Programs |website=www.uvm.edu |language=en |access-date=April 4, 2018 |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}</ref> Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі дербес академиялық дәреже бермейді. Оның студенттері бір мезгілде университеттің бакалавриат бағдарламалары бойынша білім беретін жеті колледжінің бірінде оқиды.<ref>{{Cite web |title=Fall Semester |url=https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |url-status=live }}</ref> === Рейтингтері мен беделі === {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:22em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; border-collapse:collapse;" |- ! colspan="2" style="background:#f8f9fa; color:#3366cc; text-align:center; font-size:130%; padding:12px 8px; border:0;" | Академиялық рейтингтер |- ! colspan="2" style="background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;" | Ұлттық |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Forbes]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 181 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[U.S. News & World Report]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 121 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Washington Monthly]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 100 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | '''''WSJ''/College Pulse''' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 283 |- ! colspan="2" style="background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;" | Әлемдік |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі|ARWU]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 401–500 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[QS World University Rankings|QS]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 851–900 |- | style="border:0; padding:10px 12px;" | ''[[U.S. News & World Report]]'' | style="border:0; padding:10px 12px; text-align:right;" | 510 |} 2024 жылғы жағдай бойынша ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымының жыл сайынғы университеттер рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тың мемлекеттік университеттері арасында 61-орынды, ал елдегі барлық университеттер арасында 121-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті.<ref>{{cite web |title=University of Vermont |url=https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |access-date=September 30, 2024 |publisher=U.S. News & World Report |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414180827/https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |url-status=live }}</ref> 2024 жылы ''Forbes'' басылымының ''America's Top Colleges'' рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тағы 500 мемлекеттік және жекеменшік колледж бен университеттің арасында жалпы есепте 181-орынға, мемлекеттік университеттер арасында 79-орынға, ал зерттеу университеттері арасында 129-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.forbes.com/colleges/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=Forbes |language=en }}</ref> 1985 жылы Ричард Молл өзінің ''The Public Ivies: A Guide to America's Best Public Undergraduate Colleges and Universities'' атты кітабында Вермонт университетін [[Мемлекеттік Айви]] санатына жатқызды.<ref>{{Cite book |last=Moll |first=Richard |url=https://archive.org/details/publicivysguidet0000moll |title=The public ivys: A guide to America's best public undergraduate colleges and universities |date=1985 |publisher=Viking |location=New York |others=Internet Archive |isbn=978-0-670-58205-1 }}</ref> === Бакалавриатқа қабылдау === {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:36em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #c8ccd1; border-collapse:collapse;" |- ! colspan="3" style="background:#f8f9fa; text-align:center; font-size:125%; padding:12px 8px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Бакалавриатқа қабылдау статистикасы |- ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; width:45%;" | ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:30%;" | 2023 жылы оқуға қабылданғандар<ref name="FallEnrollmentReport">{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |title=UVM Common Data Set 2023-2024 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109025946/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |url-status=live }}</ref> ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:25%;" | 2018 жылмен салыстырғандағы өзгеріс<ref name="ReferenceEnrollmentReport">{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/CDS1819.pdf |title=UVM Common Data Set 2018-2019 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126192035/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/cds1819.pdf |url-status=live }}</ref> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Қабылдау көрсеткіші | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 60,0% | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | (+0,2) |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 17,1% | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | (+0,5) |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;" | Тест нәтижелерінің ортаңғы 50%-ы<sup>1</sup> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | [[SAT]] — жалпы балл | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 1270–1410 <small>([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 35%-ы арасында)</small> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | SAT — оқу және жазу | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 640–720 |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | SAT — математика | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 610–700 |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | [[ACT (тест)|ACT]] — жалпы балл | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 29–32 <small>([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 11%-ы арасында)</small> |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;" | Мектептегі үлгерім көрсеткіштері (GPA)<sup>2</sup> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 10% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 41,38% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 25% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 75,42% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 50% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 97,32% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Орташа GPA | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 3,85 |- | colspan="3" style="background:#f8f9fa; border:0; padding:12px; font-size:90%;" | <sup>1</sup> Тест нәтижелерін тапсыруды таңдаған студенттер арасында. <sup>2</sup> Мектептегі үлгерім рейтингі анықталған студенттер арасында. |} Бакалавриатқа қабылдау үдерісі [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «іріктеу деңгейі жоғары» санатына жатқызылады. Бұл бірінші курс студенттерінің тест нәтижелері негізінде университеттің қабылдау талаптарының іріктеу деңгейі бакалавр дәрежесін беретін барлық жоғары оқу орындарының арасында 80–100-процентиль аралығында екенін білдіреді.<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |access-date=April 5, 2023 |website=Carnegie Classification of Institutions of Higher Education |language=en-US |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224958/https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live }}</ref> 2026 жылғы түлектер тобына қабылдау үшін Вермонт университетіне 28 236 өтініш түсіп, олардың 16 947-сі (60,0%) мақұлданды. Қабылданғандардың 2 896-сы оқуға тіркеліп, [[Оқуға қабылдау ұсынысын қабылдау көрсеткіші|оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші]] 17,1%-ды құрады. Университетте бірінші курс студенттерінің [[Студенттердің оқуын жалғастыру көрсеткіші|оқуын жалғастыру көрсеткіші]] 88,25%-ды құрайды, ал студенттердің 77,5%-ы оқуын алты жыл ішінде аяқтайды.<ref name="FallEnrollmentReport" /> Бірінші курсқа қабылданған студенттердің 35%-ы [[SAT]] тестінің нәтижелерін тапсырған. Олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 1270–1410 аралығында болды. 2023 жылы оқуға қабылданған бірінші курс студенттерінің 11%-ы [[ACT (тест)|ACT]] тестінің нәтижелерін тапсырған, олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 29–32 аралығында болды. Студенттердің мектептегі орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) 3,85-ті құрады.<ref name="FallEnrollmentReport" /> === Ғылыми зерттеулер === Вермонт университеті [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.<ref name=":0" /> 2025 қаржы жылында университет [[ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар|ғылыми зерттеулер мен әзірлемелерді]] қаржыландыруға 266 миллион доллар көлемінде қаражат тартты.<ref name=":9">{{Cite web |title=UVM Research Sets $266M Record |url=https://www.uvm.edu/news/ovpr/uvm-research-sets-266m-record |access-date=October 1, 2024 |website=The University of Vermont }}</ref> === Өнер және ғылым колледжі === Өнер және ғылым колледжі — Вермонт университетіндегі студенттер, оқытушылар және қызметкерлер саны жағынан ең ірі колледж. Сонымен қатар колледж университеттің барлық студенттеріне оқу мен ғылыми қызметте табысқа жетуге қажетті білім мен дағдыларды қалыптастыруға көмектесетін негізгі пәндердің басым бөлігін ұсынады. Колледжде гуманитарлық ғылымдар, бейнелеу өнері, формалды ғылымдар, әлеуметтік және жаратылыстану ғылымдары бойынша 45 білім беру бағыты бар. [[Сурет:University of Vermont Williams Hall.jpg|thumb|Вермонт университетіндегі Уильямс-холл (бұрынғы Уильямс ғылыми корпусы). Қазіргі уақытта ғимаратта өнер және өнер тарихы, денсаулық және қоғам, сондай-ақ антропология кафедралары орналасқан.]] === Гроссман бизнес мектебі === Вермонт университетінің Гроссман бизнес мектебі [[AACSB]] ұйымы тарапынан аккредиттелген және бакалавриат пен магистратура бағдарламаларын ұсынады.<ref>{{Cite web |title=Sustainable Innovation MBA {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/program/sustainable-innovation-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}</ref> 2015 жылы мектеп университет түлегі Стивен Гроссманның 20 миллион доллар көлеміндегі қайырымдылық көмегінің құрметіне Гроссман бизнес мектебі болып қайта аталды. Бұл университет тарихындағы бір реттік ең ірі қайырымдылық қаржы болды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/business/?Page=news&storyID=21530&category=business |title=Grossman School of Business: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=October 5, 2015 |archive-date=October 6, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151006005514/http://www.uvm.edu/business/?Page=news&storyID=21530&category=business |url-status=live }}</ref> Мектептің бакалавриатында 1100-ден астам студент оқиды. Түлектерге бизнес басқару саласындағы ғылым бакалавры дәрежесі беріледі.<ref>{{Cite web |title=Undergraduate Programs {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/undergraduate-programs |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}</ref> 2025 жылы ''[[Corporate Knights]]'' басылымы Гроссман бизнес мектебінің тұрақты инновациялар саласындағы MBA бағдарламасын (SI-MBA) «Better World MBA» әлемдік рейтингінде екінші орынға, ал әлеуметтік және экологиялық ықпалы бойынша АҚШ-тағы бірінші орынға қойды. Бағдарлама 2023 жылдан бері осы орындарды сақтап келеді.<ref>{{Cite web |last=Bronca |first=Tristan |date=November 6, 2025 |title=These are the 2025 top MBA schools for sustainability |url=https://corporateknights.com/issues/2025-11-education-and-youth-issue/these-top-mbas-for-sustainability-are-maximizing-impact/ |access-date=April 16, 2026 |website=Corporate Knights |language=en-US }}</ref> ''[[The Princeton Review]]'' басылымының мәліметі бойынша, SI-MBA бағдарламасы АҚШ-тағы экологиялық бағыттағы үздік MBA бағдарламалары рейтингінде екінші орын алады,<ref>{{Cite web |title=Best Green MBA |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings/?rankings=best-green-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}</ref> сондай-ақ кәсіпкерлік саласындағы ең үздік 50 бағдарламаның<ref>{{Cite web |title=Top 50 Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-50-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}</ref> және АҚШ-тың солтүстік-шығысындағы кәсіпкерлік бағытындағы ең үздік жеті бағдарламаның қатарына кіреді.<ref>{{Cite web |title=Top Northeast Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-northeast-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com }}</ref> === Инженерия және математика ғылымдары колледжі === [[Сурет:University of Vermont Discovery Hall.jpg|thumb|Биохимия, физика және химия сияқты [[физикалық ғылымдар]] салалары орналасқан Дискавери-холл ғимараты]] Инженерия және математика ғылымдары колледжінде (CEMS) [[ABET]] ұйымы аккредиттеген бес инженерлік білім беру бағдарламасы бар: биомедициналық инженерия, құрылыс инженериясы, экологиялық инженерия, электротехника және машина жасау. Сонымен қатар колледж құрамында информатика кафедрасы мен математика және статистика кафедрасы жұмыс істейді. Колледжде үш ғылыми-зерттеу орталығы бар: Көлік зерттеулері орталығы, Күрделі жүйелер орталығы және Вермонттың озық есептеу технологиялары орталығы. Колледжде бакалавриат деңгейінде шамамен 1400 студент, жоғары оқу орнынан кейінгі бағдарламаларда 250 студент оқиды және 85 оқытушы жұмыс істейді. === Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі === [[Сурет:University of Vermont Morrill Hall.jpg|thumb|АҚШ сенаторы [[Джастин Смит Моррилл]]дің құрметіне аталған [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараты 1906–1907 жылдары Вермонт университетінің ауыл шаруашылығы кафедрасы мен ауыл шаруашылығы тәжірибе станциясын орналастыру үшін салынған.]] Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі (CALS) жануарлар туралы ғылым (студенттерге [[Тафтс университеті]]нің [[Каммингс ветеринариялық медицина мектебі]]не мерзімінен бұрын қабылдану мүмкіндігі беріледі), биохимия, биология ғылымдары, жергілікті қауымдастық кәсіпкерлігі, жергілікті қауымдастықтарды дамыту және халықаралық даму, диетология, тамақтану және тағамтану, экологиялық ауыл шаруашылығы, қоршаған орта туралы ғылым, қоршаған ортаны зерттеу, микробиология, молекулалық генетика, өсімдіктер биологиясы, қоғамдық коммуникациялар және тұрақты ландшафттық бау-бақша шаруашылығы бағыттары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар колледж құрамында Ауылдық аймақтарды зерттеу орталығы жұмыс істейді. Колледж Өнер және ғылым колледжімен бірлесіп білім беру бағдарламаларын да ұсынады. Биология ғылымдары сияқты мамандықтарды таңдаған студенттер осы екі колледждің кез келгенінде білім ала алады.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |title=Integrated Biological Science Program: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 11, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511112140/http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |url-status=live }}</ref> Жер гранты негізінде құрылған жоғары оқу орны ретінде Вермонт университеті [[Штаттардың бірлескен ғылыми-зерттеу, білім беру және ауыл шаруашылығы жөніндегі кеңес беру қызметі]] бағдарламасы аясында Вермонт штатына ауыл шаруашылығы саласындағы ғылыми-зерттеу қызметтерін көрсету үшін жыл сайын грант алады. === Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі === Вермонт университетінің Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі (CESS) педагогикалық білім беру, адам дамуы және отбасы туралы ғылымдар, сондай-ақ әлеуметтік жұмыс салалары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар [[америкалық ым тілі]], арнайы білім беру және мәдени әрі тілдік әртүрлілік жағдайындағы білім беру бағыттары бойынша қосымша мамандықтар бар. Колледж құрамына Көшбасшылық және даму ғылымдары кафедрасы, Білім беру кафедрасы, Әлеуметтік жұмыс кафедрасы және Мүгедектік және қоғамға кіріктіру орталығы кіреді. Сондай-ақ магистр немесе доктор (Ed.D. немесе Ph.D.) дәрежесін алуға мүмкіндік беретін бағдарламалар ұсынылады. === Медицина колледжі === {{Толық мақала|Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі}} 1804 жылы Джон Померой Берлингтондағы өз үйінде студенттерге сабақ бере бастады. Бұл АҚШ-тағы [[Штат университеті|мемлекеттік колледж немесе университет]] жанындағы алғашқы [[АҚШ-тағы медициналық білім беру|медициналық]] бөлімше болды. 1822 жылы Померой мен медицина саласының оқытушысы [[Нейтан Смит (дәрігер, 1762 жылы туған)|Нейтан Смит]] негізін қалаған [[Вермонт университетінің медицина колледжі|Медицина колледжі]] АҚШ-тағы жетінші медицина мектебі ретінде құрылды. Вермонт университеті медицина мамандығы бойынша әр курсқа шамамен 100 студент қабылдайды. Жалпы медицина студенттерінің саны шамамен 400-ге жетеді. Вермонт университетінің медициналық орталығы клиникалық білім берудің негізгі базасы болып табылады. ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымының 2016 жылғы рейтингі бойынша Медицина колледжі [[алғашқы медициналық-санитариялық көмек]] саласындағы білім беру сапасы жағынан АҚШ-тағы рейтингке енген 89 бағдарламаның арасында 29-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті. Ал 2019 жылғы жағдай бойынша 120 бағдарламаның арасында 43-орынға ие болды.<ref>{{cite magazine |url=http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |title=Best Medical Schools - University of Vermont |access-date=December 14, 2015 |magazine=U.S. News & World Report |archive-date=December 22, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222133141/http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |title=Best Medical Schools: Primary Care |access-date=May 5, 2019 |archive-date=June 13, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613134748/https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |url-status=live }}</ref> 2016 жылғы 21 қазанда [[Джо Байден]] қатерлі ісікке қарсы күресті жеделдетуге бағытталған [https://bidenwhitehouse.archives.gov/cancermoonshot/ Cancer Moonshot] бастамасын талқылау үшін университет кампусына келді.<ref>{{cite web |url=https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |title=Vice President Biden Brings His 'Cancer Moonshot' to Burlington |date=October 21, 2016 |access-date=August 25, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105221/https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |title=Vice President Biden Brings 'Cancer Moonshot' to UVM |publisher=Med.uvm.edu |date=November 14, 2016 |accessdate=August 26, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105225/http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |url-status=live }}</ref> ==== Чарльз А. Дана атындағы медициналық кітапхана ==== Чарльз А. Дана атындағы кітапхана — Вермонт штатындағы ең ірі [[медициналық кітапхана]]. Ол Ұлттық медициналық кітапханалар желісінің Вермонт штатындағы ресурстық кітапханасы қызметін атқарады<ref>{{cite web |url=http://nnlm.gov/ |title=National Home page - National Network of Libraries of Medicine |access-date=July 17, 2009 |archive-date=July 30, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090730161711/http://nnlm.gov/ |url-status=live }}</ref> және Вермонт университетінің Академиялық денсаулық сақтау орталығын қажетті ақпаратпен қамтамасыз етеді. Академиялық денсаулық сақтау орталығының құрамына университеттің Медицина колледжі мен Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінің оқытушылары, қызметкерлері мен студенттері, сондай-ақ Вермонт университетінің медициналық орталығындағы дәрігерлер мен басқа да [[медициналық қызмет көрсетуші]]лер кіреді. Кітапхана университеттің бакалавриат және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларының денсаулық сақтау ғылымдары саласындағы ақпараттық қажеттіліктерін де қанағаттандырады. Сонымен қатар ол [[денсаулық сақтау ғылымдары]] бойынша ақпарат іздейтін Вермонт штатының тұрғындарына да ашық. === Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі === Вермонт университетінің Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі төрт кафедрадан тұрады: Биомедицина және денсаулық ғылымдары, Коммуникация ғылымдары және коммуникация бұзылыстары, Мейіргер ісі, сондай-ақ Оңалту және қозғалыс ғылымдары. Сонымен қатар колледж құрамында [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]мен бірлесіп жұмыс істейтін Интегративті денсаулық институты бар. Ол интегративті медициналық көмек саласында сертификат беретін білім беру бағдарламасын ұсынады. Колледждің кейбір бакалавриат бағдарламалары студенттерді сөйлеу және тіл патологиясы, аудиология салалары бойынша жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларына немесе физиотерапия бойынша докторлық бағдарламаға түсуге дайындайды. Колледж сондай-ақ бұрын Fletcher Allen Health Care деп аталған Вермонт университетінің медициналық орталығының клиникалық базаларын пайдаланады. === Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі === Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі студенттердің оқу бағдарламасын толықтыратын және сабақтан тыс іс-шараларға қатысуына жағдай жасайды. Олардың қатарына арнайы ғылыми симпозиумдар, университетке шақырылған ғалымдармен бірге ұйымдастырылатын кешкі астар, сондай-ақ Монреаль мен Бостондағы мұражайлар мен театрларға сапарлар кіреді. Колледждің жұмысына университеттің әртүрлі бөлімдерінен оқытушылар іріктеліп тартылады. Олар бірінші курс студенттеріне арналған этика пәні мен тереңдетілген семинарларда дәріс оқиды, оқу және талқылау топтарына қатысады, пленарлық дәрістер сериясында баяндама жасайды, сондай-ақ ғылыми зерттеулер жүргізетін үздік студенттерге ғылыми жетекшілік етеді. Міндетті этика курсы, шағын семинарлар, бейресми кездесулер мен арнайы ғылыми-зерттеу жобалары аясында студенттер гуманитарлық және жаратылыстану ғылымдары, инженерия, мейіргер ісі, медицина, педагогика, бизнес және басқа да салалар бойынша университет ғалымдарымен бірлесіп жұмыс істейді. 2023 жылғы мамырда колледж АҚШ-тың бұрынғы сенаторы [[Патрик Лихи]]дің құрметіне қайта аталды.<ref>{{Cite web |title=UVM Honors College Named for Senator Patrick Leahy |url=https://www.uvm.edu/news/story/uvm-honors-college-named-senator-patrick-leahy |access-date=June 12, 2023 |website=The University of Vermont |archive-date=June 8, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230608023818/https://www.uvm.edu/news/story/uvm-honors-college-named-senator-patrick-leahy |url-status=live }}</ref> === Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі === [[Сурет:University of Vermont Aiken Center.jpg|thumb|Джордж Д. Айкен орталығында Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі орналасқан.]] [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]] (RSENR) 1973 жылы құрылған Табиғи ресурстар мектебінің негізінде 2003 жылы ашылды. Мектеп экологиялық және әлеуметтік үдерістер туралы білім мен түсінікті тереңдетуге, сондай-ақ табиғи жүйелердің тұтастығын сақтауға және қоршаған ортамен үйлесімді өмір сүретін орнықты қоғам қалыптастыруға бағытталған құндылықтарды дамытуға ұмтылады. Рубенштейн мектебінің ғылыми-зерттеу қызметі үш негізгі бағытты қамтиды: 1. Қолданбалы экология; 2. Қоршаған орта және қоғам; 3. Инновациялық құралдарды әзірлеу және пайдалану (мысалы, ГАЖ, кеңістіктік талдау және модельдеу). Мектептің негізгі ғимараты Джордж Д. Айкен орталығында орналасқан. Ғимарат 2012 жылы қайта жаңғыртылып, [[АҚШ-тың жасыл құрылыс кеңесі]]нің [[Энергетикалық және экологиялық жобалаудағы көшбасшылық|LEED Platinum]] сертификатын алды.<ref>{{cite news |title=Rehabbed Aiken gets top 'green' designation |url=http://www.burlingtonfreepress.com/article/20130923/NEWS02/309230024/Rehabbed-Aiken-gets-top-green-designation |newspaper=Burlington Free Press |date=September 23, 2013}}</ref><!-- {{Dead link|date=July 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} --> 2007 жылы университет [[Шамплейн көлі]]нің ластану мәселелерін зерттеу үшін 6,7 миллион доллар көлемінде грант жеңіп алды.<ref>{{cite book |title=UVM wins $6.7M lake-research grant |publisher=Burlington Free Press |date=September 28, 2007 }}</ref> == Спорт == Вермонт университетінің спорт командалары «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]» деген атпен белгілі. Университетте спорттың 18 түрі бойынша командалар бар. Әйелдер командалары баскетбол, кросс, допты хоккей, шайбалы хоккей, лакросс, шаңғы спорты, футбол, жүзу және суға секіру, сондай-ақ жеңіл атлетика (жабық ғимаратта және ашық ауада) бойынша жарыстарға қатысады. Ерлер командалары баскетбол, кросс, шайбалы хоккей, лакросс, шаңғы спорты, футбол және жеңіл атлетика (жабық ғимаратта және ашық ауада) бойынша өнер көрсетеді. Барлық командалар [[NCAA]]-ның [[Дивизион (спорт)|I дивизионы]] деңгейінде жарысады. Командалардың басым бөлігі [[Америка шығысы конференциясы]]нда бақ сынайды. Ерлер мен әйелдердің шайбалы хоккей командалары [[Шығыс хоккей қауымдастығы]]ның жарыстарына қатысады. Тау шаңғысы мен шаңғы жарысы командалары [[Шығыс колледжаралық шаңғы қауымдастығы]]ның жарыстарына қатысады. Вермонт университетінің спорт командалары студент-спортшылардың жалпы орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) бойынша 2005 жылдан 2011 жылға дейін қатарынан жеті рет (2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010 және 2011 жылдары) Америка шығысы конференциясының академиялық кубогын жеңіп алды. Вермонт университеті осы конференцияда аталған кубокты қатарынан үш жыл және жалпы төрт рет жеңіп алған алғашқы оқу орны болды. [[Сурет:Gutterson Fieldhouse on March 29 2023.jpg|thumb|1963 жылы салынған [[Гаттерсон-филдхаус]] ғимаратында Вермонт университетінің хоккей мұз айдыны орналасқан.]] Университеттің соңғы жылдардағы спорттық жетістіктерінің қатарында ерлердің шайбалы хоккей командасының 2009 жылы Frozen Four турниріне шығуы, әйелдер мен ерлер баскетбол командаларының Америка шығысы конференциясының турнирлерінде жеңіске жетіп, 2010 жылғы NCAA турниріне жолдама алуы және шаңғы командасының 2012 жылы Монтана штатының Бозмен қаласында өткен NCAA ұлттық чемпионатында алтыншы рет жеңімпаз атануы бар. 2014 жылы ерлердің шайбалы хоккей командасы 2009 жылдан бергі үшінші NCAA турниріне жолдама алды, ал ерлер баскетбол командасы Америка шығысы конференциясының тұрақты маусымында алтыншы рет чемпион атанды. Университет өз тарихында америкалық футбол, софтбол және бейсбол сияқты бірнеше ірі спорт бағдарламасын тоқтатты. Софтбол мен бейсбол бағдарламалары 2009 жылы жабылды.<ref>{{cite web |url=http://www.wcax.com/story/9879709/uvm-eliminates-baseball-and-softball |title=UVM Eliminates Baseball and Softball |date=February 20, 2009 |access-date=September 17, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150916013459/http://www.wcax.com/story/9879709/uvm-eliminates-baseball-and-softball |archive-date=September 16, 2015 |url-status=dead }}</ref> Вермонт университетінің бұрынғы 36 спортшысы 16 Олимпиада ойындарына (13 қысқы және 3 жазғы) қатысып, жалпы алты Олимпиада медалін жеңіп алды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/vq/VQSPRING02/UVMOlympians.html |title=UVM Olympians |access-date=February 10, 2016 |archive-date=September 27, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927234921/http://www.uvm.edu/~uvmpr/vq/VQSPRING02/UVMOlympians.html |url-status=live }}</ref> Вермонт университетінің «Vermont Victorious» атты спорттық қолдау әні 1938 жылы жазылған.<ref>{{cite web |url=http://www.uvmathletics.com/sports/2010/6/27/GEN_0627105917.aspx |title=Vermont Catamounts Athletics |work=University of Vermont |access-date=February 10, 2016 |archive-date=February 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160208085600/http://uvmathletics.com/sports/2010/6/27/GEN_0627105917.aspx |url-status=live }}</ref> === 2024 жылғы NCAA ерлер футбол чемпионаты === 2024 жылғы 16 желтоқсанда Вермонт университетінің ерлер футбол командасы [[Маршалл университетінің ерлер футбол командасы|Маршалл университетінің командасын]] жеңіп, [[2024 жылғы NCAA I дивизионының ерлер арасындағы футбол турнирі]]нің чемпионы атанды. Бұл Вермонт университетінің NCAA I дивизионында өнер көрсететін спорт командаларының ұлттық чемпионаттың финалына алғаш рет шығып, жеңіске жетуі болды.<ref>{{Cite web |last=Abrami |first=Alex |title=Cardiac Cats: Vermont men's soccer win first national championship in comeback vs Marshall |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/sports/college/vermont/2024/12/16/vermont-soccer-vs-marshall-score-ncaa-national-championship-college-cup-overtime-final-uvm/76927559007/ |access-date=December 18, 2024 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}</ref> Сонымен қатар бұл [[Америка шығысы конференциясы]]на мүше командалардың тарихындағы алғашқы ұлттық чемпиондық атақ болды.<ref>{{Cite web |date=December 16, 2024 |title=Vermont Men's Soccer Wins National Championship 2-1 in Overtime!! |url=https://americaeast.com/news/2024/12/17/vermont-national-champions.aspx |access-date=December 18, 2024 |website=americaeast.com |language=en |archive-date=December 17, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241217053044/https://americaeast.com/news/2024/12/17/vermont-national-champions.aspx |url-status=live }}</ref> === Клубтық спорт === Вермонт университеті көптеген клубтық спорт командаларына қолдау көрсетеді. 2009 жылғы 15 қарашадағы жағдай бойынша университеттің желкенді спорт командасы АҚШ-тағы ұлттық рейтингте 8-орында тұрды.<ref name="SailingTeam">{{cite web |url=http://www.uvm.edu/sailing/ |title=UVM Sailing |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 30, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530001429/http://www.uvm.edu/sailing/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.collegesailing.org/rankings.asp |title=Sailing Collegiate National Top 20 |access-date=June 12, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070409102520/http://collegesailing.org/rankings.asp |archive-date=April 9, 2007 |url-status=dead }}</ref> Университеттің академиялық ескек есу командасы [[Чарльз өзені регатасы]] мен [[Дэд Вейл регатасы]]на қатысады. 2015 жылғы ACRA ұлттық клубтық ескек есу чемпионатында рульшісі бар төрт адамдық қайықтағы ерлер экипажы қола жүлдеге ие болды. Велоспорт командасы басқа университеттердің негізгі спорт командаларымен жарысып, бірнеше рет ұлттық чемпион атанды. == Өнер == [[Сурет:University of Vermont Royall Tyler Theatre.jpg|thumb|Театр өнері кафедрасы орналасқан Ройалл Тайлер театры.]] Вермонт университетінің Өнер мектебі жыл бойы аспаптық музыка және хор өнері бойынша концерттер ұйымдастырады. Ройалл Тайлер театрының [[негізгі сахна]]сында театр қойылымдары көрсетіледі. Театр өнері кафедрасы жыл сайын негізгі сахнада шамамен үш қойылым қояды. Сонымен қатар студенттердің режиссерлігімен бір актілі пьесалар да сахналанады. Соңғы жылдары негізгі сахнада қойылған көрнекті спектакльдердің қатарында ''[[Ақ нәсілді гетеросексуал ерлер]]'' және ''[[Жарқанат бала: мюзикл]]'' (2022/2023); ''[[Бұл ғажайып өмір]]'' және ''[[Ол құбыжықтарды өлтіреді]]'' (2021/2022); ''[[Халық жауы (пьеса)|Халық жауы]]'' (2020/2021); ''[[Қасқырлар (пьеса)|Қасқырлар]]'' және ''[[Қалыпты жүрек]]'' (2019/2020); ''[[Пиппин (мюзикл)|Пиппин]]'' (2018/2019); ''[[Сезім мен парасат]]'' және ''[[Питер және жұлдыз аулаушы]]'' (2017/2018); ''[[Көктемгі ояну (мюзикл)|Көктемгі ояну]]'' (2016/2017); ''[[39 баспалдақ (пьеса)|39 баспалдақ]]'' және ''[[Сахна сыртындағы шу]]'' (2015/2016); ''[[Жай нәрседен көп айқай]]'' (2014/2015); ''[[Тышқан қақпаны]]'' және ''[[Уринтаун]]'' (2013/2014) бар. 1991–2018 жылдары театрда Берлингтонның мерекелік дәстүріне айналған ''The Toys Take Over Christmas'' («Ойыншықтар Рождествоны басып алады») спектаклі қойылып келді.<ref>{{Cite web |title=Current Production Season |url=https://www.uvm.edu/cas/theatreanddance/current_production_season |access-date=October 13, 2024 |website=legacy.drup2.uvm.edu |language=en |archive-date=October 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008113927/https://www.uvm.edu/cas/theatreanddance/current_production_season |url-status=live }}</ref> Университеттің көпшілікке арналған сахналық өнер бағдарламасы — Lane Series 1955 жылы басталды. Бағдарлама аясында ұлттық және халықаралық деңгейде танымал өнерпаздар өнер көрсетеді. Әр оқу жылында классикалық музыка, джаз, фольклорлық музыка, камералық музыка және хор өнері бойынша концерттерді, сондай-ақ театр қойылымдарын, кино көрсетілімдері мен би өнерін қамтитын 25 іс-шара ұйымдастырылады. Іс-шаралардың басым бөлігі университеттің Редстоун кампусындағы концерт залында өтеді.<ref>{{Cite web |title=About Us: Lane Series |url=https://www.uvm.edu/laneseries/about-us |access-date=October 13, 2024 |website=University of Vermont |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109105633/https://www.uvm.edu/laneseries/about-us |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Lilly |first=Amy |title=How Natalie Neuert Curates UVM's Diverse Lane Series |url=https://www.sevendaysvt.com/arts-culture/how-natalie-neuert-curates-uvms-diverse-lane-series-41813697 |access-date=October 13, 2024 |website=Seven Days |language=en |archive-date=October 6, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241006013708/https://www.sevendaysvt.com/arts-culture/how-natalie-neuert-curates-uvms-diverse-lane-series-41813697 |url-status=live }}</ref> [[Флеминг өнер мұражайы]] — Вермонт университетінің мұражайы. Оның тұрақты коллекциясында 24 000 экспонат бар. Олардың қатарында өнер туындылары, сондай-ақ [[антропология|антропологиялық]] және [[этнография|этнографиялық]] жәдігерлер кездеседі. Мұражайда түрлі уақытша көрмелер мен арнайы іс-шаралар да өткізіледі. Қазіргі уақытта жұмысын тоқтатқан [[Вермонт Моцарт фестивалі]] Вермонт университетінде қалыптасып, алғашқы фестивальдері де осы оқу орнында өткізілді. 1976 жылы фестиваль тәуелсіз коммерциялық емес ұйым ретінде тіркелді, алайда бүкіл қызмет ету кезеңінде университетпен байланысын сақтап қалды. == Студенттік өмір == {| class="wikitable mw-collapsible sortable" style="width:100%; max-width:650px; float:none; clear:both; margin:0 0 1em 0; table-layout:fixed;" |+ 2023 жылғы күздегі бакалавриат студенттерінің демографиялық құрамы<ref>{{cite web |title=College Scorecard: University of Vermont |url=https://collegescorecard.ed.gov/school?231174-University-of-Vermont |website=College Scorecard |publisher=[[United States Department of Education]] |access-date=June 23, 2025 }}</ref> |- ! style="width:42%; text-align:left;" | Нәсілі мен этникалық тегі ! colspan="2" style="text-align:center;" | Жалпы үлесі |- | [[Испантілді емес ақ нәсілді америкалықтар|Ақ нәсілділер]] | style="width:12%; text-align:right;" | 84% | style="width:46%;" | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:84%; height:100%; background:cyan;"></div></div> |- | [[Испантілді және латынамерикалық америкалықтар|Испантілділер]] | style="text-align:right;" | 5% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:5%; height:100%; background:green;"></div></div> |- | [[Аралас нәсілді америкалықтар|Екі немесе одан да көп нәсіл]] | style="text-align:right;" | 4% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:4%; height:100%; background:violet;"></div></div> |- | [[Азиялық америкалықтар|Азиялықтар]] | style="text-align:right;" | 3% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:3%; height:100%; background:orange;"></div></div> |- | Белгісіз | style="text-align:right;" | 3% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:3%; height:100%; background:grey;"></div></div> |- | [[Афроамерикалықтар|Қара нәсілділер]] | style="text-align:right;" | 1% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:1%; height:100%; background:purple;"></div></div> |- | [[Шетелдік студент]] | style="text-align:right;" | 1% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:1%; height:100%; background:#008080;"></div></div> |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; color:#665c99; text-align:center;" | [[Экономикалық әртүрлілік]] |- | [[АҚШ-тағы төменгі тап|Табысы төмендер]]<sup>а</sup> | style="text-align:right;" | 14% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:14%; height:100%; background:red;"></div></div> |- | [[АҚШ-тағы ауқаттылық|Ауқаттылар]]<sup>ә</sup> | style="text-align:right;" | 86% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:86%; height:100%; background:black;"></div></div> |- | colspan="3" style="text-align:left;" | <sup>а</sup> Табысы төмен студенттерге арналған федералдық [[Пелл гранты]]н алған студенттердің үлесі. |- | colspan="3" style="text-align:left;" | <sup>ә</sup> Кемінде [[АҚШ-тағы орта тап]]қа жататын студенттердің үлесі. |} Университетте студенттердің түрлі қызығушылықтарын қамтитын 250-ден астам студенттік клуб пен ұйым жұмыс істейді. Оларға Студенттік өзін-өзі басқару қауымдастығы қолдау көрсетеді. Тарихы ұзақ әрі мүшелерінің саны көп ұйымдардың қатарында «Белсенді еріктілер» (Volunteers in Action), Вермонт университетінің саяхат клубы (UVM Outing Club)<ref name="uvmoc">{{Cite web |url=https://site.uvm.edu/uvmoc/ |title=UVM Outing Club |date=December 10, 2023 |access-date=March 26, 2024 |archive-date=March 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326193113/https://site.uvm.edu/uvmoc/ |url-status=live }}</ref> және Шаңғы және сноуборд клубы бар. Hillel ұйымы да университет кампусында белсенді қызмет атқарады.<ref>{{cite web |url=http://uvmhillel.org/Passover |title=Passover 2015! |work=UVM Hillel |access-date=August 26, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141108215600/http://uvmhillel.org/Passover |archive-date=November 8, 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.jspace.com/news/articles/jspace-featured-org-hillel-university-of-vermont/14889 |title=Jspace Featured .ORG: Hillel University of Vermont / Jspace News |access-date=August 26, 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131106071758/http://www.jspace.com/news/articles/jspace-featured-org-hillel-university-of-vermont/14889 |archive-date=November 6, 2013 }}</ref><ref name="SSC">{{cite web |url=http://www.uvmssc.com/ |title=UVM Ski & Snowboard website |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 29, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150529221249/http://www.uvmssc.com/ |url-status=live }}</ref> Сонымен қатар университетте 2007 жылы құрылған, АҚШ-тағы үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне FeelGood бөлімшесі орналасқан. Бөлімше университет кампусында ірімшік қосылған ыстық сэндвичтер сату арқылы 2030 жылға қарай аса ауыр кедейлікті жоюға бағытталған бастамаларды қолдау үшін құрылғаннан бері 400 000 доллардан астам қаражат жинады.<ref>{{cite web |url=http://www.feelgood.org/ |title=Home – FeelGood |website=FeelGood |language=en-US |access-date=June 1, 2016 |archive-date=May 29, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160529004429/http://www.feelgood.org/ |url-status=live }}</ref> [[Сурет:University of Vermont Davis Center.jpg|thumb|2007 жылғы күзде құрылысы аяқталған [[Дадли Х. Дэвис орталығы|Дэвис орталығы]] — университеттің студенттік орталығы.]] 2015 жылы университет Wellness Environment (WE) деп аталатын салауатты өмір салтын қолдау бағдарламасын іске қосты. Бұл алкоголь мен есірткі қолданылмайтын студенттік тұрғын орта бағдарламасы, оған қатысатын студенттер дене шынықтыру және дұрыс тамақтану жөніндегі жаттықтырушылардың көмегін ала алады. Бағдарлама аясында күнделікті йога сабақтары, тәулік бойы қолжетімді медитация сеанстары және студенттерді Берлингтон жастарының өкілдерімен жұптастыратын тәлімгерлік бағдарлама қарастырылған.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~wellenv/ |title=WE: Wellness Environment: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=April 10, 2015 |archive-date=April 15, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150415092701/http://www.uvm.edu/~wellenv/ |url-status=live }}</ref> 2017 жылғы күзде Орталық кампустың студенттік жатақханасының құрылысы аяқталды. Қазіргі уақытта онда Wellness Environment бағдарламасына қатысатын 700-ге жуық студент тұрады. Гендерлік инклюзивті дәретханалар жөніндегі жұмыс тобы (GIRT) деп аталатын ұйымның қызметі нәтижесінде Вермонт университетінде бинарлық емес гендерлік сәйкестігі бар және қалыптасқан гендерлік нормаларға сай келмейтін студенттер, оқытушылар мен келушілер пайдалана алатын, бір адамға арналған гендерлік бейтарап дәретханалардың саны артып келеді.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~hrdma/GIRT%20Report%20FINAL.pdf |title=Gender-Inclusive Restroom Task Force Report - Findings and Recommendations |access-date=October 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171026110809/http://www.uvm.edu/~hrdma/GIRT%20Report%20FINAL.pdf |archive-date=October 26, 2017 |url-status=dead }}</ref> === Саяхат клубы === Вермонт университетінің саяхат клубы (UVM Outing Club) 1913 жылы құрылды және АҚШ-тағы ең ірі саяхат клубы болып саналады. Студенттер басқаратын клуб каякинг, каноэмен жүзу, жаяу серуендеу, рюкзакпен жорыққа шығу, жартасқа өрмелеу, мұзға өрмелеу, тау шаңғысымен жабдықталмаған таулы жерлерде сырғанау және шаңғы жарысы бойынша саяхаттар ұйымдастырады.<ref name="uvmoc" /> Клуб TREK деп аталатын, студенттерді университетке түсер алдында табиғат аясында өткізілетін іс-шаралар арқылы бейімдеуге арналған бағдарламаны құруға атсалысты. Бағдарлама аясында жаңадан қабылданған бірінші курс студенттері бес күндік жорықтарға қатысып, Вермонт университетінің қауымдастығымен және Вермонт штатымен жақынырақ танысады.<ref>{{Cite web |url=https://www.uvm.edu/studentlife/trek |title=TREK &#124; Student Life &#124; The University of Vermont |website=www.uvm.edu |access-date=March 26, 2024 |archive-date=March 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326195315/https://www.uvm.edu/studentlife/trek |url-status=live }}</ref> Клуб жыл сайын Catamountain Classic іс-шарасын өткізеді. Оның барысында қатысушылар бір демалыс күнінің ішінде ұзындығы 272 миль (шамамен 438 км) болатын Лонг-Трейл жаяу жүру бағытын бірлесіп толық жүріп өтеді.<ref>{{Cite web |title=The Long Trail |url=https://www.greenmountainclub.org/the-long-trail/ |website=Green Mountain Club |access-date=March 26, 2024 |archive-date=March 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326195314/https://www.greenmountainclub.org/the-long-trail/ |url-status=live }}</ref> === Іс-шаралар === Вермонт университетінің бағдарламалық кеңесі (UPB) университет қауымдастығына арналған түрлі іс-шаралар мен мәдени-сауық бағдарламаларын ұйымдастыруға жауапты.<ref name=":2">{{Cite web |title=UVM Program Board |url=https://www.uvm.edu/studentlife/upb |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405204136/https://www.uvm.edu/studentlife/upb |url-status=live }}</ref> Соңғы жылдары<!-- Нақты мерзімі көрсетілмеген (2025 жылғы ақпан). --> кеңес комик [[Мишель Вулф]], [[Two Door Cinema Club]] музыкалық тобы және [[Лаверн Кокс]] қатысқан жыл сайынғы SpringFest фестивалі сияқты іс-шараларды ұйымдастырды. Сонымен қатар кеңес [[Музыкалық топтар сайысы|музыкалық топтар сайыстарын]], апта сайынғы паб викториналарын, халықаралық кино көрсетілімдері мен түрлі елдердің тағамдарына арналған іс-шараларды өткізеді.<ref name=":2" /> === Концерттер === [[Сурет:University of Vermont Ira Allen Chapel.jpg|thumb|[[Айра Аллен капелласы]]]] Университет кампусындағы іс-шаралардан бөлек, Вермонт университетінің бағдарламалық кеңесі (UPB) АҚШ-тың әртүрлі аймақтарынан келген орындаушылар мен жергілікті музыкалық топтардың қатысуымен жанды музыка концерттерін ұйымдастырады. Кеңес төрт комитеттен тұрады, олардың бірі — Концерттер комитеті. Комитет мүшелері концерттер ұйымдастыру және жергілікті дыбыс режиссерлері мен концерттік қойылым мамандарымен бірлесіп жұмыс істеу арқылы музыка индустриясының түрлі қырларын меңгереді. Студенттер музыкалық топтарды таңдауға, олардың өнер көрсетуін келісуге және концерт өтетін күнгі барлық ұйымдастыру-техникалық жұмыстарға жауап береді. 1971 жылы құрылған Концерттік бюро университетке [[R.E.M.]], [[Phish]] (топтың төрт мүшесінің үшеуі 1980 жылдары Вермонт университетінде оқыған), [[Red Hot Chili Peppers]], [[Стинг]], [[Лу Рид]], [[Primus (музыкалық топ)|Primus]], [[The String Cheese Incident]], [[Джеймс Браун]], [[Боб Дилан]], [[The Allman Brothers Band]], [[Death Cab for Cutie]], [[Jurassic 5]], [[Disco Biscuits]], [[Grateful Dead]], [[Guster]] және [[The Flaming Lips]] сияқты танымал орындаушылар мен музыкалық топтарды шақырды. 2001 жылдан бері жыл сайын сәуір айында SpringFest фестивалі өткізіліп келеді. Фестивальдің басты орындаушылары қатарында [[Vida Blue (музыкалық топ)|Vida Blue]], [[The Roots]], [[Cake (музыкалық топ)|Cake]], [[Келлер Уильямс]], [[Gov't Mule]], сондай-ақ бірлескен басты орындаушылар ретінде [[Robert Randolph & the Family Band]], [[Зигги Марли]] және [[Талиб Куэли]] болды. Әртүрлі жылдардағы SpringFest фестивальдерінде [[The Meditations]], [[Toots & the Maytals]], [[Soulive]], [[Rjd2]], [[Apollo Sunshine]], 2009 жылы [[Ratatat]], 2010 жылы [[MSTRKRFT]], 2011 жылы [[The Roots]] пен [[Thievery Corporation]], 2012 жылы [[Диллон Фрэнсис]], 2013 жылы [[MGMT]], 2014 жылы [[Atmosphere (музыкалық топ)|Atmosphere]], 2015 жылы [[The Disco Biscuits]], 2016 жылы [[The Head and the Heart]], 2017 жылы [[Two Door Cinema Club]] және 2018 жылы [[Playboi Carti]] өнер көрсетті. === Студенттік бауырластықтар мен қауымдастықтар === Вермонт университетіндегі грек әріптерімен аталатын студенттік бауырластықтар мен қауымдастықтар жүйесі АҚШ-тағы ең көне жүйелердің бірі болып саналады. Алғашқы студенттік бауырластық ұйымы 1836 жылы құрылды. Университеттегі ер студенттердің 5%-ы және әйел студенттердің 5%-ы осындай ұйымдарға мүше. Ерлер мен әйелдердің студенттік бауырластықтары мен қауымдастықтарының мүшелері Студенттік өзін-өзі басқару қауымдастығының (SGA) жұмысына қатысады, жаңадан қабылданған студенттерді бейімдеу бағдарламаларының жетекшілері, студенттердің мүдделерін қорғаушылар және жатақханадағы көмекшілер ретінде қызмет атқарады. == Экологиялық тұрақтылық == Вермонт университетінің кампусында экологиялық тұрақтылықты қамтамасыз ету бағытындағы жұмыстардың ұзақ тарихы бар.<ref name=":3">{{Cite web |title=UVM awarded STARS Gold Rating for Sustainability |url=https://vermontbiz.com/news/2023/march/10/uvm-awarded-stars-gold-rating-sustainability |access-date=April 20, 2023 |website=vermontbiz.com |archive-date=April 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420020759/https://vermontbiz.com/news/2023/march/10/uvm-awarded-stars-gold-rating-sustainability |url-status=live }}</ref> 2024 жылғы жағдай бойынша ''[[The Princeton Review]]'' басылымы Вермонт университетін АҚШ-тағы «Экологиялық тұрғыдан үздік 50 колледж» рейтингінде 16-орынға орналастырды.<ref>{{Cite web |title=Top 50 Green Colleges |url=https://www.princetonreview.com/college-rankings?rankings=top-50-green-colleges |access-date=October 1, 2024 |website=www.princetonreview.com |language=en |archive-date=September 25, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925163012/https://www.princetonreview.com/college-rankings/?rankings=top-50-green-colleges |url-status=live }}</ref> === 1990 жылдар === 1995 жылы Вермонт университетінде кампусты экологиялық тұрғыдан жақсарту мәселелері бойынша университеттің шаруашылық қызметі мен академиялық құрылымдары арасындағы байланысты қамтамасыз ету мақсатында Экологиялық кеңес құрылды.<ref>{{cite web |title=History |url=http://www.uvm.edu/sustain/about-us/history |publisher=UVM Office of Sustainability |access-date=October 7, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140713023641/http://www.uvm.edu/sustain/about-us/history |archive-date=July 13, 2014 |url-status=dead }}</ref> Кеңестің алғашқы жобасы университеттің түрлі экологиялық бағдарламалары жөніндегі баяндамаларды тыңдап, кампус қызметінің қоршаған ортаға әсерін бастапқы бағалауға бағытталды. 1998 жылы кеңес университет қызметінің қоршаған ортаға әсерін бағалаудың бастапқы көрсеткіштерін анықтау мақсатында Greening UVM есебін жариялады. Сол жылы қайта өңделген қағазды пайдалану саясаты әзірленіп, 1999 жылы қолданысқа енгізілді.<ref>{{cite web |last=Griffin |first=Lee |title=UVM Adopts Environmentally Friendly Paper Policy |url=http://www.uvm.edu/~dharvey/?Page=paper_policy_news_release.htm |access-date=October 7, 2012 |archive-date=April 2, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402160024/http://www.uvm.edu/~dharvey/?Page=paper_policy_news_release.htm |url-status=live }}</ref> Lab-XL жобасына жергілікті қауымдастықтың мүдделі тарапы ретінде қатысқан Экологиялық кеңес зертханалық химиялық қалдықтардың қоршаған ортаға салыстырмалы әсерін және бұл мәселеге қоғамның қызығушылығын бағалауға арналған ''Tracking UVM'' жобасы мен есебін қолдау үшін АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігінен (EPA) грант алды. ''Tracking UVM''<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/sustain/tracking-progress/tracking-uvm |title=Tracking UVM |access-date=October 7, 2012 |archive-date=October 23, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023062835/http://www.uvm.edu/sustain/tracking-progress/tracking-uvm |url-status=live }}</ref> есебі Greening UVM есебінің жалғасы ретінде 2002 жылы жарияланып, университеттің 1990–2000 жылдар аралығындағы экологиялық жетістіктерін сипаттады. Вермонт университетінің қоршаған ортаға әсерін жүйелі түрде бақылауға бағытталған жұмысы 2004 жылы мойындалып, 2002 жылғы экологиялық есебі үшін университет Вермонт губернаторының экологиялық жетістіктер саласындағы сыйлығына ие болды. ''Tracking UVM'' жоғары оқу орындары кампустарының қызметінен қоршаған ортаға келетін әсерді жүйелі түрде бағалауға арналған алғашқы есептердің бірі болды. === 2000 жылдар === 2005 жылы Вермонт университетінің президенті Дэниел М. Фогель оқу орнының экологиялық құрылыс саясаты туралы құжатына қол қойды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/policies/facil/greenbuilding.pdf |title=Green Building Policy |access-date=June 12, 2017 |archive-date=October 23, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161023051245/http://www.uvm.edu/policies/facil/greenbuilding.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Wakefield |first=Jeffrey |title=Signing Ceremony Makes UVM's New Green Building Policy Official |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/?Page=News&storyID=6606 |access-date=October 7, 2012 |archive-date=October 17, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151017232315/http://www.uvm.edu/~uvmpr/?Page=News&storyID=6606 |url-status=live }}</ref> 2006 жылы екі студенттің бастамасымен қайта өңделген қағазды пайдалану саясаты жаңартылды. Олар университеттен күнделікті құжаттарды көшіру және басып шығару үшін тұтынудан кейінгі қалдықтардан 100% қайта өңделген, хлор қолданылмай өндірілген қағазды сатып алуға міндеттеме қабылдауды талап етті.<ref>{{cite web |last=Brown |first=Joshua |title=Pushing (Recycled) Paper |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/?Page=article.php&id=2027 |access-date=October 7, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151017232315/http://www.uvm.edu/~uvmpr/?Page=article.php&id=2027 |archive-date=October 17, 2015 |url-status=dead }}</ref> 2007 жылы президент Фогель [[Америкалық колледждер мен университеттер президенттерінің климат жөніндегі міндеттемесі]]не қол қойды.<ref>{{cite web |url=http://www.presidentsclimatecommitment.org/ |title=Homepage - Second Nature |publisher=Presidentsclimatecommitment.org |access-date=June 12, 2017 |archive-date=August 19, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190819211253/http://www.presidentsclimatecommitment.org/ |url-status=live }}</ref> 2008 жылы Вермонт университеті Экологиялық кеңесті таратып, оның орнына Тұрақты даму жөніндегі бөлім құрды. Бұл бөлім кампустағы тұрақты дамуды жоспарлауға қолдау көрсетеді, университеттің шаруашылық қызметі мен академиялық құрылымдары арасындағы байланысты қамтамасыз етеді және тұрақты даму бағытындағы жұмыстардың нәтижелерін бақылайды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/sustain |title=Home |access-date=October 7, 2012 |archive-date=October 12, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012075847/http://www.uvm.edu/sustain/ |url-status=live }}</ref> === 2010 жылдар === 2011 жылы Вермонт университеті Америкалық колледждер мен университеттер президенттерінің климат жөніндегі міндеттемесі аясында өзінің Климаттық іс-қимыл жоспарын ұсынды.<ref>{{cite web |url=http://rs.acupcc.org/cap/792/ |title=Reports · Climate Action Plan for University of Vermont |access-date=October 7, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120415132258/http://rs.acupcc.org/cap/792/ |archive-date=April 15, 2012 |url-status=dead }}</ref> Климаттық іс-қимыл жоспары университет қызметінен туындайтын парниктік газдардың тікелей және жанама шығарындыларына бағытталған. Жоспар бойынша 2015 жылға қарай электр энергиясын пайдалануда толық көміртектік бейтараптыққа (1-қамту аясы)<ref name="auto">{{cite web |url=http://www.epa.gov/oaintrnt/ghg/index.htm |title=Greening EPA |access-date=October 7, 2012 |archive-date=November 4, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121104203804/http://www.epa.gov/oaintrnt/ghg/index.htm |url-status=dead }}</ref>, ал 2020 жылға қарай жылыту, салқындату жүйелері мен көлік паркі бойынша көміртектік бейтараптыққа (2-қамту аясы) қол жеткізу көзделді.<ref name="auto"/> Университет 2025 жылға қарай 3-қамту аясына<ref name="auto"/> жататын көздерден шығатын парниктік газдардың таза шығарындыларын нөлдік деңгейге жеткізуді мақсат етті. 2012 жылы Вермонт университеті кампус аумағында бөтелкедегі суды сатуды тоқтатқан және сауда автоматтарында ұсынылатын сусындардың кемінде үштен бірі денсаулыққа пайдалы болуын міндеттеген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орындарының бірі болды.<ref>{{cite web |last=Reidel |first=Jon |title=UVM One of First Universities to End Sales of Bottled Water, Mandate Healthy Vending Options |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/?Page=news&storyID=13129 |publisher=University Communications |access-date=October 7, 2012 |archive-date=November 6, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121106010243/http://www.uvm.edu/~uvmpr/?Page=news&storyID=13129 |url-status=live }}</ref> Сол жылы университеттің қамқоршылар кеңесі экологиялық бастамаларды қаржыландыру қорына 13 миллион доллар бөлу туралы шешім қабылдады. Бұл сол уақытқа дейінгі осындай ең ірі бастама болды. Бұған дейін ең ірі қор Гарвард университетінің 12 миллион долларлық экологиялық несиелеу қоры болған еді.<ref>{{cite web |url=http://www.green.harvard.edu/loan-fund |title=Green Revolving Fund |work=Sustainability at Harvard |access-date=October 7, 2012 |archive-date=June 23, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120623022344/http://www.green.harvard.edu/loan-fund |url-status=live }}</ref> 2012 жылғы наурызда Вермонт университеті «Нағыз азық-түлікке көшу жөніндегі кампус міндеттемесіне» қол қойған АҚШ-тағы бесінші жоғары оқу орны атанды.<ref>{{cite web |url=http://realfoodchallenge.org/commitment |title=The Real Food Campus Commitment |access-date=October 7, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121108222045/http://www.realfoodchallenge.org/commitment |archive-date=November 8, 2012 |url-status=dead }}</ref> Осы міндеттеме аясында университет 2020 жылға қарай сатып алынатын азық-түліктің 20%-ын «нағыз азық-түлік» санатына жататын өнімдерден құрауды көздеді. 2017 жылғы сәуірде университет бұл мақсаттан асып түскенін жариялап, 2020 жылға қарай мұндай өнімдердің үлесін 25%-ға жеткізу жөнінде жаңа мақсат қойды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/newsstories/news/uvm-achieves-20-percent-real-food-served-dining-halls-sets-new-goal |title=UVM Achieves 20 Percent Real Food Served in Dining Halls, Sets New Goal |publisher=University of Vermont |access-date=June 2, 2017 |archive-date=July 13, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170713234000/https://www.uvm.edu/newsstories/news/uvm-achieves-20-percent-real-food-served-dining-halls-sets-new-goal |url-status=live }}</ref> 2012 жылы жолаушылар тасымалы саласындағы экономикалық, экологиялық және энергетикалық тиімділікті арттыру мақсатында Тұрақты көлікті сертификаттау ұйымы (CST) құрылды. Бұл ұйым 2005 жылы Вермонт университетінде басталған жұмыстардың тікелей нәтижесінде пайда болды. Қазіргі уақытта CST eRating сертификаттау жүйесін, жүргізушілерді оқыту курстарын, сондай-ақ ақпараттандыру және білім беру бағдарламаларын жүзеге асырады. Ол Вермонт университетінің кеңес беру қызметі бөлімінің негізінде жұмыс істейтін коммерциялық емес ұйым болып табылады.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20131112211326/http://www.erating.org/about-us About Us]}}. Erating.org. Retrieved on April 12, 2014.</ref> 2015 жылғы мамырда Вермонт университеті бакалавриаттың барлық студенттері үшін тұрақты даму саласындағы білім алуды міндетті талап ретінде енгізді. Бұл талапқа сәйкес студенттер алдын ала мақұлданған тұрақты даму пәндерінің арасынан өздеріне қажеттісін таңдай алады.<ref>{{Cite web |last=Nixon |first=Amy Ash |date=May 4, 2015 |title=Sustainability a new core requirement at UVM |url=https://vtdigger.org/2015/05/04/sustainability-a-new-core-requirement-at-uvm/ |access-date=April 20, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420023722/https://vtdigger.org/2015/05/04/sustainability-a-new-core-requirement-at-uvm/ |url-status=live }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 1n6ukpzm6dwk2dvi9l302xm2s3sp6s7 3690370 3690368 2026-11-02T19:09:37Z 1nter pares 146705 /* 2010 жылдар */ 3690370 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі |Қысқартылған аты = Вермонт университеті |Эмблемасы = |Сурет = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|200px]] |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = University of Vermont and State Agricultural College |Бұрынғы атауы = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865) |Ұраны = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}<br>{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}<ref>{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}</ref> |Құрылған жылы = [[1791 жыл|1791]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = [[Марлен Тромп]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 14 320 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces">{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&id=231174 |url-status=live }}</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = 12 168 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces" /> |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 2013 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces" /> |Орналасқан жері = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²) |Мекенжайы = |Сайты = https://www.uvm.edu/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47 |CoordScale = |edu_region = }} '''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].<ref>{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}</ref> 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.<ref>{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}</ref> Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.<ref name=":0">{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}</ref> Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]<nowiki/>» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады. == Тарихы == === XVIII ғасыр === {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | image1 = University of Vermont 1845.png | alt1 = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті | caption1 = Вермонт университеті, 1845 жыл | image2 = University of Vermont Old Mill.jpg | alt2 = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті | caption2 = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат | image3 = University of Vermont Billings Library.jpg | alt3 = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті | caption3 = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды. | image4 = University of Vermont University Green.jpg | alt4 = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті | caption4 = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы }} Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады. === XIX ғасыр === Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.<ref name="Donaldson, Thomas (1884)">{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&view=1up&seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&view=1up&seq=257 |url-status=live }}</ref> Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.<ref name="uvm.edu"/> Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]<nowiki/>» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.<ref name="uvm.edu">[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.</ref> Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.<ref name="uvm.edu" /> 1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.<ref>{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}</ref> [[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды. === XX ғасыр === 1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.<ref>{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}</ref> 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.<ref name=":8">{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}</ref> Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.<ref name=":8" /> XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.<ref name=":11">{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}</ref><ref name=":6">{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}</ref> 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.<ref name=":5">{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}</ref> Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]<nowiki/>» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.<ref>{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}</ref> 1972 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі тағы да араласып, соғысқа қарсы шерулерге қатысқаны үшін билік өкілдерінің наразылығын тудырған, студенттер арасында танымал [[марксизм|марксшіл]] [[саясаттану]] профессоры [[Майкл Паренти]]ге тұрақты профессорлық қызмет мәртебесін беруден бас тартты. Кеңес оқытушылар құрамының, декандар кеңесінің және университет әкімшілігінің ұсынымдарына қарамастан осындай шешім қабылдады. Кейін Паренти университетке қарсы федералдық сотқа талап арыз берді. Дау соттан тыс тәртіппен реттеліп, Парентиге 15 000 доллар төленді.<ref name=":6" /> 1980 жылдары Вермонт университеті студенттердің [[апартеид]] режимі орнаған Оңтүстік Африкада қызмет жүргізетін компанияларға салынған [[Оңтүстік Африкадан инвестицияларды шығару|инвестицияларды қайтарып алуды]] талап етуіне байланысты күшейген қысымға тап болды.<ref>{{Cite web |date=April 5, 2022 |title=UVM Rally Calling for UVM South African Divestment |url=https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |access-date=December 30, 2023 |website=CCTV Center for Media and Democracy |language=en |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230055838/https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |url-status=live }}</ref> Апартеид режиміне инвестиция салуға қарсы студенттердің наразылықтары 1985 жылғы 12 қазанда Уотерман ғимаратының қарсысындағы көгал алаңда «лашықтар қалашығының» салынуымен шарықтау шегіне жетті. 6 желтоқсанда университеттің қамқоршылар кеңесі 12 дауыс қолдап, 7 дауыс қарсы болған нәтижемен инвестицияларды қайтарып алу туралы шешім қабылдады.<ref>{{Cite web |last=Fordham |first=Robin |title=University of Vermont Campus History - Crossroads |url=https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |access-date=December 30, 2023 |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230052425/https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |url-status=live }}</ref> === XXI ғасыр === Вермонт университеті студенттік ұйымдардың бастамасымен инвестицияларды қайтарып алуға бағытталған басқа да бірқатар шараларды жүзеге асырды. Атап айтқанда, 2006 жылы [[Дарфурдағы геноцид (2003–2005)|Дарфурдағы геноцидке]] байланысты «Суданды қолдайтын» компаниялардан инвестицияларын қайтарып алды,<ref>{{Cite web |last=Picard |first=Ken |title=UVM Implements Divestment Strategy for Sudan-Friendly Companies |url=https://www.sevendaysvt.com/news/uvm-implements-divestment-strategy-for-sudan-friendly-companies-2130853 |access-date=December 30, 2023 |website=Seven Days |language=en }}</ref> ал 2009 жылы [[Ирак соғысы|Ирактағы]] және [[Ауғанстандағы соғыс (2001–2021)|Ауғанстандағы]] соғыстар кезінде [[кассеталық оқ-дәрі]]лер мен [[сарқылған уран]] қолданылатын қару-жараққа қатысты инвестициялардан бас тартты.<ref>{{Cite web |date=July 13, 2009 |title=UVM trustees to vote on weapons divestment (US) |url=https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |access-date=December 30, 2023 |website=Landmine.de |language=de-DE |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061822/https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=November 16, 2009 |title=Board votes to divest from cluster ammunitions |url=https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |access-date=December 30, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061821/https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |url-status=live }}</ref> 2013 және 2016 жылдары университеттің қамқоршылар кеңесі қазба отын саласына салынған инвестицияларды қайтарып алу туралы талаптарды қабылдамады.<ref>{{Cite web |last=JOHNSON |first=TIM |title=UVM trustees reject fossil-fuel divestment |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2013/12/18/uvm-trustees-reject-fossil-fuel-divestment/4117649/ |access-date=December 30, 2023 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}</ref><ref name=":7">{{Cite web |last=Duffort |first=Lola |date=July 15, 2020 |title=UVM will divest its endowment from fossil fuels |url=http://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |access-date=December 30, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230162029/https://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |url-status=live }}</ref> 2019 жылғы 1 шілдеде [[Суреш Гаримелла]] Вермонт университетінің 27-президенті болып тағайындалды.<ref>{{Cite web |last=Loftus |first=Sawyer |title=New UVM president takes the helm, offers few details on university's direction |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |access-date=December 31, 2022 |website=Burlington Free Press |language=en-US |archive-date=August 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805233453/https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |url-status=live }}</ref> Оның басшылығы кезінде университетке қабылданған студенттер саны рекордтық деңгейге жетіп, ғылыми зерттеулерді қаржыландыру көлемі 50 пайызға өсіп, 250 миллион долларды құрады. Алайда Гаримелла студенттермен және оқытушылармен [[қоғаммен байланыс|қарым-қатынасы]] үшін сынға ұшырады.<ref>{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=Suresh Garimella Has Helped UVM Emerge Stronger From the Pandemic. But Who Is He, Anyway? |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |access-date=April 30, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003502/https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |url-status=live }}</ref> 2021 жылы университет әкімшілігі бюджетті қысқарту шараларын енгізді. Соның нәтижесінде Өнер және ғылым колледжінде үш кафедра жабылып, 12 негізгі мамандық, 11 қосымша мамандық және төрт магистратура бағдарламасы тоқтатылды.<ref>{{Cite web |last=Ruehsen |first=Ella |date=April 13, 2021 |title=Thousands voice no confidence in Garimella administration as grievances mount |url=https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |access-date=December 28, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128192721/https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |url-status=live }}</ref> 2020 жылы студенттердің бастамасымен жүргізілген науқанның қысымымен Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесі 2023 жылғы шілдеге дейін қазба отын саласына салынған инвестициялардан толық бас тарту туралы шешімді бірауыздан қабылдады.<ref name=":7" /> 2022 жылы [[АҚШ Білім министрлігі]] [[Луис Д. Брандейс атындағы адам құқықтарын заң арқылы қорғау орталығы]] мен [[Кампустағы еврейлер (ұйым)|Jewish on Campus]] ұйымдарының Азаматтық құқықтар туралы заңның VI бөлімі негізінде берген шағымына байланысты университет әкімшілігінің кампустағы [[антисемитизм]] көріністеріне қатысты әрекеттерін тергеуді бастады.<ref name="Investigation underway into antisemitism at U of Vermont">{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=Investigation underway into antisemitism at U of Vermont |url=https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |website=The Associated Press |date=September 13, 2022 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144257/https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=September 13, 2022 |title=UVM under federal investigation over antisemitism allegations |url=https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |access-date=May 1, 2023 |website=Vermont Public |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030305/https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы сәуірде университет пен Азаматтық құқықтар жөніндегі басқарма дауды ерікті түрде реттеу туралы келісімге келгеннен кейін тергеу аяқталды. АҚШ Білім министрлігінің баспасөз хабарламасында университеттің аталған оқиғаларға тиісті деңгейде әрекет етпегені айтылды.<ref>{{Cite web |title=U.S. Department of Education's Office for Civil Rights Resolves Investigation Addressing the University of Vermont's Responses to Allegations of Antisemitic Incidents |url=https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |access-date=May 1, 2023 |website=www.ed.gov |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503042411/https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |url-status=live }}</ref> Университет әкімшілігі бұл айыптауларды жоққа шығарып, оқиғаларға тиісті шаралар қабылдағанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=UVM President Denies Allegations of Antisemitism on Campus |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |access-date=May 1, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003504/https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |url-status=live }}</ref> Университет кемсітушілікке қатысты шағымдарды тіркеудің жаңа тәртібін енгізуге, кемсітушілік пен қудалауға қарсы ішкі ережелерін қайта қарауға және қызметкерлер мен студенттерге қосымша оқыту жүргізуге келісті.<ref name="U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint">{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint |url=https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |website=The Associated Press |date=April 3, 2023 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144302/https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |url-status=live }}</ref> Алайда шағымданушылардың талаптарын қабылдамады. Тергеуді аяқтаған кезде АҚШ Білім министрлігі университеттің кінәсі немесе заңбұзушылық жасағаны туралы қорытынды шығарған жоқ және жаңа федералдық саясат енгізбеді.<ref>{{Cite web |last=Zituni |first=Danya |date=June 28, 2023 |title=University of Vermont's Settlement with Dep't of Education Refuses to Adopt IHRA Despite Pressure |url=https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |access-date=December 27, 2023 |website=Palestine Legal |language=en-US |archive-date=December 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227025522/https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы қазанда Вермонт университетінің Қауіпсіздік және талаптарға сәйкестікті бақылау бөлімі [[Палестиналық арабтар|палестиналық]] жазушы [[Мұхаммед әл-Курд]]тың жоспарланған қонақ дәрісін кенеттен тоқтатты. Бөлім бұл шешімін іс-шара барысында тиісті қауіпсіздікті қамтамасыз ету мүмкіндігінің жоқтығымен түсіндірді. [[Seven Days (газет)|Seven Days]] газетінің журналистік зерттеуі іс-шараға байланысты қандай да бір қауіп-қатердің болғанын растайтын дәлелдер таппады.<ref>{{Cite web |last=Hellman |first=Rachel |title=Records Show UVM Professors Questioned Decision to Nix Palestinian Writer's Appearance |url=https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |access-date=December 27, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=December 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228000040/https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |url-status=live }}</ref> 2024 жылғы наурызда Вермонт университетінің магистратура және докторантура студенттері [[кәсіподаққа бірігу|кәсіподаққа бірігу]] және [[Біріккен автомобиль жұмысшылары|UAW]] кәсіподағына қосылу туралы шешімді қолдап дауыс берді.<ref>{{Cite news |title=UVM grad students join union |date=March 28, 2024 |work=WCAX |url=https://www.wcax.com/2024/03/28/uvm-grad-students-join-union/ }}</ref> 2024 жылғы сәуірде университеттегі [[Палестинадағы әділдік үшін студенттер]] ұйымының бөлімшесі Эндрю Харрис алаңында наразылық лагерін құрды. Наразылық білдірушілер университеттің эндаумент қоры туралы ақпараттың ашық болуын және «барлық қару-жарақ өндірушілерден, израильдік компаниялардан және тарихи Палестина аумағының оккупациясына қатысы бар компаниялардан» инвестицияларды қайтарып алуды талап етті. Сондай-ақ олар университеттен [[Линда Томас-Гринфилд]]тің оқу бітіру салтанатында жоспарланған сөз сөйлеуін тоқтатуды талап етті.<ref>{{Cite web |last=Keshmiri |first=Peter D'Auria, Sophia |date=April 29, 2024 |title=Pro-Palestinian protest encampments spring up at the University of Vermont, Middlebury College |url=http://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |access-date=April 29, 2024 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429051453/https://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |url-status=live }}</ref> == Мөрі == Университет алғаш рет 1807 жылы ресми мөрін бекітті. Мөрде [[Жасыл таулар]]дың үстінен көтеріліп келе жатқан күн және университеттің алғашқы ғимараты — кейін қайта жөнделген Олд-Милл бейнеленген. Сондай-ақ онда [[Евклид]]тің [[Пифагор теоремасы]]н «жел диірмені» әдісімен дәлелдеу сызбасы, глобус пен [[секстант]] бейнеленген. Мөрдің сыртқы шеңберінде «Universitas V. Montis. A.D. 1791», ал ішкі шеңберінде 1865 жылы ауыл шаруашылығы колледжінің құрылғанын білдіретін «Collegiumque Agriculturae» деген жазулар орналасқан.<ref>{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118045743/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |archive-date=January 18, 2021 |title=University Seal |website=The University of Vermont }}</ref> == Білім беру == Бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша білім беретін университеттің құрамына жеті бакалавриат колледжі, үздік студенттер колледжі, жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжі және медицина колледжі кіреді.<ref>{{Cite web |title=Majors, Minors and Graduate Programs |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}</ref> Вермонт университеті [[Жаңа Англияның жоғары білім жөніндегі комиссиясы]] тарапынан [[АҚШ-тағы жоғары білімді аккредиттеу|аккредиттелген]].<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=New England Commission Higher Education |language=en-US |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090600/https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |url-status=live }}</ref> Бакалавриат, магистратура және докторантура бағдарламалары [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]нде, Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжінде, Өнер және ғылым колледжінде, Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжінде, Инженерия және математика ғылымдары колледжінде, Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінде, Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжінде, Гроссман бизнес мектебінде және [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]]нде ұсынылады.<ref>{{cite web |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |title=Majors, Minors, and Graduate Programs |website=www.uvm.edu |language=en |access-date=April 4, 2018 |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}</ref> Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі дербес академиялық дәреже бермейді. Оның студенттері бір мезгілде университеттің бакалавриат бағдарламалары бойынша білім беретін жеті колледжінің бірінде оқиды.<ref>{{Cite web |title=Fall Semester |url=https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |url-status=live }}</ref> === Рейтингтері мен беделі === {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:22em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; border-collapse:collapse;" |- ! colspan="2" style="background:#f8f9fa; color:#3366cc; text-align:center; font-size:130%; padding:12px 8px; border:0;" | Академиялық рейтингтер |- ! colspan="2" style="background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;" | Ұлттық |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Forbes]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 181 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[U.S. News & World Report]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 121 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Washington Monthly]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 100 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | '''''WSJ''/College Pulse''' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 283 |- ! colspan="2" style="background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;" | Әлемдік |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі|ARWU]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 401–500 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[QS World University Rankings|QS]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 851–900 |- | style="border:0; padding:10px 12px;" | ''[[U.S. News & World Report]]'' | style="border:0; padding:10px 12px; text-align:right;" | 510 |} 2024 жылғы жағдай бойынша ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымының жыл сайынғы университеттер рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тың мемлекеттік университеттері арасында 61-орынды, ал елдегі барлық университеттер арасында 121-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті.<ref>{{cite web |title=University of Vermont |url=https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |access-date=September 30, 2024 |publisher=U.S. News & World Report |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414180827/https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |url-status=live }}</ref> 2024 жылы ''Forbes'' басылымының ''America's Top Colleges'' рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тағы 500 мемлекеттік және жекеменшік колледж бен университеттің арасында жалпы есепте 181-орынға, мемлекеттік университеттер арасында 79-орынға, ал зерттеу университеттері арасында 129-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.forbes.com/colleges/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=Forbes |language=en }}</ref> 1985 жылы Ричард Молл өзінің ''The Public Ivies: A Guide to America's Best Public Undergraduate Colleges and Universities'' атты кітабында Вермонт университетін [[Мемлекеттік Айви]] санатына жатқызды.<ref>{{Cite book |last=Moll |first=Richard |url=https://archive.org/details/publicivysguidet0000moll |title=The public ivys: A guide to America's best public undergraduate colleges and universities |date=1985 |publisher=Viking |location=New York |others=Internet Archive |isbn=978-0-670-58205-1 }}</ref> === Бакалавриатқа қабылдау === {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:36em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #c8ccd1; border-collapse:collapse;" |- ! colspan="3" style="background:#f8f9fa; text-align:center; font-size:125%; padding:12px 8px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Бакалавриатқа қабылдау статистикасы |- ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; width:45%;" | ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:30%;" | 2023 жылы оқуға қабылданғандар<ref name="FallEnrollmentReport">{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |title=UVM Common Data Set 2023-2024 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109025946/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |url-status=live }}</ref> ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:25%;" | 2018 жылмен салыстырғандағы өзгеріс<ref name="ReferenceEnrollmentReport">{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/CDS1819.pdf |title=UVM Common Data Set 2018-2019 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126192035/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/cds1819.pdf |url-status=live }}</ref> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Қабылдау көрсеткіші | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 60,0% | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | (+0,2) |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 17,1% | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | (+0,5) |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;" | Тест нәтижелерінің ортаңғы 50%-ы<sup>1</sup> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | [[SAT]] — жалпы балл | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 1270–1410 <small>([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 35%-ы арасында)</small> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | SAT — оқу және жазу | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 640–720 |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | SAT — математика | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 610–700 |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | [[ACT (тест)|ACT]] — жалпы балл | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 29–32 <small>([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 11%-ы арасында)</small> |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;" | Мектептегі үлгерім көрсеткіштері (GPA)<sup>2</sup> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 10% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 41,38% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 25% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 75,42% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 50% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 97,32% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Орташа GPA | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 3,85 |- | colspan="3" style="background:#f8f9fa; border:0; padding:12px; font-size:90%;" | <sup>1</sup> Тест нәтижелерін тапсыруды таңдаған студенттер арасында. <sup>2</sup> Мектептегі үлгерім рейтингі анықталған студенттер арасында. |} Бакалавриатқа қабылдау үдерісі [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «іріктеу деңгейі жоғары» санатына жатқызылады. Бұл бірінші курс студенттерінің тест нәтижелері негізінде университеттің қабылдау талаптарының іріктеу деңгейі бакалавр дәрежесін беретін барлық жоғары оқу орындарының арасында 80–100-процентиль аралығында екенін білдіреді.<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |access-date=April 5, 2023 |website=Carnegie Classification of Institutions of Higher Education |language=en-US |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224958/https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live }}</ref> 2026 жылғы түлектер тобына қабылдау үшін Вермонт университетіне 28 236 өтініш түсіп, олардың 16 947-сі (60,0%) мақұлданды. Қабылданғандардың 2 896-сы оқуға тіркеліп, [[Оқуға қабылдау ұсынысын қабылдау көрсеткіші|оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші]] 17,1%-ды құрады. Университетте бірінші курс студенттерінің [[Студенттердің оқуын жалғастыру көрсеткіші|оқуын жалғастыру көрсеткіші]] 88,25%-ды құрайды, ал студенттердің 77,5%-ы оқуын алты жыл ішінде аяқтайды.<ref name="FallEnrollmentReport" /> Бірінші курсқа қабылданған студенттердің 35%-ы [[SAT]] тестінің нәтижелерін тапсырған. Олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 1270–1410 аралығында болды. 2023 жылы оқуға қабылданған бірінші курс студенттерінің 11%-ы [[ACT (тест)|ACT]] тестінің нәтижелерін тапсырған, олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 29–32 аралығында болды. Студенттердің мектептегі орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) 3,85-ті құрады.<ref name="FallEnrollmentReport" /> === Ғылыми зерттеулер === Вермонт университеті [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.<ref name=":0" /> 2025 қаржы жылында университет [[ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар|ғылыми зерттеулер мен әзірлемелерді]] қаржыландыруға 266 миллион доллар көлемінде қаражат тартты.<ref name=":9">{{Cite web |title=UVM Research Sets $266M Record |url=https://www.uvm.edu/news/ovpr/uvm-research-sets-266m-record |access-date=October 1, 2024 |website=The University of Vermont }}</ref> === Өнер және ғылым колледжі === Өнер және ғылым колледжі — Вермонт университетіндегі студенттер, оқытушылар және қызметкерлер саны жағынан ең ірі колледж. Сонымен қатар колледж университеттің барлық студенттеріне оқу мен ғылыми қызметте табысқа жетуге қажетті білім мен дағдыларды қалыптастыруға көмектесетін негізгі пәндердің басым бөлігін ұсынады. Колледжде гуманитарлық ғылымдар, бейнелеу өнері, формалды ғылымдар, әлеуметтік және жаратылыстану ғылымдары бойынша 45 білім беру бағыты бар. [[Сурет:University of Vermont Williams Hall.jpg|thumb|Вермонт университетіндегі Уильямс-холл (бұрынғы Уильямс ғылыми корпусы). Қазіргі уақытта ғимаратта өнер және өнер тарихы, денсаулық және қоғам, сондай-ақ антропология кафедралары орналасқан.]] === Гроссман бизнес мектебі === Вермонт университетінің Гроссман бизнес мектебі [[AACSB]] ұйымы тарапынан аккредиттелген және бакалавриат пен магистратура бағдарламаларын ұсынады.<ref>{{Cite web |title=Sustainable Innovation MBA {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/program/sustainable-innovation-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}</ref> 2015 жылы мектеп университет түлегі Стивен Гроссманның 20 миллион доллар көлеміндегі қайырымдылық көмегінің құрметіне Гроссман бизнес мектебі болып қайта аталды. Бұл университет тарихындағы бір реттік ең ірі қайырымдылық қаржы болды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/business/?Page=news&storyID=21530&category=business |title=Grossman School of Business: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=October 5, 2015 |archive-date=October 6, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151006005514/http://www.uvm.edu/business/?Page=news&storyID=21530&category=business |url-status=live }}</ref> Мектептің бакалавриатында 1100-ден астам студент оқиды. Түлектерге бизнес басқару саласындағы ғылым бакалавры дәрежесі беріледі.<ref>{{Cite web |title=Undergraduate Programs {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/undergraduate-programs |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}</ref> 2025 жылы ''[[Corporate Knights]]'' басылымы Гроссман бизнес мектебінің тұрақты инновациялар саласындағы MBA бағдарламасын (SI-MBA) «Better World MBA» әлемдік рейтингінде екінші орынға, ал әлеуметтік және экологиялық ықпалы бойынша АҚШ-тағы бірінші орынға қойды. Бағдарлама 2023 жылдан бері осы орындарды сақтап келеді.<ref>{{Cite web |last=Bronca |first=Tristan |date=November 6, 2025 |title=These are the 2025 top MBA schools for sustainability |url=https://corporateknights.com/issues/2025-11-education-and-youth-issue/these-top-mbas-for-sustainability-are-maximizing-impact/ |access-date=April 16, 2026 |website=Corporate Knights |language=en-US }}</ref> ''[[The Princeton Review]]'' басылымының мәліметі бойынша, SI-MBA бағдарламасы АҚШ-тағы экологиялық бағыттағы үздік MBA бағдарламалары рейтингінде екінші орын алады,<ref>{{Cite web |title=Best Green MBA |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings/?rankings=best-green-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}</ref> сондай-ақ кәсіпкерлік саласындағы ең үздік 50 бағдарламаның<ref>{{Cite web |title=Top 50 Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-50-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}</ref> және АҚШ-тың солтүстік-шығысындағы кәсіпкерлік бағытындағы ең үздік жеті бағдарламаның қатарына кіреді.<ref>{{Cite web |title=Top Northeast Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-northeast-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com }}</ref> === Инженерия және математика ғылымдары колледжі === [[Сурет:University of Vermont Discovery Hall.jpg|thumb|Биохимия, физика және химия сияқты [[физикалық ғылымдар]] салалары орналасқан Дискавери-холл ғимараты]] Инженерия және математика ғылымдары колледжінде (CEMS) [[ABET]] ұйымы аккредиттеген бес инженерлік білім беру бағдарламасы бар: биомедициналық инженерия, құрылыс инженериясы, экологиялық инженерия, электротехника және машина жасау. Сонымен қатар колледж құрамында информатика кафедрасы мен математика және статистика кафедрасы жұмыс істейді. Колледжде үш ғылыми-зерттеу орталығы бар: Көлік зерттеулері орталығы, Күрделі жүйелер орталығы және Вермонттың озық есептеу технологиялары орталығы. Колледжде бакалавриат деңгейінде шамамен 1400 студент, жоғары оқу орнынан кейінгі бағдарламаларда 250 студент оқиды және 85 оқытушы жұмыс істейді. === Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі === [[Сурет:University of Vermont Morrill Hall.jpg|thumb|АҚШ сенаторы [[Джастин Смит Моррилл]]дің құрметіне аталған [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараты 1906–1907 жылдары Вермонт университетінің ауыл шаруашылығы кафедрасы мен ауыл шаруашылығы тәжірибе станциясын орналастыру үшін салынған.]] Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі (CALS) жануарлар туралы ғылым (студенттерге [[Тафтс университеті]]нің [[Каммингс ветеринариялық медицина мектебі]]не мерзімінен бұрын қабылдану мүмкіндігі беріледі), биохимия, биология ғылымдары, жергілікті қауымдастық кәсіпкерлігі, жергілікті қауымдастықтарды дамыту және халықаралық даму, диетология, тамақтану және тағамтану, экологиялық ауыл шаруашылығы, қоршаған орта туралы ғылым, қоршаған ортаны зерттеу, микробиология, молекулалық генетика, өсімдіктер биологиясы, қоғамдық коммуникациялар және тұрақты ландшафттық бау-бақша шаруашылығы бағыттары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар колледж құрамында Ауылдық аймақтарды зерттеу орталығы жұмыс істейді. Колледж Өнер және ғылым колледжімен бірлесіп білім беру бағдарламаларын да ұсынады. Биология ғылымдары сияқты мамандықтарды таңдаған студенттер осы екі колледждің кез келгенінде білім ала алады.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |title=Integrated Biological Science Program: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 11, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511112140/http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |url-status=live }}</ref> Жер гранты негізінде құрылған жоғары оқу орны ретінде Вермонт университеті [[Штаттардың бірлескен ғылыми-зерттеу, білім беру және ауыл шаруашылығы жөніндегі кеңес беру қызметі]] бағдарламасы аясында Вермонт штатына ауыл шаруашылығы саласындағы ғылыми-зерттеу қызметтерін көрсету үшін жыл сайын грант алады. === Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі === Вермонт университетінің Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі (CESS) педагогикалық білім беру, адам дамуы және отбасы туралы ғылымдар, сондай-ақ әлеуметтік жұмыс салалары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар [[америкалық ым тілі]], арнайы білім беру және мәдени әрі тілдік әртүрлілік жағдайындағы білім беру бағыттары бойынша қосымша мамандықтар бар. Колледж құрамына Көшбасшылық және даму ғылымдары кафедрасы, Білім беру кафедрасы, Әлеуметтік жұмыс кафедрасы және Мүгедектік және қоғамға кіріктіру орталығы кіреді. Сондай-ақ магистр немесе доктор (Ed.D. немесе Ph.D.) дәрежесін алуға мүмкіндік беретін бағдарламалар ұсынылады. === Медицина колледжі === {{Толық мақала|Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі}} 1804 жылы Джон Померой Берлингтондағы өз үйінде студенттерге сабақ бере бастады. Бұл АҚШ-тағы [[Штат университеті|мемлекеттік колледж немесе университет]] жанындағы алғашқы [[АҚШ-тағы медициналық білім беру|медициналық]] бөлімше болды. 1822 жылы Померой мен медицина саласының оқытушысы [[Нейтан Смит (дәрігер, 1762 жылы туған)|Нейтан Смит]] негізін қалаған [[Вермонт университетінің медицина колледжі|Медицина колледжі]] АҚШ-тағы жетінші медицина мектебі ретінде құрылды. Вермонт университеті медицина мамандығы бойынша әр курсқа шамамен 100 студент қабылдайды. Жалпы медицина студенттерінің саны шамамен 400-ге жетеді. Вермонт университетінің медициналық орталығы клиникалық білім берудің негізгі базасы болып табылады. ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымының 2016 жылғы рейтингі бойынша Медицина колледжі [[алғашқы медициналық-санитариялық көмек]] саласындағы білім беру сапасы жағынан АҚШ-тағы рейтингке енген 89 бағдарламаның арасында 29-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті. Ал 2019 жылғы жағдай бойынша 120 бағдарламаның арасында 43-орынға ие болды.<ref>{{cite magazine |url=http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |title=Best Medical Schools - University of Vermont |access-date=December 14, 2015 |magazine=U.S. News & World Report |archive-date=December 22, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222133141/http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |title=Best Medical Schools: Primary Care |access-date=May 5, 2019 |archive-date=June 13, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613134748/https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |url-status=live }}</ref> 2016 жылғы 21 қазанда [[Джо Байден]] қатерлі ісікке қарсы күресті жеделдетуге бағытталған [https://bidenwhitehouse.archives.gov/cancermoonshot/ Cancer Moonshot] бастамасын талқылау үшін университет кампусына келді.<ref>{{cite web |url=https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |title=Vice President Biden Brings His 'Cancer Moonshot' to Burlington |date=October 21, 2016 |access-date=August 25, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105221/https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |title=Vice President Biden Brings 'Cancer Moonshot' to UVM |publisher=Med.uvm.edu |date=November 14, 2016 |accessdate=August 26, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105225/http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |url-status=live }}</ref> ==== Чарльз А. Дана атындағы медициналық кітапхана ==== Чарльз А. Дана атындағы кітапхана — Вермонт штатындағы ең ірі [[медициналық кітапхана]]. Ол Ұлттық медициналық кітапханалар желісінің Вермонт штатындағы ресурстық кітапханасы қызметін атқарады<ref>{{cite web |url=http://nnlm.gov/ |title=National Home page - National Network of Libraries of Medicine |access-date=July 17, 2009 |archive-date=July 30, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090730161711/http://nnlm.gov/ |url-status=live }}</ref> және Вермонт университетінің Академиялық денсаулық сақтау орталығын қажетті ақпаратпен қамтамасыз етеді. Академиялық денсаулық сақтау орталығының құрамына университеттің Медицина колледжі мен Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінің оқытушылары, қызметкерлері мен студенттері, сондай-ақ Вермонт университетінің медициналық орталығындағы дәрігерлер мен басқа да [[медициналық қызмет көрсетуші]]лер кіреді. Кітапхана университеттің бакалавриат және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларының денсаулық сақтау ғылымдары саласындағы ақпараттық қажеттіліктерін де қанағаттандырады. Сонымен қатар ол [[денсаулық сақтау ғылымдары]] бойынша ақпарат іздейтін Вермонт штатының тұрғындарына да ашық. === Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі === Вермонт университетінің Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі төрт кафедрадан тұрады: Биомедицина және денсаулық ғылымдары, Коммуникация ғылымдары және коммуникация бұзылыстары, Мейіргер ісі, сондай-ақ Оңалту және қозғалыс ғылымдары. Сонымен қатар колледж құрамында [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]мен бірлесіп жұмыс істейтін Интегративті денсаулық институты бар. Ол интегративті медициналық көмек саласында сертификат беретін білім беру бағдарламасын ұсынады. Колледждің кейбір бакалавриат бағдарламалары студенттерді сөйлеу және тіл патологиясы, аудиология салалары бойынша жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларына немесе физиотерапия бойынша докторлық бағдарламаға түсуге дайындайды. Колледж сондай-ақ бұрын Fletcher Allen Health Care деп аталған Вермонт университетінің медициналық орталығының клиникалық базаларын пайдаланады. === Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі === Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі студенттердің оқу бағдарламасын толықтыратын және сабақтан тыс іс-шараларға қатысуына жағдай жасайды. Олардың қатарына арнайы ғылыми симпозиумдар, университетке шақырылған ғалымдармен бірге ұйымдастырылатын кешкі астар, сондай-ақ Монреаль мен Бостондағы мұражайлар мен театрларға сапарлар кіреді. Колледждің жұмысына университеттің әртүрлі бөлімдерінен оқытушылар іріктеліп тартылады. Олар бірінші курс студенттеріне арналған этика пәні мен тереңдетілген семинарларда дәріс оқиды, оқу және талқылау топтарына қатысады, пленарлық дәрістер сериясында баяндама жасайды, сондай-ақ ғылыми зерттеулер жүргізетін үздік студенттерге ғылыми жетекшілік етеді. Міндетті этика курсы, шағын семинарлар, бейресми кездесулер мен арнайы ғылыми-зерттеу жобалары аясында студенттер гуманитарлық және жаратылыстану ғылымдары, инженерия, мейіргер ісі, медицина, педагогика, бизнес және басқа да салалар бойынша университет ғалымдарымен бірлесіп жұмыс істейді. 2023 жылғы мамырда колледж АҚШ-тың бұрынғы сенаторы [[Патрик Лихи]]дің құрметіне қайта аталды.<ref>{{Cite web |title=UVM Honors College Named for Senator Patrick Leahy |url=https://www.uvm.edu/news/story/uvm-honors-college-named-senator-patrick-leahy |access-date=June 12, 2023 |website=The University of Vermont |archive-date=June 8, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230608023818/https://www.uvm.edu/news/story/uvm-honors-college-named-senator-patrick-leahy |url-status=live }}</ref> === Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі === [[Сурет:University of Vermont Aiken Center.jpg|thumb|Джордж Д. Айкен орталығында Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі орналасқан.]] [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]] (RSENR) 1973 жылы құрылған Табиғи ресурстар мектебінің негізінде 2003 жылы ашылды. Мектеп экологиялық және әлеуметтік үдерістер туралы білім мен түсінікті тереңдетуге, сондай-ақ табиғи жүйелердің тұтастығын сақтауға және қоршаған ортамен үйлесімді өмір сүретін орнықты қоғам қалыптастыруға бағытталған құндылықтарды дамытуға ұмтылады. Рубенштейн мектебінің ғылыми-зерттеу қызметі үш негізгі бағытты қамтиды: 1. Қолданбалы экология; 2. Қоршаған орта және қоғам; 3. Инновациялық құралдарды әзірлеу және пайдалану (мысалы, ГАЖ, кеңістіктік талдау және модельдеу). Мектептің негізгі ғимараты Джордж Д. Айкен орталығында орналасқан. Ғимарат 2012 жылы қайта жаңғыртылып, [[АҚШ-тың жасыл құрылыс кеңесі]]нің [[Энергетикалық және экологиялық жобалаудағы көшбасшылық|LEED Platinum]] сертификатын алды.<ref>{{cite news |title=Rehabbed Aiken gets top 'green' designation |url=http://www.burlingtonfreepress.com/article/20130923/NEWS02/309230024/Rehabbed-Aiken-gets-top-green-designation |newspaper=Burlington Free Press |date=September 23, 2013}}</ref><!-- {{Dead link|date=July 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} --> 2007 жылы университет [[Шамплейн көлі]]нің ластану мәселелерін зерттеу үшін 6,7 миллион доллар көлемінде грант жеңіп алды.<ref>{{cite book |title=UVM wins $6.7M lake-research grant |publisher=Burlington Free Press |date=September 28, 2007 }}</ref> == Спорт == Вермонт университетінің спорт командалары «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]» деген атпен белгілі. Университетте спорттың 18 түрі бойынша командалар бар. Әйелдер командалары баскетбол, кросс, допты хоккей, шайбалы хоккей, лакросс, шаңғы спорты, футбол, жүзу және суға секіру, сондай-ақ жеңіл атлетика (жабық ғимаратта және ашық ауада) бойынша жарыстарға қатысады. Ерлер командалары баскетбол, кросс, шайбалы хоккей, лакросс, шаңғы спорты, футбол және жеңіл атлетика (жабық ғимаратта және ашық ауада) бойынша өнер көрсетеді. Барлық командалар [[NCAA]]-ның [[Дивизион (спорт)|I дивизионы]] деңгейінде жарысады. Командалардың басым бөлігі [[Америка шығысы конференциясы]]нда бақ сынайды. Ерлер мен әйелдердің шайбалы хоккей командалары [[Шығыс хоккей қауымдастығы]]ның жарыстарына қатысады. Тау шаңғысы мен шаңғы жарысы командалары [[Шығыс колледжаралық шаңғы қауымдастығы]]ның жарыстарына қатысады. Вермонт университетінің спорт командалары студент-спортшылардың жалпы орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) бойынша 2005 жылдан 2011 жылға дейін қатарынан жеті рет (2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010 және 2011 жылдары) Америка шығысы конференциясының академиялық кубогын жеңіп алды. Вермонт университеті осы конференцияда аталған кубокты қатарынан үш жыл және жалпы төрт рет жеңіп алған алғашқы оқу орны болды. [[Сурет:Gutterson Fieldhouse on March 29 2023.jpg|thumb|1963 жылы салынған [[Гаттерсон-филдхаус]] ғимаратында Вермонт университетінің хоккей мұз айдыны орналасқан.]] Университеттің соңғы жылдардағы спорттық жетістіктерінің қатарында ерлердің шайбалы хоккей командасының 2009 жылы Frozen Four турниріне шығуы, әйелдер мен ерлер баскетбол командаларының Америка шығысы конференциясының турнирлерінде жеңіске жетіп, 2010 жылғы NCAA турниріне жолдама алуы және шаңғы командасының 2012 жылы Монтана штатының Бозмен қаласында өткен NCAA ұлттық чемпионатында алтыншы рет жеңімпаз атануы бар. 2014 жылы ерлердің шайбалы хоккей командасы 2009 жылдан бергі үшінші NCAA турниріне жолдама алды, ал ерлер баскетбол командасы Америка шығысы конференциясының тұрақты маусымында алтыншы рет чемпион атанды. Университет өз тарихында америкалық футбол, софтбол және бейсбол сияқты бірнеше ірі спорт бағдарламасын тоқтатты. Софтбол мен бейсбол бағдарламалары 2009 жылы жабылды.<ref>{{cite web |url=http://www.wcax.com/story/9879709/uvm-eliminates-baseball-and-softball |title=UVM Eliminates Baseball and Softball |date=February 20, 2009 |access-date=September 17, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150916013459/http://www.wcax.com/story/9879709/uvm-eliminates-baseball-and-softball |archive-date=September 16, 2015 |url-status=dead }}</ref> Вермонт университетінің бұрынғы 36 спортшысы 16 Олимпиада ойындарына (13 қысқы және 3 жазғы) қатысып, жалпы алты Олимпиада медалін жеңіп алды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/vq/VQSPRING02/UVMOlympians.html |title=UVM Olympians |access-date=February 10, 2016 |archive-date=September 27, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927234921/http://www.uvm.edu/~uvmpr/vq/VQSPRING02/UVMOlympians.html |url-status=live }}</ref> Вермонт университетінің «Vermont Victorious» атты спорттық қолдау әні 1938 жылы жазылған.<ref>{{cite web |url=http://www.uvmathletics.com/sports/2010/6/27/GEN_0627105917.aspx |title=Vermont Catamounts Athletics |work=University of Vermont |access-date=February 10, 2016 |archive-date=February 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160208085600/http://uvmathletics.com/sports/2010/6/27/GEN_0627105917.aspx |url-status=live }}</ref> === 2024 жылғы NCAA ерлер футбол чемпионаты === 2024 жылғы 16 желтоқсанда Вермонт университетінің ерлер футбол командасы [[Маршалл университетінің ерлер футбол командасы|Маршалл университетінің командасын]] жеңіп, [[2024 жылғы NCAA I дивизионының ерлер арасындағы футбол турнирі]]нің чемпионы атанды. Бұл Вермонт университетінің NCAA I дивизионында өнер көрсететін спорт командаларының ұлттық чемпионаттың финалына алғаш рет шығып, жеңіске жетуі болды.<ref>{{Cite web |last=Abrami |first=Alex |title=Cardiac Cats: Vermont men's soccer win first national championship in comeback vs Marshall |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/sports/college/vermont/2024/12/16/vermont-soccer-vs-marshall-score-ncaa-national-championship-college-cup-overtime-final-uvm/76927559007/ |access-date=December 18, 2024 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}</ref> Сонымен қатар бұл [[Америка шығысы конференциясы]]на мүше командалардың тарихындағы алғашқы ұлттық чемпиондық атақ болды.<ref>{{Cite web |date=December 16, 2024 |title=Vermont Men's Soccer Wins National Championship 2-1 in Overtime!! |url=https://americaeast.com/news/2024/12/17/vermont-national-champions.aspx |access-date=December 18, 2024 |website=americaeast.com |language=en |archive-date=December 17, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241217053044/https://americaeast.com/news/2024/12/17/vermont-national-champions.aspx |url-status=live }}</ref> === Клубтық спорт === Вермонт университеті көптеген клубтық спорт командаларына қолдау көрсетеді. 2009 жылғы 15 қарашадағы жағдай бойынша университеттің желкенді спорт командасы АҚШ-тағы ұлттық рейтингте 8-орында тұрды.<ref name="SailingTeam">{{cite web |url=http://www.uvm.edu/sailing/ |title=UVM Sailing |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 30, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530001429/http://www.uvm.edu/sailing/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.collegesailing.org/rankings.asp |title=Sailing Collegiate National Top 20 |access-date=June 12, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070409102520/http://collegesailing.org/rankings.asp |archive-date=April 9, 2007 |url-status=dead }}</ref> Университеттің академиялық ескек есу командасы [[Чарльз өзені регатасы]] мен [[Дэд Вейл регатасы]]на қатысады. 2015 жылғы ACRA ұлттық клубтық ескек есу чемпионатында рульшісі бар төрт адамдық қайықтағы ерлер экипажы қола жүлдеге ие болды. Велоспорт командасы басқа университеттердің негізгі спорт командаларымен жарысып, бірнеше рет ұлттық чемпион атанды. == Өнер == [[Сурет:University of Vermont Royall Tyler Theatre.jpg|thumb|Театр өнері кафедрасы орналасқан Ройалл Тайлер театры.]] Вермонт университетінің Өнер мектебі жыл бойы аспаптық музыка және хор өнері бойынша концерттер ұйымдастырады. Ройалл Тайлер театрының [[негізгі сахна]]сында театр қойылымдары көрсетіледі. Театр өнері кафедрасы жыл сайын негізгі сахнада шамамен үш қойылым қояды. Сонымен қатар студенттердің режиссерлігімен бір актілі пьесалар да сахналанады. Соңғы жылдары негізгі сахнада қойылған көрнекті спектакльдердің қатарында ''[[Ақ нәсілді гетеросексуал ерлер]]'' және ''[[Жарқанат бала: мюзикл]]'' (2022/2023); ''[[Бұл ғажайып өмір]]'' және ''[[Ол құбыжықтарды өлтіреді]]'' (2021/2022); ''[[Халық жауы (пьеса)|Халық жауы]]'' (2020/2021); ''[[Қасқырлар (пьеса)|Қасқырлар]]'' және ''[[Қалыпты жүрек]]'' (2019/2020); ''[[Пиппин (мюзикл)|Пиппин]]'' (2018/2019); ''[[Сезім мен парасат]]'' және ''[[Питер және жұлдыз аулаушы]]'' (2017/2018); ''[[Көктемгі ояну (мюзикл)|Көктемгі ояну]]'' (2016/2017); ''[[39 баспалдақ (пьеса)|39 баспалдақ]]'' және ''[[Сахна сыртындағы шу]]'' (2015/2016); ''[[Жай нәрседен көп айқай]]'' (2014/2015); ''[[Тышқан қақпаны]]'' және ''[[Уринтаун]]'' (2013/2014) бар. 1991–2018 жылдары театрда Берлингтонның мерекелік дәстүріне айналған ''The Toys Take Over Christmas'' («Ойыншықтар Рождествоны басып алады») спектаклі қойылып келді.<ref>{{Cite web |title=Current Production Season |url=https://www.uvm.edu/cas/theatreanddance/current_production_season |access-date=October 13, 2024 |website=legacy.drup2.uvm.edu |language=en |archive-date=October 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008113927/https://www.uvm.edu/cas/theatreanddance/current_production_season |url-status=live }}</ref> Университеттің көпшілікке арналған сахналық өнер бағдарламасы — Lane Series 1955 жылы басталды. Бағдарлама аясында ұлттық және халықаралық деңгейде танымал өнерпаздар өнер көрсетеді. Әр оқу жылында классикалық музыка, джаз, фольклорлық музыка, камералық музыка және хор өнері бойынша концерттерді, сондай-ақ театр қойылымдарын, кино көрсетілімдері мен би өнерін қамтитын 25 іс-шара ұйымдастырылады. Іс-шаралардың басым бөлігі университеттің Редстоун кампусындағы концерт залында өтеді.<ref>{{Cite web |title=About Us: Lane Series |url=https://www.uvm.edu/laneseries/about-us |access-date=October 13, 2024 |website=University of Vermont |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109105633/https://www.uvm.edu/laneseries/about-us |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Lilly |first=Amy |title=How Natalie Neuert Curates UVM's Diverse Lane Series |url=https://www.sevendaysvt.com/arts-culture/how-natalie-neuert-curates-uvms-diverse-lane-series-41813697 |access-date=October 13, 2024 |website=Seven Days |language=en |archive-date=October 6, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241006013708/https://www.sevendaysvt.com/arts-culture/how-natalie-neuert-curates-uvms-diverse-lane-series-41813697 |url-status=live }}</ref> [[Флеминг өнер мұражайы]] — Вермонт университетінің мұражайы. Оның тұрақты коллекциясында 24 000 экспонат бар. Олардың қатарында өнер туындылары, сондай-ақ [[антропология|антропологиялық]] және [[этнография|этнографиялық]] жәдігерлер кездеседі. Мұражайда түрлі уақытша көрмелер мен арнайы іс-шаралар да өткізіледі. Қазіргі уақытта жұмысын тоқтатқан [[Вермонт Моцарт фестивалі]] Вермонт университетінде қалыптасып, алғашқы фестивальдері де осы оқу орнында өткізілді. 1976 жылы фестиваль тәуелсіз коммерциялық емес ұйым ретінде тіркелді, алайда бүкіл қызмет ету кезеңінде университетпен байланысын сақтап қалды. == Студенттік өмір == {| class="wikitable mw-collapsible sortable" style="width:100%; max-width:650px; float:none; clear:both; margin:0 0 1em 0; table-layout:fixed;" |+ 2023 жылғы күздегі бакалавриат студенттерінің демографиялық құрамы<ref>{{cite web |title=College Scorecard: University of Vermont |url=https://collegescorecard.ed.gov/school?231174-University-of-Vermont |website=College Scorecard |publisher=[[United States Department of Education]] |access-date=June 23, 2025 }}</ref> |- ! style="width:42%; text-align:left;" | Нәсілі мен этникалық тегі ! colspan="2" style="text-align:center;" | Жалпы үлесі |- | [[Испантілді емес ақ нәсілді америкалықтар|Ақ нәсілділер]] | style="width:12%; text-align:right;" | 84% | style="width:46%;" | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:84%; height:100%; background:cyan;"></div></div> |- | [[Испантілді және латынамерикалық америкалықтар|Испантілділер]] | style="text-align:right;" | 5% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:5%; height:100%; background:green;"></div></div> |- | [[Аралас нәсілді америкалықтар|Екі немесе одан да көп нәсіл]] | style="text-align:right;" | 4% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:4%; height:100%; background:violet;"></div></div> |- | [[Азиялық америкалықтар|Азиялықтар]] | style="text-align:right;" | 3% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:3%; height:100%; background:orange;"></div></div> |- | Белгісіз | style="text-align:right;" | 3% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:3%; height:100%; background:grey;"></div></div> |- | [[Афроамерикалықтар|Қара нәсілділер]] | style="text-align:right;" | 1% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:1%; height:100%; background:purple;"></div></div> |- | [[Шетелдік студент]] | style="text-align:right;" | 1% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:1%; height:100%; background:#008080;"></div></div> |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; color:#665c99; text-align:center;" | [[Экономикалық әртүрлілік]] |- | [[АҚШ-тағы төменгі тап|Табысы төмендер]]<sup>а</sup> | style="text-align:right;" | 14% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:14%; height:100%; background:red;"></div></div> |- | [[АҚШ-тағы ауқаттылық|Ауқаттылар]]<sup>ә</sup> | style="text-align:right;" | 86% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:86%; height:100%; background:black;"></div></div> |- | colspan="3" style="text-align:left;" | <sup>а</sup> Табысы төмен студенттерге арналған федералдық [[Пелл гранты]]н алған студенттердің үлесі. |- | colspan="3" style="text-align:left;" | <sup>ә</sup> Кемінде [[АҚШ-тағы орта тап]]қа жататын студенттердің үлесі. |} Университетте студенттердің түрлі қызығушылықтарын қамтитын 250-ден астам студенттік клуб пен ұйым жұмыс істейді. Оларға Студенттік өзін-өзі басқару қауымдастығы қолдау көрсетеді. Тарихы ұзақ әрі мүшелерінің саны көп ұйымдардың қатарында «Белсенді еріктілер» (Volunteers in Action), Вермонт университетінің саяхат клубы (UVM Outing Club)<ref name="uvmoc">{{Cite web |url=https://site.uvm.edu/uvmoc/ |title=UVM Outing Club |date=December 10, 2023 |access-date=March 26, 2024 |archive-date=March 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326193113/https://site.uvm.edu/uvmoc/ |url-status=live }}</ref> және Шаңғы және сноуборд клубы бар. Hillel ұйымы да университет кампусында белсенді қызмет атқарады.<ref>{{cite web |url=http://uvmhillel.org/Passover |title=Passover 2015! |work=UVM Hillel |access-date=August 26, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141108215600/http://uvmhillel.org/Passover |archive-date=November 8, 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.jspace.com/news/articles/jspace-featured-org-hillel-university-of-vermont/14889 |title=Jspace Featured .ORG: Hillel University of Vermont / Jspace News |access-date=August 26, 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131106071758/http://www.jspace.com/news/articles/jspace-featured-org-hillel-university-of-vermont/14889 |archive-date=November 6, 2013 }}</ref><ref name="SSC">{{cite web |url=http://www.uvmssc.com/ |title=UVM Ski & Snowboard website |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 29, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150529221249/http://www.uvmssc.com/ |url-status=live }}</ref> Сонымен қатар университетте 2007 жылы құрылған, АҚШ-тағы үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне FeelGood бөлімшесі орналасқан. Бөлімше университет кампусында ірімшік қосылған ыстық сэндвичтер сату арқылы 2030 жылға қарай аса ауыр кедейлікті жоюға бағытталған бастамаларды қолдау үшін құрылғаннан бері 400 000 доллардан астам қаражат жинады.<ref>{{cite web |url=http://www.feelgood.org/ |title=Home – FeelGood |website=FeelGood |language=en-US |access-date=June 1, 2016 |archive-date=May 29, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160529004429/http://www.feelgood.org/ |url-status=live }}</ref> [[Сурет:University of Vermont Davis Center.jpg|thumb|2007 жылғы күзде құрылысы аяқталған [[Дадли Х. Дэвис орталығы|Дэвис орталығы]] — университеттің студенттік орталығы.]] 2015 жылы университет Wellness Environment (WE) деп аталатын салауатты өмір салтын қолдау бағдарламасын іске қосты. Бұл алкоголь мен есірткі қолданылмайтын студенттік тұрғын орта бағдарламасы, оған қатысатын студенттер дене шынықтыру және дұрыс тамақтану жөніндегі жаттықтырушылардың көмегін ала алады. Бағдарлама аясында күнделікті йога сабақтары, тәулік бойы қолжетімді медитация сеанстары және студенттерді Берлингтон жастарының өкілдерімен жұптастыратын тәлімгерлік бағдарлама қарастырылған.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~wellenv/ |title=WE: Wellness Environment: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=April 10, 2015 |archive-date=April 15, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150415092701/http://www.uvm.edu/~wellenv/ |url-status=live }}</ref> 2017 жылғы күзде Орталық кампустың студенттік жатақханасының құрылысы аяқталды. Қазіргі уақытта онда Wellness Environment бағдарламасына қатысатын 700-ге жуық студент тұрады. Гендерлік инклюзивті дәретханалар жөніндегі жұмыс тобы (GIRT) деп аталатын ұйымның қызметі нәтижесінде Вермонт университетінде бинарлық емес гендерлік сәйкестігі бар және қалыптасқан гендерлік нормаларға сай келмейтін студенттер, оқытушылар мен келушілер пайдалана алатын, бір адамға арналған гендерлік бейтарап дәретханалардың саны артып келеді.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~hrdma/GIRT%20Report%20FINAL.pdf |title=Gender-Inclusive Restroom Task Force Report - Findings and Recommendations |access-date=October 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171026110809/http://www.uvm.edu/~hrdma/GIRT%20Report%20FINAL.pdf |archive-date=October 26, 2017 |url-status=dead }}</ref> === Саяхат клубы === Вермонт университетінің саяхат клубы (UVM Outing Club) 1913 жылы құрылды және АҚШ-тағы ең ірі саяхат клубы болып саналады. Студенттер басқаратын клуб каякинг, каноэмен жүзу, жаяу серуендеу, рюкзакпен жорыққа шығу, жартасқа өрмелеу, мұзға өрмелеу, тау шаңғысымен жабдықталмаған таулы жерлерде сырғанау және шаңғы жарысы бойынша саяхаттар ұйымдастырады.<ref name="uvmoc" /> Клуб TREK деп аталатын, студенттерді университетке түсер алдында табиғат аясында өткізілетін іс-шаралар арқылы бейімдеуге арналған бағдарламаны құруға атсалысты. Бағдарлама аясында жаңадан қабылданған бірінші курс студенттері бес күндік жорықтарға қатысып, Вермонт университетінің қауымдастығымен және Вермонт штатымен жақынырақ танысады.<ref>{{Cite web |url=https://www.uvm.edu/studentlife/trek |title=TREK &#124; Student Life &#124; The University of Vermont |website=www.uvm.edu |access-date=March 26, 2024 |archive-date=March 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326195315/https://www.uvm.edu/studentlife/trek |url-status=live }}</ref> Клуб жыл сайын Catamountain Classic іс-шарасын өткізеді. Оның барысында қатысушылар бір демалыс күнінің ішінде ұзындығы 272 миль (шамамен 438 км) болатын Лонг-Трейл жаяу жүру бағытын бірлесіп толық жүріп өтеді.<ref>{{Cite web |title=The Long Trail |url=https://www.greenmountainclub.org/the-long-trail/ |website=Green Mountain Club |access-date=March 26, 2024 |archive-date=March 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326195314/https://www.greenmountainclub.org/the-long-trail/ |url-status=live }}</ref> === Іс-шаралар === Вермонт университетінің бағдарламалық кеңесі (UPB) университет қауымдастығына арналған түрлі іс-шаралар мен мәдени-сауық бағдарламаларын ұйымдастыруға жауапты.<ref name=":2">{{Cite web |title=UVM Program Board |url=https://www.uvm.edu/studentlife/upb |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405204136/https://www.uvm.edu/studentlife/upb |url-status=live }}</ref> Соңғы жылдары<!-- Нақты мерзімі көрсетілмеген (2025 жылғы ақпан). --> кеңес комик [[Мишель Вулф]], [[Two Door Cinema Club]] музыкалық тобы және [[Лаверн Кокс]] қатысқан жыл сайынғы SpringFest фестивалі сияқты іс-шараларды ұйымдастырды. Сонымен қатар кеңес [[Музыкалық топтар сайысы|музыкалық топтар сайыстарын]], апта сайынғы паб викториналарын, халықаралық кино көрсетілімдері мен түрлі елдердің тағамдарына арналған іс-шараларды өткізеді.<ref name=":2" /> === Концерттер === [[Сурет:University of Vermont Ira Allen Chapel.jpg|thumb|[[Айра Аллен капелласы]]]] Университет кампусындағы іс-шаралардан бөлек, Вермонт университетінің бағдарламалық кеңесі (UPB) АҚШ-тың әртүрлі аймақтарынан келген орындаушылар мен жергілікті музыкалық топтардың қатысуымен жанды музыка концерттерін ұйымдастырады. Кеңес төрт комитеттен тұрады, олардың бірі — Концерттер комитеті. Комитет мүшелері концерттер ұйымдастыру және жергілікті дыбыс режиссерлері мен концерттік қойылым мамандарымен бірлесіп жұмыс істеу арқылы музыка индустриясының түрлі қырларын меңгереді. Студенттер музыкалық топтарды таңдауға, олардың өнер көрсетуін келісуге және концерт өтетін күнгі барлық ұйымдастыру-техникалық жұмыстарға жауап береді. 1971 жылы құрылған Концерттік бюро университетке [[R.E.M.]], [[Phish]] (топтың төрт мүшесінің үшеуі 1980 жылдары Вермонт университетінде оқыған), [[Red Hot Chili Peppers]], [[Стинг]], [[Лу Рид]], [[Primus (музыкалық топ)|Primus]], [[The String Cheese Incident]], [[Джеймс Браун]], [[Боб Дилан]], [[The Allman Brothers Band]], [[Death Cab for Cutie]], [[Jurassic 5]], [[Disco Biscuits]], [[Grateful Dead]], [[Guster]] және [[The Flaming Lips]] сияқты танымал орындаушылар мен музыкалық топтарды шақырды. 2001 жылдан бері жыл сайын сәуір айында SpringFest фестивалі өткізіліп келеді. Фестивальдің басты орындаушылары қатарында [[Vida Blue (музыкалық топ)|Vida Blue]], [[The Roots]], [[Cake (музыкалық топ)|Cake]], [[Келлер Уильямс]], [[Gov't Mule]], сондай-ақ бірлескен басты орындаушылар ретінде [[Robert Randolph & the Family Band]], [[Зигги Марли]] және [[Талиб Куэли]] болды. Әртүрлі жылдардағы SpringFest фестивальдерінде [[The Meditations]], [[Toots & the Maytals]], [[Soulive]], [[Rjd2]], [[Apollo Sunshine]], 2009 жылы [[Ratatat]], 2010 жылы [[MSTRKRFT]], 2011 жылы [[The Roots]] пен [[Thievery Corporation]], 2012 жылы [[Диллон Фрэнсис]], 2013 жылы [[MGMT]], 2014 жылы [[Atmosphere (музыкалық топ)|Atmosphere]], 2015 жылы [[The Disco Biscuits]], 2016 жылы [[The Head and the Heart]], 2017 жылы [[Two Door Cinema Club]] және 2018 жылы [[Playboi Carti]] өнер көрсетті. === Студенттік бауырластықтар мен қауымдастықтар === Вермонт университетіндегі грек әріптерімен аталатын студенттік бауырластықтар мен қауымдастықтар жүйесі АҚШ-тағы ең көне жүйелердің бірі болып саналады. Алғашқы студенттік бауырластық ұйымы 1836 жылы құрылды. Университеттегі ер студенттердің 5%-ы және әйел студенттердің 5%-ы осындай ұйымдарға мүше. Ерлер мен әйелдердің студенттік бауырластықтары мен қауымдастықтарының мүшелері Студенттік өзін-өзі басқару қауымдастығының (SGA) жұмысына қатысады, жаңадан қабылданған студенттерді бейімдеу бағдарламаларының жетекшілері, студенттердің мүдделерін қорғаушылар және жатақханадағы көмекшілер ретінде қызмет атқарады. == Экологиялық тұрақтылық == Вермонт университетінің кампусында экологиялық тұрақтылықты қамтамасыз ету бағытындағы жұмыстардың ұзақ тарихы бар.<ref name=":3">{{Cite web |title=UVM awarded STARS Gold Rating for Sustainability |url=https://vermontbiz.com/news/2023/march/10/uvm-awarded-stars-gold-rating-sustainability |access-date=April 20, 2023 |website=vermontbiz.com |archive-date=April 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420020759/https://vermontbiz.com/news/2023/march/10/uvm-awarded-stars-gold-rating-sustainability |url-status=live }}</ref> 2024 жылғы жағдай бойынша ''[[The Princeton Review]]'' басылымы Вермонт университетін АҚШ-тағы «Экологиялық тұрғыдан үздік 50 колледж» рейтингінде 16-орынға орналастырды.<ref>{{Cite web |title=Top 50 Green Colleges |url=https://www.princetonreview.com/college-rankings?rankings=top-50-green-colleges |access-date=October 1, 2024 |website=www.princetonreview.com |language=en |archive-date=September 25, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925163012/https://www.princetonreview.com/college-rankings/?rankings=top-50-green-colleges |url-status=live }}</ref> === 1990 жылдар === 1995 жылы Вермонт университетінде кампусты экологиялық тұрғыдан жақсарту мәселелері бойынша университеттің шаруашылық қызметі мен академиялық құрылымдары арасындағы байланысты қамтамасыз ету мақсатында Экологиялық кеңес құрылды.<ref>{{cite web |title=History |url=http://www.uvm.edu/sustain/about-us/history |publisher=UVM Office of Sustainability |access-date=October 7, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140713023641/http://www.uvm.edu/sustain/about-us/history |archive-date=July 13, 2014 |url-status=dead }}</ref> Кеңестің алғашқы жобасы университеттің түрлі экологиялық бағдарламалары жөніндегі баяндамаларды тыңдап, кампус қызметінің қоршаған ортаға әсерін бастапқы бағалауға бағытталды. 1998 жылы кеңес университет қызметінің қоршаған ортаға әсерін бағалаудың бастапқы көрсеткіштерін анықтау мақсатында Greening UVM есебін жариялады. Сол жылы қайта өңделген қағазды пайдалану саясаты әзірленіп, 1999 жылы қолданысқа енгізілді.<ref>{{cite web |last=Griffin |first=Lee |title=UVM Adopts Environmentally Friendly Paper Policy |url=http://www.uvm.edu/~dharvey/?Page=paper_policy_news_release.htm |access-date=October 7, 2012 |archive-date=April 2, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402160024/http://www.uvm.edu/~dharvey/?Page=paper_policy_news_release.htm |url-status=live }}</ref> Lab-XL жобасына жергілікті қауымдастықтың мүдделі тарапы ретінде қатысқан Экологиялық кеңес зертханалық химиялық қалдықтардың қоршаған ортаға салыстырмалы әсерін және бұл мәселеге қоғамның қызығушылығын бағалауға арналған ''Tracking UVM'' жобасы мен есебін қолдау үшін АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігінен (EPA) грант алды. ''Tracking UVM''<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/sustain/tracking-progress/tracking-uvm |title=Tracking UVM |access-date=October 7, 2012 |archive-date=October 23, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023062835/http://www.uvm.edu/sustain/tracking-progress/tracking-uvm |url-status=live }}</ref> есебі Greening UVM есебінің жалғасы ретінде 2002 жылы жарияланып, университеттің 1990–2000 жылдар аралығындағы экологиялық жетістіктерін сипаттады. Вермонт университетінің қоршаған ортаға әсерін жүйелі түрде бақылауға бағытталған жұмысы 2004 жылы мойындалып, 2002 жылғы экологиялық есебі үшін университет Вермонт губернаторының экологиялық жетістіктер саласындағы сыйлығына ие болды. ''Tracking UVM'' жоғары оқу орындары кампустарының қызметінен қоршаған ортаға келетін әсерді жүйелі түрде бағалауға арналған алғашқы есептердің бірі болды. === 2000 жылдар === 2005 жылы Вермонт университетінің президенті Дэниел М. Фогель оқу орнының экологиялық құрылыс саясаты туралы құжатына қол қойды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/policies/facil/greenbuilding.pdf |title=Green Building Policy |access-date=June 12, 2017 |archive-date=October 23, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161023051245/http://www.uvm.edu/policies/facil/greenbuilding.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Wakefield |first=Jeffrey |title=Signing Ceremony Makes UVM's New Green Building Policy Official |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/?Page=News&storyID=6606 |access-date=October 7, 2012 |archive-date=October 17, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151017232315/http://www.uvm.edu/~uvmpr/?Page=News&storyID=6606 |url-status=live }}</ref> 2006 жылы екі студенттің бастамасымен қайта өңделген қағазды пайдалану саясаты жаңартылды. Олар университеттен күнделікті құжаттарды көшіру және басып шығару үшін тұтынудан кейінгі қалдықтардан 100% қайта өңделген, хлор қолданылмай өндірілген қағазды сатып алуға міндеттеме қабылдауды талап етті.<ref>{{cite web |last=Brown |first=Joshua |title=Pushing (Recycled) Paper |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/?Page=article.php&id=2027 |access-date=October 7, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151017232315/http://www.uvm.edu/~uvmpr/?Page=article.php&id=2027 |archive-date=October 17, 2015 |url-status=dead }}</ref> 2007 жылы президент Фогель [[Америкалық колледждер мен университеттер президенттерінің климат жөніндегі міндеттемесі]]не қол қойды.<ref>{{cite web |url=http://www.presidentsclimatecommitment.org/ |title=Homepage - Second Nature |publisher=Presidentsclimatecommitment.org |access-date=June 12, 2017 |archive-date=August 19, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190819211253/http://www.presidentsclimatecommitment.org/ |url-status=live }}</ref> 2008 жылы Вермонт университеті Экологиялық кеңесті таратып, оның орнына Тұрақты даму жөніндегі бөлім құрды. Бұл бөлім кампустағы тұрақты дамуды жоспарлауға қолдау көрсетеді, университеттің шаруашылық қызметі мен академиялық құрылымдары арасындағы байланысты қамтамасыз етеді және тұрақты даму бағытындағы жұмыстардың нәтижелерін бақылайды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/sustain |title=Home |access-date=October 7, 2012 |archive-date=October 12, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012075847/http://www.uvm.edu/sustain/ |url-status=live }}</ref> === 2010 жылдар === 2011 жылы Вермонт университеті Америкалық колледждер мен университеттер президенттерінің климат жөніндегі міндеттемесі аясында өзінің Климаттық іс-қимыл жоспарын ұсынды.<ref>{{cite web |url=http://rs.acupcc.org/cap/792/ |title=Reports · Climate Action Plan for University of Vermont |access-date=October 7, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120415132258/http://rs.acupcc.org/cap/792/ |archive-date=April 15, 2012 |url-status=dead }}</ref> Климаттық іс-қимыл жоспары университет қызметінен туындайтын парниктік газдардың тікелей және жанама шығарындыларына бағытталған. Жоспар бойынша 2015 жылға қарай электр энергиясын пайдалануда толық көміртектік бейтараптыққа (1-қамту аясы)<ref name="auto">{{cite web |url=http://www.epa.gov/oaintrnt/ghg/index.htm |title=Greening EPA |access-date=October 7, 2012 |archive-date=November 4, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121104203804/http://www.epa.gov/oaintrnt/ghg/index.htm |url-status=dead }}</ref>, ал 2020 жылға қарай жылыту, салқындату жүйелері мен көлік паркі бойынша көміртектік бейтараптыққа (2-қамту аясы) қол жеткізу көзделді.<ref name="auto"/> Университет 2025 жылға қарай 3-қамту аясына<ref name="auto"/> жататын көздерден шығатын парниктік газдардың таза шығарындыларын нөлдік деңгейге жеткізуді мақсат етті. 2012 жылы Вермонт университеті кампус аумағында бөтелкедегі суды сатуды тоқтатқан және сауда автоматтарында ұсынылатын сусындардың кемінде үштен бірі денсаулыққа пайдалы болуын міндеттеген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орындарының бірі болды.<ref>{{cite web |last=Reidel |first=Jon |title=UVM One of First Universities to End Sales of Bottled Water, Mandate Healthy Vending Options |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/?Page=news&storyID=13129 |publisher=University Communications |access-date=October 7, 2012 |archive-date=November 6, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121106010243/http://www.uvm.edu/~uvmpr/?Page=news&storyID=13129 |url-status=live }}</ref> Сол жылы университеттің қамқоршылар кеңесі экологиялық бастамаларды қаржыландыру қорына 13 миллион доллар бөлу туралы шешім қабылдады. Бұл сол уақытқа дейінгі осындай ең ірі бастама болды. Бұған дейін ең ірі қор Гарвард университетінің 12 миллион долларлық экологиялық несиелеу қоры болған еді.<ref>{{cite web |url=http://www.green.harvard.edu/loan-fund |title=Green Revolving Fund |work=Sustainability at Harvard |access-date=October 7, 2012 |archive-date=June 23, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120623022344/http://www.green.harvard.edu/loan-fund |url-status=live }}</ref> 2012 жылғы наурызда Вермонт университеті «Нағыз азық-түлікке көшу жөніндегі кампус міндеттемесіне» қол қойған АҚШ-тағы бесінші жоғары оқу орны атанды.<ref>{{cite web |url=http://realfoodchallenge.org/commitment |title=The Real Food Campus Commitment |access-date=October 7, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121108222045/http://www.realfoodchallenge.org/commitment |archive-date=November 8, 2012 |url-status=dead }}</ref> Осы міндеттеме аясында университет 2020 жылға қарай сатып алынатын азық-түліктің 20%-ын «нағыз азық-түлік» санатына жататын өнімдерден құрауды көздеді. 2017 жылғы сәуірде университет бұл мақсаттан асып түскенін жариялап, 2020 жылға қарай мұндай өнімдердің үлесін 25%-ға жеткізу жөнінде жаңа мақсат қойды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/newsstories/news/uvm-achieves-20-percent-real-food-served-dining-halls-sets-new-goal |title=UVM Achieves 20 Percent Real Food Served in Dining Halls, Sets New Goal |publisher=University of Vermont |access-date=June 2, 2017 |archive-date=July 13, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170713234000/https://www.uvm.edu/newsstories/news/uvm-achieves-20-percent-real-food-served-dining-halls-sets-new-goal |url-status=live }}</ref> 2012 жылы жолаушылар тасымалы саласындағы экономикалық, экологиялық және энергетикалық тиімділікті арттыру мақсатында Тұрақты көлікті сертификаттау ұйымы (CST) құрылды. Бұл ұйым 2005 жылы Вермонт университетінде басталған жұмыстардың тікелей нәтижесінде пайда болды. Қазіргі уақытта CST eRating сертификаттау жүйесін, жүргізушілерді оқыту курстарын, сондай-ақ ақпараттандыру және білім беру бағдарламаларын жүзеге асырады. Ол Вермонт университетінің кеңес беру қызметі бөлімінің негізінде жұмыс істейтін коммерциялық емес ұйым болып табылады.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20131112211326/http://www.erating.org/about-us About Us]}}. Erating.org. Retrieved on April 12, 2014.</ref> 2015 жылғы мамырда Вермонт университеті бакалавриаттың барлық студенттері үшін тұрақты даму саласындағы білім алуды міндетті талап ретінде енгізді. Бұл талапқа сәйкес студенттер алдын ала мақұлданған тұрақты даму пәндерінің арасынан өздеріне қажеттісін таңдай алады.<ref>{{Cite web |last=Nixon |first=Amy Ash |date=May 4, 2015 |title=Sustainability a new core requirement at UVM |url=https://vtdigger.org/2015/05/04/sustainability-a-new-core-requirement-at-uvm/ |access-date=April 20, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420023722/https://vtdigger.org/2015/05/04/sustainability-a-new-core-requirement-at-uvm/ |url-status=live }}</ref> ===Қазіргі кезең=== 2023 жылғы сәуірде Вермонт университеті 2030 жылға қарай көміртектік бейтараптыққа қол жеткізу жөнінде міндеттеме қабылдады.<ref name=":4">{{Cite web |title=University of Vermont commits to carbon neutrality by 2030 |url=https://www.uvm.edu/news/sustainabilityoffice/university-vermont-commits-carbon-neutrality-2030 |access-date=April 20, 2023 |website=The University of Vermont |archive-date=April 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420023715/https://www.uvm.edu/news/sustainabilityoffice/university-vermont-commits-carbon-neutrality-2030 |url-status=live }}</ref> Осы мақсатта университет жаңартылатын энергия көздеріне инвестиция салуды, ғимараттар мен көлік құралдарын электрлендіруді, көлік паркінің көлемін қысқартуды және [[геотермалдық барлау]] жұмыстарын жүргізуді жоспарлады.<ref>{{Cite web |last=Crowley |first=Patrick |date=April 18, 2023 |title=UVM announces plan to achieve carbon neutrality by 2030 |url=https://vtdigger.org/2023/04/18/uvm-announces-plan-to-achieve-carbon-neutrality-by-2030/ |access-date=April 20, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420020809/https://vtdigger.org/2023/04/18/uvm-announces-plan-to-achieve-carbon-neutrality-by-2030/ |url-status=live }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} n7phwllabeiaqar9qq28d4sj50h5oc3 3690371 3690370 2026-11-02T19:09:49Z 1nter pares 146705 3690371 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі |Қысқартылған аты = Вермонт университеті |Эмблемасы = |Сурет = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|200px]] |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = University of Vermont and State Agricultural College |Бұрынғы атауы = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865) |Ұраны = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}<br>{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}<ref>{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}</ref> |Құрылған жылы = [[1791 жыл|1791]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = [[Марлен Тромп]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 14 320 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces">{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&id=231174 |url-status=live }}</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = 12 168 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces" /> |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 2013 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces" /> |Орналасқан жері = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²) |Мекенжайы = |Сайты = https://www.uvm.edu/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47 |CoordScale = |edu_region = }} '''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].<ref>{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}</ref> 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.<ref>{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}</ref> Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.<ref name=":0">{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}</ref> Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]<nowiki/>» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады. == Тарихы == === XVIII ғасыр === {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | image1 = University of Vermont 1845.png | alt1 = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті | caption1 = Вермонт университеті, 1845 жыл | image2 = University of Vermont Old Mill.jpg | alt2 = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті | caption2 = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат | image3 = University of Vermont Billings Library.jpg | alt3 = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті | caption3 = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды. | image4 = University of Vermont University Green.jpg | alt4 = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті | caption4 = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы }} Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады. === XIX ғасыр === Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.<ref name="Donaldson, Thomas (1884)">{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&view=1up&seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&view=1up&seq=257 |url-status=live }}</ref> Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.<ref name="uvm.edu"/> Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]<nowiki/>» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.<ref name="uvm.edu">[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.</ref> Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.<ref name="uvm.edu" /> 1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.<ref>{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}</ref> [[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды. === XX ғасыр === 1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.<ref>{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}</ref> 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.<ref name=":8">{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}</ref> Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.<ref name=":8" /> XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.<ref name=":11">{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}</ref><ref name=":6">{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}</ref> 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.<ref name=":5">{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}</ref> Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]<nowiki/>» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.<ref>{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}</ref> 1972 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі тағы да араласып, соғысқа қарсы шерулерге қатысқаны үшін билік өкілдерінің наразылығын тудырған, студенттер арасында танымал [[марксизм|марксшіл]] [[саясаттану]] профессоры [[Майкл Паренти]]ге тұрақты профессорлық қызмет мәртебесін беруден бас тартты. Кеңес оқытушылар құрамының, декандар кеңесінің және университет әкімшілігінің ұсынымдарына қарамастан осындай шешім қабылдады. Кейін Паренти университетке қарсы федералдық сотқа талап арыз берді. Дау соттан тыс тәртіппен реттеліп, Парентиге 15 000 доллар төленді.<ref name=":6" /> 1980 жылдары Вермонт университеті студенттердің [[апартеид]] режимі орнаған Оңтүстік Африкада қызмет жүргізетін компанияларға салынған [[Оңтүстік Африкадан инвестицияларды шығару|инвестицияларды қайтарып алуды]] талап етуіне байланысты күшейген қысымға тап болды.<ref>{{Cite web |date=April 5, 2022 |title=UVM Rally Calling for UVM South African Divestment |url=https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |access-date=December 30, 2023 |website=CCTV Center for Media and Democracy |language=en |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230055838/https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |url-status=live }}</ref> Апартеид режиміне инвестиция салуға қарсы студенттердің наразылықтары 1985 жылғы 12 қазанда Уотерман ғимаратының қарсысындағы көгал алаңда «лашықтар қалашығының» салынуымен шарықтау шегіне жетті. 6 желтоқсанда университеттің қамқоршылар кеңесі 12 дауыс қолдап, 7 дауыс қарсы болған нәтижемен инвестицияларды қайтарып алу туралы шешім қабылдады.<ref>{{Cite web |last=Fordham |first=Robin |title=University of Vermont Campus History - Crossroads |url=https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |access-date=December 30, 2023 |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230052425/https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |url-status=live }}</ref> === XXI ғасыр === Вермонт университеті студенттік ұйымдардың бастамасымен инвестицияларды қайтарып алуға бағытталған басқа да бірқатар шараларды жүзеге асырды. Атап айтқанда, 2006 жылы [[Дарфурдағы геноцид (2003–2005)|Дарфурдағы геноцидке]] байланысты «Суданды қолдайтын» компаниялардан инвестицияларын қайтарып алды,<ref>{{Cite web |last=Picard |first=Ken |title=UVM Implements Divestment Strategy for Sudan-Friendly Companies |url=https://www.sevendaysvt.com/news/uvm-implements-divestment-strategy-for-sudan-friendly-companies-2130853 |access-date=December 30, 2023 |website=Seven Days |language=en }}</ref> ал 2009 жылы [[Ирак соғысы|Ирактағы]] және [[Ауғанстандағы соғыс (2001–2021)|Ауғанстандағы]] соғыстар кезінде [[кассеталық оқ-дәрі]]лер мен [[сарқылған уран]] қолданылатын қару-жараққа қатысты инвестициялардан бас тартты.<ref>{{Cite web |date=July 13, 2009 |title=UVM trustees to vote on weapons divestment (US) |url=https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |access-date=December 30, 2023 |website=Landmine.de |language=de-DE |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061822/https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=November 16, 2009 |title=Board votes to divest from cluster ammunitions |url=https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |access-date=December 30, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061821/https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |url-status=live }}</ref> 2013 және 2016 жылдары университеттің қамқоршылар кеңесі қазба отын саласына салынған инвестицияларды қайтарып алу туралы талаптарды қабылдамады.<ref>{{Cite web |last=JOHNSON |first=TIM |title=UVM trustees reject fossil-fuel divestment |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2013/12/18/uvm-trustees-reject-fossil-fuel-divestment/4117649/ |access-date=December 30, 2023 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}</ref><ref name=":7">{{Cite web |last=Duffort |first=Lola |date=July 15, 2020 |title=UVM will divest its endowment from fossil fuels |url=http://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |access-date=December 30, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230162029/https://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |url-status=live }}</ref> 2019 жылғы 1 шілдеде [[Суреш Гаримелла]] Вермонт университетінің 27-президенті болып тағайындалды.<ref>{{Cite web |last=Loftus |first=Sawyer |title=New UVM president takes the helm, offers few details on university's direction |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |access-date=December 31, 2022 |website=Burlington Free Press |language=en-US |archive-date=August 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805233453/https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |url-status=live }}</ref> Оның басшылығы кезінде университетке қабылданған студенттер саны рекордтық деңгейге жетіп, ғылыми зерттеулерді қаржыландыру көлемі 50 пайызға өсіп, 250 миллион долларды құрады. Алайда Гаримелла студенттермен және оқытушылармен [[қоғаммен байланыс|қарым-қатынасы]] үшін сынға ұшырады.<ref>{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=Suresh Garimella Has Helped UVM Emerge Stronger From the Pandemic. But Who Is He, Anyway? |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |access-date=April 30, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003502/https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |url-status=live }}</ref> 2021 жылы университет әкімшілігі бюджетті қысқарту шараларын енгізді. Соның нәтижесінде Өнер және ғылым колледжінде үш кафедра жабылып, 12 негізгі мамандық, 11 қосымша мамандық және төрт магистратура бағдарламасы тоқтатылды.<ref>{{Cite web |last=Ruehsen |first=Ella |date=April 13, 2021 |title=Thousands voice no confidence in Garimella administration as grievances mount |url=https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |access-date=December 28, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128192721/https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |url-status=live }}</ref> 2020 жылы студенттердің бастамасымен жүргізілген науқанның қысымымен Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесі 2023 жылғы шілдеге дейін қазба отын саласына салынған инвестициялардан толық бас тарту туралы шешімді бірауыздан қабылдады.<ref name=":7" /> 2022 жылы [[АҚШ Білім министрлігі]] [[Луис Д. Брандейс атындағы адам құқықтарын заң арқылы қорғау орталығы]] мен [[Кампустағы еврейлер (ұйым)|Jewish on Campus]] ұйымдарының Азаматтық құқықтар туралы заңның VI бөлімі негізінде берген шағымына байланысты университет әкімшілігінің кампустағы [[антисемитизм]] көріністеріне қатысты әрекеттерін тергеуді бастады.<ref name="Investigation underway into antisemitism at U of Vermont">{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=Investigation underway into antisemitism at U of Vermont |url=https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |website=The Associated Press |date=September 13, 2022 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144257/https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=September 13, 2022 |title=UVM under federal investigation over antisemitism allegations |url=https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |access-date=May 1, 2023 |website=Vermont Public |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030305/https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы сәуірде университет пен Азаматтық құқықтар жөніндегі басқарма дауды ерікті түрде реттеу туралы келісімге келгеннен кейін тергеу аяқталды. АҚШ Білім министрлігінің баспасөз хабарламасында университеттің аталған оқиғаларға тиісті деңгейде әрекет етпегені айтылды.<ref>{{Cite web |title=U.S. Department of Education's Office for Civil Rights Resolves Investigation Addressing the University of Vermont's Responses to Allegations of Antisemitic Incidents |url=https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |access-date=May 1, 2023 |website=www.ed.gov |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503042411/https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |url-status=live }}</ref> Университет әкімшілігі бұл айыптауларды жоққа шығарып, оқиғаларға тиісті шаралар қабылдағанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=UVM President Denies Allegations of Antisemitism on Campus |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |access-date=May 1, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003504/https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |url-status=live }}</ref> Университет кемсітушілікке қатысты шағымдарды тіркеудің жаңа тәртібін енгізуге, кемсітушілік пен қудалауға қарсы ішкі ережелерін қайта қарауға және қызметкерлер мен студенттерге қосымша оқыту жүргізуге келісті.<ref name="U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint">{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint |url=https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |website=The Associated Press |date=April 3, 2023 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144302/https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |url-status=live }}</ref> Алайда шағымданушылардың талаптарын қабылдамады. Тергеуді аяқтаған кезде АҚШ Білім министрлігі университеттің кінәсі немесе заңбұзушылық жасағаны туралы қорытынды шығарған жоқ және жаңа федералдық саясат енгізбеді.<ref>{{Cite web |last=Zituni |first=Danya |date=June 28, 2023 |title=University of Vermont's Settlement with Dep't of Education Refuses to Adopt IHRA Despite Pressure |url=https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |access-date=December 27, 2023 |website=Palestine Legal |language=en-US |archive-date=December 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227025522/https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы қазанда Вермонт университетінің Қауіпсіздік және талаптарға сәйкестікті бақылау бөлімі [[Палестиналық арабтар|палестиналық]] жазушы [[Мұхаммед әл-Курд]]тың жоспарланған қонақ дәрісін кенеттен тоқтатты. Бөлім бұл шешімін іс-шара барысында тиісті қауіпсіздікті қамтамасыз ету мүмкіндігінің жоқтығымен түсіндірді. [[Seven Days (газет)|Seven Days]] газетінің журналистік зерттеуі іс-шараға байланысты қандай да бір қауіп-қатердің болғанын растайтын дәлелдер таппады.<ref>{{Cite web |last=Hellman |first=Rachel |title=Records Show UVM Professors Questioned Decision to Nix Palestinian Writer's Appearance |url=https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |access-date=December 27, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=December 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228000040/https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |url-status=live }}</ref> 2024 жылғы наурызда Вермонт университетінің магистратура және докторантура студенттері [[кәсіподаққа бірігу|кәсіподаққа бірігу]] және [[Біріккен автомобиль жұмысшылары|UAW]] кәсіподағына қосылу туралы шешімді қолдап дауыс берді.<ref>{{Cite news |title=UVM grad students join union |date=March 28, 2024 |work=WCAX |url=https://www.wcax.com/2024/03/28/uvm-grad-students-join-union/ }}</ref> 2024 жылғы сәуірде университеттегі [[Палестинадағы әділдік үшін студенттер]] ұйымының бөлімшесі Эндрю Харрис алаңында наразылық лагерін құрды. Наразылық білдірушілер университеттің эндаумент қоры туралы ақпараттың ашық болуын және «барлық қару-жарақ өндірушілерден, израильдік компаниялардан және тарихи Палестина аумағының оккупациясына қатысы бар компаниялардан» инвестицияларды қайтарып алуды талап етті. Сондай-ақ олар университеттен [[Линда Томас-Гринфилд]]тің оқу бітіру салтанатында жоспарланған сөз сөйлеуін тоқтатуды талап етті.<ref>{{Cite web |last=Keshmiri |first=Peter D'Auria, Sophia |date=April 29, 2024 |title=Pro-Palestinian protest encampments spring up at the University of Vermont, Middlebury College |url=http://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |access-date=April 29, 2024 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429051453/https://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |url-status=live }}</ref> == Мөрі == Университет алғаш рет 1807 жылы ресми мөрін бекітті. Мөрде [[Жасыл таулар]]дың үстінен көтеріліп келе жатқан күн және университеттің алғашқы ғимараты — кейін қайта жөнделген Олд-Милл бейнеленген. Сондай-ақ онда [[Евклид]]тің [[Пифагор теоремасы]]н «жел диірмені» әдісімен дәлелдеу сызбасы, глобус пен [[секстант]] бейнеленген. Мөрдің сыртқы шеңберінде «Universitas V. Montis. A.D. 1791», ал ішкі шеңберінде 1865 жылы ауыл шаруашылығы колледжінің құрылғанын білдіретін «Collegiumque Agriculturae» деген жазулар орналасқан.<ref>{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118045743/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |archive-date=January 18, 2021 |title=University Seal |website=The University of Vermont }}</ref> == Білім беру == Бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша білім беретін университеттің құрамына жеті бакалавриат колледжі, үздік студенттер колледжі, жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжі және медицина колледжі кіреді.<ref>{{Cite web |title=Majors, Minors and Graduate Programs |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}</ref> Вермонт университеті [[Жаңа Англияның жоғары білім жөніндегі комиссиясы]] тарапынан [[АҚШ-тағы жоғары білімді аккредиттеу|аккредиттелген]].<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=New England Commission Higher Education |language=en-US |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090600/https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |url-status=live }}</ref> Бакалавриат, магистратура және докторантура бағдарламалары [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]нде, Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжінде, Өнер және ғылым колледжінде, Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжінде, Инженерия және математика ғылымдары колледжінде, Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінде, Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжінде, Гроссман бизнес мектебінде және [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]]нде ұсынылады.<ref>{{cite web |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |title=Majors, Minors, and Graduate Programs |website=www.uvm.edu |language=en |access-date=April 4, 2018 |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}</ref> Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі дербес академиялық дәреже бермейді. Оның студенттері бір мезгілде университеттің бакалавриат бағдарламалары бойынша білім беретін жеті колледжінің бірінде оқиды.<ref>{{Cite web |title=Fall Semester |url=https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |url-status=live }}</ref> === Рейтингтері мен беделі === {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:22em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; border-collapse:collapse;" |- ! colspan="2" style="background:#f8f9fa; color:#3366cc; text-align:center; font-size:130%; padding:12px 8px; border:0;" | Академиялық рейтингтер |- ! colspan="2" style="background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;" | Ұлттық |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Forbes]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 181 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[U.S. News & World Report]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 121 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Washington Monthly]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 100 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | '''''WSJ''/College Pulse''' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 283 |- ! colspan="2" style="background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;" | Әлемдік |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі|ARWU]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 401–500 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[QS World University Rankings|QS]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 851–900 |- | style="border:0; padding:10px 12px;" | ''[[U.S. News & World Report]]'' | style="border:0; padding:10px 12px; text-align:right;" | 510 |} 2024 жылғы жағдай бойынша ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымының жыл сайынғы университеттер рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тың мемлекеттік университеттері арасында 61-орынды, ал елдегі барлық университеттер арасында 121-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті.<ref>{{cite web |title=University of Vermont |url=https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |access-date=September 30, 2024 |publisher=U.S. News & World Report |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414180827/https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |url-status=live }}</ref> 2024 жылы ''Forbes'' басылымының ''America's Top Colleges'' рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тағы 500 мемлекеттік және жекеменшік колледж бен университеттің арасында жалпы есепте 181-орынға, мемлекеттік университеттер арасында 79-орынға, ал зерттеу университеттері арасында 129-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.forbes.com/colleges/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=Forbes |language=en }}</ref> 1985 жылы Ричард Молл өзінің ''The Public Ivies: A Guide to America's Best Public Undergraduate Colleges and Universities'' атты кітабында Вермонт университетін [[Мемлекеттік Айви]] санатына жатқызды.<ref>{{Cite book |last=Moll |first=Richard |url=https://archive.org/details/publicivysguidet0000moll |title=The public ivys: A guide to America's best public undergraduate colleges and universities |date=1985 |publisher=Viking |location=New York |others=Internet Archive |isbn=978-0-670-58205-1 }}</ref> === Бакалавриатқа қабылдау === {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:36em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #c8ccd1; border-collapse:collapse;" |- ! colspan="3" style="background:#f8f9fa; text-align:center; font-size:125%; padding:12px 8px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Бакалавриатқа қабылдау статистикасы |- ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; width:45%;" | ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:30%;" | 2023 жылы оқуға қабылданғандар<ref name="FallEnrollmentReport">{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |title=UVM Common Data Set 2023-2024 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109025946/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |url-status=live }}</ref> ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:25%;" | 2018 жылмен салыстырғандағы өзгеріс<ref name="ReferenceEnrollmentReport">{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/CDS1819.pdf |title=UVM Common Data Set 2018-2019 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126192035/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/cds1819.pdf |url-status=live }}</ref> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Қабылдау көрсеткіші | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 60,0% | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | (+0,2) |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 17,1% | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | (+0,5) |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;" | Тест нәтижелерінің ортаңғы 50%-ы<sup>1</sup> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | [[SAT]] — жалпы балл | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 1270–1410 <small>([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 35%-ы арасында)</small> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | SAT — оқу және жазу | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 640–720 |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | SAT — математика | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 610–700 |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | [[ACT (тест)|ACT]] — жалпы балл | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 29–32 <small>([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 11%-ы арасында)</small> |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;" | Мектептегі үлгерім көрсеткіштері (GPA)<sup>2</sup> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 10% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 41,38% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 25% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 75,42% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 50% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 97,32% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Орташа GPA | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 3,85 |- | colspan="3" style="background:#f8f9fa; border:0; padding:12px; font-size:90%;" | <sup>1</sup> Тест нәтижелерін тапсыруды таңдаған студенттер арасында. <sup>2</sup> Мектептегі үлгерім рейтингі анықталған студенттер арасында. |} Бакалавриатқа қабылдау үдерісі [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «іріктеу деңгейі жоғары» санатына жатқызылады. Бұл бірінші курс студенттерінің тест нәтижелері негізінде университеттің қабылдау талаптарының іріктеу деңгейі бакалавр дәрежесін беретін барлық жоғары оқу орындарының арасында 80–100-процентиль аралығында екенін білдіреді.<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |access-date=April 5, 2023 |website=Carnegie Classification of Institutions of Higher Education |language=en-US |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224958/https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live }}</ref> 2026 жылғы түлектер тобына қабылдау үшін Вермонт университетіне 28 236 өтініш түсіп, олардың 16 947-сі (60,0%) мақұлданды. Қабылданғандардың 2 896-сы оқуға тіркеліп, [[Оқуға қабылдау ұсынысын қабылдау көрсеткіші|оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші]] 17,1%-ды құрады. Университетте бірінші курс студенттерінің [[Студенттердің оқуын жалғастыру көрсеткіші|оқуын жалғастыру көрсеткіші]] 88,25%-ды құрайды, ал студенттердің 77,5%-ы оқуын алты жыл ішінде аяқтайды.<ref name="FallEnrollmentReport" /> Бірінші курсқа қабылданған студенттердің 35%-ы [[SAT]] тестінің нәтижелерін тапсырған. Олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 1270–1410 аралығында болды. 2023 жылы оқуға қабылданған бірінші курс студенттерінің 11%-ы [[ACT (тест)|ACT]] тестінің нәтижелерін тапсырған, олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 29–32 аралығында болды. Студенттердің мектептегі орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) 3,85-ті құрады.<ref name="FallEnrollmentReport" /> === Ғылыми зерттеулер === Вермонт университеті [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.<ref name=":0" /> 2025 қаржы жылында университет [[ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар|ғылыми зерттеулер мен әзірлемелерді]] қаржыландыруға 266 миллион доллар көлемінде қаражат тартты.<ref name=":9">{{Cite web |title=UVM Research Sets $266M Record |url=https://www.uvm.edu/news/ovpr/uvm-research-sets-266m-record |access-date=October 1, 2024 |website=The University of Vermont }}</ref> === Өнер және ғылым колледжі === Өнер және ғылым колледжі — Вермонт университетіндегі студенттер, оқытушылар және қызметкерлер саны жағынан ең ірі колледж. Сонымен қатар колледж университеттің барлық студенттеріне оқу мен ғылыми қызметте табысқа жетуге қажетті білім мен дағдыларды қалыптастыруға көмектесетін негізгі пәндердің басым бөлігін ұсынады. Колледжде гуманитарлық ғылымдар, бейнелеу өнері, формалды ғылымдар, әлеуметтік және жаратылыстану ғылымдары бойынша 45 білім беру бағыты бар. [[Сурет:University of Vermont Williams Hall.jpg|thumb|Вермонт университетіндегі Уильямс-холл (бұрынғы Уильямс ғылыми корпусы). Қазіргі уақытта ғимаратта өнер және өнер тарихы, денсаулық және қоғам, сондай-ақ антропология кафедралары орналасқан.]] === Гроссман бизнес мектебі === Вермонт университетінің Гроссман бизнес мектебі [[AACSB]] ұйымы тарапынан аккредиттелген және бакалавриат пен магистратура бағдарламаларын ұсынады.<ref>{{Cite web |title=Sustainable Innovation MBA {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/program/sustainable-innovation-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}</ref> 2015 жылы мектеп университет түлегі Стивен Гроссманның 20 миллион доллар көлеміндегі қайырымдылық көмегінің құрметіне Гроссман бизнес мектебі болып қайта аталды. Бұл университет тарихындағы бір реттік ең ірі қайырымдылық қаржы болды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/business/?Page=news&storyID=21530&category=business |title=Grossman School of Business: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=October 5, 2015 |archive-date=October 6, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151006005514/http://www.uvm.edu/business/?Page=news&storyID=21530&category=business |url-status=live }}</ref> Мектептің бакалавриатында 1100-ден астам студент оқиды. Түлектерге бизнес басқару саласындағы ғылым бакалавры дәрежесі беріледі.<ref>{{Cite web |title=Undergraduate Programs {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/undergraduate-programs |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}</ref> 2025 жылы ''[[Corporate Knights]]'' басылымы Гроссман бизнес мектебінің тұрақты инновациялар саласындағы MBA бағдарламасын (SI-MBA) «Better World MBA» әлемдік рейтингінде екінші орынға, ал әлеуметтік және экологиялық ықпалы бойынша АҚШ-тағы бірінші орынға қойды. Бағдарлама 2023 жылдан бері осы орындарды сақтап келеді.<ref>{{Cite web |last=Bronca |first=Tristan |date=November 6, 2025 |title=These are the 2025 top MBA schools for sustainability |url=https://corporateknights.com/issues/2025-11-education-and-youth-issue/these-top-mbas-for-sustainability-are-maximizing-impact/ |access-date=April 16, 2026 |website=Corporate Knights |language=en-US }}</ref> ''[[The Princeton Review]]'' басылымының мәліметі бойынша, SI-MBA бағдарламасы АҚШ-тағы экологиялық бағыттағы үздік MBA бағдарламалары рейтингінде екінші орын алады,<ref>{{Cite web |title=Best Green MBA |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings/?rankings=best-green-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}</ref> сондай-ақ кәсіпкерлік саласындағы ең үздік 50 бағдарламаның<ref>{{Cite web |title=Top 50 Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-50-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}</ref> және АҚШ-тың солтүстік-шығысындағы кәсіпкерлік бағытындағы ең үздік жеті бағдарламаның қатарына кіреді.<ref>{{Cite web |title=Top Northeast Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-northeast-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com }}</ref> === Инженерия және математика ғылымдары колледжі === [[Сурет:University of Vermont Discovery Hall.jpg|thumb|Биохимия, физика және химия сияқты [[физикалық ғылымдар]] салалары орналасқан Дискавери-холл ғимараты]] Инженерия және математика ғылымдары колледжінде (CEMS) [[ABET]] ұйымы аккредиттеген бес инженерлік білім беру бағдарламасы бар: биомедициналық инженерия, құрылыс инженериясы, экологиялық инженерия, электротехника және машина жасау. Сонымен қатар колледж құрамында информатика кафедрасы мен математика және статистика кафедрасы жұмыс істейді. Колледжде үш ғылыми-зерттеу орталығы бар: Көлік зерттеулері орталығы, Күрделі жүйелер орталығы және Вермонттың озық есептеу технологиялары орталығы. Колледжде бакалавриат деңгейінде шамамен 1400 студент, жоғары оқу орнынан кейінгі бағдарламаларда 250 студент оқиды және 85 оқытушы жұмыс істейді. === Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі === [[Сурет:University of Vermont Morrill Hall.jpg|thumb|АҚШ сенаторы [[Джастин Смит Моррилл]]дің құрметіне аталған [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараты 1906–1907 жылдары Вермонт университетінің ауыл шаруашылығы кафедрасы мен ауыл шаруашылығы тәжірибе станциясын орналастыру үшін салынған.]] Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі (CALS) жануарлар туралы ғылым (студенттерге [[Тафтс университеті]]нің [[Каммингс ветеринариялық медицина мектебі]]не мерзімінен бұрын қабылдану мүмкіндігі беріледі), биохимия, биология ғылымдары, жергілікті қауымдастық кәсіпкерлігі, жергілікті қауымдастықтарды дамыту және халықаралық даму, диетология, тамақтану және тағамтану, экологиялық ауыл шаруашылығы, қоршаған орта туралы ғылым, қоршаған ортаны зерттеу, микробиология, молекулалық генетика, өсімдіктер биологиясы, қоғамдық коммуникациялар және тұрақты ландшафттық бау-бақша шаруашылығы бағыттары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар колледж құрамында Ауылдық аймақтарды зерттеу орталығы жұмыс істейді. Колледж Өнер және ғылым колледжімен бірлесіп білім беру бағдарламаларын да ұсынады. Биология ғылымдары сияқты мамандықтарды таңдаған студенттер осы екі колледждің кез келгенінде білім ала алады.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |title=Integrated Biological Science Program: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 11, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511112140/http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |url-status=live }}</ref> Жер гранты негізінде құрылған жоғары оқу орны ретінде Вермонт университеті [[Штаттардың бірлескен ғылыми-зерттеу, білім беру және ауыл шаруашылығы жөніндегі кеңес беру қызметі]] бағдарламасы аясында Вермонт штатына ауыл шаруашылығы саласындағы ғылыми-зерттеу қызметтерін көрсету үшін жыл сайын грант алады. === Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі === Вермонт университетінің Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі (CESS) педагогикалық білім беру, адам дамуы және отбасы туралы ғылымдар, сондай-ақ әлеуметтік жұмыс салалары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар [[америкалық ым тілі]], арнайы білім беру және мәдени әрі тілдік әртүрлілік жағдайындағы білім беру бағыттары бойынша қосымша мамандықтар бар. Колледж құрамына Көшбасшылық және даму ғылымдары кафедрасы, Білім беру кафедрасы, Әлеуметтік жұмыс кафедрасы және Мүгедектік және қоғамға кіріктіру орталығы кіреді. Сондай-ақ магистр немесе доктор (Ed.D. немесе Ph.D.) дәрежесін алуға мүмкіндік беретін бағдарламалар ұсынылады. === Медицина колледжі === {{Толық мақала|Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі}} 1804 жылы Джон Померой Берлингтондағы өз үйінде студенттерге сабақ бере бастады. Бұл АҚШ-тағы [[Штат университеті|мемлекеттік колледж немесе университет]] жанындағы алғашқы [[АҚШ-тағы медициналық білім беру|медициналық]] бөлімше болды. 1822 жылы Померой мен медицина саласының оқытушысы [[Нейтан Смит (дәрігер, 1762 жылы туған)|Нейтан Смит]] негізін қалаған [[Вермонт университетінің медицина колледжі|Медицина колледжі]] АҚШ-тағы жетінші медицина мектебі ретінде құрылды. Вермонт университеті медицина мамандығы бойынша әр курсқа шамамен 100 студент қабылдайды. Жалпы медицина студенттерінің саны шамамен 400-ге жетеді. Вермонт университетінің медициналық орталығы клиникалық білім берудің негізгі базасы болып табылады. ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымының 2016 жылғы рейтингі бойынша Медицина колледжі [[алғашқы медициналық-санитариялық көмек]] саласындағы білім беру сапасы жағынан АҚШ-тағы рейтингке енген 89 бағдарламаның арасында 29-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті. Ал 2019 жылғы жағдай бойынша 120 бағдарламаның арасында 43-орынға ие болды.<ref>{{cite magazine |url=http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |title=Best Medical Schools - University of Vermont |access-date=December 14, 2015 |magazine=U.S. News & World Report |archive-date=December 22, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222133141/http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |title=Best Medical Schools: Primary Care |access-date=May 5, 2019 |archive-date=June 13, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613134748/https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |url-status=live }}</ref> 2016 жылғы 21 қазанда [[Джо Байден]] қатерлі ісікке қарсы күресті жеделдетуге бағытталған [https://bidenwhitehouse.archives.gov/cancermoonshot/ Cancer Moonshot] бастамасын талқылау үшін университет кампусына келді.<ref>{{cite web |url=https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |title=Vice President Biden Brings His 'Cancer Moonshot' to Burlington |date=October 21, 2016 |access-date=August 25, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105221/https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |title=Vice President Biden Brings 'Cancer Moonshot' to UVM |publisher=Med.uvm.edu |date=November 14, 2016 |accessdate=August 26, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105225/http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |url-status=live }}</ref> ==== Чарльз А. Дана атындағы медициналық кітапхана ==== Чарльз А. Дана атындағы кітапхана — Вермонт штатындағы ең ірі [[медициналық кітапхана]]. Ол Ұлттық медициналық кітапханалар желісінің Вермонт штатындағы ресурстық кітапханасы қызметін атқарады<ref>{{cite web |url=http://nnlm.gov/ |title=National Home page - National Network of Libraries of Medicine |access-date=July 17, 2009 |archive-date=July 30, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090730161711/http://nnlm.gov/ |url-status=live }}</ref> және Вермонт университетінің Академиялық денсаулық сақтау орталығын қажетті ақпаратпен қамтамасыз етеді. Академиялық денсаулық сақтау орталығының құрамына университеттің Медицина колледжі мен Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінің оқытушылары, қызметкерлері мен студенттері, сондай-ақ Вермонт университетінің медициналық орталығындағы дәрігерлер мен басқа да [[медициналық қызмет көрсетуші]]лер кіреді. Кітапхана университеттің бакалавриат және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларының денсаулық сақтау ғылымдары саласындағы ақпараттық қажеттіліктерін де қанағаттандырады. Сонымен қатар ол [[денсаулық сақтау ғылымдары]] бойынша ақпарат іздейтін Вермонт штатының тұрғындарына да ашық. === Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі === Вермонт университетінің Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі төрт кафедрадан тұрады: Биомедицина және денсаулық ғылымдары, Коммуникация ғылымдары және коммуникация бұзылыстары, Мейіргер ісі, сондай-ақ Оңалту және қозғалыс ғылымдары. Сонымен қатар колледж құрамында [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]мен бірлесіп жұмыс істейтін Интегративті денсаулық институты бар. Ол интегративті медициналық көмек саласында сертификат беретін білім беру бағдарламасын ұсынады. Колледждің кейбір бакалавриат бағдарламалары студенттерді сөйлеу және тіл патологиясы, аудиология салалары бойынша жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларына немесе физиотерапия бойынша докторлық бағдарламаға түсуге дайындайды. Колледж сондай-ақ бұрын Fletcher Allen Health Care деп аталған Вермонт университетінің медициналық орталығының клиникалық базаларын пайдаланады. === Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі === Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі студенттердің оқу бағдарламасын толықтыратын және сабақтан тыс іс-шараларға қатысуына жағдай жасайды. Олардың қатарына арнайы ғылыми симпозиумдар, университетке шақырылған ғалымдармен бірге ұйымдастырылатын кешкі астар, сондай-ақ Монреаль мен Бостондағы мұражайлар мен театрларға сапарлар кіреді. Колледждің жұмысына университеттің әртүрлі бөлімдерінен оқытушылар іріктеліп тартылады. Олар бірінші курс студенттеріне арналған этика пәні мен тереңдетілген семинарларда дәріс оқиды, оқу және талқылау топтарына қатысады, пленарлық дәрістер сериясында баяндама жасайды, сондай-ақ ғылыми зерттеулер жүргізетін үздік студенттерге ғылыми жетекшілік етеді. Міндетті этика курсы, шағын семинарлар, бейресми кездесулер мен арнайы ғылыми-зерттеу жобалары аясында студенттер гуманитарлық және жаратылыстану ғылымдары, инженерия, мейіргер ісі, медицина, педагогика, бизнес және басқа да салалар бойынша университет ғалымдарымен бірлесіп жұмыс істейді. 2023 жылғы мамырда колледж АҚШ-тың бұрынғы сенаторы [[Патрик Лихи]]дің құрметіне қайта аталды.<ref>{{Cite web |title=UVM Honors College Named for Senator Patrick Leahy |url=https://www.uvm.edu/news/story/uvm-honors-college-named-senator-patrick-leahy |access-date=June 12, 2023 |website=The University of Vermont |archive-date=June 8, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230608023818/https://www.uvm.edu/news/story/uvm-honors-college-named-senator-patrick-leahy |url-status=live }}</ref> === Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі === [[Сурет:University of Vermont Aiken Center.jpg|thumb|Джордж Д. Айкен орталығында Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі орналасқан.]] [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]] (RSENR) 1973 жылы құрылған Табиғи ресурстар мектебінің негізінде 2003 жылы ашылды. Мектеп экологиялық және әлеуметтік үдерістер туралы білім мен түсінікті тереңдетуге, сондай-ақ табиғи жүйелердің тұтастығын сақтауға және қоршаған ортамен үйлесімді өмір сүретін орнықты қоғам қалыптастыруға бағытталған құндылықтарды дамытуға ұмтылады. Рубенштейн мектебінің ғылыми-зерттеу қызметі үш негізгі бағытты қамтиды: 1. Қолданбалы экология; 2. Қоршаған орта және қоғам; 3. Инновациялық құралдарды әзірлеу және пайдалану (мысалы, ГАЖ, кеңістіктік талдау және модельдеу). Мектептің негізгі ғимараты Джордж Д. Айкен орталығында орналасқан. Ғимарат 2012 жылы қайта жаңғыртылып, [[АҚШ-тың жасыл құрылыс кеңесі]]нің [[Энергетикалық және экологиялық жобалаудағы көшбасшылық|LEED Platinum]] сертификатын алды.<ref>{{cite news |title=Rehabbed Aiken gets top 'green' designation |url=http://www.burlingtonfreepress.com/article/20130923/NEWS02/309230024/Rehabbed-Aiken-gets-top-green-designation |newspaper=Burlington Free Press |date=September 23, 2013}}</ref><!-- {{Dead link|date=July 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} --> 2007 жылы университет [[Шамплейн көлі]]нің ластану мәселелерін зерттеу үшін 6,7 миллион доллар көлемінде грант жеңіп алды.<ref>{{cite book |title=UVM wins $6.7M lake-research grant |publisher=Burlington Free Press |date=September 28, 2007 }}</ref> == Спорт == Вермонт университетінің спорт командалары «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]» деген атпен белгілі. Университетте спорттың 18 түрі бойынша командалар бар. Әйелдер командалары баскетбол, кросс, допты хоккей, шайбалы хоккей, лакросс, шаңғы спорты, футбол, жүзу және суға секіру, сондай-ақ жеңіл атлетика (жабық ғимаратта және ашық ауада) бойынша жарыстарға қатысады. Ерлер командалары баскетбол, кросс, шайбалы хоккей, лакросс, шаңғы спорты, футбол және жеңіл атлетика (жабық ғимаратта және ашық ауада) бойынша өнер көрсетеді. Барлық командалар [[NCAA]]-ның [[Дивизион (спорт)|I дивизионы]] деңгейінде жарысады. Командалардың басым бөлігі [[Америка шығысы конференциясы]]нда бақ сынайды. Ерлер мен әйелдердің шайбалы хоккей командалары [[Шығыс хоккей қауымдастығы]]ның жарыстарына қатысады. Тау шаңғысы мен шаңғы жарысы командалары [[Шығыс колледжаралық шаңғы қауымдастығы]]ның жарыстарына қатысады. Вермонт университетінің спорт командалары студент-спортшылардың жалпы орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) бойынша 2005 жылдан 2011 жылға дейін қатарынан жеті рет (2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010 және 2011 жылдары) Америка шығысы конференциясының академиялық кубогын жеңіп алды. Вермонт университеті осы конференцияда аталған кубокты қатарынан үш жыл және жалпы төрт рет жеңіп алған алғашқы оқу орны болды. [[Сурет:Gutterson Fieldhouse on March 29 2023.jpg|thumb|1963 жылы салынған [[Гаттерсон-филдхаус]] ғимаратында Вермонт университетінің хоккей мұз айдыны орналасқан.]] Университеттің соңғы жылдардағы спорттық жетістіктерінің қатарында ерлердің шайбалы хоккей командасының 2009 жылы Frozen Four турниріне шығуы, әйелдер мен ерлер баскетбол командаларының Америка шығысы конференциясының турнирлерінде жеңіске жетіп, 2010 жылғы NCAA турниріне жолдама алуы және шаңғы командасының 2012 жылы Монтана штатының Бозмен қаласында өткен NCAA ұлттық чемпионатында алтыншы рет жеңімпаз атануы бар. 2014 жылы ерлердің шайбалы хоккей командасы 2009 жылдан бергі үшінші NCAA турниріне жолдама алды, ал ерлер баскетбол командасы Америка шығысы конференциясының тұрақты маусымында алтыншы рет чемпион атанды. Университет өз тарихында америкалық футбол, софтбол және бейсбол сияқты бірнеше ірі спорт бағдарламасын тоқтатты. Софтбол мен бейсбол бағдарламалары 2009 жылы жабылды.<ref>{{cite web |url=http://www.wcax.com/story/9879709/uvm-eliminates-baseball-and-softball |title=UVM Eliminates Baseball and Softball |date=February 20, 2009 |access-date=September 17, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150916013459/http://www.wcax.com/story/9879709/uvm-eliminates-baseball-and-softball |archive-date=September 16, 2015 |url-status=dead }}</ref> Вермонт университетінің бұрынғы 36 спортшысы 16 Олимпиада ойындарына (13 қысқы және 3 жазғы) қатысып, жалпы алты Олимпиада медалін жеңіп алды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/vq/VQSPRING02/UVMOlympians.html |title=UVM Olympians |access-date=February 10, 2016 |archive-date=September 27, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927234921/http://www.uvm.edu/~uvmpr/vq/VQSPRING02/UVMOlympians.html |url-status=live }}</ref> Вермонт университетінің «Vermont Victorious» атты спорттық қолдау әні 1938 жылы жазылған.<ref>{{cite web |url=http://www.uvmathletics.com/sports/2010/6/27/GEN_0627105917.aspx |title=Vermont Catamounts Athletics |work=University of Vermont |access-date=February 10, 2016 |archive-date=February 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160208085600/http://uvmathletics.com/sports/2010/6/27/GEN_0627105917.aspx |url-status=live }}</ref> === 2024 жылғы NCAA ерлер футбол чемпионаты === 2024 жылғы 16 желтоқсанда Вермонт университетінің ерлер футбол командасы [[Маршалл университетінің ерлер футбол командасы|Маршалл университетінің командасын]] жеңіп, [[2024 жылғы NCAA I дивизионының ерлер арасындағы футбол турнирі]]нің чемпионы атанды. Бұл Вермонт университетінің NCAA I дивизионында өнер көрсететін спорт командаларының ұлттық чемпионаттың финалына алғаш рет шығып, жеңіске жетуі болды.<ref>{{Cite web |last=Abrami |first=Alex |title=Cardiac Cats: Vermont men's soccer win first national championship in comeback vs Marshall |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/sports/college/vermont/2024/12/16/vermont-soccer-vs-marshall-score-ncaa-national-championship-college-cup-overtime-final-uvm/76927559007/ |access-date=December 18, 2024 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}</ref> Сонымен қатар бұл [[Америка шығысы конференциясы]]на мүше командалардың тарихындағы алғашқы ұлттық чемпиондық атақ болды.<ref>{{Cite web |date=December 16, 2024 |title=Vermont Men's Soccer Wins National Championship 2-1 in Overtime!! |url=https://americaeast.com/news/2024/12/17/vermont-national-champions.aspx |access-date=December 18, 2024 |website=americaeast.com |language=en |archive-date=December 17, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241217053044/https://americaeast.com/news/2024/12/17/vermont-national-champions.aspx |url-status=live }}</ref> === Клубтық спорт === Вермонт университеті көптеген клубтық спорт командаларына қолдау көрсетеді. 2009 жылғы 15 қарашадағы жағдай бойынша университеттің желкенді спорт командасы АҚШ-тағы ұлттық рейтингте 8-орында тұрды.<ref name="SailingTeam">{{cite web |url=http://www.uvm.edu/sailing/ |title=UVM Sailing |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 30, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530001429/http://www.uvm.edu/sailing/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.collegesailing.org/rankings.asp |title=Sailing Collegiate National Top 20 |access-date=June 12, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070409102520/http://collegesailing.org/rankings.asp |archive-date=April 9, 2007 |url-status=dead }}</ref> Университеттің академиялық ескек есу командасы [[Чарльз өзені регатасы]] мен [[Дэд Вейл регатасы]]на қатысады. 2015 жылғы ACRA ұлттық клубтық ескек есу чемпионатында рульшісі бар төрт адамдық қайықтағы ерлер экипажы қола жүлдеге ие болды. Велоспорт командасы басқа университеттердің негізгі спорт командаларымен жарысып, бірнеше рет ұлттық чемпион атанды. == Өнер == [[Сурет:University of Vermont Royall Tyler Theatre.jpg|thumb|Театр өнері кафедрасы орналасқан Ройалл Тайлер театры.]] Вермонт университетінің Өнер мектебі жыл бойы аспаптық музыка және хор өнері бойынша концерттер ұйымдастырады. Ройалл Тайлер театрының [[негізгі сахна]]сында театр қойылымдары көрсетіледі. Театр өнері кафедрасы жыл сайын негізгі сахнада шамамен үш қойылым қояды. Сонымен қатар студенттердің режиссерлігімен бір актілі пьесалар да сахналанады. Соңғы жылдары негізгі сахнада қойылған көрнекті спектакльдердің қатарында ''[[Ақ нәсілді гетеросексуал ерлер]]'' және ''[[Жарқанат бала: мюзикл]]'' (2022/2023); ''[[Бұл ғажайып өмір]]'' және ''[[Ол құбыжықтарды өлтіреді]]'' (2021/2022); ''[[Халық жауы (пьеса)|Халық жауы]]'' (2020/2021); ''[[Қасқырлар (пьеса)|Қасқырлар]]'' және ''[[Қалыпты жүрек]]'' (2019/2020); ''[[Пиппин (мюзикл)|Пиппин]]'' (2018/2019); ''[[Сезім мен парасат]]'' және ''[[Питер және жұлдыз аулаушы]]'' (2017/2018); ''[[Көктемгі ояну (мюзикл)|Көктемгі ояну]]'' (2016/2017); ''[[39 баспалдақ (пьеса)|39 баспалдақ]]'' және ''[[Сахна сыртындағы шу]]'' (2015/2016); ''[[Жай нәрседен көп айқай]]'' (2014/2015); ''[[Тышқан қақпаны]]'' және ''[[Уринтаун]]'' (2013/2014) бар. 1991–2018 жылдары театрда Берлингтонның мерекелік дәстүріне айналған ''The Toys Take Over Christmas'' («Ойыншықтар Рождествоны басып алады») спектаклі қойылып келді.<ref>{{Cite web |title=Current Production Season |url=https://www.uvm.edu/cas/theatreanddance/current_production_season |access-date=October 13, 2024 |website=legacy.drup2.uvm.edu |language=en |archive-date=October 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008113927/https://www.uvm.edu/cas/theatreanddance/current_production_season |url-status=live }}</ref> Университеттің көпшілікке арналған сахналық өнер бағдарламасы — Lane Series 1955 жылы басталды. Бағдарлама аясында ұлттық және халықаралық деңгейде танымал өнерпаздар өнер көрсетеді. Әр оқу жылында классикалық музыка, джаз, фольклорлық музыка, камералық музыка және хор өнері бойынша концерттерді, сондай-ақ театр қойылымдарын, кино көрсетілімдері мен би өнерін қамтитын 25 іс-шара ұйымдастырылады. Іс-шаралардың басым бөлігі университеттің Редстоун кампусындағы концерт залында өтеді.<ref>{{Cite web |title=About Us: Lane Series |url=https://www.uvm.edu/laneseries/about-us |access-date=October 13, 2024 |website=University of Vermont |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109105633/https://www.uvm.edu/laneseries/about-us |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Lilly |first=Amy |title=How Natalie Neuert Curates UVM's Diverse Lane Series |url=https://www.sevendaysvt.com/arts-culture/how-natalie-neuert-curates-uvms-diverse-lane-series-41813697 |access-date=October 13, 2024 |website=Seven Days |language=en |archive-date=October 6, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241006013708/https://www.sevendaysvt.com/arts-culture/how-natalie-neuert-curates-uvms-diverse-lane-series-41813697 |url-status=live }}</ref> [[Флеминг өнер мұражайы]] — Вермонт университетінің мұражайы. Оның тұрақты коллекциясында 24 000 экспонат бар. Олардың қатарында өнер туындылары, сондай-ақ [[антропология|антропологиялық]] және [[этнография|этнографиялық]] жәдігерлер кездеседі. Мұражайда түрлі уақытша көрмелер мен арнайы іс-шаралар да өткізіледі. Қазіргі уақытта жұмысын тоқтатқан [[Вермонт Моцарт фестивалі]] Вермонт университетінде қалыптасып, алғашқы фестивальдері де осы оқу орнында өткізілді. 1976 жылы фестиваль тәуелсіз коммерциялық емес ұйым ретінде тіркелді, алайда бүкіл қызмет ету кезеңінде университетпен байланысын сақтап қалды. == Студенттік өмір == {| class="wikitable mw-collapsible sortable" style="width:100%; max-width:650px; float:none; clear:both; margin:0 0 1em 0; table-layout:fixed;" |+ 2023 жылғы күздегі бакалавриат студенттерінің демографиялық құрамы<ref>{{cite web |title=College Scorecard: University of Vermont |url=https://collegescorecard.ed.gov/school?231174-University-of-Vermont |website=College Scorecard |publisher=[[United States Department of Education]] |access-date=June 23, 2025 }}</ref> |- ! style="width:42%; text-align:left;" | Нәсілі мен этникалық тегі ! colspan="2" style="text-align:center;" | Жалпы үлесі |- | [[Испантілді емес ақ нәсілді америкалықтар|Ақ нәсілділер]] | style="width:12%; text-align:right;" | 84% | style="width:46%;" | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:84%; height:100%; background:cyan;"></div></div> |- | [[Испантілді және латынамерикалық америкалықтар|Испантілділер]] | style="text-align:right;" | 5% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:5%; height:100%; background:green;"></div></div> |- | [[Аралас нәсілді америкалықтар|Екі немесе одан да көп нәсіл]] | style="text-align:right;" | 4% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:4%; height:100%; background:violet;"></div></div> |- | [[Азиялық америкалықтар|Азиялықтар]] | style="text-align:right;" | 3% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:3%; height:100%; background:orange;"></div></div> |- | Белгісіз | style="text-align:right;" | 3% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:3%; height:100%; background:grey;"></div></div> |- | [[Афроамерикалықтар|Қара нәсілділер]] | style="text-align:right;" | 1% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:1%; height:100%; background:purple;"></div></div> |- | [[Шетелдік студент]] | style="text-align:right;" | 1% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:1%; height:100%; background:#008080;"></div></div> |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; color:#665c99; text-align:center;" | [[Экономикалық әртүрлілік]] |- | [[АҚШ-тағы төменгі тап|Табысы төмендер]]<sup>а</sup> | style="text-align:right;" | 14% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:14%; height:100%; background:red;"></div></div> |- | [[АҚШ-тағы ауқаттылық|Ауқаттылар]]<sup>ә</sup> | style="text-align:right;" | 86% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:86%; height:100%; background:black;"></div></div> |- | colspan="3" style="text-align:left;" | <sup>а</sup> Табысы төмен студенттерге арналған федералдық [[Пелл гранты]]н алған студенттердің үлесі. |- | colspan="3" style="text-align:left;" | <sup>ә</sup> Кемінде [[АҚШ-тағы орта тап]]қа жататын студенттердің үлесі. |} Университетте студенттердің түрлі қызығушылықтарын қамтитын 250-ден астам студенттік клуб пен ұйым жұмыс істейді. Оларға Студенттік өзін-өзі басқару қауымдастығы қолдау көрсетеді. Тарихы ұзақ әрі мүшелерінің саны көп ұйымдардың қатарында «Белсенді еріктілер» (Volunteers in Action), Вермонт университетінің саяхат клубы (UVM Outing Club)<ref name="uvmoc">{{Cite web |url=https://site.uvm.edu/uvmoc/ |title=UVM Outing Club |date=December 10, 2023 |access-date=March 26, 2024 |archive-date=March 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326193113/https://site.uvm.edu/uvmoc/ |url-status=live }}</ref> және Шаңғы және сноуборд клубы бар. Hillel ұйымы да университет кампусында белсенді қызмет атқарады.<ref>{{cite web |url=http://uvmhillel.org/Passover |title=Passover 2015! |work=UVM Hillel |access-date=August 26, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141108215600/http://uvmhillel.org/Passover |archive-date=November 8, 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.jspace.com/news/articles/jspace-featured-org-hillel-university-of-vermont/14889 |title=Jspace Featured .ORG: Hillel University of Vermont / Jspace News |access-date=August 26, 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131106071758/http://www.jspace.com/news/articles/jspace-featured-org-hillel-university-of-vermont/14889 |archive-date=November 6, 2013 }}</ref><ref name="SSC">{{cite web |url=http://www.uvmssc.com/ |title=UVM Ski & Snowboard website |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 29, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150529221249/http://www.uvmssc.com/ |url-status=live }}</ref> Сонымен қатар университетте 2007 жылы құрылған, АҚШ-тағы үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне FeelGood бөлімшесі орналасқан. Бөлімше университет кампусында ірімшік қосылған ыстық сэндвичтер сату арқылы 2030 жылға қарай аса ауыр кедейлікті жоюға бағытталған бастамаларды қолдау үшін құрылғаннан бері 400 000 доллардан астам қаражат жинады.<ref>{{cite web |url=http://www.feelgood.org/ |title=Home – FeelGood |website=FeelGood |language=en-US |access-date=June 1, 2016 |archive-date=May 29, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160529004429/http://www.feelgood.org/ |url-status=live }}</ref> [[Сурет:University of Vermont Davis Center.jpg|thumb|2007 жылғы күзде құрылысы аяқталған [[Дадли Х. Дэвис орталығы|Дэвис орталығы]] — университеттің студенттік орталығы.]] 2015 жылы университет Wellness Environment (WE) деп аталатын салауатты өмір салтын қолдау бағдарламасын іске қосты. Бұл алкоголь мен есірткі қолданылмайтын студенттік тұрғын орта бағдарламасы, оған қатысатын студенттер дене шынықтыру және дұрыс тамақтану жөніндегі жаттықтырушылардың көмегін ала алады. Бағдарлама аясында күнделікті йога сабақтары, тәулік бойы қолжетімді медитация сеанстары және студенттерді Берлингтон жастарының өкілдерімен жұптастыратын тәлімгерлік бағдарлама қарастырылған.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~wellenv/ |title=WE: Wellness Environment: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=April 10, 2015 |archive-date=April 15, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150415092701/http://www.uvm.edu/~wellenv/ |url-status=live }}</ref> 2017 жылғы күзде Орталық кампустың студенттік жатақханасының құрылысы аяқталды. Қазіргі уақытта онда Wellness Environment бағдарламасына қатысатын 700-ге жуық студент тұрады. Гендерлік инклюзивті дәретханалар жөніндегі жұмыс тобы (GIRT) деп аталатын ұйымның қызметі нәтижесінде Вермонт университетінде бинарлық емес гендерлік сәйкестігі бар және қалыптасқан гендерлік нормаларға сай келмейтін студенттер, оқытушылар мен келушілер пайдалана алатын, бір адамға арналған гендерлік бейтарап дәретханалардың саны артып келеді.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~hrdma/GIRT%20Report%20FINAL.pdf |title=Gender-Inclusive Restroom Task Force Report - Findings and Recommendations |access-date=October 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171026110809/http://www.uvm.edu/~hrdma/GIRT%20Report%20FINAL.pdf |archive-date=October 26, 2017 |url-status=dead }}</ref> === Саяхат клубы === Вермонт университетінің саяхат клубы (UVM Outing Club) 1913 жылы құрылды және АҚШ-тағы ең ірі саяхат клубы болып саналады. Студенттер басқаратын клуб каякинг, каноэмен жүзу, жаяу серуендеу, рюкзакпен жорыққа шығу, жартасқа өрмелеу, мұзға өрмелеу, тау шаңғысымен жабдықталмаған таулы жерлерде сырғанау және шаңғы жарысы бойынша саяхаттар ұйымдастырады.<ref name="uvmoc" /> Клуб TREK деп аталатын, студенттерді университетке түсер алдында табиғат аясында өткізілетін іс-шаралар арқылы бейімдеуге арналған бағдарламаны құруға атсалысты. Бағдарлама аясында жаңадан қабылданған бірінші курс студенттері бес күндік жорықтарға қатысып, Вермонт университетінің қауымдастығымен және Вермонт штатымен жақынырақ танысады.<ref>{{Cite web |url=https://www.uvm.edu/studentlife/trek |title=TREK &#124; Student Life &#124; The University of Vermont |website=www.uvm.edu |access-date=March 26, 2024 |archive-date=March 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326195315/https://www.uvm.edu/studentlife/trek |url-status=live }}</ref> Клуб жыл сайын Catamountain Classic іс-шарасын өткізеді. Оның барысында қатысушылар бір демалыс күнінің ішінде ұзындығы 272 миль (шамамен 438 км) болатын Лонг-Трейл жаяу жүру бағытын бірлесіп толық жүріп өтеді.<ref>{{Cite web |title=The Long Trail |url=https://www.greenmountainclub.org/the-long-trail/ |website=Green Mountain Club |access-date=March 26, 2024 |archive-date=March 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326195314/https://www.greenmountainclub.org/the-long-trail/ |url-status=live }}</ref> === Іс-шаралар === Вермонт университетінің бағдарламалық кеңесі (UPB) университет қауымдастығына арналған түрлі іс-шаралар мен мәдени-сауық бағдарламаларын ұйымдастыруға жауапты.<ref name=":2">{{Cite web |title=UVM Program Board |url=https://www.uvm.edu/studentlife/upb |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405204136/https://www.uvm.edu/studentlife/upb |url-status=live }}</ref> Соңғы жылдары<!-- Нақты мерзімі көрсетілмеген (2025 жылғы ақпан). --> кеңес комик [[Мишель Вулф]], [[Two Door Cinema Club]] музыкалық тобы және [[Лаверн Кокс]] қатысқан жыл сайынғы SpringFest фестивалі сияқты іс-шараларды ұйымдастырды. Сонымен қатар кеңес [[Музыкалық топтар сайысы|музыкалық топтар сайыстарын]], апта сайынғы паб викториналарын, халықаралық кино көрсетілімдері мен түрлі елдердің тағамдарына арналған іс-шараларды өткізеді.<ref name=":2" /> === Концерттер === [[Сурет:University of Vermont Ira Allen Chapel.jpg|thumb|[[Айра Аллен капелласы]]]] Университет кампусындағы іс-шаралардан бөлек, Вермонт университетінің бағдарламалық кеңесі (UPB) АҚШ-тың әртүрлі аймақтарынан келген орындаушылар мен жергілікті музыкалық топтардың қатысуымен жанды музыка концерттерін ұйымдастырады. Кеңес төрт комитеттен тұрады, олардың бірі — Концерттер комитеті. Комитет мүшелері концерттер ұйымдастыру және жергілікті дыбыс режиссерлері мен концерттік қойылым мамандарымен бірлесіп жұмыс істеу арқылы музыка индустриясының түрлі қырларын меңгереді. Студенттер музыкалық топтарды таңдауға, олардың өнер көрсетуін келісуге және концерт өтетін күнгі барлық ұйымдастыру-техникалық жұмыстарға жауап береді. 1971 жылы құрылған Концерттік бюро университетке [[R.E.M.]], [[Phish]] (топтың төрт мүшесінің үшеуі 1980 жылдары Вермонт университетінде оқыған), [[Red Hot Chili Peppers]], [[Стинг]], [[Лу Рид]], [[Primus (музыкалық топ)|Primus]], [[The String Cheese Incident]], [[Джеймс Браун]], [[Боб Дилан]], [[The Allman Brothers Band]], [[Death Cab for Cutie]], [[Jurassic 5]], [[Disco Biscuits]], [[Grateful Dead]], [[Guster]] және [[The Flaming Lips]] сияқты танымал орындаушылар мен музыкалық топтарды шақырды. 2001 жылдан бері жыл сайын сәуір айында SpringFest фестивалі өткізіліп келеді. Фестивальдің басты орындаушылары қатарында [[Vida Blue (музыкалық топ)|Vida Blue]], [[The Roots]], [[Cake (музыкалық топ)|Cake]], [[Келлер Уильямс]], [[Gov't Mule]], сондай-ақ бірлескен басты орындаушылар ретінде [[Robert Randolph & the Family Band]], [[Зигги Марли]] және [[Талиб Куэли]] болды. Әртүрлі жылдардағы SpringFest фестивальдерінде [[The Meditations]], [[Toots & the Maytals]], [[Soulive]], [[Rjd2]], [[Apollo Sunshine]], 2009 жылы [[Ratatat]], 2010 жылы [[MSTRKRFT]], 2011 жылы [[The Roots]] пен [[Thievery Corporation]], 2012 жылы [[Диллон Фрэнсис]], 2013 жылы [[MGMT]], 2014 жылы [[Atmosphere (музыкалық топ)|Atmosphere]], 2015 жылы [[The Disco Biscuits]], 2016 жылы [[The Head and the Heart]], 2017 жылы [[Two Door Cinema Club]] және 2018 жылы [[Playboi Carti]] өнер көрсетті. === Студенттік бауырластықтар мен қауымдастықтар === Вермонт университетіндегі грек әріптерімен аталатын студенттік бауырластықтар мен қауымдастықтар жүйесі АҚШ-тағы ең көне жүйелердің бірі болып саналады. Алғашқы студенттік бауырластық ұйымы 1836 жылы құрылды. Университеттегі ер студенттердің 5%-ы және әйел студенттердің 5%-ы осындай ұйымдарға мүше. Ерлер мен әйелдердің студенттік бауырластықтары мен қауымдастықтарының мүшелері Студенттік өзін-өзі басқару қауымдастығының (SGA) жұмысына қатысады, жаңадан қабылданған студенттерді бейімдеу бағдарламаларының жетекшілері, студенттердің мүдделерін қорғаушылар және жатақханадағы көмекшілер ретінде қызмет атқарады. == Экологиялық тұрақтылық == Вермонт университетінің кампусында экологиялық тұрақтылықты қамтамасыз ету бағытындағы жұмыстардың ұзақ тарихы бар.<ref name=":3">{{Cite web |title=UVM awarded STARS Gold Rating for Sustainability |url=https://vermontbiz.com/news/2023/march/10/uvm-awarded-stars-gold-rating-sustainability |access-date=April 20, 2023 |website=vermontbiz.com |archive-date=April 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420020759/https://vermontbiz.com/news/2023/march/10/uvm-awarded-stars-gold-rating-sustainability |url-status=live }}</ref> 2024 жылғы жағдай бойынша ''[[The Princeton Review]]'' басылымы Вермонт университетін АҚШ-тағы «Экологиялық тұрғыдан үздік 50 колледж» рейтингінде 16-орынға орналастырды.<ref>{{Cite web |title=Top 50 Green Colleges |url=https://www.princetonreview.com/college-rankings?rankings=top-50-green-colleges |access-date=October 1, 2024 |website=www.princetonreview.com |language=en |archive-date=September 25, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925163012/https://www.princetonreview.com/college-rankings/?rankings=top-50-green-colleges |url-status=live }}</ref> === 1990 жылдар === 1995 жылы Вермонт университетінде кампусты экологиялық тұрғыдан жақсарту мәселелері бойынша университеттің шаруашылық қызметі мен академиялық құрылымдары арасындағы байланысты қамтамасыз ету мақсатында Экологиялық кеңес құрылды.<ref>{{cite web |title=History |url=http://www.uvm.edu/sustain/about-us/history |publisher=UVM Office of Sustainability |access-date=October 7, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140713023641/http://www.uvm.edu/sustain/about-us/history |archive-date=July 13, 2014 |url-status=dead }}</ref> Кеңестің алғашқы жобасы университеттің түрлі экологиялық бағдарламалары жөніндегі баяндамаларды тыңдап, кампус қызметінің қоршаған ортаға әсерін бастапқы бағалауға бағытталды. 1998 жылы кеңес университет қызметінің қоршаған ортаға әсерін бағалаудың бастапқы көрсеткіштерін анықтау мақсатында Greening UVM есебін жариялады. Сол жылы қайта өңделген қағазды пайдалану саясаты әзірленіп, 1999 жылы қолданысқа енгізілді.<ref>{{cite web |last=Griffin |first=Lee |title=UVM Adopts Environmentally Friendly Paper Policy |url=http://www.uvm.edu/~dharvey/?Page=paper_policy_news_release.htm |access-date=October 7, 2012 |archive-date=April 2, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402160024/http://www.uvm.edu/~dharvey/?Page=paper_policy_news_release.htm |url-status=live }}</ref> Lab-XL жобасына жергілікті қауымдастықтың мүдделі тарапы ретінде қатысқан Экологиялық кеңес зертханалық химиялық қалдықтардың қоршаған ортаға салыстырмалы әсерін және бұл мәселеге қоғамның қызығушылығын бағалауға арналған ''Tracking UVM'' жобасы мен есебін қолдау үшін АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігінен (EPA) грант алды. ''Tracking UVM''<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/sustain/tracking-progress/tracking-uvm |title=Tracking UVM |access-date=October 7, 2012 |archive-date=October 23, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023062835/http://www.uvm.edu/sustain/tracking-progress/tracking-uvm |url-status=live }}</ref> есебі Greening UVM есебінің жалғасы ретінде 2002 жылы жарияланып, университеттің 1990–2000 жылдар аралығындағы экологиялық жетістіктерін сипаттады. Вермонт университетінің қоршаған ортаға әсерін жүйелі түрде бақылауға бағытталған жұмысы 2004 жылы мойындалып, 2002 жылғы экологиялық есебі үшін университет Вермонт губернаторының экологиялық жетістіктер саласындағы сыйлығына ие болды. ''Tracking UVM'' жоғары оқу орындары кампустарының қызметінен қоршаған ортаға келетін әсерді жүйелі түрде бағалауға арналған алғашқы есептердің бірі болды. === 2000 жылдар === 2005 жылы Вермонт университетінің президенті Дэниел М. Фогель оқу орнының экологиялық құрылыс саясаты туралы құжатына қол қойды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/policies/facil/greenbuilding.pdf |title=Green Building Policy |access-date=June 12, 2017 |archive-date=October 23, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161023051245/http://www.uvm.edu/policies/facil/greenbuilding.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Wakefield |first=Jeffrey |title=Signing Ceremony Makes UVM's New Green Building Policy Official |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/?Page=News&storyID=6606 |access-date=October 7, 2012 |archive-date=October 17, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151017232315/http://www.uvm.edu/~uvmpr/?Page=News&storyID=6606 |url-status=live }}</ref> 2006 жылы екі студенттің бастамасымен қайта өңделген қағазды пайдалану саясаты жаңартылды. Олар университеттен күнделікті құжаттарды көшіру және басып шығару үшін тұтынудан кейінгі қалдықтардан 100% қайта өңделген, хлор қолданылмай өндірілген қағазды сатып алуға міндеттеме қабылдауды талап етті.<ref>{{cite web |last=Brown |first=Joshua |title=Pushing (Recycled) Paper |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/?Page=article.php&id=2027 |access-date=October 7, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151017232315/http://www.uvm.edu/~uvmpr/?Page=article.php&id=2027 |archive-date=October 17, 2015 |url-status=dead }}</ref> 2007 жылы президент Фогель [[Америкалық колледждер мен университеттер президенттерінің климат жөніндегі міндеттемесі]]не қол қойды.<ref>{{cite web |url=http://www.presidentsclimatecommitment.org/ |title=Homepage - Second Nature |publisher=Presidentsclimatecommitment.org |access-date=June 12, 2017 |archive-date=August 19, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190819211253/http://www.presidentsclimatecommitment.org/ |url-status=live }}</ref> 2008 жылы Вермонт университеті Экологиялық кеңесті таратып, оның орнына Тұрақты даму жөніндегі бөлім құрды. Бұл бөлім кампустағы тұрақты дамуды жоспарлауға қолдау көрсетеді, университеттің шаруашылық қызметі мен академиялық құрылымдары арасындағы байланысты қамтамасыз етеді және тұрақты даму бағытындағы жұмыстардың нәтижелерін бақылайды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/sustain |title=Home |access-date=October 7, 2012 |archive-date=October 12, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012075847/http://www.uvm.edu/sustain/ |url-status=live }}</ref> === 2010 жылдар === 2011 жылы Вермонт университеті Америкалық колледждер мен университеттер президенттерінің климат жөніндегі міндеттемесі аясында өзінің Климаттық іс-қимыл жоспарын ұсынды.<ref>{{cite web |url=http://rs.acupcc.org/cap/792/ |title=Reports · Climate Action Plan for University of Vermont |access-date=October 7, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120415132258/http://rs.acupcc.org/cap/792/ |archive-date=April 15, 2012 |url-status=dead }}</ref> Климаттық іс-қимыл жоспары университет қызметінен туындайтын парниктік газдардың тікелей және жанама шығарындыларына бағытталған. Жоспар бойынша 2015 жылға қарай электр энергиясын пайдалануда толық көміртектік бейтараптыққа (1-қамту аясы)<ref name="auto">{{cite web |url=http://www.epa.gov/oaintrnt/ghg/index.htm |title=Greening EPA |access-date=October 7, 2012 |archive-date=November 4, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121104203804/http://www.epa.gov/oaintrnt/ghg/index.htm |url-status=dead }}</ref>, ал 2020 жылға қарай жылыту, салқындату жүйелері мен көлік паркі бойынша көміртектік бейтараптыққа (2-қамту аясы) қол жеткізу көзделді.<ref name="auto"/> Университет 2025 жылға қарай 3-қамту аясына<ref name="auto"/> жататын көздерден шығатын парниктік газдардың таза шығарындыларын нөлдік деңгейге жеткізуді мақсат етті. 2012 жылы Вермонт университеті кампус аумағында бөтелкедегі суды сатуды тоқтатқан және сауда автоматтарында ұсынылатын сусындардың кемінде үштен бірі денсаулыққа пайдалы болуын міндеттеген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орындарының бірі болды.<ref>{{cite web |last=Reidel |first=Jon |title=UVM One of First Universities to End Sales of Bottled Water, Mandate Healthy Vending Options |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/?Page=news&storyID=13129 |publisher=University Communications |access-date=October 7, 2012 |archive-date=November 6, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121106010243/http://www.uvm.edu/~uvmpr/?Page=news&storyID=13129 |url-status=live }}</ref> Сол жылы университеттің қамқоршылар кеңесі экологиялық бастамаларды қаржыландыру қорына 13 миллион доллар бөлу туралы шешім қабылдады. Бұл сол уақытқа дейінгі осындай ең ірі бастама болды. Бұған дейін ең ірі қор Гарвард университетінің 12 миллион долларлық экологиялық несиелеу қоры болған еді.<ref>{{cite web |url=http://www.green.harvard.edu/loan-fund |title=Green Revolving Fund |work=Sustainability at Harvard |access-date=October 7, 2012 |archive-date=June 23, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120623022344/http://www.green.harvard.edu/loan-fund |url-status=live }}</ref> 2012 жылғы наурызда Вермонт университеті «Нағыз азық-түлікке көшу жөніндегі кампус міндеттемесіне» қол қойған АҚШ-тағы бесінші жоғары оқу орны атанды.<ref>{{cite web |url=http://realfoodchallenge.org/commitment |title=The Real Food Campus Commitment |access-date=October 7, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121108222045/http://www.realfoodchallenge.org/commitment |archive-date=November 8, 2012 |url-status=dead }}</ref> Осы міндеттеме аясында университет 2020 жылға қарай сатып алынатын азық-түліктің 20%-ын «нағыз азық-түлік» санатына жататын өнімдерден құрауды көздеді. 2017 жылғы сәуірде университет бұл мақсаттан асып түскенін жариялап, 2020 жылға қарай мұндай өнімдердің үлесін 25%-ға жеткізу жөнінде жаңа мақсат қойды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/newsstories/news/uvm-achieves-20-percent-real-food-served-dining-halls-sets-new-goal |title=UVM Achieves 20 Percent Real Food Served in Dining Halls, Sets New Goal |publisher=University of Vermont |access-date=June 2, 2017 |archive-date=July 13, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170713234000/https://www.uvm.edu/newsstories/news/uvm-achieves-20-percent-real-food-served-dining-halls-sets-new-goal |url-status=live }}</ref> 2012 жылы жолаушылар тасымалы саласындағы экономикалық, экологиялық және энергетикалық тиімділікті арттыру мақсатында Тұрақты көлікті сертификаттау ұйымы (CST) құрылды. Бұл ұйым 2005 жылы Вермонт университетінде басталған жұмыстардың тікелей нәтижесінде пайда болды. Қазіргі уақытта CST eRating сертификаттау жүйесін, жүргізушілерді оқыту курстарын, сондай-ақ ақпараттандыру және білім беру бағдарламаларын жүзеге асырады. Ол Вермонт университетінің кеңес беру қызметі бөлімінің негізінде жұмыс істейтін коммерциялық емес ұйым болып табылады.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20131112211326/http://www.erating.org/about-us About Us]}}. Erating.org. Retrieved on April 12, 2014.</ref> 2015 жылғы мамырда Вермонт университеті бакалавриаттың барлық студенттері үшін тұрақты даму саласындағы білім алуды міндетті талап ретінде енгізді. Бұл талапқа сәйкес студенттер алдын ала мақұлданған тұрақты даму пәндерінің арасынан өздеріне қажеттісін таңдай алады.<ref>{{Cite web |last=Nixon |first=Amy Ash |date=May 4, 2015 |title=Sustainability a new core requirement at UVM |url=https://vtdigger.org/2015/05/04/sustainability-a-new-core-requirement-at-uvm/ |access-date=April 20, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420023722/https://vtdigger.org/2015/05/04/sustainability-a-new-core-requirement-at-uvm/ |url-status=live }}</ref> === Қазіргі кезең === 2023 жылғы сәуірде Вермонт университеті 2030 жылға қарай көміртектік бейтараптыққа қол жеткізу жөнінде міндеттеме қабылдады.<ref name=":4">{{Cite web |title=University of Vermont commits to carbon neutrality by 2030 |url=https://www.uvm.edu/news/sustainabilityoffice/university-vermont-commits-carbon-neutrality-2030 |access-date=April 20, 2023 |website=The University of Vermont |archive-date=April 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420023715/https://www.uvm.edu/news/sustainabilityoffice/university-vermont-commits-carbon-neutrality-2030 |url-status=live }}</ref> Осы мақсатта университет жаңартылатын энергия көздеріне инвестиция салуды, ғимараттар мен көлік құралдарын электрлендіруді, көлік паркінің көлемін қысқартуды және [[геотермалдық барлау]] жұмыстарын жүргізуді жоспарлады.<ref>{{Cite web |last=Crowley |first=Patrick |date=April 18, 2023 |title=UVM announces plan to achieve carbon neutrality by 2030 |url=https://vtdigger.org/2023/04/18/uvm-announces-plan-to-achieve-carbon-neutrality-by-2030/ |access-date=April 20, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420020809/https://vtdigger.org/2023/04/18/uvm-announces-plan-to-achieve-carbon-neutrality-by-2030/ |url-status=live }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} sanieqn0k9u48orkcu20opluipd67lm 3690372 3690371 2026-11-02T19:11:59Z 1nter pares 146705 /* Қазіргі кезең */ 3690372 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі |Қысқартылған аты = Вермонт университеті |Эмблемасы = |Сурет = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|200px]] |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = University of Vermont and State Agricultural College |Бұрынғы атауы = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865) |Ұраны = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}<br>{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}<ref>{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}</ref> |Құрылған жылы = [[1791 жыл|1791]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = [[Марлен Тромп]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 14 320 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces">{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&id=231174 |url-status=live }}</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = 12 168 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces" /> |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 2013 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces" /> |Орналасқан жері = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²) |Мекенжайы = |Сайты = https://www.uvm.edu/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47 |CoordScale = |edu_region = }} '''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].<ref>{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}</ref> 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.<ref>{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}</ref> Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.<ref name=":0">{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}</ref> Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]<nowiki/>» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады. == Тарихы == === XVIII ғасыр === {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | image1 = University of Vermont 1845.png | alt1 = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті | caption1 = Вермонт университеті, 1845 жыл | image2 = University of Vermont Old Mill.jpg | alt2 = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті | caption2 = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат | image3 = University of Vermont Billings Library.jpg | alt3 = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті | caption3 = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды. | image4 = University of Vermont University Green.jpg | alt4 = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті | caption4 = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы }} Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады. === XIX ғасыр === Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.<ref name="Donaldson, Thomas (1884)">{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&view=1up&seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&view=1up&seq=257 |url-status=live }}</ref> Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.<ref name="uvm.edu"/> Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]<nowiki/>» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.<ref name="uvm.edu">[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.</ref> Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.<ref name="uvm.edu" /> 1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.<ref>{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}</ref> [[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды. === XX ғасыр === 1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.<ref>{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}</ref> 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.<ref name=":8">{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}</ref> Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.<ref name=":8" /> XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.<ref name=":11">{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}</ref><ref name=":6">{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}</ref> 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.<ref name=":5">{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}</ref> Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]<nowiki/>» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.<ref>{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}</ref> 1972 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі тағы да араласып, соғысқа қарсы шерулерге қатысқаны үшін билік өкілдерінің наразылығын тудырған, студенттер арасында танымал [[марксизм|марксшіл]] [[саясаттану]] профессоры [[Майкл Паренти]]ге тұрақты профессорлық қызмет мәртебесін беруден бас тартты. Кеңес оқытушылар құрамының, декандар кеңесінің және университет әкімшілігінің ұсынымдарына қарамастан осындай шешім қабылдады. Кейін Паренти университетке қарсы федералдық сотқа талап арыз берді. Дау соттан тыс тәртіппен реттеліп, Парентиге 15 000 доллар төленді.<ref name=":6" /> 1980 жылдары Вермонт университеті студенттердің [[апартеид]] режимі орнаған Оңтүстік Африкада қызмет жүргізетін компанияларға салынған [[Оңтүстік Африкадан инвестицияларды шығару|инвестицияларды қайтарып алуды]] талап етуіне байланысты күшейген қысымға тап болды.<ref>{{Cite web |date=April 5, 2022 |title=UVM Rally Calling for UVM South African Divestment |url=https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |access-date=December 30, 2023 |website=CCTV Center for Media and Democracy |language=en |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230055838/https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |url-status=live }}</ref> Апартеид режиміне инвестиция салуға қарсы студенттердің наразылықтары 1985 жылғы 12 қазанда Уотерман ғимаратының қарсысындағы көгал алаңда «лашықтар қалашығының» салынуымен шарықтау шегіне жетті. 6 желтоқсанда университеттің қамқоршылар кеңесі 12 дауыс қолдап, 7 дауыс қарсы болған нәтижемен инвестицияларды қайтарып алу туралы шешім қабылдады.<ref>{{Cite web |last=Fordham |first=Robin |title=University of Vermont Campus History - Crossroads |url=https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |access-date=December 30, 2023 |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230052425/https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |url-status=live }}</ref> === XXI ғасыр === Вермонт университеті студенттік ұйымдардың бастамасымен инвестицияларды қайтарып алуға бағытталған басқа да бірқатар шараларды жүзеге асырды. Атап айтқанда, 2006 жылы [[Дарфурдағы геноцид (2003–2005)|Дарфурдағы геноцидке]] байланысты «Суданды қолдайтын» компаниялардан инвестицияларын қайтарып алды,<ref>{{Cite web |last=Picard |first=Ken |title=UVM Implements Divestment Strategy for Sudan-Friendly Companies |url=https://www.sevendaysvt.com/news/uvm-implements-divestment-strategy-for-sudan-friendly-companies-2130853 |access-date=December 30, 2023 |website=Seven Days |language=en }}</ref> ал 2009 жылы [[Ирак соғысы|Ирактағы]] және [[Ауғанстандағы соғыс (2001–2021)|Ауғанстандағы]] соғыстар кезінде [[кассеталық оқ-дәрі]]лер мен [[сарқылған уран]] қолданылатын қару-жараққа қатысты инвестициялардан бас тартты.<ref>{{Cite web |date=July 13, 2009 |title=UVM trustees to vote on weapons divestment (US) |url=https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |access-date=December 30, 2023 |website=Landmine.de |language=de-DE |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061822/https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=November 16, 2009 |title=Board votes to divest from cluster ammunitions |url=https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |access-date=December 30, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061821/https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |url-status=live }}</ref> 2013 және 2016 жылдары университеттің қамқоршылар кеңесі қазба отын саласына салынған инвестицияларды қайтарып алу туралы талаптарды қабылдамады.<ref>{{Cite web |last=JOHNSON |first=TIM |title=UVM trustees reject fossil-fuel divestment |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2013/12/18/uvm-trustees-reject-fossil-fuel-divestment/4117649/ |access-date=December 30, 2023 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}</ref><ref name=":7">{{Cite web |last=Duffort |first=Lola |date=July 15, 2020 |title=UVM will divest its endowment from fossil fuels |url=http://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |access-date=December 30, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230162029/https://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |url-status=live }}</ref> 2019 жылғы 1 шілдеде [[Суреш Гаримелла]] Вермонт университетінің 27-президенті болып тағайындалды.<ref>{{Cite web |last=Loftus |first=Sawyer |title=New UVM president takes the helm, offers few details on university's direction |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |access-date=December 31, 2022 |website=Burlington Free Press |language=en-US |archive-date=August 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805233453/https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |url-status=live }}</ref> Оның басшылығы кезінде университетке қабылданған студенттер саны рекордтық деңгейге жетіп, ғылыми зерттеулерді қаржыландыру көлемі 50 пайызға өсіп, 250 миллион долларды құрады. Алайда Гаримелла студенттермен және оқытушылармен [[қоғаммен байланыс|қарым-қатынасы]] үшін сынға ұшырады.<ref>{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=Suresh Garimella Has Helped UVM Emerge Stronger From the Pandemic. But Who Is He, Anyway? |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |access-date=April 30, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003502/https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |url-status=live }}</ref> 2021 жылы университет әкімшілігі бюджетті қысқарту шараларын енгізді. Соның нәтижесінде Өнер және ғылым колледжінде үш кафедра жабылып, 12 негізгі мамандық, 11 қосымша мамандық және төрт магистратура бағдарламасы тоқтатылды.<ref>{{Cite web |last=Ruehsen |first=Ella |date=April 13, 2021 |title=Thousands voice no confidence in Garimella administration as grievances mount |url=https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |access-date=December 28, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128192721/https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |url-status=live }}</ref> 2020 жылы студенттердің бастамасымен жүргізілген науқанның қысымымен Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесі 2023 жылғы шілдеге дейін қазба отын саласына салынған инвестициялардан толық бас тарту туралы шешімді бірауыздан қабылдады.<ref name=":7" /> 2022 жылы [[АҚШ Білім министрлігі]] [[Луис Д. Брандейс атындағы адам құқықтарын заң арқылы қорғау орталығы]] мен [[Кампустағы еврейлер (ұйым)|Jewish on Campus]] ұйымдарының Азаматтық құқықтар туралы заңның VI бөлімі негізінде берген шағымына байланысты университет әкімшілігінің кампустағы [[антисемитизм]] көріністеріне қатысты әрекеттерін тергеуді бастады.<ref name="Investigation underway into antisemitism at U of Vermont">{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=Investigation underway into antisemitism at U of Vermont |url=https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |website=The Associated Press |date=September 13, 2022 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144257/https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=September 13, 2022 |title=UVM under federal investigation over antisemitism allegations |url=https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |access-date=May 1, 2023 |website=Vermont Public |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030305/https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы сәуірде университет пен Азаматтық құқықтар жөніндегі басқарма дауды ерікті түрде реттеу туралы келісімге келгеннен кейін тергеу аяқталды. АҚШ Білім министрлігінің баспасөз хабарламасында университеттің аталған оқиғаларға тиісті деңгейде әрекет етпегені айтылды.<ref>{{Cite web |title=U.S. Department of Education's Office for Civil Rights Resolves Investigation Addressing the University of Vermont's Responses to Allegations of Antisemitic Incidents |url=https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |access-date=May 1, 2023 |website=www.ed.gov |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503042411/https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |url-status=live }}</ref> Университет әкімшілігі бұл айыптауларды жоққа шығарып, оқиғаларға тиісті шаралар қабылдағанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=UVM President Denies Allegations of Antisemitism on Campus |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |access-date=May 1, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003504/https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |url-status=live }}</ref> Университет кемсітушілікке қатысты шағымдарды тіркеудің жаңа тәртібін енгізуге, кемсітушілік пен қудалауға қарсы ішкі ережелерін қайта қарауға және қызметкерлер мен студенттерге қосымша оқыту жүргізуге келісті.<ref name="U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint">{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint |url=https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |website=The Associated Press |date=April 3, 2023 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144302/https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |url-status=live }}</ref> Алайда шағымданушылардың талаптарын қабылдамады. Тергеуді аяқтаған кезде АҚШ Білім министрлігі университеттің кінәсі немесе заңбұзушылық жасағаны туралы қорытынды шығарған жоқ және жаңа федералдық саясат енгізбеді.<ref>{{Cite web |last=Zituni |first=Danya |date=June 28, 2023 |title=University of Vermont's Settlement with Dep't of Education Refuses to Adopt IHRA Despite Pressure |url=https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |access-date=December 27, 2023 |website=Palestine Legal |language=en-US |archive-date=December 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227025522/https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы қазанда Вермонт университетінің Қауіпсіздік және талаптарға сәйкестікті бақылау бөлімі [[Палестиналық арабтар|палестиналық]] жазушы [[Мұхаммед әл-Курд]]тың жоспарланған қонақ дәрісін кенеттен тоқтатты. Бөлім бұл шешімін іс-шара барысында тиісті қауіпсіздікті қамтамасыз ету мүмкіндігінің жоқтығымен түсіндірді. [[Seven Days (газет)|Seven Days]] газетінің журналистік зерттеуі іс-шараға байланысты қандай да бір қауіп-қатердің болғанын растайтын дәлелдер таппады.<ref>{{Cite web |last=Hellman |first=Rachel |title=Records Show UVM Professors Questioned Decision to Nix Palestinian Writer's Appearance |url=https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |access-date=December 27, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=December 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228000040/https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |url-status=live }}</ref> 2024 жылғы наурызда Вермонт университетінің магистратура және докторантура студенттері [[кәсіподаққа бірігу|кәсіподаққа бірігу]] және [[Біріккен автомобиль жұмысшылары|UAW]] кәсіподағына қосылу туралы шешімді қолдап дауыс берді.<ref>{{Cite news |title=UVM grad students join union |date=March 28, 2024 |work=WCAX |url=https://www.wcax.com/2024/03/28/uvm-grad-students-join-union/ }}</ref> 2024 жылғы сәуірде университеттегі [[Палестинадағы әділдік үшін студенттер]] ұйымының бөлімшесі Эндрю Харрис алаңында наразылық лагерін құрды. Наразылық білдірушілер университеттің эндаумент қоры туралы ақпараттың ашық болуын және «барлық қару-жарақ өндірушілерден, израильдік компаниялардан және тарихи Палестина аумағының оккупациясына қатысы бар компаниялардан» инвестицияларды қайтарып алуды талап етті. Сондай-ақ олар университеттен [[Линда Томас-Гринфилд]]тің оқу бітіру салтанатында жоспарланған сөз сөйлеуін тоқтатуды талап етті.<ref>{{Cite web |last=Keshmiri |first=Peter D'Auria, Sophia |date=April 29, 2024 |title=Pro-Palestinian protest encampments spring up at the University of Vermont, Middlebury College |url=http://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |access-date=April 29, 2024 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429051453/https://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |url-status=live }}</ref> == Мөрі == Университет алғаш рет 1807 жылы ресми мөрін бекітті. Мөрде [[Жасыл таулар]]дың үстінен көтеріліп келе жатқан күн және университеттің алғашқы ғимараты — кейін қайта жөнделген Олд-Милл бейнеленген. Сондай-ақ онда [[Евклид]]тің [[Пифагор теоремасы]]н «жел диірмені» әдісімен дәлелдеу сызбасы, глобус пен [[секстант]] бейнеленген. Мөрдің сыртқы шеңберінде «Universitas V. Montis. A.D. 1791», ал ішкі шеңберінде 1865 жылы ауыл шаруашылығы колледжінің құрылғанын білдіретін «Collegiumque Agriculturae» деген жазулар орналасқан.<ref>{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118045743/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |archive-date=January 18, 2021 |title=University Seal |website=The University of Vermont }}</ref> == Білім беру == Бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша білім беретін университеттің құрамына жеті бакалавриат колледжі, үздік студенттер колледжі, жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжі және медицина колледжі кіреді.<ref>{{Cite web |title=Majors, Minors and Graduate Programs |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}</ref> Вермонт университеті [[Жаңа Англияның жоғары білім жөніндегі комиссиясы]] тарапынан [[АҚШ-тағы жоғары білімді аккредиттеу|аккредиттелген]].<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=New England Commission Higher Education |language=en-US |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090600/https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |url-status=live }}</ref> Бакалавриат, магистратура және докторантура бағдарламалары [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]нде, Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжінде, Өнер және ғылым колледжінде, Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжінде, Инженерия және математика ғылымдары колледжінде, Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінде, Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжінде, Гроссман бизнес мектебінде және [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]]нде ұсынылады.<ref>{{cite web |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |title=Majors, Minors, and Graduate Programs |website=www.uvm.edu |language=en |access-date=April 4, 2018 |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}</ref> Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі дербес академиялық дәреже бермейді. Оның студенттері бір мезгілде университеттің бакалавриат бағдарламалары бойынша білім беретін жеті колледжінің бірінде оқиды.<ref>{{Cite web |title=Fall Semester |url=https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |url-status=live }}</ref> === Рейтингтері мен беделі === {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:22em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; border-collapse:collapse;" |- ! colspan="2" style="background:#f8f9fa; color:#3366cc; text-align:center; font-size:130%; padding:12px 8px; border:0;" | Академиялық рейтингтер |- ! colspan="2" style="background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;" | Ұлттық |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Forbes]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 181 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[U.S. News & World Report]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 121 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Washington Monthly]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 100 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | '''''WSJ''/College Pulse''' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 283 |- ! colspan="2" style="background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;" | Әлемдік |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі|ARWU]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 401–500 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[QS World University Rankings|QS]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 851–900 |- | style="border:0; padding:10px 12px;" | ''[[U.S. News & World Report]]'' | style="border:0; padding:10px 12px; text-align:right;" | 510 |} 2024 жылғы жағдай бойынша ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымының жыл сайынғы университеттер рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тың мемлекеттік университеттері арасында 61-орынды, ал елдегі барлық университеттер арасында 121-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті.<ref>{{cite web |title=University of Vermont |url=https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |access-date=September 30, 2024 |publisher=U.S. News & World Report |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414180827/https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |url-status=live }}</ref> 2024 жылы ''Forbes'' басылымының ''America's Top Colleges'' рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тағы 500 мемлекеттік және жекеменшік колледж бен университеттің арасында жалпы есепте 181-орынға, мемлекеттік университеттер арасында 79-орынға, ал зерттеу университеттері арасында 129-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.forbes.com/colleges/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=Forbes |language=en }}</ref> 1985 жылы Ричард Молл өзінің ''The Public Ivies: A Guide to America's Best Public Undergraduate Colleges and Universities'' атты кітабында Вермонт университетін [[Мемлекеттік Айви]] санатына жатқызды.<ref>{{Cite book |last=Moll |first=Richard |url=https://archive.org/details/publicivysguidet0000moll |title=The public ivys: A guide to America's best public undergraduate colleges and universities |date=1985 |publisher=Viking |location=New York |others=Internet Archive |isbn=978-0-670-58205-1 }}</ref> === Бакалавриатқа қабылдау === {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:36em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #c8ccd1; border-collapse:collapse;" |- ! colspan="3" style="background:#f8f9fa; text-align:center; font-size:125%; padding:12px 8px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Бакалавриатқа қабылдау статистикасы |- ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; width:45%;" | ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:30%;" | 2023 жылы оқуға қабылданғандар<ref name="FallEnrollmentReport">{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |title=UVM Common Data Set 2023-2024 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109025946/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |url-status=live }}</ref> ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:25%;" | 2018 жылмен салыстырғандағы өзгеріс<ref name="ReferenceEnrollmentReport">{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/CDS1819.pdf |title=UVM Common Data Set 2018-2019 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126192035/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/cds1819.pdf |url-status=live }}</ref> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Қабылдау көрсеткіші | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 60,0% | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | (+0,2) |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 17,1% | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | (+0,5) |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;" | Тест нәтижелерінің ортаңғы 50%-ы<sup>1</sup> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | [[SAT]] — жалпы балл | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 1270–1410 <small>([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 35%-ы арасында)</small> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | SAT — оқу және жазу | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 640–720 |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | SAT — математика | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 610–700 |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | [[ACT (тест)|ACT]] — жалпы балл | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 29–32 <small>([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 11%-ы арасында)</small> |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;" | Мектептегі үлгерім көрсеткіштері (GPA)<sup>2</sup> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 10% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 41,38% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 25% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 75,42% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 50% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 97,32% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Орташа GPA | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 3,85 |- | colspan="3" style="background:#f8f9fa; border:0; padding:12px; font-size:90%;" | <sup>1</sup> Тест нәтижелерін тапсыруды таңдаған студенттер арасында. <sup>2</sup> Мектептегі үлгерім рейтингі анықталған студенттер арасында. |} Бакалавриатқа қабылдау үдерісі [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «іріктеу деңгейі жоғары» санатына жатқызылады. Бұл бірінші курс студенттерінің тест нәтижелері негізінде университеттің қабылдау талаптарының іріктеу деңгейі бакалавр дәрежесін беретін барлық жоғары оқу орындарының арасында 80–100-процентиль аралығында екенін білдіреді.<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |access-date=April 5, 2023 |website=Carnegie Classification of Institutions of Higher Education |language=en-US |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224958/https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live }}</ref> 2026 жылғы түлектер тобына қабылдау үшін Вермонт университетіне 28 236 өтініш түсіп, олардың 16 947-сі (60,0%) мақұлданды. Қабылданғандардың 2 896-сы оқуға тіркеліп, [[Оқуға қабылдау ұсынысын қабылдау көрсеткіші|оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші]] 17,1%-ды құрады. Университетте бірінші курс студенттерінің [[Студенттердің оқуын жалғастыру көрсеткіші|оқуын жалғастыру көрсеткіші]] 88,25%-ды құрайды, ал студенттердің 77,5%-ы оқуын алты жыл ішінде аяқтайды.<ref name="FallEnrollmentReport" /> Бірінші курсқа қабылданған студенттердің 35%-ы [[SAT]] тестінің нәтижелерін тапсырған. Олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 1270–1410 аралығында болды. 2023 жылы оқуға қабылданған бірінші курс студенттерінің 11%-ы [[ACT (тест)|ACT]] тестінің нәтижелерін тапсырған, олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 29–32 аралығында болды. Студенттердің мектептегі орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) 3,85-ті құрады.<ref name="FallEnrollmentReport" /> === Ғылыми зерттеулер === Вермонт университеті [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.<ref name=":0" /> 2025 қаржы жылында университет [[ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар|ғылыми зерттеулер мен әзірлемелерді]] қаржыландыруға 266 миллион доллар көлемінде қаражат тартты.<ref name=":9">{{Cite web |title=UVM Research Sets $266M Record |url=https://www.uvm.edu/news/ovpr/uvm-research-sets-266m-record |access-date=October 1, 2024 |website=The University of Vermont }}</ref> === Өнер және ғылым колледжі === Өнер және ғылым колледжі — Вермонт университетіндегі студенттер, оқытушылар және қызметкерлер саны жағынан ең ірі колледж. Сонымен қатар колледж университеттің барлық студенттеріне оқу мен ғылыми қызметте табысқа жетуге қажетті білім мен дағдыларды қалыптастыруға көмектесетін негізгі пәндердің басым бөлігін ұсынады. Колледжде гуманитарлық ғылымдар, бейнелеу өнері, формалды ғылымдар, әлеуметтік және жаратылыстану ғылымдары бойынша 45 білім беру бағыты бар. [[Сурет:University of Vermont Williams Hall.jpg|thumb|Вермонт университетіндегі Уильямс-холл (бұрынғы Уильямс ғылыми корпусы). Қазіргі уақытта ғимаратта өнер және өнер тарихы, денсаулық және қоғам, сондай-ақ антропология кафедралары орналасқан.]] === Гроссман бизнес мектебі === Вермонт университетінің Гроссман бизнес мектебі [[AACSB]] ұйымы тарапынан аккредиттелген және бакалавриат пен магистратура бағдарламаларын ұсынады.<ref>{{Cite web |title=Sustainable Innovation MBA {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/program/sustainable-innovation-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}</ref> 2015 жылы мектеп университет түлегі Стивен Гроссманның 20 миллион доллар көлеміндегі қайырымдылық көмегінің құрметіне Гроссман бизнес мектебі болып қайта аталды. Бұл университет тарихындағы бір реттік ең ірі қайырымдылық қаржы болды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/business/?Page=news&storyID=21530&category=business |title=Grossman School of Business: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=October 5, 2015 |archive-date=October 6, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151006005514/http://www.uvm.edu/business/?Page=news&storyID=21530&category=business |url-status=live }}</ref> Мектептің бакалавриатында 1100-ден астам студент оқиды. Түлектерге бизнес басқару саласындағы ғылым бакалавры дәрежесі беріледі.<ref>{{Cite web |title=Undergraduate Programs {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/undergraduate-programs |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}</ref> 2025 жылы ''[[Corporate Knights]]'' басылымы Гроссман бизнес мектебінің тұрақты инновациялар саласындағы MBA бағдарламасын (SI-MBA) «Better World MBA» әлемдік рейтингінде екінші орынға, ал әлеуметтік және экологиялық ықпалы бойынша АҚШ-тағы бірінші орынға қойды. Бағдарлама 2023 жылдан бері осы орындарды сақтап келеді.<ref>{{Cite web |last=Bronca |first=Tristan |date=November 6, 2025 |title=These are the 2025 top MBA schools for sustainability |url=https://corporateknights.com/issues/2025-11-education-and-youth-issue/these-top-mbas-for-sustainability-are-maximizing-impact/ |access-date=April 16, 2026 |website=Corporate Knights |language=en-US }}</ref> ''[[The Princeton Review]]'' басылымының мәліметі бойынша, SI-MBA бағдарламасы АҚШ-тағы экологиялық бағыттағы үздік MBA бағдарламалары рейтингінде екінші орын алады,<ref>{{Cite web |title=Best Green MBA |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings/?rankings=best-green-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}</ref> сондай-ақ кәсіпкерлік саласындағы ең үздік 50 бағдарламаның<ref>{{Cite web |title=Top 50 Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-50-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}</ref> және АҚШ-тың солтүстік-шығысындағы кәсіпкерлік бағытындағы ең үздік жеті бағдарламаның қатарына кіреді.<ref>{{Cite web |title=Top Northeast Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-northeast-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com }}</ref> === Инженерия және математика ғылымдары колледжі === [[Сурет:University of Vermont Discovery Hall.jpg|thumb|Биохимия, физика және химия сияқты [[физикалық ғылымдар]] салалары орналасқан Дискавери-холл ғимараты]] Инженерия және математика ғылымдары колледжінде (CEMS) [[ABET]] ұйымы аккредиттеген бес инженерлік білім беру бағдарламасы бар: биомедициналық инженерия, құрылыс инженериясы, экологиялық инженерия, электротехника және машина жасау. Сонымен қатар колледж құрамында информатика кафедрасы мен математика және статистика кафедрасы жұмыс істейді. Колледжде үш ғылыми-зерттеу орталығы бар: Көлік зерттеулері орталығы, Күрделі жүйелер орталығы және Вермонттың озық есептеу технологиялары орталығы. Колледжде бакалавриат деңгейінде шамамен 1400 студент, жоғары оқу орнынан кейінгі бағдарламаларда 250 студент оқиды және 85 оқытушы жұмыс істейді. === Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі === [[Сурет:University of Vermont Morrill Hall.jpg|thumb|АҚШ сенаторы [[Джастин Смит Моррилл]]дің құрметіне аталған [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараты 1906–1907 жылдары Вермонт университетінің ауыл шаруашылығы кафедрасы мен ауыл шаруашылығы тәжірибе станциясын орналастыру үшін салынған.]] Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі (CALS) жануарлар туралы ғылым (студенттерге [[Тафтс университеті]]нің [[Каммингс ветеринариялық медицина мектебі]]не мерзімінен бұрын қабылдану мүмкіндігі беріледі), биохимия, биология ғылымдары, жергілікті қауымдастық кәсіпкерлігі, жергілікті қауымдастықтарды дамыту және халықаралық даму, диетология, тамақтану және тағамтану, экологиялық ауыл шаруашылығы, қоршаған орта туралы ғылым, қоршаған ортаны зерттеу, микробиология, молекулалық генетика, өсімдіктер биологиясы, қоғамдық коммуникациялар және тұрақты ландшафттық бау-бақша шаруашылығы бағыттары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар колледж құрамында Ауылдық аймақтарды зерттеу орталығы жұмыс істейді. Колледж Өнер және ғылым колледжімен бірлесіп білім беру бағдарламаларын да ұсынады. Биология ғылымдары сияқты мамандықтарды таңдаған студенттер осы екі колледждің кез келгенінде білім ала алады.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |title=Integrated Biological Science Program: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 11, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511112140/http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |url-status=live }}</ref> Жер гранты негізінде құрылған жоғары оқу орны ретінде Вермонт университеті [[Штаттардың бірлескен ғылыми-зерттеу, білім беру және ауыл шаруашылығы жөніндегі кеңес беру қызметі]] бағдарламасы аясында Вермонт штатына ауыл шаруашылығы саласындағы ғылыми-зерттеу қызметтерін көрсету үшін жыл сайын грант алады. === Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі === Вермонт университетінің Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі (CESS) педагогикалық білім беру, адам дамуы және отбасы туралы ғылымдар, сондай-ақ әлеуметтік жұмыс салалары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар [[америкалық ым тілі]], арнайы білім беру және мәдени әрі тілдік әртүрлілік жағдайындағы білім беру бағыттары бойынша қосымша мамандықтар бар. Колледж құрамына Көшбасшылық және даму ғылымдары кафедрасы, Білім беру кафедрасы, Әлеуметтік жұмыс кафедрасы және Мүгедектік және қоғамға кіріктіру орталығы кіреді. Сондай-ақ магистр немесе доктор (Ed.D. немесе Ph.D.) дәрежесін алуға мүмкіндік беретін бағдарламалар ұсынылады. === Медицина колледжі === {{Толық мақала|Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі}} 1804 жылы Джон Померой Берлингтондағы өз үйінде студенттерге сабақ бере бастады. Бұл АҚШ-тағы [[Штат университеті|мемлекеттік колледж немесе университет]] жанындағы алғашқы [[АҚШ-тағы медициналық білім беру|медициналық]] бөлімше болды. 1822 жылы Померой мен медицина саласының оқытушысы [[Нейтан Смит (дәрігер, 1762 жылы туған)|Нейтан Смит]] негізін қалаған [[Вермонт университетінің медицина колледжі|Медицина колледжі]] АҚШ-тағы жетінші медицина мектебі ретінде құрылды. Вермонт университеті медицина мамандығы бойынша әр курсқа шамамен 100 студент қабылдайды. Жалпы медицина студенттерінің саны шамамен 400-ге жетеді. Вермонт университетінің медициналық орталығы клиникалық білім берудің негізгі базасы болып табылады. ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымының 2016 жылғы рейтингі бойынша Медицина колледжі [[алғашқы медициналық-санитариялық көмек]] саласындағы білім беру сапасы жағынан АҚШ-тағы рейтингке енген 89 бағдарламаның арасында 29-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті. Ал 2019 жылғы жағдай бойынша 120 бағдарламаның арасында 43-орынға ие болды.<ref>{{cite magazine |url=http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |title=Best Medical Schools - University of Vermont |access-date=December 14, 2015 |magazine=U.S. News & World Report |archive-date=December 22, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222133141/http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |title=Best Medical Schools: Primary Care |access-date=May 5, 2019 |archive-date=June 13, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613134748/https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |url-status=live }}</ref> 2016 жылғы 21 қазанда [[Джо Байден]] қатерлі ісікке қарсы күресті жеделдетуге бағытталған [https://bidenwhitehouse.archives.gov/cancermoonshot/ Cancer Moonshot] бастамасын талқылау үшін университет кампусына келді.<ref>{{cite web |url=https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |title=Vice President Biden Brings His 'Cancer Moonshot' to Burlington |date=October 21, 2016 |access-date=August 25, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105221/https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |title=Vice President Biden Brings 'Cancer Moonshot' to UVM |publisher=Med.uvm.edu |date=November 14, 2016 |accessdate=August 26, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105225/http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |url-status=live }}</ref> ==== Чарльз А. Дана атындағы медициналық кітапхана ==== Чарльз А. Дана атындағы кітапхана — Вермонт штатындағы ең ірі [[медициналық кітапхана]]. Ол Ұлттық медициналық кітапханалар желісінің Вермонт штатындағы ресурстық кітапханасы қызметін атқарады<ref>{{cite web |url=http://nnlm.gov/ |title=National Home page - National Network of Libraries of Medicine |access-date=July 17, 2009 |archive-date=July 30, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090730161711/http://nnlm.gov/ |url-status=live }}</ref> және Вермонт университетінің Академиялық денсаулық сақтау орталығын қажетті ақпаратпен қамтамасыз етеді. Академиялық денсаулық сақтау орталығының құрамына университеттің Медицина колледжі мен Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінің оқытушылары, қызметкерлері мен студенттері, сондай-ақ Вермонт университетінің медициналық орталығындағы дәрігерлер мен басқа да [[медициналық қызмет көрсетуші]]лер кіреді. Кітапхана университеттің бакалавриат және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларының денсаулық сақтау ғылымдары саласындағы ақпараттық қажеттіліктерін де қанағаттандырады. Сонымен қатар ол [[денсаулық сақтау ғылымдары]] бойынша ақпарат іздейтін Вермонт штатының тұрғындарына да ашық. === Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі === Вермонт университетінің Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі төрт кафедрадан тұрады: Биомедицина және денсаулық ғылымдары, Коммуникация ғылымдары және коммуникация бұзылыстары, Мейіргер ісі, сондай-ақ Оңалту және қозғалыс ғылымдары. Сонымен қатар колледж құрамында [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]мен бірлесіп жұмыс істейтін Интегративті денсаулық институты бар. Ол интегративті медициналық көмек саласында сертификат беретін білім беру бағдарламасын ұсынады. Колледждің кейбір бакалавриат бағдарламалары студенттерді сөйлеу және тіл патологиясы, аудиология салалары бойынша жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларына немесе физиотерапия бойынша докторлық бағдарламаға түсуге дайындайды. Колледж сондай-ақ бұрын Fletcher Allen Health Care деп аталған Вермонт университетінің медициналық орталығының клиникалық базаларын пайдаланады. === Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі === Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі студенттердің оқу бағдарламасын толықтыратын және сабақтан тыс іс-шараларға қатысуына жағдай жасайды. Олардың қатарына арнайы ғылыми симпозиумдар, университетке шақырылған ғалымдармен бірге ұйымдастырылатын кешкі астар, сондай-ақ Монреаль мен Бостондағы мұражайлар мен театрларға сапарлар кіреді. Колледждің жұмысына университеттің әртүрлі бөлімдерінен оқытушылар іріктеліп тартылады. Олар бірінші курс студенттеріне арналған этика пәні мен тереңдетілген семинарларда дәріс оқиды, оқу және талқылау топтарына қатысады, пленарлық дәрістер сериясында баяндама жасайды, сондай-ақ ғылыми зерттеулер жүргізетін үздік студенттерге ғылыми жетекшілік етеді. Міндетті этика курсы, шағын семинарлар, бейресми кездесулер мен арнайы ғылыми-зерттеу жобалары аясында студенттер гуманитарлық және жаратылыстану ғылымдары, инженерия, мейіргер ісі, медицина, педагогика, бизнес және басқа да салалар бойынша университет ғалымдарымен бірлесіп жұмыс істейді. 2023 жылғы мамырда колледж АҚШ-тың бұрынғы сенаторы [[Патрик Лихи]]дің құрметіне қайта аталды.<ref>{{Cite web |title=UVM Honors College Named for Senator Patrick Leahy |url=https://www.uvm.edu/news/story/uvm-honors-college-named-senator-patrick-leahy |access-date=June 12, 2023 |website=The University of Vermont |archive-date=June 8, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230608023818/https://www.uvm.edu/news/story/uvm-honors-college-named-senator-patrick-leahy |url-status=live }}</ref> === Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі === [[Сурет:University of Vermont Aiken Center.jpg|thumb|Джордж Д. Айкен орталығында Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі орналасқан.]] [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]] (RSENR) 1973 жылы құрылған Табиғи ресурстар мектебінің негізінде 2003 жылы ашылды. Мектеп экологиялық және әлеуметтік үдерістер туралы білім мен түсінікті тереңдетуге, сондай-ақ табиғи жүйелердің тұтастығын сақтауға және қоршаған ортамен үйлесімді өмір сүретін орнықты қоғам қалыптастыруға бағытталған құндылықтарды дамытуға ұмтылады. Рубенштейн мектебінің ғылыми-зерттеу қызметі үш негізгі бағытты қамтиды: 1. Қолданбалы экология; 2. Қоршаған орта және қоғам; 3. Инновациялық құралдарды әзірлеу және пайдалану (мысалы, ГАЖ, кеңістіктік талдау және модельдеу). Мектептің негізгі ғимараты Джордж Д. Айкен орталығында орналасқан. Ғимарат 2012 жылы қайта жаңғыртылып, [[АҚШ-тың жасыл құрылыс кеңесі]]нің [[Энергетикалық және экологиялық жобалаудағы көшбасшылық|LEED Platinum]] сертификатын алды.<ref>{{cite news |title=Rehabbed Aiken gets top 'green' designation |url=http://www.burlingtonfreepress.com/article/20130923/NEWS02/309230024/Rehabbed-Aiken-gets-top-green-designation |newspaper=Burlington Free Press |date=September 23, 2013}}</ref><!-- {{Dead link|date=July 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} --> 2007 жылы университет [[Шамплейн көлі]]нің ластану мәселелерін зерттеу үшін 6,7 миллион доллар көлемінде грант жеңіп алды.<ref>{{cite book |title=UVM wins $6.7M lake-research grant |publisher=Burlington Free Press |date=September 28, 2007 }}</ref> == Спорт == Вермонт университетінің спорт командалары «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]» деген атпен белгілі. Университетте спорттың 18 түрі бойынша командалар бар. Әйелдер командалары баскетбол, кросс, допты хоккей, шайбалы хоккей, лакросс, шаңғы спорты, футбол, жүзу және суға секіру, сондай-ақ жеңіл атлетика (жабық ғимаратта және ашық ауада) бойынша жарыстарға қатысады. Ерлер командалары баскетбол, кросс, шайбалы хоккей, лакросс, шаңғы спорты, футбол және жеңіл атлетика (жабық ғимаратта және ашық ауада) бойынша өнер көрсетеді. Барлық командалар [[NCAA]]-ның [[Дивизион (спорт)|I дивизионы]] деңгейінде жарысады. Командалардың басым бөлігі [[Америка шығысы конференциясы]]нда бақ сынайды. Ерлер мен әйелдердің шайбалы хоккей командалары [[Шығыс хоккей қауымдастығы]]ның жарыстарына қатысады. Тау шаңғысы мен шаңғы жарысы командалары [[Шығыс колледжаралық шаңғы қауымдастығы]]ның жарыстарына қатысады. Вермонт университетінің спорт командалары студент-спортшылардың жалпы орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) бойынша 2005 жылдан 2011 жылға дейін қатарынан жеті рет (2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010 және 2011 жылдары) Америка шығысы конференциясының академиялық кубогын жеңіп алды. Вермонт университеті осы конференцияда аталған кубокты қатарынан үш жыл және жалпы төрт рет жеңіп алған алғашқы оқу орны болды. [[Сурет:Gutterson Fieldhouse on March 29 2023.jpg|thumb|1963 жылы салынған [[Гаттерсон-филдхаус]] ғимаратында Вермонт университетінің хоккей мұз айдыны орналасқан.]] Университеттің соңғы жылдардағы спорттық жетістіктерінің қатарында ерлердің шайбалы хоккей командасының 2009 жылы Frozen Four турниріне шығуы, әйелдер мен ерлер баскетбол командаларының Америка шығысы конференциясының турнирлерінде жеңіске жетіп, 2010 жылғы NCAA турниріне жолдама алуы және шаңғы командасының 2012 жылы Монтана штатының Бозмен қаласында өткен NCAA ұлттық чемпионатында алтыншы рет жеңімпаз атануы бар. 2014 жылы ерлердің шайбалы хоккей командасы 2009 жылдан бергі үшінші NCAA турниріне жолдама алды, ал ерлер баскетбол командасы Америка шығысы конференциясының тұрақты маусымында алтыншы рет чемпион атанды. Университет өз тарихында америкалық футбол, софтбол және бейсбол сияқты бірнеше ірі спорт бағдарламасын тоқтатты. Софтбол мен бейсбол бағдарламалары 2009 жылы жабылды.<ref>{{cite web |url=http://www.wcax.com/story/9879709/uvm-eliminates-baseball-and-softball |title=UVM Eliminates Baseball and Softball |date=February 20, 2009 |access-date=September 17, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150916013459/http://www.wcax.com/story/9879709/uvm-eliminates-baseball-and-softball |archive-date=September 16, 2015 |url-status=dead }}</ref> Вермонт университетінің бұрынғы 36 спортшысы 16 Олимпиада ойындарына (13 қысқы және 3 жазғы) қатысып, жалпы алты Олимпиада медалін жеңіп алды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/vq/VQSPRING02/UVMOlympians.html |title=UVM Olympians |access-date=February 10, 2016 |archive-date=September 27, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927234921/http://www.uvm.edu/~uvmpr/vq/VQSPRING02/UVMOlympians.html |url-status=live }}</ref> Вермонт университетінің «Vermont Victorious» атты спорттық қолдау әні 1938 жылы жазылған.<ref>{{cite web |url=http://www.uvmathletics.com/sports/2010/6/27/GEN_0627105917.aspx |title=Vermont Catamounts Athletics |work=University of Vermont |access-date=February 10, 2016 |archive-date=February 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160208085600/http://uvmathletics.com/sports/2010/6/27/GEN_0627105917.aspx |url-status=live }}</ref> === 2024 жылғы NCAA ерлер футбол чемпионаты === 2024 жылғы 16 желтоқсанда Вермонт университетінің ерлер футбол командасы [[Маршалл университетінің ерлер футбол командасы|Маршалл университетінің командасын]] жеңіп, [[2024 жылғы NCAA I дивизионының ерлер арасындағы футбол турнирі]]нің чемпионы атанды. Бұл Вермонт университетінің NCAA I дивизионында өнер көрсететін спорт командаларының ұлттық чемпионаттың финалына алғаш рет шығып, жеңіске жетуі болды.<ref>{{Cite web |last=Abrami |first=Alex |title=Cardiac Cats: Vermont men's soccer win first national championship in comeback vs Marshall |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/sports/college/vermont/2024/12/16/vermont-soccer-vs-marshall-score-ncaa-national-championship-college-cup-overtime-final-uvm/76927559007/ |access-date=December 18, 2024 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}</ref> Сонымен қатар бұл [[Америка шығысы конференциясы]]на мүше командалардың тарихындағы алғашқы ұлттық чемпиондық атақ болды.<ref>{{Cite web |date=December 16, 2024 |title=Vermont Men's Soccer Wins National Championship 2-1 in Overtime!! |url=https://americaeast.com/news/2024/12/17/vermont-national-champions.aspx |access-date=December 18, 2024 |website=americaeast.com |language=en |archive-date=December 17, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241217053044/https://americaeast.com/news/2024/12/17/vermont-national-champions.aspx |url-status=live }}</ref> === Клубтық спорт === Вермонт университеті көптеген клубтық спорт командаларына қолдау көрсетеді. 2009 жылғы 15 қарашадағы жағдай бойынша университеттің желкенді спорт командасы АҚШ-тағы ұлттық рейтингте 8-орында тұрды.<ref name="SailingTeam">{{cite web |url=http://www.uvm.edu/sailing/ |title=UVM Sailing |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 30, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530001429/http://www.uvm.edu/sailing/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.collegesailing.org/rankings.asp |title=Sailing Collegiate National Top 20 |access-date=June 12, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070409102520/http://collegesailing.org/rankings.asp |archive-date=April 9, 2007 |url-status=dead }}</ref> Университеттің академиялық ескек есу командасы [[Чарльз өзені регатасы]] мен [[Дэд Вейл регатасы]]на қатысады. 2015 жылғы ACRA ұлттық клубтық ескек есу чемпионатында рульшісі бар төрт адамдық қайықтағы ерлер экипажы қола жүлдеге ие болды. Велоспорт командасы басқа университеттердің негізгі спорт командаларымен жарысып, бірнеше рет ұлттық чемпион атанды. == Өнер == [[Сурет:University of Vermont Royall Tyler Theatre.jpg|thumb|Театр өнері кафедрасы орналасқан Ройалл Тайлер театры.]] Вермонт университетінің Өнер мектебі жыл бойы аспаптық музыка және хор өнері бойынша концерттер ұйымдастырады. Ройалл Тайлер театрының [[негізгі сахна]]сында театр қойылымдары көрсетіледі. Театр өнері кафедрасы жыл сайын негізгі сахнада шамамен үш қойылым қояды. Сонымен қатар студенттердің режиссерлігімен бір актілі пьесалар да сахналанады. Соңғы жылдары негізгі сахнада қойылған көрнекті спектакльдердің қатарында ''[[Ақ нәсілді гетеросексуал ерлер]]'' және ''[[Жарқанат бала: мюзикл]]'' (2022/2023); ''[[Бұл ғажайып өмір]]'' және ''[[Ол құбыжықтарды өлтіреді]]'' (2021/2022); ''[[Халық жауы (пьеса)|Халық жауы]]'' (2020/2021); ''[[Қасқырлар (пьеса)|Қасқырлар]]'' және ''[[Қалыпты жүрек]]'' (2019/2020); ''[[Пиппин (мюзикл)|Пиппин]]'' (2018/2019); ''[[Сезім мен парасат]]'' және ''[[Питер және жұлдыз аулаушы]]'' (2017/2018); ''[[Көктемгі ояну (мюзикл)|Көктемгі ояну]]'' (2016/2017); ''[[39 баспалдақ (пьеса)|39 баспалдақ]]'' және ''[[Сахна сыртындағы шу]]'' (2015/2016); ''[[Жай нәрседен көп айқай]]'' (2014/2015); ''[[Тышқан қақпаны]]'' және ''[[Уринтаун]]'' (2013/2014) бар. 1991–2018 жылдары театрда Берлингтонның мерекелік дәстүріне айналған ''The Toys Take Over Christmas'' («Ойыншықтар Рождествоны басып алады») спектаклі қойылып келді.<ref>{{Cite web |title=Current Production Season |url=https://www.uvm.edu/cas/theatreanddance/current_production_season |access-date=October 13, 2024 |website=legacy.drup2.uvm.edu |language=en |archive-date=October 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008113927/https://www.uvm.edu/cas/theatreanddance/current_production_season |url-status=live }}</ref> Университеттің көпшілікке арналған сахналық өнер бағдарламасы — Lane Series 1955 жылы басталды. Бағдарлама аясында ұлттық және халықаралық деңгейде танымал өнерпаздар өнер көрсетеді. Әр оқу жылында классикалық музыка, джаз, фольклорлық музыка, камералық музыка және хор өнері бойынша концерттерді, сондай-ақ театр қойылымдарын, кино көрсетілімдері мен би өнерін қамтитын 25 іс-шара ұйымдастырылады. Іс-шаралардың басым бөлігі университеттің Редстоун кампусындағы концерт залында өтеді.<ref>{{Cite web |title=About Us: Lane Series |url=https://www.uvm.edu/laneseries/about-us |access-date=October 13, 2024 |website=University of Vermont |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109105633/https://www.uvm.edu/laneseries/about-us |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Lilly |first=Amy |title=How Natalie Neuert Curates UVM's Diverse Lane Series |url=https://www.sevendaysvt.com/arts-culture/how-natalie-neuert-curates-uvms-diverse-lane-series-41813697 |access-date=October 13, 2024 |website=Seven Days |language=en |archive-date=October 6, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241006013708/https://www.sevendaysvt.com/arts-culture/how-natalie-neuert-curates-uvms-diverse-lane-series-41813697 |url-status=live }}</ref> [[Флеминг өнер мұражайы]] — Вермонт университетінің мұражайы. Оның тұрақты коллекциясында 24 000 экспонат бар. Олардың қатарында өнер туындылары, сондай-ақ [[антропология|антропологиялық]] және [[этнография|этнографиялық]] жәдігерлер кездеседі. Мұражайда түрлі уақытша көрмелер мен арнайы іс-шаралар да өткізіледі. Қазіргі уақытта жұмысын тоқтатқан [[Вермонт Моцарт фестивалі]] Вермонт университетінде қалыптасып, алғашқы фестивальдері де осы оқу орнында өткізілді. 1976 жылы фестиваль тәуелсіз коммерциялық емес ұйым ретінде тіркелді, алайда бүкіл қызмет ету кезеңінде университетпен байланысын сақтап қалды. == Студенттік өмір == {| class="wikitable mw-collapsible sortable" style="width:100%; max-width:650px; float:none; clear:both; margin:0 0 1em 0; table-layout:fixed;" |+ 2023 жылғы күздегі бакалавриат студенттерінің демографиялық құрамы<ref>{{cite web |title=College Scorecard: University of Vermont |url=https://collegescorecard.ed.gov/school?231174-University-of-Vermont |website=College Scorecard |publisher=[[United States Department of Education]] |access-date=June 23, 2025 }}</ref> |- ! style="width:42%; text-align:left;" | Нәсілі мен этникалық тегі ! colspan="2" style="text-align:center;" | Жалпы үлесі |- | [[Испантілді емес ақ нәсілді америкалықтар|Ақ нәсілділер]] | style="width:12%; text-align:right;" | 84% | style="width:46%;" | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:84%; height:100%; background:cyan;"></div></div> |- | [[Испантілді және латынамерикалық америкалықтар|Испантілділер]] | style="text-align:right;" | 5% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:5%; height:100%; background:green;"></div></div> |- | [[Аралас нәсілді америкалықтар|Екі немесе одан да көп нәсіл]] | style="text-align:right;" | 4% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:4%; height:100%; background:violet;"></div></div> |- | [[Азиялық америкалықтар|Азиялықтар]] | style="text-align:right;" | 3% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:3%; height:100%; background:orange;"></div></div> |- | Белгісіз | style="text-align:right;" | 3% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:3%; height:100%; background:grey;"></div></div> |- | [[Афроамерикалықтар|Қара нәсілділер]] | style="text-align:right;" | 1% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:1%; height:100%; background:purple;"></div></div> |- | [[Шетелдік студент]] | style="text-align:right;" | 1% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:1%; height:100%; background:#008080;"></div></div> |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; color:#665c99; text-align:center;" | [[Экономикалық әртүрлілік]] |- | [[АҚШ-тағы төменгі тап|Табысы төмендер]]<sup>а</sup> | style="text-align:right;" | 14% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:14%; height:100%; background:red;"></div></div> |- | [[АҚШ-тағы ауқаттылық|Ауқаттылар]]<sup>ә</sup> | style="text-align:right;" | 86% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:86%; height:100%; background:black;"></div></div> |- | colspan="3" style="text-align:left;" | <sup>а</sup> Табысы төмен студенттерге арналған федералдық [[Пелл гранты]]н алған студенттердің үлесі. |- | colspan="3" style="text-align:left;" | <sup>ә</sup> Кемінде [[АҚШ-тағы орта тап]]қа жататын студенттердің үлесі. |} Университетте студенттердің түрлі қызығушылықтарын қамтитын 250-ден астам студенттік клуб пен ұйым жұмыс істейді. Оларға Студенттік өзін-өзі басқару қауымдастығы қолдау көрсетеді. Тарихы ұзақ әрі мүшелерінің саны көп ұйымдардың қатарында «Белсенді еріктілер» (Volunteers in Action), Вермонт университетінің саяхат клубы (UVM Outing Club)<ref name="uvmoc">{{Cite web |url=https://site.uvm.edu/uvmoc/ |title=UVM Outing Club |date=December 10, 2023 |access-date=March 26, 2024 |archive-date=March 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326193113/https://site.uvm.edu/uvmoc/ |url-status=live }}</ref> және Шаңғы және сноуборд клубы бар. Hillel ұйымы да университет кампусында белсенді қызмет атқарады.<ref>{{cite web |url=http://uvmhillel.org/Passover |title=Passover 2015! |work=UVM Hillel |access-date=August 26, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141108215600/http://uvmhillel.org/Passover |archive-date=November 8, 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.jspace.com/news/articles/jspace-featured-org-hillel-university-of-vermont/14889 |title=Jspace Featured .ORG: Hillel University of Vermont / Jspace News |access-date=August 26, 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131106071758/http://www.jspace.com/news/articles/jspace-featured-org-hillel-university-of-vermont/14889 |archive-date=November 6, 2013 }}</ref><ref name="SSC">{{cite web |url=http://www.uvmssc.com/ |title=UVM Ski & Snowboard website |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 29, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150529221249/http://www.uvmssc.com/ |url-status=live }}</ref> Сонымен қатар университетте 2007 жылы құрылған, АҚШ-тағы үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне FeelGood бөлімшесі орналасқан. Бөлімше университет кампусында ірімшік қосылған ыстық сэндвичтер сату арқылы 2030 жылға қарай аса ауыр кедейлікті жоюға бағытталған бастамаларды қолдау үшін құрылғаннан бері 400 000 доллардан астам қаражат жинады.<ref>{{cite web |url=http://www.feelgood.org/ |title=Home – FeelGood |website=FeelGood |language=en-US |access-date=June 1, 2016 |archive-date=May 29, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160529004429/http://www.feelgood.org/ |url-status=live }}</ref> [[Сурет:University of Vermont Davis Center.jpg|thumb|2007 жылғы күзде құрылысы аяқталған [[Дадли Х. Дэвис орталығы|Дэвис орталығы]] — университеттің студенттік орталығы.]] 2015 жылы университет Wellness Environment (WE) деп аталатын салауатты өмір салтын қолдау бағдарламасын іске қосты. Бұл алкоголь мен есірткі қолданылмайтын студенттік тұрғын орта бағдарламасы, оған қатысатын студенттер дене шынықтыру және дұрыс тамақтану жөніндегі жаттықтырушылардың көмегін ала алады. Бағдарлама аясында күнделікті йога сабақтары, тәулік бойы қолжетімді медитация сеанстары және студенттерді Берлингтон жастарының өкілдерімен жұптастыратын тәлімгерлік бағдарлама қарастырылған.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~wellenv/ |title=WE: Wellness Environment: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=April 10, 2015 |archive-date=April 15, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150415092701/http://www.uvm.edu/~wellenv/ |url-status=live }}</ref> 2017 жылғы күзде Орталық кампустың студенттік жатақханасының құрылысы аяқталды. Қазіргі уақытта онда Wellness Environment бағдарламасына қатысатын 700-ге жуық студент тұрады. Гендерлік инклюзивті дәретханалар жөніндегі жұмыс тобы (GIRT) деп аталатын ұйымның қызметі нәтижесінде Вермонт университетінде бинарлық емес гендерлік сәйкестігі бар және қалыптасқан гендерлік нормаларға сай келмейтін студенттер, оқытушылар мен келушілер пайдалана алатын, бір адамға арналған гендерлік бейтарап дәретханалардың саны артып келеді.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~hrdma/GIRT%20Report%20FINAL.pdf |title=Gender-Inclusive Restroom Task Force Report - Findings and Recommendations |access-date=October 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171026110809/http://www.uvm.edu/~hrdma/GIRT%20Report%20FINAL.pdf |archive-date=October 26, 2017 |url-status=dead }}</ref> === Саяхат клубы === Вермонт университетінің саяхат клубы (UVM Outing Club) 1913 жылы құрылды және АҚШ-тағы ең ірі саяхат клубы болып саналады. Студенттер басқаратын клуб каякинг, каноэмен жүзу, жаяу серуендеу, рюкзакпен жорыққа шығу, жартасқа өрмелеу, мұзға өрмелеу, тау шаңғысымен жабдықталмаған таулы жерлерде сырғанау және шаңғы жарысы бойынша саяхаттар ұйымдастырады.<ref name="uvmoc" /> Клуб TREK деп аталатын, студенттерді университетке түсер алдында табиғат аясында өткізілетін іс-шаралар арқылы бейімдеуге арналған бағдарламаны құруға атсалысты. Бағдарлама аясында жаңадан қабылданған бірінші курс студенттері бес күндік жорықтарға қатысып, Вермонт университетінің қауымдастығымен және Вермонт штатымен жақынырақ танысады.<ref>{{Cite web |url=https://www.uvm.edu/studentlife/trek |title=TREK &#124; Student Life &#124; The University of Vermont |website=www.uvm.edu |access-date=March 26, 2024 |archive-date=March 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326195315/https://www.uvm.edu/studentlife/trek |url-status=live }}</ref> Клуб жыл сайын Catamountain Classic іс-шарасын өткізеді. Оның барысында қатысушылар бір демалыс күнінің ішінде ұзындығы 272 миль (шамамен 438 км) болатын Лонг-Трейл жаяу жүру бағытын бірлесіп толық жүріп өтеді.<ref>{{Cite web |title=The Long Trail |url=https://www.greenmountainclub.org/the-long-trail/ |website=Green Mountain Club |access-date=March 26, 2024 |archive-date=March 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326195314/https://www.greenmountainclub.org/the-long-trail/ |url-status=live }}</ref> === Іс-шаралар === Вермонт университетінің бағдарламалық кеңесі (UPB) университет қауымдастығына арналған түрлі іс-шаралар мен мәдени-сауық бағдарламаларын ұйымдастыруға жауапты.<ref name=":2">{{Cite web |title=UVM Program Board |url=https://www.uvm.edu/studentlife/upb |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405204136/https://www.uvm.edu/studentlife/upb |url-status=live }}</ref> Соңғы жылдары<!-- Нақты мерзімі көрсетілмеген (2025 жылғы ақпан). --> кеңес комик [[Мишель Вулф]], [[Two Door Cinema Club]] музыкалық тобы және [[Лаверн Кокс]] қатысқан жыл сайынғы SpringFest фестивалі сияқты іс-шараларды ұйымдастырды. Сонымен қатар кеңес [[Музыкалық топтар сайысы|музыкалық топтар сайыстарын]], апта сайынғы паб викториналарын, халықаралық кино көрсетілімдері мен түрлі елдердің тағамдарына арналған іс-шараларды өткізеді.<ref name=":2" /> === Концерттер === [[Сурет:University of Vermont Ira Allen Chapel.jpg|thumb|[[Айра Аллен капелласы]]]] Университет кампусындағы іс-шаралардан бөлек, Вермонт университетінің бағдарламалық кеңесі (UPB) АҚШ-тың әртүрлі аймақтарынан келген орындаушылар мен жергілікті музыкалық топтардың қатысуымен жанды музыка концерттерін ұйымдастырады. Кеңес төрт комитеттен тұрады, олардың бірі — Концерттер комитеті. Комитет мүшелері концерттер ұйымдастыру және жергілікті дыбыс режиссерлері мен концерттік қойылым мамандарымен бірлесіп жұмыс істеу арқылы музыка индустриясының түрлі қырларын меңгереді. Студенттер музыкалық топтарды таңдауға, олардың өнер көрсетуін келісуге және концерт өтетін күнгі барлық ұйымдастыру-техникалық жұмыстарға жауап береді. 1971 жылы құрылған Концерттік бюро университетке [[R.E.M.]], [[Phish]] (топтың төрт мүшесінің үшеуі 1980 жылдары Вермонт университетінде оқыған), [[Red Hot Chili Peppers]], [[Стинг]], [[Лу Рид]], [[Primus (музыкалық топ)|Primus]], [[The String Cheese Incident]], [[Джеймс Браун]], [[Боб Дилан]], [[The Allman Brothers Band]], [[Death Cab for Cutie]], [[Jurassic 5]], [[Disco Biscuits]], [[Grateful Dead]], [[Guster]] және [[The Flaming Lips]] сияқты танымал орындаушылар мен музыкалық топтарды шақырды. 2001 жылдан бері жыл сайын сәуір айында SpringFest фестивалі өткізіліп келеді. Фестивальдің басты орындаушылары қатарында [[Vida Blue (музыкалық топ)|Vida Blue]], [[The Roots]], [[Cake (музыкалық топ)|Cake]], [[Келлер Уильямс]], [[Gov't Mule]], сондай-ақ бірлескен басты орындаушылар ретінде [[Robert Randolph & the Family Band]], [[Зигги Марли]] және [[Талиб Куэли]] болды. Әртүрлі жылдардағы SpringFest фестивальдерінде [[The Meditations]], [[Toots & the Maytals]], [[Soulive]], [[Rjd2]], [[Apollo Sunshine]], 2009 жылы [[Ratatat]], 2010 жылы [[MSTRKRFT]], 2011 жылы [[The Roots]] пен [[Thievery Corporation]], 2012 жылы [[Диллон Фрэнсис]], 2013 жылы [[MGMT]], 2014 жылы [[Atmosphere (музыкалық топ)|Atmosphere]], 2015 жылы [[The Disco Biscuits]], 2016 жылы [[The Head and the Heart]], 2017 жылы [[Two Door Cinema Club]] және 2018 жылы [[Playboi Carti]] өнер көрсетті. === Студенттік бауырластықтар мен қауымдастықтар === Вермонт университетіндегі грек әріптерімен аталатын студенттік бауырластықтар мен қауымдастықтар жүйесі АҚШ-тағы ең көне жүйелердің бірі болып саналады. Алғашқы студенттік бауырластық ұйымы 1836 жылы құрылды. Университеттегі ер студенттердің 5%-ы және әйел студенттердің 5%-ы осындай ұйымдарға мүше. Ерлер мен әйелдердің студенттік бауырластықтары мен қауымдастықтарының мүшелері Студенттік өзін-өзі басқару қауымдастығының (SGA) жұмысына қатысады, жаңадан қабылданған студенттерді бейімдеу бағдарламаларының жетекшілері, студенттердің мүдделерін қорғаушылар және жатақханадағы көмекшілер ретінде қызмет атқарады. == Экологиялық тұрақтылық == Вермонт университетінің кампусында экологиялық тұрақтылықты қамтамасыз ету бағытындағы жұмыстардың ұзақ тарихы бар.<ref name=":3">{{Cite web |title=UVM awarded STARS Gold Rating for Sustainability |url=https://vermontbiz.com/news/2023/march/10/uvm-awarded-stars-gold-rating-sustainability |access-date=April 20, 2023 |website=vermontbiz.com |archive-date=April 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420020759/https://vermontbiz.com/news/2023/march/10/uvm-awarded-stars-gold-rating-sustainability |url-status=live }}</ref> 2024 жылғы жағдай бойынша ''[[The Princeton Review]]'' басылымы Вермонт университетін АҚШ-тағы «Экологиялық тұрғыдан үздік 50 колледж» рейтингінде 16-орынға орналастырды.<ref>{{Cite web |title=Top 50 Green Colleges |url=https://www.princetonreview.com/college-rankings?rankings=top-50-green-colleges |access-date=October 1, 2024 |website=www.princetonreview.com |language=en |archive-date=September 25, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925163012/https://www.princetonreview.com/college-rankings/?rankings=top-50-green-colleges |url-status=live }}</ref> === 1990 жылдар === 1995 жылы Вермонт университетінде кампусты экологиялық тұрғыдан жақсарту мәселелері бойынша университеттің шаруашылық қызметі мен академиялық құрылымдары арасындағы байланысты қамтамасыз ету мақсатында Экологиялық кеңес құрылды.<ref>{{cite web |title=History |url=http://www.uvm.edu/sustain/about-us/history |publisher=UVM Office of Sustainability |access-date=October 7, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140713023641/http://www.uvm.edu/sustain/about-us/history |archive-date=July 13, 2014 |url-status=dead }}</ref> Кеңестің алғашқы жобасы университеттің түрлі экологиялық бағдарламалары жөніндегі баяндамаларды тыңдап, кампус қызметінің қоршаған ортаға әсерін бастапқы бағалауға бағытталды. 1998 жылы кеңес университет қызметінің қоршаған ортаға әсерін бағалаудың бастапқы көрсеткіштерін анықтау мақсатында Greening UVM есебін жариялады. Сол жылы қайта өңделген қағазды пайдалану саясаты әзірленіп, 1999 жылы қолданысқа енгізілді.<ref>{{cite web |last=Griffin |first=Lee |title=UVM Adopts Environmentally Friendly Paper Policy |url=http://www.uvm.edu/~dharvey/?Page=paper_policy_news_release.htm |access-date=October 7, 2012 |archive-date=April 2, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402160024/http://www.uvm.edu/~dharvey/?Page=paper_policy_news_release.htm |url-status=live }}</ref> Lab-XL жобасына жергілікті қауымдастықтың мүдделі тарапы ретінде қатысқан Экологиялық кеңес зертханалық химиялық қалдықтардың қоршаған ортаға салыстырмалы әсерін және бұл мәселеге қоғамның қызығушылығын бағалауға арналған ''Tracking UVM'' жобасы мен есебін қолдау үшін АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігінен (EPA) грант алды. ''Tracking UVM''<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/sustain/tracking-progress/tracking-uvm |title=Tracking UVM |access-date=October 7, 2012 |archive-date=October 23, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023062835/http://www.uvm.edu/sustain/tracking-progress/tracking-uvm |url-status=live }}</ref> есебі Greening UVM есебінің жалғасы ретінде 2002 жылы жарияланып, университеттің 1990–2000 жылдар аралығындағы экологиялық жетістіктерін сипаттады. Вермонт университетінің қоршаған ортаға әсерін жүйелі түрде бақылауға бағытталған жұмысы 2004 жылы мойындалып, 2002 жылғы экологиялық есебі үшін университет Вермонт губернаторының экологиялық жетістіктер саласындағы сыйлығына ие болды. ''Tracking UVM'' жоғары оқу орындары кампустарының қызметінен қоршаған ортаға келетін әсерді жүйелі түрде бағалауға арналған алғашқы есептердің бірі болды. === 2000 жылдар === 2005 жылы Вермонт университетінің президенті Дэниел М. Фогель оқу орнының экологиялық құрылыс саясаты туралы құжатына қол қойды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/policies/facil/greenbuilding.pdf |title=Green Building Policy |access-date=June 12, 2017 |archive-date=October 23, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161023051245/http://www.uvm.edu/policies/facil/greenbuilding.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Wakefield |first=Jeffrey |title=Signing Ceremony Makes UVM's New Green Building Policy Official |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/?Page=News&storyID=6606 |access-date=October 7, 2012 |archive-date=October 17, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151017232315/http://www.uvm.edu/~uvmpr/?Page=News&storyID=6606 |url-status=live }}</ref> 2006 жылы екі студенттің бастамасымен қайта өңделген қағазды пайдалану саясаты жаңартылды. Олар университеттен күнделікті құжаттарды көшіру және басып шығару үшін тұтынудан кейінгі қалдықтардан 100% қайта өңделген, хлор қолданылмай өндірілген қағазды сатып алуға міндеттеме қабылдауды талап етті.<ref>{{cite web |last=Brown |first=Joshua |title=Pushing (Recycled) Paper |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/?Page=article.php&id=2027 |access-date=October 7, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151017232315/http://www.uvm.edu/~uvmpr/?Page=article.php&id=2027 |archive-date=October 17, 2015 |url-status=dead }}</ref> 2007 жылы президент Фогель [[Америкалық колледждер мен университеттер президенттерінің климат жөніндегі міндеттемесі]]не қол қойды.<ref>{{cite web |url=http://www.presidentsclimatecommitment.org/ |title=Homepage - Second Nature |publisher=Presidentsclimatecommitment.org |access-date=June 12, 2017 |archive-date=August 19, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190819211253/http://www.presidentsclimatecommitment.org/ |url-status=live }}</ref> 2008 жылы Вермонт университеті Экологиялық кеңесті таратып, оның орнына Тұрақты даму жөніндегі бөлім құрды. Бұл бөлім кампустағы тұрақты дамуды жоспарлауға қолдау көрсетеді, университеттің шаруашылық қызметі мен академиялық құрылымдары арасындағы байланысты қамтамасыз етеді және тұрақты даму бағытындағы жұмыстардың нәтижелерін бақылайды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/sustain |title=Home |access-date=October 7, 2012 |archive-date=October 12, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012075847/http://www.uvm.edu/sustain/ |url-status=live }}</ref> === 2010 жылдар === 2011 жылы Вермонт университеті Америкалық колледждер мен университеттер президенттерінің климат жөніндегі міндеттемесі аясында өзінің Климаттық іс-қимыл жоспарын ұсынды.<ref>{{cite web |url=http://rs.acupcc.org/cap/792/ |title=Reports · Climate Action Plan for University of Vermont |access-date=October 7, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120415132258/http://rs.acupcc.org/cap/792/ |archive-date=April 15, 2012 |url-status=dead }}</ref> Климаттық іс-қимыл жоспары университет қызметінен туындайтын парниктік газдардың тікелей және жанама шығарындыларына бағытталған. Жоспар бойынша 2015 жылға қарай электр энергиясын пайдалануда толық көміртектік бейтараптыққа (1-қамту аясы)<ref name="auto">{{cite web |url=http://www.epa.gov/oaintrnt/ghg/index.htm |title=Greening EPA |access-date=October 7, 2012 |archive-date=November 4, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121104203804/http://www.epa.gov/oaintrnt/ghg/index.htm |url-status=dead }}</ref>, ал 2020 жылға қарай жылыту, салқындату жүйелері мен көлік паркі бойынша көміртектік бейтараптыққа (2-қамту аясы) қол жеткізу көзделді.<ref name="auto"/> Университет 2025 жылға қарай 3-қамту аясына<ref name="auto"/> жататын көздерден шығатын парниктік газдардың таза шығарындыларын нөлдік деңгейге жеткізуді мақсат етті. 2012 жылы Вермонт университеті кампус аумағында бөтелкедегі суды сатуды тоқтатқан және сауда автоматтарында ұсынылатын сусындардың кемінде үштен бірі денсаулыққа пайдалы болуын міндеттеген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орындарының бірі болды.<ref>{{cite web |last=Reidel |first=Jon |title=UVM One of First Universities to End Sales of Bottled Water, Mandate Healthy Vending Options |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/?Page=news&storyID=13129 |publisher=University Communications |access-date=October 7, 2012 |archive-date=November 6, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121106010243/http://www.uvm.edu/~uvmpr/?Page=news&storyID=13129 |url-status=live }}</ref> Сол жылы университеттің қамқоршылар кеңесі экологиялық бастамаларды қаржыландыру қорына 13 миллион доллар бөлу туралы шешім қабылдады. Бұл сол уақытқа дейінгі осындай ең ірі бастама болды. Бұған дейін ең ірі қор Гарвард университетінің 12 миллион долларлық экологиялық несиелеу қоры болған еді.<ref>{{cite web |url=http://www.green.harvard.edu/loan-fund |title=Green Revolving Fund |work=Sustainability at Harvard |access-date=October 7, 2012 |archive-date=June 23, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120623022344/http://www.green.harvard.edu/loan-fund |url-status=live }}</ref> 2012 жылғы наурызда Вермонт университеті «Нағыз азық-түлікке көшу жөніндегі кампус міндеттемесіне» қол қойған АҚШ-тағы бесінші жоғары оқу орны атанды.<ref>{{cite web |url=http://realfoodchallenge.org/commitment |title=The Real Food Campus Commitment |access-date=October 7, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121108222045/http://www.realfoodchallenge.org/commitment |archive-date=November 8, 2012 |url-status=dead }}</ref> Осы міндеттеме аясында университет 2020 жылға қарай сатып алынатын азық-түліктің 20%-ын «нағыз азық-түлік» санатына жататын өнімдерден құрауды көздеді. 2017 жылғы сәуірде университет бұл мақсаттан асып түскенін жариялап, 2020 жылға қарай мұндай өнімдердің үлесін 25%-ға жеткізу жөнінде жаңа мақсат қойды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/newsstories/news/uvm-achieves-20-percent-real-food-served-dining-halls-sets-new-goal |title=UVM Achieves 20 Percent Real Food Served in Dining Halls, Sets New Goal |publisher=University of Vermont |access-date=June 2, 2017 |archive-date=July 13, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170713234000/https://www.uvm.edu/newsstories/news/uvm-achieves-20-percent-real-food-served-dining-halls-sets-new-goal |url-status=live }}</ref> 2012 жылы жолаушылар тасымалы саласындағы экономикалық, экологиялық және энергетикалық тиімділікті арттыру мақсатында Тұрақты көлікті сертификаттау ұйымы (CST) құрылды. Бұл ұйым 2005 жылы Вермонт университетінде басталған жұмыстардың тікелей нәтижесінде пайда болды. Қазіргі уақытта CST eRating сертификаттау жүйесін, жүргізушілерді оқыту курстарын, сондай-ақ ақпараттандыру және білім беру бағдарламаларын жүзеге асырады. Ол Вермонт университетінің кеңес беру қызметі бөлімінің негізінде жұмыс істейтін коммерциялық емес ұйым болып табылады.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20131112211326/http://www.erating.org/about-us About Us]}}. Erating.org. Retrieved on April 12, 2014.</ref> 2015 жылғы мамырда Вермонт университеті бакалавриаттың барлық студенттері үшін тұрақты даму саласындағы білім алуды міндетті талап ретінде енгізді. Бұл талапқа сәйкес студенттер алдын ала мақұлданған тұрақты даму пәндерінің арасынан өздеріне қажеттісін таңдай алады.<ref>{{Cite web |last=Nixon |first=Amy Ash |date=May 4, 2015 |title=Sustainability a new core requirement at UVM |url=https://vtdigger.org/2015/05/04/sustainability-a-new-core-requirement-at-uvm/ |access-date=April 20, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420023722/https://vtdigger.org/2015/05/04/sustainability-a-new-core-requirement-at-uvm/ |url-status=live }}</ref> === Қазіргі кезең === 2023 жылғы сәуірде Вермонт университеті 2030 жылға қарай көміртектік бейтараптыққа қол жеткізу жөнінде міндеттеме қабылдады.<ref name=":4">{{Cite web |title=University of Vermont commits to carbon neutrality by 2030 |url=https://www.uvm.edu/news/sustainabilityoffice/university-vermont-commits-carbon-neutrality-2030 |access-date=April 20, 2023 |website=The University of Vermont |archive-date=April 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420023715/https://www.uvm.edu/news/sustainabilityoffice/university-vermont-commits-carbon-neutrality-2030 |url-status=live }}</ref> Осы мақсатта университет жаңартылатын энергия көздеріне инвестиция салуды, ғимараттар мен көлік құралдарын электрлендіруді, көлік паркінің көлемін қысқартуды және [[геотермалдық барлау]] жұмыстарын жүргізуді жоспарлады.<ref>{{Cite web |last=Crowley |first=Patrick |date=April 18, 2023 |title=UVM announces plan to achieve carbon neutrality by 2030 |url=https://vtdigger.org/2023/04/18/uvm-announces-plan-to-achieve-carbon-neutrality-by-2030/ |access-date=April 20, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420020809/https://vtdigger.org/2023/04/18/uvm-announces-plan-to-achieve-carbon-neutrality-by-2030/ |url-status=live }}</ref> == Басылымдар == * ''[[The Vermont Cynic]]'' — марапаттарға ие болған электрондық [[студенттік газет]]. * [[The Water Tower (газет)|''The Water Tower'']] — апта сайын шығатын баламалы студенттік газет. * ''Vermont Quarterly'' — Вермонт университетінің түлектеріне арналған журнал. * ''UVM Today'' — университеттің Стратегиялық коммуникациялар бөлімінің жаңалықтар басылымы. * [[Proverbium (журнал)|Proverbium: Yearbook of International Proverb Scholarship]] — халықаралық мақал-мәтелдер зерттеулеріне арналған ғылыми жылнама. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} bsno3a9n7hibsrx8c3ruodyqa550uza 3690373 3690372 2026-11-02T19:14:18Z 1nter pares 146705 /* Басылымдар */ 3690373 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі |Қысқартылған аты = Вермонт университеті |Эмблемасы = |Сурет = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|200px]] |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = University of Vermont and State Agricultural College |Бұрынғы атауы = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865) |Ұраны = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}<br>{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}<ref>{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}</ref> |Құрылған жылы = [[1791 жыл|1791]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = [[Марлен Тромп]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 14 320 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces">{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&id=231174 |url-status=live }}</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = 12 168 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces" /> |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 2013 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces" /> |Орналасқан жері = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²) |Мекенжайы = |Сайты = https://www.uvm.edu/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47 |CoordScale = |edu_region = }} '''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].<ref>{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}</ref> 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.<ref>{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}</ref> Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.<ref name=":0">{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}</ref> Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]<nowiki/>» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады. == Тарихы == === XVIII ғасыр === {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | image1 = University of Vermont 1845.png | alt1 = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті | caption1 = Вермонт университеті, 1845 жыл | image2 = University of Vermont Old Mill.jpg | alt2 = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті | caption2 = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат | image3 = University of Vermont Billings Library.jpg | alt3 = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті | caption3 = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды. | image4 = University of Vermont University Green.jpg | alt4 = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті | caption4 = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы }} Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады. === XIX ғасыр === Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.<ref name="Donaldson, Thomas (1884)">{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&view=1up&seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&view=1up&seq=257 |url-status=live }}</ref> Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.<ref name="uvm.edu"/> Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]<nowiki/>» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.<ref name="uvm.edu">[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.</ref> Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.<ref name="uvm.edu" /> 1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.<ref>{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}</ref> [[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды. === XX ғасыр === 1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.<ref>{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}</ref> 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.<ref name=":8">{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}</ref> Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.<ref name=":8" /> XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.<ref name=":11">{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}</ref><ref name=":6">{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}</ref> 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.<ref name=":5">{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}</ref> Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]<nowiki/>» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.<ref>{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}</ref> 1972 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі тағы да араласып, соғысқа қарсы шерулерге қатысқаны үшін билік өкілдерінің наразылығын тудырған, студенттер арасында танымал [[марксизм|марксшіл]] [[саясаттану]] профессоры [[Майкл Паренти]]ге тұрақты профессорлық қызмет мәртебесін беруден бас тартты. Кеңес оқытушылар құрамының, декандар кеңесінің және университет әкімшілігінің ұсынымдарына қарамастан осындай шешім қабылдады. Кейін Паренти университетке қарсы федералдық сотқа талап арыз берді. Дау соттан тыс тәртіппен реттеліп, Парентиге 15 000 доллар төленді.<ref name=":6" /> 1980 жылдары Вермонт университеті студенттердің [[апартеид]] режимі орнаған Оңтүстік Африкада қызмет жүргізетін компанияларға салынған [[Оңтүстік Африкадан инвестицияларды шығару|инвестицияларды қайтарып алуды]] талап етуіне байланысты күшейген қысымға тап болды.<ref>{{Cite web |date=April 5, 2022 |title=UVM Rally Calling for UVM South African Divestment |url=https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |access-date=December 30, 2023 |website=CCTV Center for Media and Democracy |language=en |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230055838/https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |url-status=live }}</ref> Апартеид режиміне инвестиция салуға қарсы студенттердің наразылықтары 1985 жылғы 12 қазанда Уотерман ғимаратының қарсысындағы көгал алаңда «лашықтар қалашығының» салынуымен шарықтау шегіне жетті. 6 желтоқсанда университеттің қамқоршылар кеңесі 12 дауыс қолдап, 7 дауыс қарсы болған нәтижемен инвестицияларды қайтарып алу туралы шешім қабылдады.<ref>{{Cite web |last=Fordham |first=Robin |title=University of Vermont Campus History - Crossroads |url=https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |access-date=December 30, 2023 |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230052425/https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |url-status=live }}</ref> === XXI ғасыр === Вермонт университеті студенттік ұйымдардың бастамасымен инвестицияларды қайтарып алуға бағытталған басқа да бірқатар шараларды жүзеге асырды. Атап айтқанда, 2006 жылы [[Дарфурдағы геноцид (2003–2005)|Дарфурдағы геноцидке]] байланысты «Суданды қолдайтын» компаниялардан инвестицияларын қайтарып алды,<ref>{{Cite web |last=Picard |first=Ken |title=UVM Implements Divestment Strategy for Sudan-Friendly Companies |url=https://www.sevendaysvt.com/news/uvm-implements-divestment-strategy-for-sudan-friendly-companies-2130853 |access-date=December 30, 2023 |website=Seven Days |language=en }}</ref> ал 2009 жылы [[Ирак соғысы|Ирактағы]] және [[Ауғанстандағы соғыс (2001–2021)|Ауғанстандағы]] соғыстар кезінде [[кассеталық оқ-дәрі]]лер мен [[сарқылған уран]] қолданылатын қару-жараққа қатысты инвестициялардан бас тартты.<ref>{{Cite web |date=July 13, 2009 |title=UVM trustees to vote on weapons divestment (US) |url=https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |access-date=December 30, 2023 |website=Landmine.de |language=de-DE |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061822/https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=November 16, 2009 |title=Board votes to divest from cluster ammunitions |url=https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |access-date=December 30, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061821/https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |url-status=live }}</ref> 2013 және 2016 жылдары университеттің қамқоршылар кеңесі қазба отын саласына салынған инвестицияларды қайтарып алу туралы талаптарды қабылдамады.<ref>{{Cite web |last=JOHNSON |first=TIM |title=UVM trustees reject fossil-fuel divestment |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2013/12/18/uvm-trustees-reject-fossil-fuel-divestment/4117649/ |access-date=December 30, 2023 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}</ref><ref name=":7">{{Cite web |last=Duffort |first=Lola |date=July 15, 2020 |title=UVM will divest its endowment from fossil fuels |url=http://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |access-date=December 30, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230162029/https://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |url-status=live }}</ref> 2019 жылғы 1 шілдеде [[Суреш Гаримелла]] Вермонт университетінің 27-президенті болып тағайындалды.<ref>{{Cite web |last=Loftus |first=Sawyer |title=New UVM president takes the helm, offers few details on university's direction |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |access-date=December 31, 2022 |website=Burlington Free Press |language=en-US |archive-date=August 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805233453/https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |url-status=live }}</ref> Оның басшылығы кезінде университетке қабылданған студенттер саны рекордтық деңгейге жетіп, ғылыми зерттеулерді қаржыландыру көлемі 50 пайызға өсіп, 250 миллион долларды құрады. Алайда Гаримелла студенттермен және оқытушылармен [[қоғаммен байланыс|қарым-қатынасы]] үшін сынға ұшырады.<ref>{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=Suresh Garimella Has Helped UVM Emerge Stronger From the Pandemic. But Who Is He, Anyway? |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |access-date=April 30, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003502/https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |url-status=live }}</ref> 2021 жылы университет әкімшілігі бюджетті қысқарту шараларын енгізді. Соның нәтижесінде Өнер және ғылым колледжінде үш кафедра жабылып, 12 негізгі мамандық, 11 қосымша мамандық және төрт магистратура бағдарламасы тоқтатылды.<ref>{{Cite web |last=Ruehsen |first=Ella |date=April 13, 2021 |title=Thousands voice no confidence in Garimella administration as grievances mount |url=https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |access-date=December 28, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128192721/https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |url-status=live }}</ref> 2020 жылы студенттердің бастамасымен жүргізілген науқанның қысымымен Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесі 2023 жылғы шілдеге дейін қазба отын саласына салынған инвестициялардан толық бас тарту туралы шешімді бірауыздан қабылдады.<ref name=":7" /> 2022 жылы [[АҚШ Білім министрлігі]] [[Луис Д. Брандейс атындағы адам құқықтарын заң арқылы қорғау орталығы]] мен [[Кампустағы еврейлер (ұйым)|Jewish on Campus]] ұйымдарының Азаматтық құқықтар туралы заңның VI бөлімі негізінде берген шағымына байланысты университет әкімшілігінің кампустағы [[антисемитизм]] көріністеріне қатысты әрекеттерін тергеуді бастады.<ref name="Investigation underway into antisemitism at U of Vermont">{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=Investigation underway into antisemitism at U of Vermont |url=https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |website=The Associated Press |date=September 13, 2022 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144257/https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=September 13, 2022 |title=UVM under federal investigation over antisemitism allegations |url=https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |access-date=May 1, 2023 |website=Vermont Public |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030305/https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы сәуірде университет пен Азаматтық құқықтар жөніндегі басқарма дауды ерікті түрде реттеу туралы келісімге келгеннен кейін тергеу аяқталды. АҚШ Білім министрлігінің баспасөз хабарламасында университеттің аталған оқиғаларға тиісті деңгейде әрекет етпегені айтылды.<ref>{{Cite web |title=U.S. Department of Education's Office for Civil Rights Resolves Investigation Addressing the University of Vermont's Responses to Allegations of Antisemitic Incidents |url=https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |access-date=May 1, 2023 |website=www.ed.gov |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503042411/https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |url-status=live }}</ref> Университет әкімшілігі бұл айыптауларды жоққа шығарып, оқиғаларға тиісті шаралар қабылдағанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=UVM President Denies Allegations of Antisemitism on Campus |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |access-date=May 1, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003504/https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |url-status=live }}</ref> Университет кемсітушілікке қатысты шағымдарды тіркеудің жаңа тәртібін енгізуге, кемсітушілік пен қудалауға қарсы ішкі ережелерін қайта қарауға және қызметкерлер мен студенттерге қосымша оқыту жүргізуге келісті.<ref name="U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint">{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint |url=https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |website=The Associated Press |date=April 3, 2023 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144302/https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |url-status=live }}</ref> Алайда шағымданушылардың талаптарын қабылдамады. Тергеуді аяқтаған кезде АҚШ Білім министрлігі университеттің кінәсі немесе заңбұзушылық жасағаны туралы қорытынды шығарған жоқ және жаңа федералдық саясат енгізбеді.<ref>{{Cite web |last=Zituni |first=Danya |date=June 28, 2023 |title=University of Vermont's Settlement with Dep't of Education Refuses to Adopt IHRA Despite Pressure |url=https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |access-date=December 27, 2023 |website=Palestine Legal |language=en-US |archive-date=December 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227025522/https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы қазанда Вермонт университетінің Қауіпсіздік және талаптарға сәйкестікті бақылау бөлімі [[Палестиналық арабтар|палестиналық]] жазушы [[Мұхаммед әл-Курд]]тың жоспарланған қонақ дәрісін кенеттен тоқтатты. Бөлім бұл шешімін іс-шара барысында тиісті қауіпсіздікті қамтамасыз ету мүмкіндігінің жоқтығымен түсіндірді. [[Seven Days (газет)|Seven Days]] газетінің журналистік зерттеуі іс-шараға байланысты қандай да бір қауіп-қатердің болғанын растайтын дәлелдер таппады.<ref>{{Cite web |last=Hellman |first=Rachel |title=Records Show UVM Professors Questioned Decision to Nix Palestinian Writer's Appearance |url=https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |access-date=December 27, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=December 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228000040/https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |url-status=live }}</ref> 2024 жылғы наурызда Вермонт университетінің магистратура және докторантура студенттері [[кәсіподаққа бірігу|кәсіподаққа бірігу]] және [[Біріккен автомобиль жұмысшылары|UAW]] кәсіподағына қосылу туралы шешімді қолдап дауыс берді.<ref>{{Cite news |title=UVM grad students join union |date=March 28, 2024 |work=WCAX |url=https://www.wcax.com/2024/03/28/uvm-grad-students-join-union/ }}</ref> 2024 жылғы сәуірде университеттегі [[Палестинадағы әділдік үшін студенттер]] ұйымының бөлімшесі Эндрю Харрис алаңында наразылық лагерін құрды. Наразылық білдірушілер университеттің эндаумент қоры туралы ақпараттың ашық болуын және «барлық қару-жарақ өндірушілерден, израильдік компаниялардан және тарихи Палестина аумағының оккупациясына қатысы бар компаниялардан» инвестицияларды қайтарып алуды талап етті. Сондай-ақ олар университеттен [[Линда Томас-Гринфилд]]тің оқу бітіру салтанатында жоспарланған сөз сөйлеуін тоқтатуды талап етті.<ref>{{Cite web |last=Keshmiri |first=Peter D'Auria, Sophia |date=April 29, 2024 |title=Pro-Palestinian protest encampments spring up at the University of Vermont, Middlebury College |url=http://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |access-date=April 29, 2024 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429051453/https://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |url-status=live }}</ref> == Мөрі == Университет алғаш рет 1807 жылы ресми мөрін бекітті. Мөрде [[Жасыл таулар]]дың үстінен көтеріліп келе жатқан күн және университеттің алғашқы ғимараты — кейін қайта жөнделген Олд-Милл бейнеленген. Сондай-ақ онда [[Евклид]]тің [[Пифагор теоремасы]]н «жел диірмені» әдісімен дәлелдеу сызбасы, глобус пен [[секстант]] бейнеленген. Мөрдің сыртқы шеңберінде «Universitas V. Montis. A.D. 1791», ал ішкі шеңберінде 1865 жылы ауыл шаруашылығы колледжінің құрылғанын білдіретін «Collegiumque Agriculturae» деген жазулар орналасқан.<ref>{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118045743/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |archive-date=January 18, 2021 |title=University Seal |website=The University of Vermont }}</ref> == Білім беру == Бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша білім беретін университеттің құрамына жеті бакалавриат колледжі, үздік студенттер колледжі, жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжі және медицина колледжі кіреді.<ref>{{Cite web |title=Majors, Minors and Graduate Programs |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}</ref> Вермонт университеті [[Жаңа Англияның жоғары білім жөніндегі комиссиясы]] тарапынан [[АҚШ-тағы жоғары білімді аккредиттеу|аккредиттелген]].<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=New England Commission Higher Education |language=en-US |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090600/https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |url-status=live }}</ref> Бакалавриат, магистратура және докторантура бағдарламалары [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]нде, Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжінде, Өнер және ғылым колледжінде, Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжінде, Инженерия және математика ғылымдары колледжінде, Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінде, Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжінде, Гроссман бизнес мектебінде және [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]]нде ұсынылады.<ref>{{cite web |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |title=Majors, Minors, and Graduate Programs |website=www.uvm.edu |language=en |access-date=April 4, 2018 |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}</ref> Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі дербес академиялық дәреже бермейді. Оның студенттері бір мезгілде университеттің бакалавриат бағдарламалары бойынша білім беретін жеті колледжінің бірінде оқиды.<ref>{{Cite web |title=Fall Semester |url=https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |url-status=live }}</ref> === Рейтингтері мен беделі === {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:22em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; border-collapse:collapse;" |- ! colspan="2" style="background:#f8f9fa; color:#3366cc; text-align:center; font-size:130%; padding:12px 8px; border:0;" | Академиялық рейтингтер |- ! colspan="2" style="background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;" | Ұлттық |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Forbes]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 181 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[U.S. News & World Report]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 121 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Washington Monthly]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 100 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | '''''WSJ''/College Pulse''' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 283 |- ! colspan="2" style="background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;" | Әлемдік |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі|ARWU]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 401–500 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[QS World University Rankings|QS]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 851–900 |- | style="border:0; padding:10px 12px;" | ''[[U.S. News & World Report]]'' | style="border:0; padding:10px 12px; text-align:right;" | 510 |} 2024 жылғы жағдай бойынша ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымының жыл сайынғы университеттер рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тың мемлекеттік университеттері арасында 61-орынды, ал елдегі барлық университеттер арасында 121-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті.<ref>{{cite web |title=University of Vermont |url=https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |access-date=September 30, 2024 |publisher=U.S. News & World Report |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414180827/https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |url-status=live }}</ref> 2024 жылы ''Forbes'' басылымының ''America's Top Colleges'' рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тағы 500 мемлекеттік және жекеменшік колледж бен университеттің арасында жалпы есепте 181-орынға, мемлекеттік университеттер арасында 79-орынға, ал зерттеу университеттері арасында 129-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.forbes.com/colleges/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=Forbes |language=en }}</ref> 1985 жылы Ричард Молл өзінің ''The Public Ivies: A Guide to America's Best Public Undergraduate Colleges and Universities'' атты кітабында Вермонт университетін [[Мемлекеттік Айви]] санатына жатқызды.<ref>{{Cite book |last=Moll |first=Richard |url=https://archive.org/details/publicivysguidet0000moll |title=The public ivys: A guide to America's best public undergraduate colleges and universities |date=1985 |publisher=Viking |location=New York |others=Internet Archive |isbn=978-0-670-58205-1 }}</ref> === Бакалавриатқа қабылдау === {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:36em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #c8ccd1; border-collapse:collapse;" |- ! colspan="3" style="background:#f8f9fa; text-align:center; font-size:125%; padding:12px 8px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Бакалавриатқа қабылдау статистикасы |- ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; width:45%;" | ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:30%;" | 2023 жылы оқуға қабылданғандар<ref name="FallEnrollmentReport">{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |title=UVM Common Data Set 2023-2024 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109025946/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |url-status=live }}</ref> ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:25%;" | 2018 жылмен салыстырғандағы өзгеріс<ref name="ReferenceEnrollmentReport">{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/CDS1819.pdf |title=UVM Common Data Set 2018-2019 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126192035/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/cds1819.pdf |url-status=live }}</ref> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Қабылдау көрсеткіші | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 60,0% | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | (+0,2) |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 17,1% | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | (+0,5) |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;" | Тест нәтижелерінің ортаңғы 50%-ы<sup>1</sup> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | [[SAT]] — жалпы балл | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 1270–1410 <small>([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 35%-ы арасында)</small> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | SAT — оқу және жазу | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 640–720 |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | SAT — математика | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 610–700 |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | [[ACT (тест)|ACT]] — жалпы балл | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 29–32 <small>([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 11%-ы арасында)</small> |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;" | Мектептегі үлгерім көрсеткіштері (GPA)<sup>2</sup> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 10% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 41,38% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 25% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 75,42% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 50% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 97,32% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Орташа GPA | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 3,85 |- | colspan="3" style="background:#f8f9fa; border:0; padding:12px; font-size:90%;" | <sup>1</sup> Тест нәтижелерін тапсыруды таңдаған студенттер арасында. <sup>2</sup> Мектептегі үлгерім рейтингі анықталған студенттер арасында. |} Бакалавриатқа қабылдау үдерісі [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «іріктеу деңгейі жоғары» санатына жатқызылады. Бұл бірінші курс студенттерінің тест нәтижелері негізінде университеттің қабылдау талаптарының іріктеу деңгейі бакалавр дәрежесін беретін барлық жоғары оқу орындарының арасында 80–100-процентиль аралығында екенін білдіреді.<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |access-date=April 5, 2023 |website=Carnegie Classification of Institutions of Higher Education |language=en-US |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224958/https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live }}</ref> 2026 жылғы түлектер тобына қабылдау үшін Вермонт университетіне 28 236 өтініш түсіп, олардың 16 947-сі (60,0%) мақұлданды. Қабылданғандардың 2 896-сы оқуға тіркеліп, [[Оқуға қабылдау ұсынысын қабылдау көрсеткіші|оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші]] 17,1%-ды құрады. Университетте бірінші курс студенттерінің [[Студенттердің оқуын жалғастыру көрсеткіші|оқуын жалғастыру көрсеткіші]] 88,25%-ды құрайды, ал студенттердің 77,5%-ы оқуын алты жыл ішінде аяқтайды.<ref name="FallEnrollmentReport" /> Бірінші курсқа қабылданған студенттердің 35%-ы [[SAT]] тестінің нәтижелерін тапсырған. Олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 1270–1410 аралығында болды. 2023 жылы оқуға қабылданған бірінші курс студенттерінің 11%-ы [[ACT (тест)|ACT]] тестінің нәтижелерін тапсырған, олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 29–32 аралығында болды. Студенттердің мектептегі орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) 3,85-ті құрады.<ref name="FallEnrollmentReport" /> === Ғылыми зерттеулер === Вермонт университеті [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.<ref name=":0" /> 2025 қаржы жылында университет [[ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар|ғылыми зерттеулер мен әзірлемелерді]] қаржыландыруға 266 миллион доллар көлемінде қаражат тартты.<ref name=":9">{{Cite web |title=UVM Research Sets $266M Record |url=https://www.uvm.edu/news/ovpr/uvm-research-sets-266m-record |access-date=October 1, 2024 |website=The University of Vermont }}</ref> === Өнер және ғылым колледжі === Өнер және ғылым колледжі — Вермонт университетіндегі студенттер, оқытушылар және қызметкерлер саны жағынан ең ірі колледж. Сонымен қатар колледж университеттің барлық студенттеріне оқу мен ғылыми қызметте табысқа жетуге қажетті білім мен дағдыларды қалыптастыруға көмектесетін негізгі пәндердің басым бөлігін ұсынады. Колледжде гуманитарлық ғылымдар, бейнелеу өнері, формалды ғылымдар, әлеуметтік және жаратылыстану ғылымдары бойынша 45 білім беру бағыты бар. [[Сурет:University of Vermont Williams Hall.jpg|thumb|Вермонт университетіндегі Уильямс-холл (бұрынғы Уильямс ғылыми корпусы). Қазіргі уақытта ғимаратта өнер және өнер тарихы, денсаулық және қоғам, сондай-ақ антропология кафедралары орналасқан.]] === Гроссман бизнес мектебі === Вермонт университетінің Гроссман бизнес мектебі [[AACSB]] ұйымы тарапынан аккредиттелген және бакалавриат пен магистратура бағдарламаларын ұсынады.<ref>{{Cite web |title=Sustainable Innovation MBA {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/program/sustainable-innovation-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}</ref> 2015 жылы мектеп университет түлегі Стивен Гроссманның 20 миллион доллар көлеміндегі қайырымдылық көмегінің құрметіне Гроссман бизнес мектебі болып қайта аталды. Бұл университет тарихындағы бір реттік ең ірі қайырымдылық қаржы болды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/business/?Page=news&storyID=21530&category=business |title=Grossman School of Business: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=October 5, 2015 |archive-date=October 6, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151006005514/http://www.uvm.edu/business/?Page=news&storyID=21530&category=business |url-status=live }}</ref> Мектептің бакалавриатында 1100-ден астам студент оқиды. Түлектерге бизнес басқару саласындағы ғылым бакалавры дәрежесі беріледі.<ref>{{Cite web |title=Undergraduate Programs {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/undergraduate-programs |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}</ref> 2025 жылы ''[[Corporate Knights]]'' басылымы Гроссман бизнес мектебінің тұрақты инновациялар саласындағы MBA бағдарламасын (SI-MBA) «Better World MBA» әлемдік рейтингінде екінші орынға, ал әлеуметтік және экологиялық ықпалы бойынша АҚШ-тағы бірінші орынға қойды. Бағдарлама 2023 жылдан бері осы орындарды сақтап келеді.<ref>{{Cite web |last=Bronca |first=Tristan |date=November 6, 2025 |title=These are the 2025 top MBA schools for sustainability |url=https://corporateknights.com/issues/2025-11-education-and-youth-issue/these-top-mbas-for-sustainability-are-maximizing-impact/ |access-date=April 16, 2026 |website=Corporate Knights |language=en-US }}</ref> ''[[The Princeton Review]]'' басылымының мәліметі бойынша, SI-MBA бағдарламасы АҚШ-тағы экологиялық бағыттағы үздік MBA бағдарламалары рейтингінде екінші орын алады,<ref>{{Cite web |title=Best Green MBA |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings/?rankings=best-green-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}</ref> сондай-ақ кәсіпкерлік саласындағы ең үздік 50 бағдарламаның<ref>{{Cite web |title=Top 50 Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-50-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}</ref> және АҚШ-тың солтүстік-шығысындағы кәсіпкерлік бағытындағы ең үздік жеті бағдарламаның қатарына кіреді.<ref>{{Cite web |title=Top Northeast Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-northeast-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com }}</ref> === Инженерия және математика ғылымдары колледжі === [[Сурет:University of Vermont Discovery Hall.jpg|thumb|Биохимия, физика және химия сияқты [[физикалық ғылымдар]] салалары орналасқан Дискавери-холл ғимараты]] Инженерия және математика ғылымдары колледжінде (CEMS) [[ABET]] ұйымы аккредиттеген бес инженерлік білім беру бағдарламасы бар: биомедициналық инженерия, құрылыс инженериясы, экологиялық инженерия, электротехника және машина жасау. Сонымен қатар колледж құрамында информатика кафедрасы мен математика және статистика кафедрасы жұмыс істейді. Колледжде үш ғылыми-зерттеу орталығы бар: Көлік зерттеулері орталығы, Күрделі жүйелер орталығы және Вермонттың озық есептеу технологиялары орталығы. Колледжде бакалавриат деңгейінде шамамен 1400 студент, жоғары оқу орнынан кейінгі бағдарламаларда 250 студент оқиды және 85 оқытушы жұмыс істейді. === Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі === [[Сурет:University of Vermont Morrill Hall.jpg|thumb|АҚШ сенаторы [[Джастин Смит Моррилл]]дің құрметіне аталған [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараты 1906–1907 жылдары Вермонт университетінің ауыл шаруашылығы кафедрасы мен ауыл шаруашылығы тәжірибе станциясын орналастыру үшін салынған.]] Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі (CALS) жануарлар туралы ғылым (студенттерге [[Тафтс университеті]]нің [[Каммингс ветеринариялық медицина мектебі]]не мерзімінен бұрын қабылдану мүмкіндігі беріледі), биохимия, биология ғылымдары, жергілікті қауымдастық кәсіпкерлігі, жергілікті қауымдастықтарды дамыту және халықаралық даму, диетология, тамақтану және тағамтану, экологиялық ауыл шаруашылығы, қоршаған орта туралы ғылым, қоршаған ортаны зерттеу, микробиология, молекулалық генетика, өсімдіктер биологиясы, қоғамдық коммуникациялар және тұрақты ландшафттық бау-бақша шаруашылығы бағыттары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар колледж құрамында Ауылдық аймақтарды зерттеу орталығы жұмыс істейді. Колледж Өнер және ғылым колледжімен бірлесіп білім беру бағдарламаларын да ұсынады. Биология ғылымдары сияқты мамандықтарды таңдаған студенттер осы екі колледждің кез келгенінде білім ала алады.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |title=Integrated Biological Science Program: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 11, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511112140/http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |url-status=live }}</ref> Жер гранты негізінде құрылған жоғары оқу орны ретінде Вермонт университеті [[Штаттардың бірлескен ғылыми-зерттеу, білім беру және ауыл шаруашылығы жөніндегі кеңес беру қызметі]] бағдарламасы аясында Вермонт штатына ауыл шаруашылығы саласындағы ғылыми-зерттеу қызметтерін көрсету үшін жыл сайын грант алады. === Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі === Вермонт университетінің Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі (CESS) педагогикалық білім беру, адам дамуы және отбасы туралы ғылымдар, сондай-ақ әлеуметтік жұмыс салалары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар [[америкалық ым тілі]], арнайы білім беру және мәдени әрі тілдік әртүрлілік жағдайындағы білім беру бағыттары бойынша қосымша мамандықтар бар. Колледж құрамына Көшбасшылық және даму ғылымдары кафедрасы, Білім беру кафедрасы, Әлеуметтік жұмыс кафедрасы және Мүгедектік және қоғамға кіріктіру орталығы кіреді. Сондай-ақ магистр немесе доктор (Ed.D. немесе Ph.D.) дәрежесін алуға мүмкіндік беретін бағдарламалар ұсынылады. === Медицина колледжі === {{Толық мақала|Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі}} 1804 жылы Джон Померой Берлингтондағы өз үйінде студенттерге сабақ бере бастады. Бұл АҚШ-тағы [[Штат университеті|мемлекеттік колледж немесе университет]] жанындағы алғашқы [[АҚШ-тағы медициналық білім беру|медициналық]] бөлімше болды. 1822 жылы Померой мен медицина саласының оқытушысы [[Нейтан Смит (дәрігер, 1762 жылы туған)|Нейтан Смит]] негізін қалаған [[Вермонт университетінің медицина колледжі|Медицина колледжі]] АҚШ-тағы жетінші медицина мектебі ретінде құрылды. Вермонт университеті медицина мамандығы бойынша әр курсқа шамамен 100 студент қабылдайды. Жалпы медицина студенттерінің саны шамамен 400-ге жетеді. Вермонт университетінің медициналық орталығы клиникалық білім берудің негізгі базасы болып табылады. ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымының 2016 жылғы рейтингі бойынша Медицина колледжі [[алғашқы медициналық-санитариялық көмек]] саласындағы білім беру сапасы жағынан АҚШ-тағы рейтингке енген 89 бағдарламаның арасында 29-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті. Ал 2019 жылғы жағдай бойынша 120 бағдарламаның арасында 43-орынға ие болды.<ref>{{cite magazine |url=http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |title=Best Medical Schools - University of Vermont |access-date=December 14, 2015 |magazine=U.S. News & World Report |archive-date=December 22, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222133141/http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |title=Best Medical Schools: Primary Care |access-date=May 5, 2019 |archive-date=June 13, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613134748/https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |url-status=live }}</ref> 2016 жылғы 21 қазанда [[Джо Байден]] қатерлі ісікке қарсы күресті жеделдетуге бағытталған [https://bidenwhitehouse.archives.gov/cancermoonshot/ Cancer Moonshot] бастамасын талқылау үшін университет кампусына келді.<ref>{{cite web |url=https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |title=Vice President Biden Brings His 'Cancer Moonshot' to Burlington |date=October 21, 2016 |access-date=August 25, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105221/https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |title=Vice President Biden Brings 'Cancer Moonshot' to UVM |publisher=Med.uvm.edu |date=November 14, 2016 |accessdate=August 26, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105225/http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |url-status=live }}</ref> ==== Чарльз А. Дана атындағы медициналық кітапхана ==== Чарльз А. Дана атындағы кітапхана — Вермонт штатындағы ең ірі [[медициналық кітапхана]]. Ол Ұлттық медициналық кітапханалар желісінің Вермонт штатындағы ресурстық кітапханасы қызметін атқарады<ref>{{cite web |url=http://nnlm.gov/ |title=National Home page - National Network of Libraries of Medicine |access-date=July 17, 2009 |archive-date=July 30, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090730161711/http://nnlm.gov/ |url-status=live }}</ref> және Вермонт университетінің Академиялық денсаулық сақтау орталығын қажетті ақпаратпен қамтамасыз етеді. Академиялық денсаулық сақтау орталығының құрамына университеттің Медицина колледжі мен Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінің оқытушылары, қызметкерлері мен студенттері, сондай-ақ Вермонт университетінің медициналық орталығындағы дәрігерлер мен басқа да [[медициналық қызмет көрсетуші]]лер кіреді. Кітапхана университеттің бакалавриат және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларының денсаулық сақтау ғылымдары саласындағы ақпараттық қажеттіліктерін де қанағаттандырады. Сонымен қатар ол [[денсаулық сақтау ғылымдары]] бойынша ақпарат іздейтін Вермонт штатының тұрғындарына да ашық. === Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі === Вермонт университетінің Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі төрт кафедрадан тұрады: Биомедицина және денсаулық ғылымдары, Коммуникация ғылымдары және коммуникация бұзылыстары, Мейіргер ісі, сондай-ақ Оңалту және қозғалыс ғылымдары. Сонымен қатар колледж құрамында [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]мен бірлесіп жұмыс істейтін Интегративті денсаулық институты бар. Ол интегративті медициналық көмек саласында сертификат беретін білім беру бағдарламасын ұсынады. Колледждің кейбір бакалавриат бағдарламалары студенттерді сөйлеу және тіл патологиясы, аудиология салалары бойынша жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларына немесе физиотерапия бойынша докторлық бағдарламаға түсуге дайындайды. Колледж сондай-ақ бұрын Fletcher Allen Health Care деп аталған Вермонт университетінің медициналық орталығының клиникалық базаларын пайдаланады. === Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі === Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі студенттердің оқу бағдарламасын толықтыратын және сабақтан тыс іс-шараларға қатысуына жағдай жасайды. Олардың қатарына арнайы ғылыми симпозиумдар, университетке шақырылған ғалымдармен бірге ұйымдастырылатын кешкі астар, сондай-ақ Монреаль мен Бостондағы мұражайлар мен театрларға сапарлар кіреді. Колледждің жұмысына университеттің әртүрлі бөлімдерінен оқытушылар іріктеліп тартылады. Олар бірінші курс студенттеріне арналған этика пәні мен тереңдетілген семинарларда дәріс оқиды, оқу және талқылау топтарына қатысады, пленарлық дәрістер сериясында баяндама жасайды, сондай-ақ ғылыми зерттеулер жүргізетін үздік студенттерге ғылыми жетекшілік етеді. Міндетті этика курсы, шағын семинарлар, бейресми кездесулер мен арнайы ғылыми-зерттеу жобалары аясында студенттер гуманитарлық және жаратылыстану ғылымдары, инженерия, мейіргер ісі, медицина, педагогика, бизнес және басқа да салалар бойынша университет ғалымдарымен бірлесіп жұмыс істейді. 2023 жылғы мамырда колледж АҚШ-тың бұрынғы сенаторы [[Патрик Лихи]]дің құрметіне қайта аталды.<ref>{{Cite web |title=UVM Honors College Named for Senator Patrick Leahy |url=https://www.uvm.edu/news/story/uvm-honors-college-named-senator-patrick-leahy |access-date=June 12, 2023 |website=The University of Vermont |archive-date=June 8, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230608023818/https://www.uvm.edu/news/story/uvm-honors-college-named-senator-patrick-leahy |url-status=live }}</ref> === Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі === [[Сурет:University of Vermont Aiken Center.jpg|thumb|Джордж Д. Айкен орталығында Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі орналасқан.]] [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]] (RSENR) 1973 жылы құрылған Табиғи ресурстар мектебінің негізінде 2003 жылы ашылды. Мектеп экологиялық және әлеуметтік үдерістер туралы білім мен түсінікті тереңдетуге, сондай-ақ табиғи жүйелердің тұтастығын сақтауға және қоршаған ортамен үйлесімді өмір сүретін орнықты қоғам қалыптастыруға бағытталған құндылықтарды дамытуға ұмтылады. Рубенштейн мектебінің ғылыми-зерттеу қызметі үш негізгі бағытты қамтиды: 1. Қолданбалы экология; 2. Қоршаған орта және қоғам; 3. Инновациялық құралдарды әзірлеу және пайдалану (мысалы, ГАЖ, кеңістіктік талдау және модельдеу). Мектептің негізгі ғимараты Джордж Д. Айкен орталығында орналасқан. Ғимарат 2012 жылы қайта жаңғыртылып, [[АҚШ-тың жасыл құрылыс кеңесі]]нің [[Энергетикалық және экологиялық жобалаудағы көшбасшылық|LEED Platinum]] сертификатын алды.<ref>{{cite news |title=Rehabbed Aiken gets top 'green' designation |url=http://www.burlingtonfreepress.com/article/20130923/NEWS02/309230024/Rehabbed-Aiken-gets-top-green-designation |newspaper=Burlington Free Press |date=September 23, 2013}}</ref><!-- {{Dead link|date=July 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} --> 2007 жылы университет [[Шамплейн көлі]]нің ластану мәселелерін зерттеу үшін 6,7 миллион доллар көлемінде грант жеңіп алды.<ref>{{cite book |title=UVM wins $6.7M lake-research grant |publisher=Burlington Free Press |date=September 28, 2007 }}</ref> == Спорт == Вермонт университетінің спорт командалары «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]» деген атпен белгілі. Университетте спорттың 18 түрі бойынша командалар бар. Әйелдер командалары баскетбол, кросс, допты хоккей, шайбалы хоккей, лакросс, шаңғы спорты, футбол, жүзу және суға секіру, сондай-ақ жеңіл атлетика (жабық ғимаратта және ашық ауада) бойынша жарыстарға қатысады. Ерлер командалары баскетбол, кросс, шайбалы хоккей, лакросс, шаңғы спорты, футбол және жеңіл атлетика (жабық ғимаратта және ашық ауада) бойынша өнер көрсетеді. Барлық командалар [[NCAA]]-ның [[Дивизион (спорт)|I дивизионы]] деңгейінде жарысады. Командалардың басым бөлігі [[Америка шығысы конференциясы]]нда бақ сынайды. Ерлер мен әйелдердің шайбалы хоккей командалары [[Шығыс хоккей қауымдастығы]]ның жарыстарына қатысады. Тау шаңғысы мен шаңғы жарысы командалары [[Шығыс колледжаралық шаңғы қауымдастығы]]ның жарыстарына қатысады. Вермонт университетінің спорт командалары студент-спортшылардың жалпы орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) бойынша 2005 жылдан 2011 жылға дейін қатарынан жеті рет (2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010 және 2011 жылдары) Америка шығысы конференциясының академиялық кубогын жеңіп алды. Вермонт университеті осы конференцияда аталған кубокты қатарынан үш жыл және жалпы төрт рет жеңіп алған алғашқы оқу орны болды. [[Сурет:Gutterson Fieldhouse on March 29 2023.jpg|thumb|1963 жылы салынған [[Гаттерсон-филдхаус]] ғимаратында Вермонт университетінің хоккей мұз айдыны орналасқан.]] Университеттің соңғы жылдардағы спорттық жетістіктерінің қатарында ерлердің шайбалы хоккей командасының 2009 жылы Frozen Four турниріне шығуы, әйелдер мен ерлер баскетбол командаларының Америка шығысы конференциясының турнирлерінде жеңіске жетіп, 2010 жылғы NCAA турниріне жолдама алуы және шаңғы командасының 2012 жылы Монтана штатының Бозмен қаласында өткен NCAA ұлттық чемпионатында алтыншы рет жеңімпаз атануы бар. 2014 жылы ерлердің шайбалы хоккей командасы 2009 жылдан бергі үшінші NCAA турниріне жолдама алды, ал ерлер баскетбол командасы Америка шығысы конференциясының тұрақты маусымында алтыншы рет чемпион атанды. Университет өз тарихында америкалық футбол, софтбол және бейсбол сияқты бірнеше ірі спорт бағдарламасын тоқтатты. Софтбол мен бейсбол бағдарламалары 2009 жылы жабылды.<ref>{{cite web |url=http://www.wcax.com/story/9879709/uvm-eliminates-baseball-and-softball |title=UVM Eliminates Baseball and Softball |date=February 20, 2009 |access-date=September 17, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150916013459/http://www.wcax.com/story/9879709/uvm-eliminates-baseball-and-softball |archive-date=September 16, 2015 |url-status=dead }}</ref> Вермонт университетінің бұрынғы 36 спортшысы 16 Олимпиада ойындарына (13 қысқы және 3 жазғы) қатысып, жалпы алты Олимпиада медалін жеңіп алды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/vq/VQSPRING02/UVMOlympians.html |title=UVM Olympians |access-date=February 10, 2016 |archive-date=September 27, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927234921/http://www.uvm.edu/~uvmpr/vq/VQSPRING02/UVMOlympians.html |url-status=live }}</ref> Вермонт университетінің «Vermont Victorious» атты спорттық қолдау әні 1938 жылы жазылған.<ref>{{cite web |url=http://www.uvmathletics.com/sports/2010/6/27/GEN_0627105917.aspx |title=Vermont Catamounts Athletics |work=University of Vermont |access-date=February 10, 2016 |archive-date=February 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160208085600/http://uvmathletics.com/sports/2010/6/27/GEN_0627105917.aspx |url-status=live }}</ref> === 2024 жылғы NCAA ерлер футбол чемпионаты === 2024 жылғы 16 желтоқсанда Вермонт университетінің ерлер футбол командасы [[Маршалл университетінің ерлер футбол командасы|Маршалл университетінің командасын]] жеңіп, [[2024 жылғы NCAA I дивизионының ерлер арасындағы футбол турнирі]]нің чемпионы атанды. Бұл Вермонт университетінің NCAA I дивизионында өнер көрсететін спорт командаларының ұлттық чемпионаттың финалына алғаш рет шығып, жеңіске жетуі болды.<ref>{{Cite web |last=Abrami |first=Alex |title=Cardiac Cats: Vermont men's soccer win first national championship in comeback vs Marshall |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/sports/college/vermont/2024/12/16/vermont-soccer-vs-marshall-score-ncaa-national-championship-college-cup-overtime-final-uvm/76927559007/ |access-date=December 18, 2024 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}</ref> Сонымен қатар бұл [[Америка шығысы конференциясы]]на мүше командалардың тарихындағы алғашқы ұлттық чемпиондық атақ болды.<ref>{{Cite web |date=December 16, 2024 |title=Vermont Men's Soccer Wins National Championship 2-1 in Overtime!! |url=https://americaeast.com/news/2024/12/17/vermont-national-champions.aspx |access-date=December 18, 2024 |website=americaeast.com |language=en |archive-date=December 17, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241217053044/https://americaeast.com/news/2024/12/17/vermont-national-champions.aspx |url-status=live }}</ref> === Клубтық спорт === Вермонт университеті көптеген клубтық спорт командаларына қолдау көрсетеді. 2009 жылғы 15 қарашадағы жағдай бойынша университеттің желкенді спорт командасы АҚШ-тағы ұлттық рейтингте 8-орында тұрды.<ref name="SailingTeam">{{cite web |url=http://www.uvm.edu/sailing/ |title=UVM Sailing |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 30, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530001429/http://www.uvm.edu/sailing/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.collegesailing.org/rankings.asp |title=Sailing Collegiate National Top 20 |access-date=June 12, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070409102520/http://collegesailing.org/rankings.asp |archive-date=April 9, 2007 |url-status=dead }}</ref> Университеттің академиялық ескек есу командасы [[Чарльз өзені регатасы]] мен [[Дэд Вейл регатасы]]на қатысады. 2015 жылғы ACRA ұлттық клубтық ескек есу чемпионатында рульшісі бар төрт адамдық қайықтағы ерлер экипажы қола жүлдеге ие болды. Велоспорт командасы басқа университеттердің негізгі спорт командаларымен жарысып, бірнеше рет ұлттық чемпион атанды. == Өнер == [[Сурет:University of Vermont Royall Tyler Theatre.jpg|thumb|Театр өнері кафедрасы орналасқан Ройалл Тайлер театры.]] Вермонт университетінің Өнер мектебі жыл бойы аспаптық музыка және хор өнері бойынша концерттер ұйымдастырады. Ройалл Тайлер театрының [[негізгі сахна]]сында театр қойылымдары көрсетіледі. Театр өнері кафедрасы жыл сайын негізгі сахнада шамамен үш қойылым қояды. Сонымен қатар студенттердің режиссерлігімен бір актілі пьесалар да сахналанады. Соңғы жылдары негізгі сахнада қойылған көрнекті спектакльдердің қатарында ''[[Ақ нәсілді гетеросексуал ерлер]]'' және ''[[Жарқанат бала: мюзикл]]'' (2022/2023); ''[[Бұл ғажайып өмір]]'' және ''[[Ол құбыжықтарды өлтіреді]]'' (2021/2022); ''[[Халық жауы (пьеса)|Халық жауы]]'' (2020/2021); ''[[Қасқырлар (пьеса)|Қасқырлар]]'' және ''[[Қалыпты жүрек]]'' (2019/2020); ''[[Пиппин (мюзикл)|Пиппин]]'' (2018/2019); ''[[Сезім мен парасат]]'' және ''[[Питер және жұлдыз аулаушы]]'' (2017/2018); ''[[Көктемгі ояну (мюзикл)|Көктемгі ояну]]'' (2016/2017); ''[[39 баспалдақ (пьеса)|39 баспалдақ]]'' және ''[[Сахна сыртындағы шу]]'' (2015/2016); ''[[Жай нәрседен көп айқай]]'' (2014/2015); ''[[Тышқан қақпаны]]'' және ''[[Уринтаун]]'' (2013/2014) бар. 1991–2018 жылдары театрда Берлингтонның мерекелік дәстүріне айналған ''The Toys Take Over Christmas'' («Ойыншықтар Рождествоны басып алады») спектаклі қойылып келді.<ref>{{Cite web |title=Current Production Season |url=https://www.uvm.edu/cas/theatreanddance/current_production_season |access-date=October 13, 2024 |website=legacy.drup2.uvm.edu |language=en |archive-date=October 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008113927/https://www.uvm.edu/cas/theatreanddance/current_production_season |url-status=live }}</ref> Университеттің көпшілікке арналған сахналық өнер бағдарламасы — Lane Series 1955 жылы басталды. Бағдарлама аясында ұлттық және халықаралық деңгейде танымал өнерпаздар өнер көрсетеді. Әр оқу жылында классикалық музыка, джаз, фольклорлық музыка, камералық музыка және хор өнері бойынша концерттерді, сондай-ақ театр қойылымдарын, кино көрсетілімдері мен би өнерін қамтитын 25 іс-шара ұйымдастырылады. Іс-шаралардың басым бөлігі университеттің Редстоун кампусындағы концерт залында өтеді.<ref>{{Cite web |title=About Us: Lane Series |url=https://www.uvm.edu/laneseries/about-us |access-date=October 13, 2024 |website=University of Vermont |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109105633/https://www.uvm.edu/laneseries/about-us |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Lilly |first=Amy |title=How Natalie Neuert Curates UVM's Diverse Lane Series |url=https://www.sevendaysvt.com/arts-culture/how-natalie-neuert-curates-uvms-diverse-lane-series-41813697 |access-date=October 13, 2024 |website=Seven Days |language=en |archive-date=October 6, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241006013708/https://www.sevendaysvt.com/arts-culture/how-natalie-neuert-curates-uvms-diverse-lane-series-41813697 |url-status=live }}</ref> [[Флеминг өнер мұражайы]] — Вермонт университетінің мұражайы. Оның тұрақты коллекциясында 24 000 экспонат бар. Олардың қатарында өнер туындылары, сондай-ақ [[антропология|антропологиялық]] және [[этнография|этнографиялық]] жәдігерлер кездеседі. Мұражайда түрлі уақытша көрмелер мен арнайы іс-шаралар да өткізіледі. Қазіргі уақытта жұмысын тоқтатқан [[Вермонт Моцарт фестивалі]] Вермонт университетінде қалыптасып, алғашқы фестивальдері де осы оқу орнында өткізілді. 1976 жылы фестиваль тәуелсіз коммерциялық емес ұйым ретінде тіркелді, алайда бүкіл қызмет ету кезеңінде университетпен байланысын сақтап қалды. == Студенттік өмір == {| class="wikitable mw-collapsible sortable" style="width:100%; max-width:650px; float:none; clear:both; margin:0 0 1em 0; table-layout:fixed;" |+ 2023 жылғы күздегі бакалавриат студенттерінің демографиялық құрамы<ref>{{cite web |title=College Scorecard: University of Vermont |url=https://collegescorecard.ed.gov/school?231174-University-of-Vermont |website=College Scorecard |publisher=[[United States Department of Education]] |access-date=June 23, 2025 }}</ref> |- ! style="width:42%; text-align:left;" | Нәсілі мен этникалық тегі ! colspan="2" style="text-align:center;" | Жалпы үлесі |- | [[Испантілді емес ақ нәсілді америкалықтар|Ақ нәсілділер]] | style="width:12%; text-align:right;" | 84% | style="width:46%;" | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:84%; height:100%; background:cyan;"></div></div> |- | [[Испантілді және латынамерикалық америкалықтар|Испантілділер]] | style="text-align:right;" | 5% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:5%; height:100%; background:green;"></div></div> |- | [[Аралас нәсілді америкалықтар|Екі немесе одан да көп нәсіл]] | style="text-align:right;" | 4% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:4%; height:100%; background:violet;"></div></div> |- | [[Азиялық америкалықтар|Азиялықтар]] | style="text-align:right;" | 3% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:3%; height:100%; background:orange;"></div></div> |- | Белгісіз | style="text-align:right;" | 3% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:3%; height:100%; background:grey;"></div></div> |- | [[Афроамерикалықтар|Қара нәсілділер]] | style="text-align:right;" | 1% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:1%; height:100%; background:purple;"></div></div> |- | [[Шетелдік студент]] | style="text-align:right;" | 1% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:1%; height:100%; background:#008080;"></div></div> |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; color:#665c99; text-align:center;" | [[Экономикалық әртүрлілік]] |- | [[АҚШ-тағы төменгі тап|Табысы төмендер]]<sup>а</sup> | style="text-align:right;" | 14% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:14%; height:100%; background:red;"></div></div> |- | [[АҚШ-тағы ауқаттылық|Ауқаттылар]]<sup>ә</sup> | style="text-align:right;" | 86% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:86%; height:100%; background:black;"></div></div> |- | colspan="3" style="text-align:left;" | <sup>а</sup> Табысы төмен студенттерге арналған федералдық [[Пелл гранты]]н алған студенттердің үлесі. |- | colspan="3" style="text-align:left;" | <sup>ә</sup> Кемінде [[АҚШ-тағы орта тап]]қа жататын студенттердің үлесі. |} Университетте студенттердің түрлі қызығушылықтарын қамтитын 250-ден астам студенттік клуб пен ұйым жұмыс істейді. Оларға Студенттік өзін-өзі басқару қауымдастығы қолдау көрсетеді. Тарихы ұзақ әрі мүшелерінің саны көп ұйымдардың қатарында «Белсенді еріктілер» (Volunteers in Action), Вермонт университетінің саяхат клубы (UVM Outing Club)<ref name="uvmoc">{{Cite web |url=https://site.uvm.edu/uvmoc/ |title=UVM Outing Club |date=December 10, 2023 |access-date=March 26, 2024 |archive-date=March 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326193113/https://site.uvm.edu/uvmoc/ |url-status=live }}</ref> және Шаңғы және сноуборд клубы бар. Hillel ұйымы да университет кампусында белсенді қызмет атқарады.<ref>{{cite web |url=http://uvmhillel.org/Passover |title=Passover 2015! |work=UVM Hillel |access-date=August 26, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141108215600/http://uvmhillel.org/Passover |archive-date=November 8, 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.jspace.com/news/articles/jspace-featured-org-hillel-university-of-vermont/14889 |title=Jspace Featured .ORG: Hillel University of Vermont / Jspace News |access-date=August 26, 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131106071758/http://www.jspace.com/news/articles/jspace-featured-org-hillel-university-of-vermont/14889 |archive-date=November 6, 2013 }}</ref><ref name="SSC">{{cite web |url=http://www.uvmssc.com/ |title=UVM Ski & Snowboard website |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 29, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150529221249/http://www.uvmssc.com/ |url-status=live }}</ref> Сонымен қатар университетте 2007 жылы құрылған, АҚШ-тағы үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне FeelGood бөлімшесі орналасқан. Бөлімше университет кампусында ірімшік қосылған ыстық сэндвичтер сату арқылы 2030 жылға қарай аса ауыр кедейлікті жоюға бағытталған бастамаларды қолдау үшін құрылғаннан бері 400 000 доллардан астам қаражат жинады.<ref>{{cite web |url=http://www.feelgood.org/ |title=Home – FeelGood |website=FeelGood |language=en-US |access-date=June 1, 2016 |archive-date=May 29, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160529004429/http://www.feelgood.org/ |url-status=live }}</ref> [[Сурет:University of Vermont Davis Center.jpg|thumb|2007 жылғы күзде құрылысы аяқталған [[Дадли Х. Дэвис орталығы|Дэвис орталығы]] — университеттің студенттік орталығы.]] 2015 жылы университет Wellness Environment (WE) деп аталатын салауатты өмір салтын қолдау бағдарламасын іске қосты. Бұл алкоголь мен есірткі қолданылмайтын студенттік тұрғын орта бағдарламасы, оған қатысатын студенттер дене шынықтыру және дұрыс тамақтану жөніндегі жаттықтырушылардың көмегін ала алады. Бағдарлама аясында күнделікті йога сабақтары, тәулік бойы қолжетімді медитация сеанстары және студенттерді Берлингтон жастарының өкілдерімен жұптастыратын тәлімгерлік бағдарлама қарастырылған.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~wellenv/ |title=WE: Wellness Environment: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=April 10, 2015 |archive-date=April 15, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150415092701/http://www.uvm.edu/~wellenv/ |url-status=live }}</ref> 2017 жылғы күзде Орталық кампустың студенттік жатақханасының құрылысы аяқталды. Қазіргі уақытта онда Wellness Environment бағдарламасына қатысатын 700-ге жуық студент тұрады. Гендерлік инклюзивті дәретханалар жөніндегі жұмыс тобы (GIRT) деп аталатын ұйымның қызметі нәтижесінде Вермонт университетінде бинарлық емес гендерлік сәйкестігі бар және қалыптасқан гендерлік нормаларға сай келмейтін студенттер, оқытушылар мен келушілер пайдалана алатын, бір адамға арналған гендерлік бейтарап дәретханалардың саны артып келеді.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~hrdma/GIRT%20Report%20FINAL.pdf |title=Gender-Inclusive Restroom Task Force Report - Findings and Recommendations |access-date=October 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171026110809/http://www.uvm.edu/~hrdma/GIRT%20Report%20FINAL.pdf |archive-date=October 26, 2017 |url-status=dead }}</ref> === Саяхат клубы === Вермонт университетінің саяхат клубы (UVM Outing Club) 1913 жылы құрылды және АҚШ-тағы ең ірі саяхат клубы болып саналады. Студенттер басқаратын клуб каякинг, каноэмен жүзу, жаяу серуендеу, рюкзакпен жорыққа шығу, жартасқа өрмелеу, мұзға өрмелеу, тау шаңғысымен жабдықталмаған таулы жерлерде сырғанау және шаңғы жарысы бойынша саяхаттар ұйымдастырады.<ref name="uvmoc" /> Клуб TREK деп аталатын, студенттерді университетке түсер алдында табиғат аясында өткізілетін іс-шаралар арқылы бейімдеуге арналған бағдарламаны құруға атсалысты. Бағдарлама аясында жаңадан қабылданған бірінші курс студенттері бес күндік жорықтарға қатысып, Вермонт университетінің қауымдастығымен және Вермонт штатымен жақынырақ танысады.<ref>{{Cite web |url=https://www.uvm.edu/studentlife/trek |title=TREK &#124; Student Life &#124; The University of Vermont |website=www.uvm.edu |access-date=March 26, 2024 |archive-date=March 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326195315/https://www.uvm.edu/studentlife/trek |url-status=live }}</ref> Клуб жыл сайын Catamountain Classic іс-шарасын өткізеді. Оның барысында қатысушылар бір демалыс күнінің ішінде ұзындығы 272 миль (шамамен 438 км) болатын Лонг-Трейл жаяу жүру бағытын бірлесіп толық жүріп өтеді.<ref>{{Cite web |title=The Long Trail |url=https://www.greenmountainclub.org/the-long-trail/ |website=Green Mountain Club |access-date=March 26, 2024 |archive-date=March 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326195314/https://www.greenmountainclub.org/the-long-trail/ |url-status=live }}</ref> === Іс-шаралар === Вермонт университетінің бағдарламалық кеңесі (UPB) университет қауымдастығына арналған түрлі іс-шаралар мен мәдени-сауық бағдарламаларын ұйымдастыруға жауапты.<ref name=":2">{{Cite web |title=UVM Program Board |url=https://www.uvm.edu/studentlife/upb |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405204136/https://www.uvm.edu/studentlife/upb |url-status=live }}</ref> Соңғы жылдары<!-- Нақты мерзімі көрсетілмеген (2025 жылғы ақпан). --> кеңес комик [[Мишель Вулф]], [[Two Door Cinema Club]] музыкалық тобы және [[Лаверн Кокс]] қатысқан жыл сайынғы SpringFest фестивалі сияқты іс-шараларды ұйымдастырды. Сонымен қатар кеңес [[Музыкалық топтар сайысы|музыкалық топтар сайыстарын]], апта сайынғы паб викториналарын, халықаралық кино көрсетілімдері мен түрлі елдердің тағамдарына арналған іс-шараларды өткізеді.<ref name=":2" /> === Концерттер === [[Сурет:University of Vermont Ira Allen Chapel.jpg|thumb|[[Айра Аллен капелласы]]]] Университет кампусындағы іс-шаралардан бөлек, Вермонт университетінің бағдарламалық кеңесі (UPB) АҚШ-тың әртүрлі аймақтарынан келген орындаушылар мен жергілікті музыкалық топтардың қатысуымен жанды музыка концерттерін ұйымдастырады. Кеңес төрт комитеттен тұрады, олардың бірі — Концерттер комитеті. Комитет мүшелері концерттер ұйымдастыру және жергілікті дыбыс режиссерлері мен концерттік қойылым мамандарымен бірлесіп жұмыс істеу арқылы музыка индустриясының түрлі қырларын меңгереді. Студенттер музыкалық топтарды таңдауға, олардың өнер көрсетуін келісуге және концерт өтетін күнгі барлық ұйымдастыру-техникалық жұмыстарға жауап береді. 1971 жылы құрылған Концерттік бюро университетке [[R.E.M.]], [[Phish]] (топтың төрт мүшесінің үшеуі 1980 жылдары Вермонт университетінде оқыған), [[Red Hot Chili Peppers]], [[Стинг]], [[Лу Рид]], [[Primus (музыкалық топ)|Primus]], [[The String Cheese Incident]], [[Джеймс Браун]], [[Боб Дилан]], [[The Allman Brothers Band]], [[Death Cab for Cutie]], [[Jurassic 5]], [[Disco Biscuits]], [[Grateful Dead]], [[Guster]] және [[The Flaming Lips]] сияқты танымал орындаушылар мен музыкалық топтарды шақырды. 2001 жылдан бері жыл сайын сәуір айында SpringFest фестивалі өткізіліп келеді. Фестивальдің басты орындаушылары қатарында [[Vida Blue (музыкалық топ)|Vida Blue]], [[The Roots]], [[Cake (музыкалық топ)|Cake]], [[Келлер Уильямс]], [[Gov't Mule]], сондай-ақ бірлескен басты орындаушылар ретінде [[Robert Randolph & the Family Band]], [[Зигги Марли]] және [[Талиб Куэли]] болды. Әртүрлі жылдардағы SpringFest фестивальдерінде [[The Meditations]], [[Toots & the Maytals]], [[Soulive]], [[Rjd2]], [[Apollo Sunshine]], 2009 жылы [[Ratatat]], 2010 жылы [[MSTRKRFT]], 2011 жылы [[The Roots]] пен [[Thievery Corporation]], 2012 жылы [[Диллон Фрэнсис]], 2013 жылы [[MGMT]], 2014 жылы [[Atmosphere (музыкалық топ)|Atmosphere]], 2015 жылы [[The Disco Biscuits]], 2016 жылы [[The Head and the Heart]], 2017 жылы [[Two Door Cinema Club]] және 2018 жылы [[Playboi Carti]] өнер көрсетті. === Студенттік бауырластықтар мен қауымдастықтар === Вермонт университетіндегі грек әріптерімен аталатын студенттік бауырластықтар мен қауымдастықтар жүйесі АҚШ-тағы ең көне жүйелердің бірі болып саналады. Алғашқы студенттік бауырластық ұйымы 1836 жылы құрылды. Университеттегі ер студенттердің 5%-ы және әйел студенттердің 5%-ы осындай ұйымдарға мүше. Ерлер мен әйелдердің студенттік бауырластықтары мен қауымдастықтарының мүшелері Студенттік өзін-өзі басқару қауымдастығының (SGA) жұмысына қатысады, жаңадан қабылданған студенттерді бейімдеу бағдарламаларының жетекшілері, студенттердің мүдделерін қорғаушылар және жатақханадағы көмекшілер ретінде қызмет атқарады. == Экологиялық тұрақтылық == Вермонт университетінің кампусында экологиялық тұрақтылықты қамтамасыз ету бағытындағы жұмыстардың ұзақ тарихы бар.<ref name=":3">{{Cite web |title=UVM awarded STARS Gold Rating for Sustainability |url=https://vermontbiz.com/news/2023/march/10/uvm-awarded-stars-gold-rating-sustainability |access-date=April 20, 2023 |website=vermontbiz.com |archive-date=April 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420020759/https://vermontbiz.com/news/2023/march/10/uvm-awarded-stars-gold-rating-sustainability |url-status=live }}</ref> 2024 жылғы жағдай бойынша ''[[The Princeton Review]]'' басылымы Вермонт университетін АҚШ-тағы «Экологиялық тұрғыдан үздік 50 колледж» рейтингінде 16-орынға орналастырды.<ref>{{Cite web |title=Top 50 Green Colleges |url=https://www.princetonreview.com/college-rankings?rankings=top-50-green-colleges |access-date=October 1, 2024 |website=www.princetonreview.com |language=en |archive-date=September 25, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925163012/https://www.princetonreview.com/college-rankings/?rankings=top-50-green-colleges |url-status=live }}</ref> === 1990 жылдар === 1995 жылы Вермонт университетінде кампусты экологиялық тұрғыдан жақсарту мәселелері бойынша университеттің шаруашылық қызметі мен академиялық құрылымдары арасындағы байланысты қамтамасыз ету мақсатында Экологиялық кеңес құрылды.<ref>{{cite web |title=History |url=http://www.uvm.edu/sustain/about-us/history |publisher=UVM Office of Sustainability |access-date=October 7, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140713023641/http://www.uvm.edu/sustain/about-us/history |archive-date=July 13, 2014 |url-status=dead }}</ref> Кеңестің алғашқы жобасы университеттің түрлі экологиялық бағдарламалары жөніндегі баяндамаларды тыңдап, кампус қызметінің қоршаған ортаға әсерін бастапқы бағалауға бағытталды. 1998 жылы кеңес университет қызметінің қоршаған ортаға әсерін бағалаудың бастапқы көрсеткіштерін анықтау мақсатында Greening UVM есебін жариялады. Сол жылы қайта өңделген қағазды пайдалану саясаты әзірленіп, 1999 жылы қолданысқа енгізілді.<ref>{{cite web |last=Griffin |first=Lee |title=UVM Adopts Environmentally Friendly Paper Policy |url=http://www.uvm.edu/~dharvey/?Page=paper_policy_news_release.htm |access-date=October 7, 2012 |archive-date=April 2, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402160024/http://www.uvm.edu/~dharvey/?Page=paper_policy_news_release.htm |url-status=live }}</ref> Lab-XL жобасына жергілікті қауымдастықтың мүдделі тарапы ретінде қатысқан Экологиялық кеңес зертханалық химиялық қалдықтардың қоршаған ортаға салыстырмалы әсерін және бұл мәселеге қоғамның қызығушылығын бағалауға арналған ''Tracking UVM'' жобасы мен есебін қолдау үшін АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігінен (EPA) грант алды. ''Tracking UVM''<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/sustain/tracking-progress/tracking-uvm |title=Tracking UVM |access-date=October 7, 2012 |archive-date=October 23, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023062835/http://www.uvm.edu/sustain/tracking-progress/tracking-uvm |url-status=live }}</ref> есебі Greening UVM есебінің жалғасы ретінде 2002 жылы жарияланып, университеттің 1990–2000 жылдар аралығындағы экологиялық жетістіктерін сипаттады. Вермонт университетінің қоршаған ортаға әсерін жүйелі түрде бақылауға бағытталған жұмысы 2004 жылы мойындалып, 2002 жылғы экологиялық есебі үшін университет Вермонт губернаторының экологиялық жетістіктер саласындағы сыйлығына ие болды. ''Tracking UVM'' жоғары оқу орындары кампустарының қызметінен қоршаған ортаға келетін әсерді жүйелі түрде бағалауға арналған алғашқы есептердің бірі болды. === 2000 жылдар === 2005 жылы Вермонт университетінің президенті Дэниел М. Фогель оқу орнының экологиялық құрылыс саясаты туралы құжатына қол қойды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/policies/facil/greenbuilding.pdf |title=Green Building Policy |access-date=June 12, 2017 |archive-date=October 23, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161023051245/http://www.uvm.edu/policies/facil/greenbuilding.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Wakefield |first=Jeffrey |title=Signing Ceremony Makes UVM's New Green Building Policy Official |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/?Page=News&storyID=6606 |access-date=October 7, 2012 |archive-date=October 17, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151017232315/http://www.uvm.edu/~uvmpr/?Page=News&storyID=6606 |url-status=live }}</ref> 2006 жылы екі студенттің бастамасымен қайта өңделген қағазды пайдалану саясаты жаңартылды. Олар университеттен күнделікті құжаттарды көшіру және басып шығару үшін тұтынудан кейінгі қалдықтардан 100% қайта өңделген, хлор қолданылмай өндірілген қағазды сатып алуға міндеттеме қабылдауды талап етті.<ref>{{cite web |last=Brown |first=Joshua |title=Pushing (Recycled) Paper |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/?Page=article.php&id=2027 |access-date=October 7, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151017232315/http://www.uvm.edu/~uvmpr/?Page=article.php&id=2027 |archive-date=October 17, 2015 |url-status=dead }}</ref> 2007 жылы президент Фогель [[Америкалық колледждер мен университеттер президенттерінің климат жөніндегі міндеттемесі]]не қол қойды.<ref>{{cite web |url=http://www.presidentsclimatecommitment.org/ |title=Homepage - Second Nature |publisher=Presidentsclimatecommitment.org |access-date=June 12, 2017 |archive-date=August 19, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190819211253/http://www.presidentsclimatecommitment.org/ |url-status=live }}</ref> 2008 жылы Вермонт университеті Экологиялық кеңесті таратып, оның орнына Тұрақты даму жөніндегі бөлім құрды. Бұл бөлім кампустағы тұрақты дамуды жоспарлауға қолдау көрсетеді, университеттің шаруашылық қызметі мен академиялық құрылымдары арасындағы байланысты қамтамасыз етеді және тұрақты даму бағытындағы жұмыстардың нәтижелерін бақылайды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/sustain |title=Home |access-date=October 7, 2012 |archive-date=October 12, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012075847/http://www.uvm.edu/sustain/ |url-status=live }}</ref> === 2010 жылдар === 2011 жылы Вермонт университеті Америкалық колледждер мен университеттер президенттерінің климат жөніндегі міндеттемесі аясында өзінің Климаттық іс-қимыл жоспарын ұсынды.<ref>{{cite web |url=http://rs.acupcc.org/cap/792/ |title=Reports · Climate Action Plan for University of Vermont |access-date=October 7, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120415132258/http://rs.acupcc.org/cap/792/ |archive-date=April 15, 2012 |url-status=dead }}</ref> Климаттық іс-қимыл жоспары университет қызметінен туындайтын парниктік газдардың тікелей және жанама шығарындыларына бағытталған. Жоспар бойынша 2015 жылға қарай электр энергиясын пайдалануда толық көміртектік бейтараптыққа (1-қамту аясы)<ref name="auto">{{cite web |url=http://www.epa.gov/oaintrnt/ghg/index.htm |title=Greening EPA |access-date=October 7, 2012 |archive-date=November 4, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121104203804/http://www.epa.gov/oaintrnt/ghg/index.htm |url-status=dead }}</ref>, ал 2020 жылға қарай жылыту, салқындату жүйелері мен көлік паркі бойынша көміртектік бейтараптыққа (2-қамту аясы) қол жеткізу көзделді.<ref name="auto"/> Университет 2025 жылға қарай 3-қамту аясына<ref name="auto"/> жататын көздерден шығатын парниктік газдардың таза шығарындыларын нөлдік деңгейге жеткізуді мақсат етті. 2012 жылы Вермонт университеті кампус аумағында бөтелкедегі суды сатуды тоқтатқан және сауда автоматтарында ұсынылатын сусындардың кемінде үштен бірі денсаулыққа пайдалы болуын міндеттеген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орындарының бірі болды.<ref>{{cite web |last=Reidel |first=Jon |title=UVM One of First Universities to End Sales of Bottled Water, Mandate Healthy Vending Options |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/?Page=news&storyID=13129 |publisher=University Communications |access-date=October 7, 2012 |archive-date=November 6, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121106010243/http://www.uvm.edu/~uvmpr/?Page=news&storyID=13129 |url-status=live }}</ref> Сол жылы университеттің қамқоршылар кеңесі экологиялық бастамаларды қаржыландыру қорына 13 миллион доллар бөлу туралы шешім қабылдады. Бұл сол уақытқа дейінгі осындай ең ірі бастама болды. Бұған дейін ең ірі қор Гарвард университетінің 12 миллион долларлық экологиялық несиелеу қоры болған еді.<ref>{{cite web |url=http://www.green.harvard.edu/loan-fund |title=Green Revolving Fund |work=Sustainability at Harvard |access-date=October 7, 2012 |archive-date=June 23, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120623022344/http://www.green.harvard.edu/loan-fund |url-status=live }}</ref> 2012 жылғы наурызда Вермонт университеті «Нағыз азық-түлікке көшу жөніндегі кампус міндеттемесіне» қол қойған АҚШ-тағы бесінші жоғары оқу орны атанды.<ref>{{cite web |url=http://realfoodchallenge.org/commitment |title=The Real Food Campus Commitment |access-date=October 7, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121108222045/http://www.realfoodchallenge.org/commitment |archive-date=November 8, 2012 |url-status=dead }}</ref> Осы міндеттеме аясында университет 2020 жылға қарай сатып алынатын азық-түліктің 20%-ын «нағыз азық-түлік» санатына жататын өнімдерден құрауды көздеді. 2017 жылғы сәуірде университет бұл мақсаттан асып түскенін жариялап, 2020 жылға қарай мұндай өнімдердің үлесін 25%-ға жеткізу жөнінде жаңа мақсат қойды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/newsstories/news/uvm-achieves-20-percent-real-food-served-dining-halls-sets-new-goal |title=UVM Achieves 20 Percent Real Food Served in Dining Halls, Sets New Goal |publisher=University of Vermont |access-date=June 2, 2017 |archive-date=July 13, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170713234000/https://www.uvm.edu/newsstories/news/uvm-achieves-20-percent-real-food-served-dining-halls-sets-new-goal |url-status=live }}</ref> 2012 жылы жолаушылар тасымалы саласындағы экономикалық, экологиялық және энергетикалық тиімділікті арттыру мақсатында Тұрақты көлікті сертификаттау ұйымы (CST) құрылды. Бұл ұйым 2005 жылы Вермонт университетінде басталған жұмыстардың тікелей нәтижесінде пайда болды. Қазіргі уақытта CST eRating сертификаттау жүйесін, жүргізушілерді оқыту курстарын, сондай-ақ ақпараттандыру және білім беру бағдарламаларын жүзеге асырады. Ол Вермонт университетінің кеңес беру қызметі бөлімінің негізінде жұмыс істейтін коммерциялық емес ұйым болып табылады.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20131112211326/http://www.erating.org/about-us About Us]}}. Erating.org. Retrieved on April 12, 2014.</ref> 2015 жылғы мамырда Вермонт университеті бакалавриаттың барлық студенттері үшін тұрақты даму саласындағы білім алуды міндетті талап ретінде енгізді. Бұл талапқа сәйкес студенттер алдын ала мақұлданған тұрақты даму пәндерінің арасынан өздеріне қажеттісін таңдай алады.<ref>{{Cite web |last=Nixon |first=Amy Ash |date=May 4, 2015 |title=Sustainability a new core requirement at UVM |url=https://vtdigger.org/2015/05/04/sustainability-a-new-core-requirement-at-uvm/ |access-date=April 20, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420023722/https://vtdigger.org/2015/05/04/sustainability-a-new-core-requirement-at-uvm/ |url-status=live }}</ref> === Қазіргі кезең === 2023 жылғы сәуірде Вермонт университеті 2030 жылға қарай көміртектік бейтараптыққа қол жеткізу жөнінде міндеттеме қабылдады.<ref name=":4">{{Cite web |title=University of Vermont commits to carbon neutrality by 2030 |url=https://www.uvm.edu/news/sustainabilityoffice/university-vermont-commits-carbon-neutrality-2030 |access-date=April 20, 2023 |website=The University of Vermont |archive-date=April 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420023715/https://www.uvm.edu/news/sustainabilityoffice/university-vermont-commits-carbon-neutrality-2030 |url-status=live }}</ref> Осы мақсатта университет жаңартылатын энергия көздеріне инвестиция салуды, ғимараттар мен көлік құралдарын электрлендіруді, көлік паркінің көлемін қысқартуды және [[геотермалдық барлау]] жұмыстарын жүргізуді жоспарлады.<ref>{{Cite web |last=Crowley |first=Patrick |date=April 18, 2023 |title=UVM announces plan to achieve carbon neutrality by 2030 |url=https://vtdigger.org/2023/04/18/uvm-announces-plan-to-achieve-carbon-neutrality-by-2030/ |access-date=April 20, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420020809/https://vtdigger.org/2023/04/18/uvm-announces-plan-to-achieve-carbon-neutrality-by-2030/ |url-status=live }}</ref> == Басылымдар == * ''[[The Vermont Cynic]]'' — марапаттарға ие болған электрондық [[студенттік газет]]. * [[The Water Tower (газет)|''The Water Tower'']] — апта сайын шығатын баламалы студенттік газет. * ''Vermont Quarterly'' — Вермонт университетінің түлектеріне арналған журнал. * ''UVM Today'' — университеттің Стратегиялық коммуникациялар бөлімінің жаңалықтар басылымы. * [[Proverbium (журнал)|Proverbium: Yearbook of International Proverb Scholarship]] — халықаралық мақал-мәтелдер зерттеулеріне арналған ғылыми жылнама. == Белгілі түлектері == {{Толық мақала|Вермонт университетімен байланысты тұлғалар тізімі}} Вермонт университетінің түлектері арасында бірнеше Олимпиада ойындарының қатысушысы, [[Фулбрайт бағдарламасы|Фулбрайт бағдарламасының стипендиаттары]],<ref>{{Cite web |last=Makosiej |first=Maryann |date=May 1, 2020 |title=11 UVM students named for Fulbrights in record-breaking year |url=https://vtcynic.com/news/11-uvm-students-named-for-fulbrights-in-record-breaking-year/ |access-date=October 13, 2024 |website=The Vermont Cynic }}</ref><ref>{{Cite web |title=Meet UVM's Fulbrightest |url=https://www.uvm.edu/news/story/meet-uvms-fulbrightest |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241212033955/https://www.uvm.edu/news/story/meet-uvms-fulbrightest |archive-date=December 12, 2024 |access-date=October 13, 2024 |website=The University of Vermont }}</ref> [[Гарри С. Трумэн стипендиясы|Трумэн стипендиаттары]],<ref name=":10">{{Cite web |title=National Fellowships accomplishments put UVM in good company |url=https://vermontbiz.com/people/june/national-fellowships-accomplishments-put-uvm-good-company |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241212034918/https://vermontbiz.com/people/june/national-fellowships-accomplishments-put-uvm-good-company |archive-date=December 12, 2024 |access-date=October 13, 2024 |website=Vermontbiz }}</ref> [[Барри М. Голдуотер стипендиясы|Голдуотер стипендиаттары]]<ref name=":10" /> және [[Нобель бейбітшілік сыйлығы]]ның лауреаты бар. <gallery class="center"> File:John Dewey cph.3a51565.jpg|[[Джон Дьюи]]<br />Философ, психолог және білім беру реформаторы<br />(BA) File:Jody Williams 2001.jpg|[[Джоди Уильямс]]<br />[[Нобель бейбітшілік сыйлығы]]ның лауреаты<br />(BA) File:Madeleine kunin 20041011 (cropped).jpg|[[Мадлен Кунин]]<br />[[Вермонт губернаторы]] қызметін атқарған алғашқы әйел және АҚШ штатының губернаторы болған алғашқы еврей әйел, [[АҚШ-тың Швейцария мен Лихтенштейндегі елшілерінің тізімі|АҚШ-тың Швейцариядағы елшісі]]<br />(MA) File:Phil Scott 2017.jpg|[[Фил Скотт]]<br />Вермонттың 82-[[Вермонт губернаторы|губернаторы]]<br />(BS) File:KurtzFB4417 300.jpg|[[Фредерик Х. Биллингс]]<br />Заңгер, қаржыгер және [[Солтүстік Тынық мұхиты теміржолы]]ның президенті; [[Биллингс кітапханасы]]ның қайырымдылық қолдаушысы<br />(AM) File:VicePresident-WmAlWheeler.jpg|[[Уильям А. Уилер]]<br />АҚШ-тың 19-вице-президенті<br />(BA) File:Grace Coolidge 1924.jpg|[[Грейс Кулидж]]<br />[[АҚШ-тың бірінші ханымы]]<br />(BA) File:Brian Halligan head shot.jpg|[[Брайан Халлиган]]<br />[[HubSpot]] компаниясының бас атқарушы директоры<br />(BS) File:Henry Jarvis Raymond.jpg|[[Генри Джарвис Реймонд]]<br />Саясаткер және ''[[The New York Times]]'' газетінің негізін қалаушылардың бірі<br />(BA) File:PKstudio1.jpg|[[Питер Катис]]<br />Музыкалық продюсер, музыкант және «Грэмми» сыйлығының лауреаты<br />(BFA) File:Annie Proulx 9010027.jpg|[[Энни Пру]]<br />''[[Кеме қатынасы жаңалықтары]]'' және ''[[Брокбэк тауы (әңгіме)|Брокбэк тауы]]'' шығармаларының авторы, [[Пулитцер сыйлығы]]ның лауреаты<br />(BA) File:Ben Affleck by Gage Skidmore 3.jpg|[[Бен Аффлек]]<br />Актер, кинорежиссер және [[Оскар сыйлығы]]ның лауреаты<br />''(басқа оқу орнына ауысқан)'' File:Graveline-de.jpg|[[Дуэйн Гравелин]]<br />NASA астронавты<br />(BS) File:Jessica Seinfeld 2011 Shankbone.JPG|[[Джессика Сайнфелд]]<br />Танымал аспаз және аспаздық кітаптардың авторы<br />(BA) </gallery> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} pvxi3tiuk6y8kyog0y2l9pcop26i1q0 3690374 3690373 2026-11-02T19:14:58Z 1nter pares 146705 /* Белгілі түлектері */ 3690374 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі |Қысқартылған аты = Вермонт университеті |Эмблемасы = |Сурет = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|200px]] |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = University of Vermont and State Agricultural College |Бұрынғы атауы = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865) |Ұраны = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}<br>{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}<ref>{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}</ref> |Құрылған жылы = [[1791 жыл|1791]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = [[Марлен Тромп]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 14 320 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces">{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&id=231174 |url-status=live }}</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = 12 168 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces" /> |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 2013 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces" /> |Орналасқан жері = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²) |Мекенжайы = |Сайты = https://www.uvm.edu/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47 |CoordScale = |edu_region = }} '''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].<ref>{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}</ref> 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.<ref>{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}</ref> Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.<ref name=":0">{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}</ref> Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]<nowiki/>» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады. == Тарихы == === XVIII ғасыр === {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | image1 = University of Vermont 1845.png | alt1 = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті | caption1 = Вермонт университеті, 1845 жыл | image2 = University of Vermont Old Mill.jpg | alt2 = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті | caption2 = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат | image3 = University of Vermont Billings Library.jpg | alt3 = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті | caption3 = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды. | image4 = University of Vermont University Green.jpg | alt4 = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті | caption4 = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы }} Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады. === XIX ғасыр === Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.<ref name="Donaldson, Thomas (1884)">{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&view=1up&seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&view=1up&seq=257 |url-status=live }}</ref> Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.<ref name="uvm.edu"/> Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]<nowiki/>» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.<ref name="uvm.edu">[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.</ref> Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.<ref name="uvm.edu" /> 1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.<ref>{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}</ref> [[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды. === XX ғасыр === 1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.<ref>{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}</ref> 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.<ref name=":8">{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}</ref> Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.<ref name=":8" /> XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.<ref name=":11">{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}</ref><ref name=":6">{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}</ref> 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.<ref name=":5">{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}</ref> Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]<nowiki/>» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.<ref>{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}</ref> 1972 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі тағы да араласып, соғысқа қарсы шерулерге қатысқаны үшін билік өкілдерінің наразылығын тудырған, студенттер арасында танымал [[марксизм|марксшіл]] [[саясаттану]] профессоры [[Майкл Паренти]]ге тұрақты профессорлық қызмет мәртебесін беруден бас тартты. Кеңес оқытушылар құрамының, декандар кеңесінің және университет әкімшілігінің ұсынымдарына қарамастан осындай шешім қабылдады. Кейін Паренти университетке қарсы федералдық сотқа талап арыз берді. Дау соттан тыс тәртіппен реттеліп, Парентиге 15 000 доллар төленді.<ref name=":6" /> 1980 жылдары Вермонт университеті студенттердің [[апартеид]] режимі орнаған Оңтүстік Африкада қызмет жүргізетін компанияларға салынған [[Оңтүстік Африкадан инвестицияларды шығару|инвестицияларды қайтарып алуды]] талап етуіне байланысты күшейген қысымға тап болды.<ref>{{Cite web |date=April 5, 2022 |title=UVM Rally Calling for UVM South African Divestment |url=https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |access-date=December 30, 2023 |website=CCTV Center for Media and Democracy |language=en |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230055838/https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |url-status=live }}</ref> Апартеид режиміне инвестиция салуға қарсы студенттердің наразылықтары 1985 жылғы 12 қазанда Уотерман ғимаратының қарсысындағы көгал алаңда «лашықтар қалашығының» салынуымен шарықтау шегіне жетті. 6 желтоқсанда университеттің қамқоршылар кеңесі 12 дауыс қолдап, 7 дауыс қарсы болған нәтижемен инвестицияларды қайтарып алу туралы шешім қабылдады.<ref>{{Cite web |last=Fordham |first=Robin |title=University of Vermont Campus History - Crossroads |url=https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |access-date=December 30, 2023 |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230052425/https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |url-status=live }}</ref> === XXI ғасыр === Вермонт университеті студенттік ұйымдардың бастамасымен инвестицияларды қайтарып алуға бағытталған басқа да бірқатар шараларды жүзеге асырды. Атап айтқанда, 2006 жылы [[Дарфурдағы геноцид (2003–2005)|Дарфурдағы геноцидке]] байланысты «Суданды қолдайтын» компаниялардан инвестицияларын қайтарып алды,<ref>{{Cite web |last=Picard |first=Ken |title=UVM Implements Divestment Strategy for Sudan-Friendly Companies |url=https://www.sevendaysvt.com/news/uvm-implements-divestment-strategy-for-sudan-friendly-companies-2130853 |access-date=December 30, 2023 |website=Seven Days |language=en }}</ref> ал 2009 жылы [[Ирак соғысы|Ирактағы]] және [[Ауғанстандағы соғыс (2001–2021)|Ауғанстандағы]] соғыстар кезінде [[кассеталық оқ-дәрі]]лер мен [[сарқылған уран]] қолданылатын қару-жараққа қатысты инвестициялардан бас тартты.<ref>{{Cite web |date=July 13, 2009 |title=UVM trustees to vote on weapons divestment (US) |url=https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |access-date=December 30, 2023 |website=Landmine.de |language=de-DE |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061822/https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=November 16, 2009 |title=Board votes to divest from cluster ammunitions |url=https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |access-date=December 30, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061821/https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |url-status=live }}</ref> 2013 және 2016 жылдары университеттің қамқоршылар кеңесі қазба отын саласына салынған инвестицияларды қайтарып алу туралы талаптарды қабылдамады.<ref>{{Cite web |last=JOHNSON |first=TIM |title=UVM trustees reject fossil-fuel divestment |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2013/12/18/uvm-trustees-reject-fossil-fuel-divestment/4117649/ |access-date=December 30, 2023 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}</ref><ref name=":7">{{Cite web |last=Duffort |first=Lola |date=July 15, 2020 |title=UVM will divest its endowment from fossil fuels |url=http://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |access-date=December 30, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230162029/https://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |url-status=live }}</ref> 2019 жылғы 1 шілдеде [[Суреш Гаримелла]] Вермонт университетінің 27-президенті болып тағайындалды.<ref>{{Cite web |last=Loftus |first=Sawyer |title=New UVM president takes the helm, offers few details on university's direction |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |access-date=December 31, 2022 |website=Burlington Free Press |language=en-US |archive-date=August 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805233453/https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |url-status=live }}</ref> Оның басшылығы кезінде университетке қабылданған студенттер саны рекордтық деңгейге жетіп, ғылыми зерттеулерді қаржыландыру көлемі 50 пайызға өсіп, 250 миллион долларды құрады. Алайда Гаримелла студенттермен және оқытушылармен [[қоғаммен байланыс|қарым-қатынасы]] үшін сынға ұшырады.<ref>{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=Suresh Garimella Has Helped UVM Emerge Stronger From the Pandemic. But Who Is He, Anyway? |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |access-date=April 30, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003502/https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |url-status=live }}</ref> 2021 жылы университет әкімшілігі бюджетті қысқарту шараларын енгізді. Соның нәтижесінде Өнер және ғылым колледжінде үш кафедра жабылып, 12 негізгі мамандық, 11 қосымша мамандық және төрт магистратура бағдарламасы тоқтатылды.<ref>{{Cite web |last=Ruehsen |first=Ella |date=April 13, 2021 |title=Thousands voice no confidence in Garimella administration as grievances mount |url=https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |access-date=December 28, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128192721/https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |url-status=live }}</ref> 2020 жылы студенттердің бастамасымен жүргізілген науқанның қысымымен Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесі 2023 жылғы шілдеге дейін қазба отын саласына салынған инвестициялардан толық бас тарту туралы шешімді бірауыздан қабылдады.<ref name=":7" /> 2022 жылы [[АҚШ Білім министрлігі]] [[Луис Д. Брандейс атындағы адам құқықтарын заң арқылы қорғау орталығы]] мен [[Кампустағы еврейлер (ұйым)|Jewish on Campus]] ұйымдарының Азаматтық құқықтар туралы заңның VI бөлімі негізінде берген шағымына байланысты университет әкімшілігінің кампустағы [[антисемитизм]] көріністеріне қатысты әрекеттерін тергеуді бастады.<ref name="Investigation underway into antisemitism at U of Vermont">{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=Investigation underway into antisemitism at U of Vermont |url=https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |website=The Associated Press |date=September 13, 2022 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144257/https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=September 13, 2022 |title=UVM under federal investigation over antisemitism allegations |url=https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |access-date=May 1, 2023 |website=Vermont Public |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030305/https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы сәуірде университет пен Азаматтық құқықтар жөніндегі басқарма дауды ерікті түрде реттеу туралы келісімге келгеннен кейін тергеу аяқталды. АҚШ Білім министрлігінің баспасөз хабарламасында университеттің аталған оқиғаларға тиісті деңгейде әрекет етпегені айтылды.<ref>{{Cite web |title=U.S. Department of Education's Office for Civil Rights Resolves Investigation Addressing the University of Vermont's Responses to Allegations of Antisemitic Incidents |url=https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |access-date=May 1, 2023 |website=www.ed.gov |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503042411/https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |url-status=live }}</ref> Университет әкімшілігі бұл айыптауларды жоққа шығарып, оқиғаларға тиісті шаралар қабылдағанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=UVM President Denies Allegations of Antisemitism on Campus |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |access-date=May 1, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003504/https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |url-status=live }}</ref> Университет кемсітушілікке қатысты шағымдарды тіркеудің жаңа тәртібін енгізуге, кемсітушілік пен қудалауға қарсы ішкі ережелерін қайта қарауға және қызметкерлер мен студенттерге қосымша оқыту жүргізуге келісті.<ref name="U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint">{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint |url=https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |website=The Associated Press |date=April 3, 2023 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144302/https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |url-status=live }}</ref> Алайда шағымданушылардың талаптарын қабылдамады. Тергеуді аяқтаған кезде АҚШ Білім министрлігі университеттің кінәсі немесе заңбұзушылық жасағаны туралы қорытынды шығарған жоқ және жаңа федералдық саясат енгізбеді.<ref>{{Cite web |last=Zituni |first=Danya |date=June 28, 2023 |title=University of Vermont's Settlement with Dep't of Education Refuses to Adopt IHRA Despite Pressure |url=https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |access-date=December 27, 2023 |website=Palestine Legal |language=en-US |archive-date=December 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227025522/https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы қазанда Вермонт университетінің Қауіпсіздік және талаптарға сәйкестікті бақылау бөлімі [[Палестиналық арабтар|палестиналық]] жазушы [[Мұхаммед әл-Курд]]тың жоспарланған қонақ дәрісін кенеттен тоқтатты. Бөлім бұл шешімін іс-шара барысында тиісті қауіпсіздікті қамтамасыз ету мүмкіндігінің жоқтығымен түсіндірді. [[Seven Days (газет)|Seven Days]] газетінің журналистік зерттеуі іс-шараға байланысты қандай да бір қауіп-қатердің болғанын растайтын дәлелдер таппады.<ref>{{Cite web |last=Hellman |first=Rachel |title=Records Show UVM Professors Questioned Decision to Nix Palestinian Writer's Appearance |url=https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |access-date=December 27, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=December 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228000040/https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |url-status=live }}</ref> 2024 жылғы наурызда Вермонт университетінің магистратура және докторантура студенттері [[кәсіподаққа бірігу|кәсіподаққа бірігу]] және [[Біріккен автомобиль жұмысшылары|UAW]] кәсіподағына қосылу туралы шешімді қолдап дауыс берді.<ref>{{Cite news |title=UVM grad students join union |date=March 28, 2024 |work=WCAX |url=https://www.wcax.com/2024/03/28/uvm-grad-students-join-union/ }}</ref> 2024 жылғы сәуірде университеттегі [[Палестинадағы әділдік үшін студенттер]] ұйымының бөлімшесі Эндрю Харрис алаңында наразылық лагерін құрды. Наразылық білдірушілер университеттің эндаумент қоры туралы ақпараттың ашық болуын және «барлық қару-жарақ өндірушілерден, израильдік компаниялардан және тарихи Палестина аумағының оккупациясына қатысы бар компаниялардан» инвестицияларды қайтарып алуды талап етті. Сондай-ақ олар университеттен [[Линда Томас-Гринфилд]]тің оқу бітіру салтанатында жоспарланған сөз сөйлеуін тоқтатуды талап етті.<ref>{{Cite web |last=Keshmiri |first=Peter D'Auria, Sophia |date=April 29, 2024 |title=Pro-Palestinian protest encampments spring up at the University of Vermont, Middlebury College |url=http://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |access-date=April 29, 2024 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429051453/https://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |url-status=live }}</ref> == Мөрі == Университет алғаш рет 1807 жылы ресми мөрін бекітті. Мөрде [[Жасыл таулар]]дың үстінен көтеріліп келе жатқан күн және университеттің алғашқы ғимараты — кейін қайта жөнделген Олд-Милл бейнеленген. Сондай-ақ онда [[Евклид]]тің [[Пифагор теоремасы]]н «жел диірмені» әдісімен дәлелдеу сызбасы, глобус пен [[секстант]] бейнеленген. Мөрдің сыртқы шеңберінде «Universitas V. Montis. A.D. 1791», ал ішкі шеңберінде 1865 жылы ауыл шаруашылығы колледжінің құрылғанын білдіретін «Collegiumque Agriculturae» деген жазулар орналасқан.<ref>{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118045743/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |archive-date=January 18, 2021 |title=University Seal |website=The University of Vermont }}</ref> == Білім беру == Бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша білім беретін университеттің құрамына жеті бакалавриат колледжі, үздік студенттер колледжі, жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжі және медицина колледжі кіреді.<ref>{{Cite web |title=Majors, Minors and Graduate Programs |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}</ref> Вермонт университеті [[Жаңа Англияның жоғары білім жөніндегі комиссиясы]] тарапынан [[АҚШ-тағы жоғары білімді аккредиттеу|аккредиттелген]].<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=New England Commission Higher Education |language=en-US |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090600/https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |url-status=live }}</ref> Бакалавриат, магистратура және докторантура бағдарламалары [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]нде, Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжінде, Өнер және ғылым колледжінде, Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжінде, Инженерия және математика ғылымдары колледжінде, Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінде, Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжінде, Гроссман бизнес мектебінде және [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]]нде ұсынылады.<ref>{{cite web |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |title=Majors, Minors, and Graduate Programs |website=www.uvm.edu |language=en |access-date=April 4, 2018 |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}</ref> Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі дербес академиялық дәреже бермейді. Оның студенттері бір мезгілде университеттің бакалавриат бағдарламалары бойынша білім беретін жеті колледжінің бірінде оқиды.<ref>{{Cite web |title=Fall Semester |url=https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |url-status=live }}</ref> === Рейтингтері мен беделі === {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:22em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; border-collapse:collapse;" |- ! colspan="2" style="background:#f8f9fa; color:#3366cc; text-align:center; font-size:130%; padding:12px 8px; border:0;" | Академиялық рейтингтер |- ! colspan="2" style="background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;" | Ұлттық |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Forbes]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 181 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[U.S. News & World Report]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 121 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Washington Monthly]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 100 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | '''''WSJ''/College Pulse''' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 283 |- ! colspan="2" style="background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;" | Әлемдік |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі|ARWU]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 401–500 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[QS World University Rankings|QS]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 851–900 |- | style="border:0; padding:10px 12px;" | ''[[U.S. News & World Report]]'' | style="border:0; padding:10px 12px; text-align:right;" | 510 |} 2024 жылғы жағдай бойынша ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымының жыл сайынғы университеттер рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тың мемлекеттік университеттері арасында 61-орынды, ал елдегі барлық университеттер арасында 121-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті.<ref>{{cite web |title=University of Vermont |url=https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |access-date=September 30, 2024 |publisher=U.S. News & World Report |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414180827/https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |url-status=live }}</ref> 2024 жылы ''Forbes'' басылымының ''America's Top Colleges'' рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тағы 500 мемлекеттік және жекеменшік колледж бен университеттің арасында жалпы есепте 181-орынға, мемлекеттік университеттер арасында 79-орынға, ал зерттеу университеттері арасында 129-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.forbes.com/colleges/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=Forbes |language=en }}</ref> 1985 жылы Ричард Молл өзінің ''The Public Ivies: A Guide to America's Best Public Undergraduate Colleges and Universities'' атты кітабында Вермонт университетін [[Мемлекеттік Айви]] санатына жатқызды.<ref>{{Cite book |last=Moll |first=Richard |url=https://archive.org/details/publicivysguidet0000moll |title=The public ivys: A guide to America's best public undergraduate colleges and universities |date=1985 |publisher=Viking |location=New York |others=Internet Archive |isbn=978-0-670-58205-1 }}</ref> === Бакалавриатқа қабылдау === {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:36em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #c8ccd1; border-collapse:collapse;" |- ! colspan="3" style="background:#f8f9fa; text-align:center; font-size:125%; padding:12px 8px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Бакалавриатқа қабылдау статистикасы |- ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; width:45%;" | ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:30%;" | 2023 жылы оқуға қабылданғандар<ref name="FallEnrollmentReport">{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |title=UVM Common Data Set 2023-2024 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109025946/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |url-status=live }}</ref> ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:25%;" | 2018 жылмен салыстырғандағы өзгеріс<ref name="ReferenceEnrollmentReport">{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/CDS1819.pdf |title=UVM Common Data Set 2018-2019 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126192035/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/cds1819.pdf |url-status=live }}</ref> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Қабылдау көрсеткіші | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 60,0% | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | (+0,2) |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 17,1% | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | (+0,5) |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;" | Тест нәтижелерінің ортаңғы 50%-ы<sup>1</sup> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | [[SAT]] — жалпы балл | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 1270–1410 <small>([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 35%-ы арасында)</small> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | SAT — оқу және жазу | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 640–720 |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | SAT — математика | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 610–700 |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | [[ACT (тест)|ACT]] — жалпы балл | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 29–32 <small>([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 11%-ы арасында)</small> |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;" | Мектептегі үлгерім көрсеткіштері (GPA)<sup>2</sup> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 10% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 41,38% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 25% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 75,42% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 50% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 97,32% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Орташа GPA | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 3,85 |- | colspan="3" style="background:#f8f9fa; border:0; padding:12px; font-size:90%;" | <sup>1</sup> Тест нәтижелерін тапсыруды таңдаған студенттер арасында. <sup>2</sup> Мектептегі үлгерім рейтингі анықталған студенттер арасында. |} Бакалавриатқа қабылдау үдерісі [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «іріктеу деңгейі жоғары» санатына жатқызылады. Бұл бірінші курс студенттерінің тест нәтижелері негізінде университеттің қабылдау талаптарының іріктеу деңгейі бакалавр дәрежесін беретін барлық жоғары оқу орындарының арасында 80–100-процентиль аралығында екенін білдіреді.<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |access-date=April 5, 2023 |website=Carnegie Classification of Institutions of Higher Education |language=en-US |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224958/https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live }}</ref> 2026 жылғы түлектер тобына қабылдау үшін Вермонт университетіне 28 236 өтініш түсіп, олардың 16 947-сі (60,0%) мақұлданды. Қабылданғандардың 2 896-сы оқуға тіркеліп, [[Оқуға қабылдау ұсынысын қабылдау көрсеткіші|оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші]] 17,1%-ды құрады. Университетте бірінші курс студенттерінің [[Студенттердің оқуын жалғастыру көрсеткіші|оқуын жалғастыру көрсеткіші]] 88,25%-ды құрайды, ал студенттердің 77,5%-ы оқуын алты жыл ішінде аяқтайды.<ref name="FallEnrollmentReport" /> Бірінші курсқа қабылданған студенттердің 35%-ы [[SAT]] тестінің нәтижелерін тапсырған. Олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 1270–1410 аралығында болды. 2023 жылы оқуға қабылданған бірінші курс студенттерінің 11%-ы [[ACT (тест)|ACT]] тестінің нәтижелерін тапсырған, олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 29–32 аралығында болды. Студенттердің мектептегі орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) 3,85-ті құрады.<ref name="FallEnrollmentReport" /> === Ғылыми зерттеулер === Вермонт университеті [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.<ref name=":0" /> 2025 қаржы жылында университет [[ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар|ғылыми зерттеулер мен әзірлемелерді]] қаржыландыруға 266 миллион доллар көлемінде қаражат тартты.<ref name=":9">{{Cite web |title=UVM Research Sets $266M Record |url=https://www.uvm.edu/news/ovpr/uvm-research-sets-266m-record |access-date=October 1, 2024 |website=The University of Vermont }}</ref> === Өнер және ғылым колледжі === Өнер және ғылым колледжі — Вермонт университетіндегі студенттер, оқытушылар және қызметкерлер саны жағынан ең ірі колледж. Сонымен қатар колледж университеттің барлық студенттеріне оқу мен ғылыми қызметте табысқа жетуге қажетті білім мен дағдыларды қалыптастыруға көмектесетін негізгі пәндердің басым бөлігін ұсынады. Колледжде гуманитарлық ғылымдар, бейнелеу өнері, формалды ғылымдар, әлеуметтік және жаратылыстану ғылымдары бойынша 45 білім беру бағыты бар. [[Сурет:University of Vermont Williams Hall.jpg|thumb|Вермонт университетіндегі Уильямс-холл (бұрынғы Уильямс ғылыми корпусы). Қазіргі уақытта ғимаратта өнер және өнер тарихы, денсаулық және қоғам, сондай-ақ антропология кафедралары орналасқан.]] === Гроссман бизнес мектебі === Вермонт университетінің Гроссман бизнес мектебі [[AACSB]] ұйымы тарапынан аккредиттелген және бакалавриат пен магистратура бағдарламаларын ұсынады.<ref>{{Cite web |title=Sustainable Innovation MBA {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/program/sustainable-innovation-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}</ref> 2015 жылы мектеп университет түлегі Стивен Гроссманның 20 миллион доллар көлеміндегі қайырымдылық көмегінің құрметіне Гроссман бизнес мектебі болып қайта аталды. Бұл университет тарихындағы бір реттік ең ірі қайырымдылық қаржы болды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/business/?Page=news&storyID=21530&category=business |title=Grossman School of Business: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=October 5, 2015 |archive-date=October 6, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151006005514/http://www.uvm.edu/business/?Page=news&storyID=21530&category=business |url-status=live }}</ref> Мектептің бакалавриатында 1100-ден астам студент оқиды. Түлектерге бизнес басқару саласындағы ғылым бакалавры дәрежесі беріледі.<ref>{{Cite web |title=Undergraduate Programs {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/undergraduate-programs |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}</ref> 2025 жылы ''[[Corporate Knights]]'' басылымы Гроссман бизнес мектебінің тұрақты инновациялар саласындағы MBA бағдарламасын (SI-MBA) «Better World MBA» әлемдік рейтингінде екінші орынға, ал әлеуметтік және экологиялық ықпалы бойынша АҚШ-тағы бірінші орынға қойды. Бағдарлама 2023 жылдан бері осы орындарды сақтап келеді.<ref>{{Cite web |last=Bronca |first=Tristan |date=November 6, 2025 |title=These are the 2025 top MBA schools for sustainability |url=https://corporateknights.com/issues/2025-11-education-and-youth-issue/these-top-mbas-for-sustainability-are-maximizing-impact/ |access-date=April 16, 2026 |website=Corporate Knights |language=en-US }}</ref> ''[[The Princeton Review]]'' басылымының мәліметі бойынша, SI-MBA бағдарламасы АҚШ-тағы экологиялық бағыттағы үздік MBA бағдарламалары рейтингінде екінші орын алады,<ref>{{Cite web |title=Best Green MBA |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings/?rankings=best-green-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}</ref> сондай-ақ кәсіпкерлік саласындағы ең үздік 50 бағдарламаның<ref>{{Cite web |title=Top 50 Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-50-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}</ref> және АҚШ-тың солтүстік-шығысындағы кәсіпкерлік бағытындағы ең үздік жеті бағдарламаның қатарына кіреді.<ref>{{Cite web |title=Top Northeast Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-northeast-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com }}</ref> === Инженерия және математика ғылымдары колледжі === [[Сурет:University of Vermont Discovery Hall.jpg|thumb|Биохимия, физика және химия сияқты [[физикалық ғылымдар]] салалары орналасқан Дискавери-холл ғимараты]] Инженерия және математика ғылымдары колледжінде (CEMS) [[ABET]] ұйымы аккредиттеген бес инженерлік білім беру бағдарламасы бар: биомедициналық инженерия, құрылыс инженериясы, экологиялық инженерия, электротехника және машина жасау. Сонымен қатар колледж құрамында информатика кафедрасы мен математика және статистика кафедрасы жұмыс істейді. Колледжде үш ғылыми-зерттеу орталығы бар: Көлік зерттеулері орталығы, Күрделі жүйелер орталығы және Вермонттың озық есептеу технологиялары орталығы. Колледжде бакалавриат деңгейінде шамамен 1400 студент, жоғары оқу орнынан кейінгі бағдарламаларда 250 студент оқиды және 85 оқытушы жұмыс істейді. === Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі === [[Сурет:University of Vermont Morrill Hall.jpg|thumb|АҚШ сенаторы [[Джастин Смит Моррилл]]дің құрметіне аталған [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараты 1906–1907 жылдары Вермонт университетінің ауыл шаруашылығы кафедрасы мен ауыл шаруашылығы тәжірибе станциясын орналастыру үшін салынған.]] Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі (CALS) жануарлар туралы ғылым (студенттерге [[Тафтс университеті]]нің [[Каммингс ветеринариялық медицина мектебі]]не мерзімінен бұрын қабылдану мүмкіндігі беріледі), биохимия, биология ғылымдары, жергілікті қауымдастық кәсіпкерлігі, жергілікті қауымдастықтарды дамыту және халықаралық даму, диетология, тамақтану және тағамтану, экологиялық ауыл шаруашылығы, қоршаған орта туралы ғылым, қоршаған ортаны зерттеу, микробиология, молекулалық генетика, өсімдіктер биологиясы, қоғамдық коммуникациялар және тұрақты ландшафттық бау-бақша шаруашылығы бағыттары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар колледж құрамында Ауылдық аймақтарды зерттеу орталығы жұмыс істейді. Колледж Өнер және ғылым колледжімен бірлесіп білім беру бағдарламаларын да ұсынады. Биология ғылымдары сияқты мамандықтарды таңдаған студенттер осы екі колледждің кез келгенінде білім ала алады.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |title=Integrated Biological Science Program: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 11, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511112140/http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |url-status=live }}</ref> Жер гранты негізінде құрылған жоғары оқу орны ретінде Вермонт университеті [[Штаттардың бірлескен ғылыми-зерттеу, білім беру және ауыл шаруашылығы жөніндегі кеңес беру қызметі]] бағдарламасы аясында Вермонт штатына ауыл шаруашылығы саласындағы ғылыми-зерттеу қызметтерін көрсету үшін жыл сайын грант алады. === Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі === Вермонт университетінің Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі (CESS) педагогикалық білім беру, адам дамуы және отбасы туралы ғылымдар, сондай-ақ әлеуметтік жұмыс салалары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар [[америкалық ым тілі]], арнайы білім беру және мәдени әрі тілдік әртүрлілік жағдайындағы білім беру бағыттары бойынша қосымша мамандықтар бар. Колледж құрамына Көшбасшылық және даму ғылымдары кафедрасы, Білім беру кафедрасы, Әлеуметтік жұмыс кафедрасы және Мүгедектік және қоғамға кіріктіру орталығы кіреді. Сондай-ақ магистр немесе доктор (Ed.D. немесе Ph.D.) дәрежесін алуға мүмкіндік беретін бағдарламалар ұсынылады. === Медицина колледжі === {{Толық мақала|Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі}} 1804 жылы Джон Померой Берлингтондағы өз үйінде студенттерге сабақ бере бастады. Бұл АҚШ-тағы [[Штат университеті|мемлекеттік колледж немесе университет]] жанындағы алғашқы [[АҚШ-тағы медициналық білім беру|медициналық]] бөлімше болды. 1822 жылы Померой мен медицина саласының оқытушысы [[Нейтан Смит (дәрігер, 1762 жылы туған)|Нейтан Смит]] негізін қалаған [[Вермонт университетінің медицина колледжі|Медицина колледжі]] АҚШ-тағы жетінші медицина мектебі ретінде құрылды. Вермонт университеті медицина мамандығы бойынша әр курсқа шамамен 100 студент қабылдайды. Жалпы медицина студенттерінің саны шамамен 400-ге жетеді. Вермонт университетінің медициналық орталығы клиникалық білім берудің негізгі базасы болып табылады. ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымының 2016 жылғы рейтингі бойынша Медицина колледжі [[алғашқы медициналық-санитариялық көмек]] саласындағы білім беру сапасы жағынан АҚШ-тағы рейтингке енген 89 бағдарламаның арасында 29-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті. Ал 2019 жылғы жағдай бойынша 120 бағдарламаның арасында 43-орынға ие болды.<ref>{{cite magazine |url=http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |title=Best Medical Schools - University of Vermont |access-date=December 14, 2015 |magazine=U.S. News & World Report |archive-date=December 22, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222133141/http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |title=Best Medical Schools: Primary Care |access-date=May 5, 2019 |archive-date=June 13, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613134748/https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |url-status=live }}</ref> 2016 жылғы 21 қазанда [[Джо Байден]] қатерлі ісікке қарсы күресті жеделдетуге бағытталған [https://bidenwhitehouse.archives.gov/cancermoonshot/ Cancer Moonshot] бастамасын талқылау үшін университет кампусына келді.<ref>{{cite web |url=https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |title=Vice President Biden Brings His 'Cancer Moonshot' to Burlington |date=October 21, 2016 |access-date=August 25, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105221/https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |title=Vice President Biden Brings 'Cancer Moonshot' to UVM |publisher=Med.uvm.edu |date=November 14, 2016 |accessdate=August 26, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105225/http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |url-status=live }}</ref> ==== Чарльз А. Дана атындағы медициналық кітапхана ==== Чарльз А. Дана атындағы кітапхана — Вермонт штатындағы ең ірі [[медициналық кітапхана]]. Ол Ұлттық медициналық кітапханалар желісінің Вермонт штатындағы ресурстық кітапханасы қызметін атқарады<ref>{{cite web |url=http://nnlm.gov/ |title=National Home page - National Network of Libraries of Medicine |access-date=July 17, 2009 |archive-date=July 30, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090730161711/http://nnlm.gov/ |url-status=live }}</ref> және Вермонт университетінің Академиялық денсаулық сақтау орталығын қажетті ақпаратпен қамтамасыз етеді. Академиялық денсаулық сақтау орталығының құрамына университеттің Медицина колледжі мен Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінің оқытушылары, қызметкерлері мен студенттері, сондай-ақ Вермонт университетінің медициналық орталығындағы дәрігерлер мен басқа да [[медициналық қызмет көрсетуші]]лер кіреді. Кітапхана университеттің бакалавриат және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларының денсаулық сақтау ғылымдары саласындағы ақпараттық қажеттіліктерін де қанағаттандырады. Сонымен қатар ол [[денсаулық сақтау ғылымдары]] бойынша ақпарат іздейтін Вермонт штатының тұрғындарына да ашық. === Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі === Вермонт университетінің Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі төрт кафедрадан тұрады: Биомедицина және денсаулық ғылымдары, Коммуникация ғылымдары және коммуникация бұзылыстары, Мейіргер ісі, сондай-ақ Оңалту және қозғалыс ғылымдары. Сонымен қатар колледж құрамында [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]мен бірлесіп жұмыс істейтін Интегративті денсаулық институты бар. Ол интегративті медициналық көмек саласында сертификат беретін білім беру бағдарламасын ұсынады. Колледждің кейбір бакалавриат бағдарламалары студенттерді сөйлеу және тіл патологиясы, аудиология салалары бойынша жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларына немесе физиотерапия бойынша докторлық бағдарламаға түсуге дайындайды. Колледж сондай-ақ бұрын Fletcher Allen Health Care деп аталған Вермонт университетінің медициналық орталығының клиникалық базаларын пайдаланады. === Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі === Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі студенттердің оқу бағдарламасын толықтыратын және сабақтан тыс іс-шараларға қатысуына жағдай жасайды. Олардың қатарына арнайы ғылыми симпозиумдар, университетке шақырылған ғалымдармен бірге ұйымдастырылатын кешкі астар, сондай-ақ Монреаль мен Бостондағы мұражайлар мен театрларға сапарлар кіреді. Колледждің жұмысына университеттің әртүрлі бөлімдерінен оқытушылар іріктеліп тартылады. Олар бірінші курс студенттеріне арналған этика пәні мен тереңдетілген семинарларда дәріс оқиды, оқу және талқылау топтарына қатысады, пленарлық дәрістер сериясында баяндама жасайды, сондай-ақ ғылыми зерттеулер жүргізетін үздік студенттерге ғылыми жетекшілік етеді. Міндетті этика курсы, шағын семинарлар, бейресми кездесулер мен арнайы ғылыми-зерттеу жобалары аясында студенттер гуманитарлық және жаратылыстану ғылымдары, инженерия, мейіргер ісі, медицина, педагогика, бизнес және басқа да салалар бойынша университет ғалымдарымен бірлесіп жұмыс істейді. 2023 жылғы мамырда колледж АҚШ-тың бұрынғы сенаторы [[Патрик Лихи]]дің құрметіне қайта аталды.<ref>{{Cite web |title=UVM Honors College Named for Senator Patrick Leahy |url=https://www.uvm.edu/news/story/uvm-honors-college-named-senator-patrick-leahy |access-date=June 12, 2023 |website=The University of Vermont |archive-date=June 8, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230608023818/https://www.uvm.edu/news/story/uvm-honors-college-named-senator-patrick-leahy |url-status=live }}</ref> === Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі === [[Сурет:University of Vermont Aiken Center.jpg|thumb|Джордж Д. Айкен орталығында Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі орналасқан.]] [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]] (RSENR) 1973 жылы құрылған Табиғи ресурстар мектебінің негізінде 2003 жылы ашылды. Мектеп экологиялық және әлеуметтік үдерістер туралы білім мен түсінікті тереңдетуге, сондай-ақ табиғи жүйелердің тұтастығын сақтауға және қоршаған ортамен үйлесімді өмір сүретін орнықты қоғам қалыптастыруға бағытталған құндылықтарды дамытуға ұмтылады. Рубенштейн мектебінің ғылыми-зерттеу қызметі үш негізгі бағытты қамтиды: 1. Қолданбалы экология; 2. Қоршаған орта және қоғам; 3. Инновациялық құралдарды әзірлеу және пайдалану (мысалы, ГАЖ, кеңістіктік талдау және модельдеу). Мектептің негізгі ғимараты Джордж Д. Айкен орталығында орналасқан. Ғимарат 2012 жылы қайта жаңғыртылып, [[АҚШ-тың жасыл құрылыс кеңесі]]нің [[Энергетикалық және экологиялық жобалаудағы көшбасшылық|LEED Platinum]] сертификатын алды.<ref>{{cite news |title=Rehabbed Aiken gets top 'green' designation |url=http://www.burlingtonfreepress.com/article/20130923/NEWS02/309230024/Rehabbed-Aiken-gets-top-green-designation |newspaper=Burlington Free Press |date=September 23, 2013}}</ref><!-- {{Dead link|date=July 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} --> 2007 жылы университет [[Шамплейн көлі]]нің ластану мәселелерін зерттеу үшін 6,7 миллион доллар көлемінде грант жеңіп алды.<ref>{{cite book |title=UVM wins $6.7M lake-research grant |publisher=Burlington Free Press |date=September 28, 2007 }}</ref> == Спорт == Вермонт университетінің спорт командалары «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]» деген атпен белгілі. Университетте спорттың 18 түрі бойынша командалар бар. Әйелдер командалары баскетбол, кросс, допты хоккей, шайбалы хоккей, лакросс, шаңғы спорты, футбол, жүзу және суға секіру, сондай-ақ жеңіл атлетика (жабық ғимаратта және ашық ауада) бойынша жарыстарға қатысады. Ерлер командалары баскетбол, кросс, шайбалы хоккей, лакросс, шаңғы спорты, футбол және жеңіл атлетика (жабық ғимаратта және ашық ауада) бойынша өнер көрсетеді. Барлық командалар [[NCAA]]-ның [[Дивизион (спорт)|I дивизионы]] деңгейінде жарысады. Командалардың басым бөлігі [[Америка шығысы конференциясы]]нда бақ сынайды. Ерлер мен әйелдердің шайбалы хоккей командалары [[Шығыс хоккей қауымдастығы]]ның жарыстарына қатысады. Тау шаңғысы мен шаңғы жарысы командалары [[Шығыс колледжаралық шаңғы қауымдастығы]]ның жарыстарына қатысады. Вермонт университетінің спорт командалары студент-спортшылардың жалпы орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) бойынша 2005 жылдан 2011 жылға дейін қатарынан жеті рет (2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010 және 2011 жылдары) Америка шығысы конференциясының академиялық кубогын жеңіп алды. Вермонт университеті осы конференцияда аталған кубокты қатарынан үш жыл және жалпы төрт рет жеңіп алған алғашқы оқу орны болды. [[Сурет:Gutterson Fieldhouse on March 29 2023.jpg|thumb|1963 жылы салынған [[Гаттерсон-филдхаус]] ғимаратында Вермонт университетінің хоккей мұз айдыны орналасқан.]] Университеттің соңғы жылдардағы спорттық жетістіктерінің қатарында ерлердің шайбалы хоккей командасының 2009 жылы Frozen Four турниріне шығуы, әйелдер мен ерлер баскетбол командаларының Америка шығысы конференциясының турнирлерінде жеңіске жетіп, 2010 жылғы NCAA турниріне жолдама алуы және шаңғы командасының 2012 жылы Монтана штатының Бозмен қаласында өткен NCAA ұлттық чемпионатында алтыншы рет жеңімпаз атануы бар. 2014 жылы ерлердің шайбалы хоккей командасы 2009 жылдан бергі үшінші NCAA турниріне жолдама алды, ал ерлер баскетбол командасы Америка шығысы конференциясының тұрақты маусымында алтыншы рет чемпион атанды. Университет өз тарихында америкалық футбол, софтбол және бейсбол сияқты бірнеше ірі спорт бағдарламасын тоқтатты. Софтбол мен бейсбол бағдарламалары 2009 жылы жабылды.<ref>{{cite web |url=http://www.wcax.com/story/9879709/uvm-eliminates-baseball-and-softball |title=UVM Eliminates Baseball and Softball |date=February 20, 2009 |access-date=September 17, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150916013459/http://www.wcax.com/story/9879709/uvm-eliminates-baseball-and-softball |archive-date=September 16, 2015 |url-status=dead }}</ref> Вермонт университетінің бұрынғы 36 спортшысы 16 Олимпиада ойындарына (13 қысқы және 3 жазғы) қатысып, жалпы алты Олимпиада медалін жеңіп алды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/vq/VQSPRING02/UVMOlympians.html |title=UVM Olympians |access-date=February 10, 2016 |archive-date=September 27, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927234921/http://www.uvm.edu/~uvmpr/vq/VQSPRING02/UVMOlympians.html |url-status=live }}</ref> Вермонт университетінің «Vermont Victorious» атты спорттық қолдау әні 1938 жылы жазылған.<ref>{{cite web |url=http://www.uvmathletics.com/sports/2010/6/27/GEN_0627105917.aspx |title=Vermont Catamounts Athletics |work=University of Vermont |access-date=February 10, 2016 |archive-date=February 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160208085600/http://uvmathletics.com/sports/2010/6/27/GEN_0627105917.aspx |url-status=live }}</ref> === 2024 жылғы NCAA ерлер футбол чемпионаты === 2024 жылғы 16 желтоқсанда Вермонт университетінің ерлер футбол командасы [[Маршалл университетінің ерлер футбол командасы|Маршалл университетінің командасын]] жеңіп, [[2024 жылғы NCAA I дивизионының ерлер арасындағы футбол турнирі]]нің чемпионы атанды. Бұл Вермонт университетінің NCAA I дивизионында өнер көрсететін спорт командаларының ұлттық чемпионаттың финалына алғаш рет шығып, жеңіске жетуі болды.<ref>{{Cite web |last=Abrami |first=Alex |title=Cardiac Cats: Vermont men's soccer win first national championship in comeback vs Marshall |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/sports/college/vermont/2024/12/16/vermont-soccer-vs-marshall-score-ncaa-national-championship-college-cup-overtime-final-uvm/76927559007/ |access-date=December 18, 2024 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}</ref> Сонымен қатар бұл [[Америка шығысы конференциясы]]на мүше командалардың тарихындағы алғашқы ұлттық чемпиондық атақ болды.<ref>{{Cite web |date=December 16, 2024 |title=Vermont Men's Soccer Wins National Championship 2-1 in Overtime!! |url=https://americaeast.com/news/2024/12/17/vermont-national-champions.aspx |access-date=December 18, 2024 |website=americaeast.com |language=en |archive-date=December 17, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241217053044/https://americaeast.com/news/2024/12/17/vermont-national-champions.aspx |url-status=live }}</ref> === Клубтық спорт === Вермонт университеті көптеген клубтық спорт командаларына қолдау көрсетеді. 2009 жылғы 15 қарашадағы жағдай бойынша университеттің желкенді спорт командасы АҚШ-тағы ұлттық рейтингте 8-орында тұрды.<ref name="SailingTeam">{{cite web |url=http://www.uvm.edu/sailing/ |title=UVM Sailing |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 30, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530001429/http://www.uvm.edu/sailing/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.collegesailing.org/rankings.asp |title=Sailing Collegiate National Top 20 |access-date=June 12, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070409102520/http://collegesailing.org/rankings.asp |archive-date=April 9, 2007 |url-status=dead }}</ref> Университеттің академиялық ескек есу командасы [[Чарльз өзені регатасы]] мен [[Дэд Вейл регатасы]]на қатысады. 2015 жылғы ACRA ұлттық клубтық ескек есу чемпионатында рульшісі бар төрт адамдық қайықтағы ерлер экипажы қола жүлдеге ие болды. Велоспорт командасы басқа университеттердің негізгі спорт командаларымен жарысып, бірнеше рет ұлттық чемпион атанды. == Өнер == [[Сурет:University of Vermont Royall Tyler Theatre.jpg|thumb|Театр өнері кафедрасы орналасқан Ройалл Тайлер театры.]] Вермонт университетінің Өнер мектебі жыл бойы аспаптық музыка және хор өнері бойынша концерттер ұйымдастырады. Ройалл Тайлер театрының [[негізгі сахна]]сында театр қойылымдары көрсетіледі. Театр өнері кафедрасы жыл сайын негізгі сахнада шамамен үш қойылым қояды. Сонымен қатар студенттердің режиссерлігімен бір актілі пьесалар да сахналанады. Соңғы жылдары негізгі сахнада қойылған көрнекті спектакльдердің қатарында ''[[Ақ нәсілді гетеросексуал ерлер]]'' және ''[[Жарқанат бала: мюзикл]]'' (2022/2023); ''[[Бұл ғажайып өмір]]'' және ''[[Ол құбыжықтарды өлтіреді]]'' (2021/2022); ''[[Халық жауы (пьеса)|Халық жауы]]'' (2020/2021); ''[[Қасқырлар (пьеса)|Қасқырлар]]'' және ''[[Қалыпты жүрек]]'' (2019/2020); ''[[Пиппин (мюзикл)|Пиппин]]'' (2018/2019); ''[[Сезім мен парасат]]'' және ''[[Питер және жұлдыз аулаушы]]'' (2017/2018); ''[[Көктемгі ояну (мюзикл)|Көктемгі ояну]]'' (2016/2017); ''[[39 баспалдақ (пьеса)|39 баспалдақ]]'' және ''[[Сахна сыртындағы шу]]'' (2015/2016); ''[[Жай нәрседен көп айқай]]'' (2014/2015); ''[[Тышқан қақпаны]]'' және ''[[Уринтаун]]'' (2013/2014) бар. 1991–2018 жылдары театрда Берлингтонның мерекелік дәстүріне айналған ''The Toys Take Over Christmas'' («Ойыншықтар Рождествоны басып алады») спектаклі қойылып келді.<ref>{{Cite web |title=Current Production Season |url=https://www.uvm.edu/cas/theatreanddance/current_production_season |access-date=October 13, 2024 |website=legacy.drup2.uvm.edu |language=en |archive-date=October 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008113927/https://www.uvm.edu/cas/theatreanddance/current_production_season |url-status=live }}</ref> Университеттің көпшілікке арналған сахналық өнер бағдарламасы — Lane Series 1955 жылы басталды. Бағдарлама аясында ұлттық және халықаралық деңгейде танымал өнерпаздар өнер көрсетеді. Әр оқу жылында классикалық музыка, джаз, фольклорлық музыка, камералық музыка және хор өнері бойынша концерттерді, сондай-ақ театр қойылымдарын, кино көрсетілімдері мен би өнерін қамтитын 25 іс-шара ұйымдастырылады. Іс-шаралардың басым бөлігі университеттің Редстоун кампусындағы концерт залында өтеді.<ref>{{Cite web |title=About Us: Lane Series |url=https://www.uvm.edu/laneseries/about-us |access-date=October 13, 2024 |website=University of Vermont |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109105633/https://www.uvm.edu/laneseries/about-us |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Lilly |first=Amy |title=How Natalie Neuert Curates UVM's Diverse Lane Series |url=https://www.sevendaysvt.com/arts-culture/how-natalie-neuert-curates-uvms-diverse-lane-series-41813697 |access-date=October 13, 2024 |website=Seven Days |language=en |archive-date=October 6, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241006013708/https://www.sevendaysvt.com/arts-culture/how-natalie-neuert-curates-uvms-diverse-lane-series-41813697 |url-status=live }}</ref> [[Флеминг өнер мұражайы]] — Вермонт университетінің мұражайы. Оның тұрақты коллекциясында 24 000 экспонат бар. Олардың қатарында өнер туындылары, сондай-ақ [[антропология|антропологиялық]] және [[этнография|этнографиялық]] жәдігерлер кездеседі. Мұражайда түрлі уақытша көрмелер мен арнайы іс-шаралар да өткізіледі. Қазіргі уақытта жұмысын тоқтатқан [[Вермонт Моцарт фестивалі]] Вермонт университетінде қалыптасып, алғашқы фестивальдері де осы оқу орнында өткізілді. 1976 жылы фестиваль тәуелсіз коммерциялық емес ұйым ретінде тіркелді, алайда бүкіл қызмет ету кезеңінде университетпен байланысын сақтап қалды. == Студенттік өмір == {| class="wikitable mw-collapsible sortable" style="width:100%; max-width:650px; float:none; clear:both; margin:0 0 1em 0; table-layout:fixed;" |+ 2023 жылғы күздегі бакалавриат студенттерінің демографиялық құрамы<ref>{{cite web |title=College Scorecard: University of Vermont |url=https://collegescorecard.ed.gov/school?231174-University-of-Vermont |website=College Scorecard |publisher=[[United States Department of Education]] |access-date=June 23, 2025 }}</ref> |- ! style="width:42%; text-align:left;" | Нәсілі мен этникалық тегі ! colspan="2" style="text-align:center;" | Жалпы үлесі |- | [[Испантілді емес ақ нәсілді америкалықтар|Ақ нәсілділер]] | style="width:12%; text-align:right;" | 84% | style="width:46%;" | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:84%; height:100%; background:cyan;"></div></div> |- | [[Испантілді және латынамерикалық америкалықтар|Испантілділер]] | style="text-align:right;" | 5% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:5%; height:100%; background:green;"></div></div> |- | [[Аралас нәсілді америкалықтар|Екі немесе одан да көп нәсіл]] | style="text-align:right;" | 4% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:4%; height:100%; background:violet;"></div></div> |- | [[Азиялық америкалықтар|Азиялықтар]] | style="text-align:right;" | 3% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:3%; height:100%; background:orange;"></div></div> |- | Белгісіз | style="text-align:right;" | 3% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:3%; height:100%; background:grey;"></div></div> |- | [[Афроамерикалықтар|Қара нәсілділер]] | style="text-align:right;" | 1% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:1%; height:100%; background:purple;"></div></div> |- | [[Шетелдік студент]] | style="text-align:right;" | 1% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:1%; height:100%; background:#008080;"></div></div> |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; color:#665c99; text-align:center;" | [[Экономикалық әртүрлілік]] |- | [[АҚШ-тағы төменгі тап|Табысы төмендер]]<sup>а</sup> | style="text-align:right;" | 14% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:14%; height:100%; background:red;"></div></div> |- | [[АҚШ-тағы ауқаттылық|Ауқаттылар]]<sup>ә</sup> | style="text-align:right;" | 86% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:86%; height:100%; background:black;"></div></div> |- | colspan="3" style="text-align:left;" | <sup>а</sup> Табысы төмен студенттерге арналған федералдық [[Пелл гранты]]н алған студенттердің үлесі. |- | colspan="3" style="text-align:left;" | <sup>ә</sup> Кемінде [[АҚШ-тағы орта тап]]қа жататын студенттердің үлесі. |} Университетте студенттердің түрлі қызығушылықтарын қамтитын 250-ден астам студенттік клуб пен ұйым жұмыс істейді. Оларға Студенттік өзін-өзі басқару қауымдастығы қолдау көрсетеді. Тарихы ұзақ әрі мүшелерінің саны көп ұйымдардың қатарында «Белсенді еріктілер» (Volunteers in Action), Вермонт университетінің саяхат клубы (UVM Outing Club)<ref name="uvmoc">{{Cite web |url=https://site.uvm.edu/uvmoc/ |title=UVM Outing Club |date=December 10, 2023 |access-date=March 26, 2024 |archive-date=March 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326193113/https://site.uvm.edu/uvmoc/ |url-status=live }}</ref> және Шаңғы және сноуборд клубы бар. Hillel ұйымы да университет кампусында белсенді қызмет атқарады.<ref>{{cite web |url=http://uvmhillel.org/Passover |title=Passover 2015! |work=UVM Hillel |access-date=August 26, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141108215600/http://uvmhillel.org/Passover |archive-date=November 8, 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.jspace.com/news/articles/jspace-featured-org-hillel-university-of-vermont/14889 |title=Jspace Featured .ORG: Hillel University of Vermont / Jspace News |access-date=August 26, 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131106071758/http://www.jspace.com/news/articles/jspace-featured-org-hillel-university-of-vermont/14889 |archive-date=November 6, 2013 }}</ref><ref name="SSC">{{cite web |url=http://www.uvmssc.com/ |title=UVM Ski & Snowboard website |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 29, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150529221249/http://www.uvmssc.com/ |url-status=live }}</ref> Сонымен қатар университетте 2007 жылы құрылған, АҚШ-тағы үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне FeelGood бөлімшесі орналасқан. Бөлімше университет кампусында ірімшік қосылған ыстық сэндвичтер сату арқылы 2030 жылға қарай аса ауыр кедейлікті жоюға бағытталған бастамаларды қолдау үшін құрылғаннан бері 400 000 доллардан астам қаражат жинады.<ref>{{cite web |url=http://www.feelgood.org/ |title=Home – FeelGood |website=FeelGood |language=en-US |access-date=June 1, 2016 |archive-date=May 29, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160529004429/http://www.feelgood.org/ |url-status=live }}</ref> [[Сурет:University of Vermont Davis Center.jpg|thumb|2007 жылғы күзде құрылысы аяқталған [[Дадли Х. Дэвис орталығы|Дэвис орталығы]] — университеттің студенттік орталығы.]] 2015 жылы университет Wellness Environment (WE) деп аталатын салауатты өмір салтын қолдау бағдарламасын іске қосты. Бұл алкоголь мен есірткі қолданылмайтын студенттік тұрғын орта бағдарламасы, оған қатысатын студенттер дене шынықтыру және дұрыс тамақтану жөніндегі жаттықтырушылардың көмегін ала алады. Бағдарлама аясында күнделікті йога сабақтары, тәулік бойы қолжетімді медитация сеанстары және студенттерді Берлингтон жастарының өкілдерімен жұптастыратын тәлімгерлік бағдарлама қарастырылған.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~wellenv/ |title=WE: Wellness Environment: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=April 10, 2015 |archive-date=April 15, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150415092701/http://www.uvm.edu/~wellenv/ |url-status=live }}</ref> 2017 жылғы күзде Орталық кампустың студенттік жатақханасының құрылысы аяқталды. Қазіргі уақытта онда Wellness Environment бағдарламасына қатысатын 700-ге жуық студент тұрады. Гендерлік инклюзивті дәретханалар жөніндегі жұмыс тобы (GIRT) деп аталатын ұйымның қызметі нәтижесінде Вермонт университетінде бинарлық емес гендерлік сәйкестігі бар және қалыптасқан гендерлік нормаларға сай келмейтін студенттер, оқытушылар мен келушілер пайдалана алатын, бір адамға арналған гендерлік бейтарап дәретханалардың саны артып келеді.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~hrdma/GIRT%20Report%20FINAL.pdf |title=Gender-Inclusive Restroom Task Force Report - Findings and Recommendations |access-date=October 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171026110809/http://www.uvm.edu/~hrdma/GIRT%20Report%20FINAL.pdf |archive-date=October 26, 2017 |url-status=dead }}</ref> === Саяхат клубы === Вермонт университетінің саяхат клубы (UVM Outing Club) 1913 жылы құрылды және АҚШ-тағы ең ірі саяхат клубы болып саналады. Студенттер басқаратын клуб каякинг, каноэмен жүзу, жаяу серуендеу, рюкзакпен жорыққа шығу, жартасқа өрмелеу, мұзға өрмелеу, тау шаңғысымен жабдықталмаған таулы жерлерде сырғанау және шаңғы жарысы бойынша саяхаттар ұйымдастырады.<ref name="uvmoc" /> Клуб TREK деп аталатын, студенттерді университетке түсер алдында табиғат аясында өткізілетін іс-шаралар арқылы бейімдеуге арналған бағдарламаны құруға атсалысты. Бағдарлама аясында жаңадан қабылданған бірінші курс студенттері бес күндік жорықтарға қатысып, Вермонт университетінің қауымдастығымен және Вермонт штатымен жақынырақ танысады.<ref>{{Cite web |url=https://www.uvm.edu/studentlife/trek |title=TREK &#124; Student Life &#124; The University of Vermont |website=www.uvm.edu |access-date=March 26, 2024 |archive-date=March 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326195315/https://www.uvm.edu/studentlife/trek |url-status=live }}</ref> Клуб жыл сайын Catamountain Classic іс-шарасын өткізеді. Оның барысында қатысушылар бір демалыс күнінің ішінде ұзындығы 272 миль (шамамен 438 км) болатын Лонг-Трейл жаяу жүру бағытын бірлесіп толық жүріп өтеді.<ref>{{Cite web |title=The Long Trail |url=https://www.greenmountainclub.org/the-long-trail/ |website=Green Mountain Club |access-date=March 26, 2024 |archive-date=March 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326195314/https://www.greenmountainclub.org/the-long-trail/ |url-status=live }}</ref> === Іс-шаралар === Вермонт университетінің бағдарламалық кеңесі (UPB) университет қауымдастығына арналған түрлі іс-шаралар мен мәдени-сауық бағдарламаларын ұйымдастыруға жауапты.<ref name=":2">{{Cite web |title=UVM Program Board |url=https://www.uvm.edu/studentlife/upb |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405204136/https://www.uvm.edu/studentlife/upb |url-status=live }}</ref> Соңғы жылдары<!-- Нақты мерзімі көрсетілмеген (2025 жылғы ақпан). --> кеңес комик [[Мишель Вулф]], [[Two Door Cinema Club]] музыкалық тобы және [[Лаверн Кокс]] қатысқан жыл сайынғы SpringFest фестивалі сияқты іс-шараларды ұйымдастырды. Сонымен қатар кеңес [[Музыкалық топтар сайысы|музыкалық топтар сайыстарын]], апта сайынғы паб викториналарын, халықаралық кино көрсетілімдері мен түрлі елдердің тағамдарына арналған іс-шараларды өткізеді.<ref name=":2" /> === Концерттер === [[Сурет:University of Vermont Ira Allen Chapel.jpg|thumb|[[Айра Аллен капелласы]]]] Университет кампусындағы іс-шаралардан бөлек, Вермонт университетінің бағдарламалық кеңесі (UPB) АҚШ-тың әртүрлі аймақтарынан келген орындаушылар мен жергілікті музыкалық топтардың қатысуымен жанды музыка концерттерін ұйымдастырады. Кеңес төрт комитеттен тұрады, олардың бірі — Концерттер комитеті. Комитет мүшелері концерттер ұйымдастыру және жергілікті дыбыс режиссерлері мен концерттік қойылым мамандарымен бірлесіп жұмыс істеу арқылы музыка индустриясының түрлі қырларын меңгереді. Студенттер музыкалық топтарды таңдауға, олардың өнер көрсетуін келісуге және концерт өтетін күнгі барлық ұйымдастыру-техникалық жұмыстарға жауап береді. 1971 жылы құрылған Концерттік бюро университетке [[R.E.M.]], [[Phish]] (топтың төрт мүшесінің үшеуі 1980 жылдары Вермонт университетінде оқыған), [[Red Hot Chili Peppers]], [[Стинг]], [[Лу Рид]], [[Primus (музыкалық топ)|Primus]], [[The String Cheese Incident]], [[Джеймс Браун]], [[Боб Дилан]], [[The Allman Brothers Band]], [[Death Cab for Cutie]], [[Jurassic 5]], [[Disco Biscuits]], [[Grateful Dead]], [[Guster]] және [[The Flaming Lips]] сияқты танымал орындаушылар мен музыкалық топтарды шақырды. 2001 жылдан бері жыл сайын сәуір айында SpringFest фестивалі өткізіліп келеді. Фестивальдің басты орындаушылары қатарында [[Vida Blue (музыкалық топ)|Vida Blue]], [[The Roots]], [[Cake (музыкалық топ)|Cake]], [[Келлер Уильямс]], [[Gov't Mule]], сондай-ақ бірлескен басты орындаушылар ретінде [[Robert Randolph & the Family Band]], [[Зигги Марли]] және [[Талиб Куэли]] болды. Әртүрлі жылдардағы SpringFest фестивальдерінде [[The Meditations]], [[Toots & the Maytals]], [[Soulive]], [[Rjd2]], [[Apollo Sunshine]], 2009 жылы [[Ratatat]], 2010 жылы [[MSTRKRFT]], 2011 жылы [[The Roots]] пен [[Thievery Corporation]], 2012 жылы [[Диллон Фрэнсис]], 2013 жылы [[MGMT]], 2014 жылы [[Atmosphere (музыкалық топ)|Atmosphere]], 2015 жылы [[The Disco Biscuits]], 2016 жылы [[The Head and the Heart]], 2017 жылы [[Two Door Cinema Club]] және 2018 жылы [[Playboi Carti]] өнер көрсетті. === Студенттік бауырластықтар мен қауымдастықтар === Вермонт университетіндегі грек әріптерімен аталатын студенттік бауырластықтар мен қауымдастықтар жүйесі АҚШ-тағы ең көне жүйелердің бірі болып саналады. Алғашқы студенттік бауырластық ұйымы 1836 жылы құрылды. Университеттегі ер студенттердің 5%-ы және әйел студенттердің 5%-ы осындай ұйымдарға мүше. Ерлер мен әйелдердің студенттік бауырластықтары мен қауымдастықтарының мүшелері Студенттік өзін-өзі басқару қауымдастығының (SGA) жұмысына қатысады, жаңадан қабылданған студенттерді бейімдеу бағдарламаларының жетекшілері, студенттердің мүдделерін қорғаушылар және жатақханадағы көмекшілер ретінде қызмет атқарады. == Экологиялық тұрақтылық == Вермонт университетінің кампусында экологиялық тұрақтылықты қамтамасыз ету бағытындағы жұмыстардың ұзақ тарихы бар.<ref name=":3">{{Cite web |title=UVM awarded STARS Gold Rating for Sustainability |url=https://vermontbiz.com/news/2023/march/10/uvm-awarded-stars-gold-rating-sustainability |access-date=April 20, 2023 |website=vermontbiz.com |archive-date=April 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420020759/https://vermontbiz.com/news/2023/march/10/uvm-awarded-stars-gold-rating-sustainability |url-status=live }}</ref> 2024 жылғы жағдай бойынша ''[[The Princeton Review]]'' басылымы Вермонт университетін АҚШ-тағы «Экологиялық тұрғыдан үздік 50 колледж» рейтингінде 16-орынға орналастырды.<ref>{{Cite web |title=Top 50 Green Colleges |url=https://www.princetonreview.com/college-rankings?rankings=top-50-green-colleges |access-date=October 1, 2024 |website=www.princetonreview.com |language=en |archive-date=September 25, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925163012/https://www.princetonreview.com/college-rankings/?rankings=top-50-green-colleges |url-status=live }}</ref> === 1990 жылдар === 1995 жылы Вермонт университетінде кампусты экологиялық тұрғыдан жақсарту мәселелері бойынша университеттің шаруашылық қызметі мен академиялық құрылымдары арасындағы байланысты қамтамасыз ету мақсатында Экологиялық кеңес құрылды.<ref>{{cite web |title=History |url=http://www.uvm.edu/sustain/about-us/history |publisher=UVM Office of Sustainability |access-date=October 7, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140713023641/http://www.uvm.edu/sustain/about-us/history |archive-date=July 13, 2014 |url-status=dead }}</ref> Кеңестің алғашқы жобасы университеттің түрлі экологиялық бағдарламалары жөніндегі баяндамаларды тыңдап, кампус қызметінің қоршаған ортаға әсерін бастапқы бағалауға бағытталды. 1998 жылы кеңес университет қызметінің қоршаған ортаға әсерін бағалаудың бастапқы көрсеткіштерін анықтау мақсатында Greening UVM есебін жариялады. Сол жылы қайта өңделген қағазды пайдалану саясаты әзірленіп, 1999 жылы қолданысқа енгізілді.<ref>{{cite web |last=Griffin |first=Lee |title=UVM Adopts Environmentally Friendly Paper Policy |url=http://www.uvm.edu/~dharvey/?Page=paper_policy_news_release.htm |access-date=October 7, 2012 |archive-date=April 2, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402160024/http://www.uvm.edu/~dharvey/?Page=paper_policy_news_release.htm |url-status=live }}</ref> Lab-XL жобасына жергілікті қауымдастықтың мүдделі тарапы ретінде қатысқан Экологиялық кеңес зертханалық химиялық қалдықтардың қоршаған ортаға салыстырмалы әсерін және бұл мәселеге қоғамның қызығушылығын бағалауға арналған ''Tracking UVM'' жобасы мен есебін қолдау үшін АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігінен (EPA) грант алды. ''Tracking UVM''<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/sustain/tracking-progress/tracking-uvm |title=Tracking UVM |access-date=October 7, 2012 |archive-date=October 23, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023062835/http://www.uvm.edu/sustain/tracking-progress/tracking-uvm |url-status=live }}</ref> есебі Greening UVM есебінің жалғасы ретінде 2002 жылы жарияланып, университеттің 1990–2000 жылдар аралығындағы экологиялық жетістіктерін сипаттады. Вермонт университетінің қоршаған ортаға әсерін жүйелі түрде бақылауға бағытталған жұмысы 2004 жылы мойындалып, 2002 жылғы экологиялық есебі үшін университет Вермонт губернаторының экологиялық жетістіктер саласындағы сыйлығына ие болды. ''Tracking UVM'' жоғары оқу орындары кампустарының қызметінен қоршаған ортаға келетін әсерді жүйелі түрде бағалауға арналған алғашқы есептердің бірі болды. === 2000 жылдар === 2005 жылы Вермонт университетінің президенті Дэниел М. Фогель оқу орнының экологиялық құрылыс саясаты туралы құжатына қол қойды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/policies/facil/greenbuilding.pdf |title=Green Building Policy |access-date=June 12, 2017 |archive-date=October 23, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161023051245/http://www.uvm.edu/policies/facil/greenbuilding.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Wakefield |first=Jeffrey |title=Signing Ceremony Makes UVM's New Green Building Policy Official |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/?Page=News&storyID=6606 |access-date=October 7, 2012 |archive-date=October 17, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151017232315/http://www.uvm.edu/~uvmpr/?Page=News&storyID=6606 |url-status=live }}</ref> 2006 жылы екі студенттің бастамасымен қайта өңделген қағазды пайдалану саясаты жаңартылды. Олар университеттен күнделікті құжаттарды көшіру және басып шығару үшін тұтынудан кейінгі қалдықтардан 100% қайта өңделген, хлор қолданылмай өндірілген қағазды сатып алуға міндеттеме қабылдауды талап етті.<ref>{{cite web |last=Brown |first=Joshua |title=Pushing (Recycled) Paper |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/?Page=article.php&id=2027 |access-date=October 7, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151017232315/http://www.uvm.edu/~uvmpr/?Page=article.php&id=2027 |archive-date=October 17, 2015 |url-status=dead }}</ref> 2007 жылы президент Фогель [[Америкалық колледждер мен университеттер президенттерінің климат жөніндегі міндеттемесі]]не қол қойды.<ref>{{cite web |url=http://www.presidentsclimatecommitment.org/ |title=Homepage - Second Nature |publisher=Presidentsclimatecommitment.org |access-date=June 12, 2017 |archive-date=August 19, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190819211253/http://www.presidentsclimatecommitment.org/ |url-status=live }}</ref> 2008 жылы Вермонт университеті Экологиялық кеңесті таратып, оның орнына Тұрақты даму жөніндегі бөлім құрды. Бұл бөлім кампустағы тұрақты дамуды жоспарлауға қолдау көрсетеді, университеттің шаруашылық қызметі мен академиялық құрылымдары арасындағы байланысты қамтамасыз етеді және тұрақты даму бағытындағы жұмыстардың нәтижелерін бақылайды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/sustain |title=Home |access-date=October 7, 2012 |archive-date=October 12, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012075847/http://www.uvm.edu/sustain/ |url-status=live }}</ref> === 2010 жылдар === 2011 жылы Вермонт университеті Америкалық колледждер мен университеттер президенттерінің климат жөніндегі міндеттемесі аясында өзінің Климаттық іс-қимыл жоспарын ұсынды.<ref>{{cite web |url=http://rs.acupcc.org/cap/792/ |title=Reports · Climate Action Plan for University of Vermont |access-date=October 7, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120415132258/http://rs.acupcc.org/cap/792/ |archive-date=April 15, 2012 |url-status=dead }}</ref> Климаттық іс-қимыл жоспары университет қызметінен туындайтын парниктік газдардың тікелей және жанама шығарындыларына бағытталған. Жоспар бойынша 2015 жылға қарай электр энергиясын пайдалануда толық көміртектік бейтараптыққа (1-қамту аясы)<ref name="auto">{{cite web |url=http://www.epa.gov/oaintrnt/ghg/index.htm |title=Greening EPA |access-date=October 7, 2012 |archive-date=November 4, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121104203804/http://www.epa.gov/oaintrnt/ghg/index.htm |url-status=dead }}</ref>, ал 2020 жылға қарай жылыту, салқындату жүйелері мен көлік паркі бойынша көміртектік бейтараптыққа (2-қамту аясы) қол жеткізу көзделді.<ref name="auto"/> Университет 2025 жылға қарай 3-қамту аясына<ref name="auto"/> жататын көздерден шығатын парниктік газдардың таза шығарындыларын нөлдік деңгейге жеткізуді мақсат етті. 2012 жылы Вермонт университеті кампус аумағында бөтелкедегі суды сатуды тоқтатқан және сауда автоматтарында ұсынылатын сусындардың кемінде үштен бірі денсаулыққа пайдалы болуын міндеттеген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орындарының бірі болды.<ref>{{cite web |last=Reidel |first=Jon |title=UVM One of First Universities to End Sales of Bottled Water, Mandate Healthy Vending Options |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/?Page=news&storyID=13129 |publisher=University Communications |access-date=October 7, 2012 |archive-date=November 6, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121106010243/http://www.uvm.edu/~uvmpr/?Page=news&storyID=13129 |url-status=live }}</ref> Сол жылы университеттің қамқоршылар кеңесі экологиялық бастамаларды қаржыландыру қорына 13 миллион доллар бөлу туралы шешім қабылдады. Бұл сол уақытқа дейінгі осындай ең ірі бастама болды. Бұған дейін ең ірі қор Гарвард университетінің 12 миллион долларлық экологиялық несиелеу қоры болған еді.<ref>{{cite web |url=http://www.green.harvard.edu/loan-fund |title=Green Revolving Fund |work=Sustainability at Harvard |access-date=October 7, 2012 |archive-date=June 23, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120623022344/http://www.green.harvard.edu/loan-fund |url-status=live }}</ref> 2012 жылғы наурызда Вермонт университеті «Нағыз азық-түлікке көшу жөніндегі кампус міндеттемесіне» қол қойған АҚШ-тағы бесінші жоғары оқу орны атанды.<ref>{{cite web |url=http://realfoodchallenge.org/commitment |title=The Real Food Campus Commitment |access-date=October 7, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121108222045/http://www.realfoodchallenge.org/commitment |archive-date=November 8, 2012 |url-status=dead }}</ref> Осы міндеттеме аясында университет 2020 жылға қарай сатып алынатын азық-түліктің 20%-ын «нағыз азық-түлік» санатына жататын өнімдерден құрауды көздеді. 2017 жылғы сәуірде университет бұл мақсаттан асып түскенін жариялап, 2020 жылға қарай мұндай өнімдердің үлесін 25%-ға жеткізу жөнінде жаңа мақсат қойды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/newsstories/news/uvm-achieves-20-percent-real-food-served-dining-halls-sets-new-goal |title=UVM Achieves 20 Percent Real Food Served in Dining Halls, Sets New Goal |publisher=University of Vermont |access-date=June 2, 2017 |archive-date=July 13, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170713234000/https://www.uvm.edu/newsstories/news/uvm-achieves-20-percent-real-food-served-dining-halls-sets-new-goal |url-status=live }}</ref> 2012 жылы жолаушылар тасымалы саласындағы экономикалық, экологиялық және энергетикалық тиімділікті арттыру мақсатында Тұрақты көлікті сертификаттау ұйымы (CST) құрылды. Бұл ұйым 2005 жылы Вермонт университетінде басталған жұмыстардың тікелей нәтижесінде пайда болды. Қазіргі уақытта CST eRating сертификаттау жүйесін, жүргізушілерді оқыту курстарын, сондай-ақ ақпараттандыру және білім беру бағдарламаларын жүзеге асырады. Ол Вермонт университетінің кеңес беру қызметі бөлімінің негізінде жұмыс істейтін коммерциялық емес ұйым болып табылады.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20131112211326/http://www.erating.org/about-us About Us]}}. Erating.org. Retrieved on April 12, 2014.</ref> 2015 жылғы мамырда Вермонт университеті бакалавриаттың барлық студенттері үшін тұрақты даму саласындағы білім алуды міндетті талап ретінде енгізді. Бұл талапқа сәйкес студенттер алдын ала мақұлданған тұрақты даму пәндерінің арасынан өздеріне қажеттісін таңдай алады.<ref>{{Cite web |last=Nixon |first=Amy Ash |date=May 4, 2015 |title=Sustainability a new core requirement at UVM |url=https://vtdigger.org/2015/05/04/sustainability-a-new-core-requirement-at-uvm/ |access-date=April 20, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420023722/https://vtdigger.org/2015/05/04/sustainability-a-new-core-requirement-at-uvm/ |url-status=live }}</ref> === Қазіргі кезең === 2023 жылғы сәуірде Вермонт университеті 2030 жылға қарай көміртектік бейтараптыққа қол жеткізу жөнінде міндеттеме қабылдады.<ref name=":4">{{Cite web |title=University of Vermont commits to carbon neutrality by 2030 |url=https://www.uvm.edu/news/sustainabilityoffice/university-vermont-commits-carbon-neutrality-2030 |access-date=April 20, 2023 |website=The University of Vermont |archive-date=April 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420023715/https://www.uvm.edu/news/sustainabilityoffice/university-vermont-commits-carbon-neutrality-2030 |url-status=live }}</ref> Осы мақсатта университет жаңартылатын энергия көздеріне инвестиция салуды, ғимараттар мен көлік құралдарын электрлендіруді, көлік паркінің көлемін қысқартуды және [[геотермалдық барлау]] жұмыстарын жүргізуді жоспарлады.<ref>{{Cite web |last=Crowley |first=Patrick |date=April 18, 2023 |title=UVM announces plan to achieve carbon neutrality by 2030 |url=https://vtdigger.org/2023/04/18/uvm-announces-plan-to-achieve-carbon-neutrality-by-2030/ |access-date=April 20, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420020809/https://vtdigger.org/2023/04/18/uvm-announces-plan-to-achieve-carbon-neutrality-by-2030/ |url-status=live }}</ref> == Басылымдар == * ''[[The Vermont Cynic]]'' — марапаттарға ие болған электрондық [[студенттік газет]]. * [[The Water Tower (газет)|''The Water Tower'']] — апта сайын шығатын баламалы студенттік газет. * ''Vermont Quarterly'' — Вермонт университетінің түлектеріне арналған журнал. * ''UVM Today'' — университеттің Стратегиялық коммуникациялар бөлімінің жаңалықтар басылымы. * [[Proverbium (журнал)|Proverbium: Yearbook of International Proverb Scholarship]] — халықаралық мақал-мәтелдер зерттеулеріне арналған ғылыми жылнама. == Белгілі түлектері == {{Толық мақала|Вермонт университетімен байланысты тұлғалар тізімі}} Вермонт университетінің түлектері арасында бірнеше Олимпиада ойындарының қатысушысы, [[Фулбрайт бағдарламасы|Фулбрайт бағдарламасының стипендиаттары]],<ref>{{Cite web |last=Makosiej |first=Maryann |date=May 1, 2020 |title=11 UVM students named for Fulbrights in record-breaking year |url=https://vtcynic.com/news/11-uvm-students-named-for-fulbrights-in-record-breaking-year/ |access-date=October 13, 2024 |website=The Vermont Cynic }}</ref><ref>{{Cite web |title=Meet UVM's Fulbrightest |url=https://www.uvm.edu/news/story/meet-uvms-fulbrightest |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241212033955/https://www.uvm.edu/news/story/meet-uvms-fulbrightest |archive-date=December 12, 2024 |access-date=October 13, 2024 |website=The University of Vermont }}</ref> [[Гарри С. Трумэн стипендиясы|Трумэн стипендиаттары]],<ref name=":10">{{Cite web |title=National Fellowships accomplishments put UVM in good company |url=https://vermontbiz.com/people/june/national-fellowships-accomplishments-put-uvm-good-company |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241212034918/https://vermontbiz.com/people/june/national-fellowships-accomplishments-put-uvm-good-company |archive-date=December 12, 2024 |access-date=October 13, 2024 |website=Vermontbiz }}</ref> [[Барри М. Голдуотер стипендиясы|Голдуотер стипендиаттары]]<ref name=":10" /> және [[Бейбітшілік саласындағы Нобель сыйлығы|Нобель бейбітшілік сыйлығының]] лауреаты бар. <gallery class="center"> File:John Dewey cph.3a51565.jpg|[[Джон Дьюи]]<br />Философ, психолог және білім беру реформаторы<br />(BA) File:Jody Williams 2001.jpg|[[Джоди Уильямс]]<br />[[Нобель бейбітшілік сыйлығы]]ның лауреаты<br />(BA) File:Madeleine kunin 20041011 (cropped).jpg|[[Мадлен Кунин]]<br />[[Вермонт губернаторы]] қызметін атқарған алғашқы әйел және АҚШ штатының губернаторы болған алғашқы еврей әйел, [[АҚШ-тың Швейцария мен Лихтенштейндегі елшілерінің тізімі|АҚШ-тың Швейцариядағы елшісі]]<br />(MA) File:Phil Scott 2017.jpg|[[Фил Скотт]]<br />Вермонттың 82-[[Вермонт губернаторы|губернаторы]]<br />(BS) File:KurtzFB4417 300.jpg|[[Фредерик Х. Биллингс]]<br />Заңгер, қаржыгер және [[Солтүстік Тынық мұхиты теміржолы]]ның президенті; [[Биллингс кітапханасы]]ның қайырымдылық қолдаушысы<br />(AM) File:VicePresident-WmAlWheeler.jpg|[[Уильям А. Уилер]]<br />АҚШ-тың 19-вице-президенті<br />(BA) File:Grace Coolidge 1924.jpg|[[Грейс Кулидж]]<br />[[АҚШ-тың бірінші ханымы]]<br />(BA) File:Brian Halligan head shot.jpg|[[Брайан Халлиган]]<br />[[HubSpot]] компаниясының бас атқарушы директоры<br />(BS) File:Henry Jarvis Raymond.jpg|[[Генри Джарвис Реймонд]]<br />Саясаткер және ''[[The New York Times]]'' газетінің негізін қалаушылардың бірі<br />(BA) File:PKstudio1.jpg|[[Питер Катис]]<br />Музыкалық продюсер, музыкант және «Грэмми» сыйлығының лауреаты<br />(BFA) File:Annie Proulx 9010027.jpg|[[Энни Пру]]<br />''[[Кеме қатынасы жаңалықтары]]'' және ''[[Брокбэк тауы (әңгіме)|Брокбэк тауы]]'' шығармаларының авторы, [[Пулитцер сыйлығы]]ның лауреаты<br />(BA) File:Ben Affleck by Gage Skidmore 3.jpg|[[Бен Аффлек]]<br />Актер, кинорежиссер және [[Оскар сыйлығы]]ның лауреаты<br />''(басқа оқу орнына ауысқан)'' File:Graveline-de.jpg|[[Дуэйн Гравелин]]<br />NASA астронавты<br />(BS) File:Jessica Seinfeld 2011 Shankbone.JPG|[[Джессика Сайнфелд]]<br />Танымал аспаз және аспаздық кітаптардың авторы<br />(BA) </gallery> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} pifejx2nroqt8jl6b2vrijxn4qtq2f9 3690375 3690374 2026-11-02T19:17:28Z 1nter pares 146705 /* Дереккөздер */ 3690375 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі |Қысқартылған аты = Вермонт университеті |Эмблемасы = |Сурет = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|200px]] |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = University of Vermont and State Agricultural College |Бұрынғы атауы = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865) |Ұраны = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}<br>{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}<ref>{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}</ref> |Құрылған жылы = [[1791 жыл|1791]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = [[Марлен Тромп]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 14 320 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces">{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&id=231174 |url-status=live }}</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = 12 168 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces" /> |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 2013 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces" /> |Орналасқан жері = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²) |Мекенжайы = |Сайты = https://www.uvm.edu/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47 |CoordScale = |edu_region = }} '''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].<ref>{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}</ref> 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.<ref>{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}</ref> Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.<ref name=":0">{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}</ref> Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]<nowiki/>» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады. == Тарихы == === XVIII ғасыр === {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | image1 = University of Vermont 1845.png | alt1 = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті | caption1 = Вермонт университеті, 1845 жыл | image2 = University of Vermont Old Mill.jpg | alt2 = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті | caption2 = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат | image3 = University of Vermont Billings Library.jpg | alt3 = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті | caption3 = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды. | image4 = University of Vermont University Green.jpg | alt4 = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті | caption4 = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы }} Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады. === XIX ғасыр === Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.<ref name="Donaldson, Thomas (1884)">{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&view=1up&seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&view=1up&seq=257 |url-status=live }}</ref> Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.<ref name="uvm.edu"/> Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]<nowiki/>» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.<ref name="uvm.edu">[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.</ref> Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.<ref name="uvm.edu" /> 1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.<ref>{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}</ref> [[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды. === XX ғасыр === 1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.<ref>{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}</ref> 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.<ref name=":8">{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}</ref> Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.<ref name=":8" /> XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.<ref name=":11">{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}</ref><ref name=":6">{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}</ref> 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.<ref name=":5">{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}</ref> Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]<nowiki/>» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.<ref>{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}</ref> 1972 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі тағы да араласып, соғысқа қарсы шерулерге қатысқаны үшін билік өкілдерінің наразылығын тудырған, студенттер арасында танымал [[марксизм|марксшіл]] [[саясаттану]] профессоры [[Майкл Паренти]]ге тұрақты профессорлық қызмет мәртебесін беруден бас тартты. Кеңес оқытушылар құрамының, декандар кеңесінің және университет әкімшілігінің ұсынымдарына қарамастан осындай шешім қабылдады. Кейін Паренти университетке қарсы федералдық сотқа талап арыз берді. Дау соттан тыс тәртіппен реттеліп, Парентиге 15 000 доллар төленді.<ref name=":6" /> 1980 жылдары Вермонт университеті студенттердің [[апартеид]] режимі орнаған Оңтүстік Африкада қызмет жүргізетін компанияларға салынған [[Оңтүстік Африкадан инвестицияларды шығару|инвестицияларды қайтарып алуды]] талап етуіне байланысты күшейген қысымға тап болды.<ref>{{Cite web |date=April 5, 2022 |title=UVM Rally Calling for UVM South African Divestment |url=https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |access-date=December 30, 2023 |website=CCTV Center for Media and Democracy |language=en |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230055838/https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |url-status=live }}</ref> Апартеид режиміне инвестиция салуға қарсы студенттердің наразылықтары 1985 жылғы 12 қазанда Уотерман ғимаратының қарсысындағы көгал алаңда «лашықтар қалашығының» салынуымен шарықтау шегіне жетті. 6 желтоқсанда университеттің қамқоршылар кеңесі 12 дауыс қолдап, 7 дауыс қарсы болған нәтижемен инвестицияларды қайтарып алу туралы шешім қабылдады.<ref>{{Cite web |last=Fordham |first=Robin |title=University of Vermont Campus History - Crossroads |url=https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |access-date=December 30, 2023 |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230052425/https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |url-status=live }}</ref> === XXI ғасыр === Вермонт университеті студенттік ұйымдардың бастамасымен инвестицияларды қайтарып алуға бағытталған басқа да бірқатар шараларды жүзеге асырды. Атап айтқанда, 2006 жылы [[Дарфурдағы геноцид (2003–2005)|Дарфурдағы геноцидке]] байланысты «Суданды қолдайтын» компаниялардан инвестицияларын қайтарып алды,<ref>{{Cite web |last=Picard |first=Ken |title=UVM Implements Divestment Strategy for Sudan-Friendly Companies |url=https://www.sevendaysvt.com/news/uvm-implements-divestment-strategy-for-sudan-friendly-companies-2130853 |access-date=December 30, 2023 |website=Seven Days |language=en }}</ref> ал 2009 жылы [[Ирак соғысы|Ирактағы]] және [[Ауғанстандағы соғыс (2001–2021)|Ауғанстандағы]] соғыстар кезінде [[кассеталық оқ-дәрі]]лер мен [[сарқылған уран]] қолданылатын қару-жараққа қатысты инвестициялардан бас тартты.<ref>{{Cite web |date=July 13, 2009 |title=UVM trustees to vote on weapons divestment (US) |url=https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |access-date=December 30, 2023 |website=Landmine.de |language=de-DE |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061822/https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=November 16, 2009 |title=Board votes to divest from cluster ammunitions |url=https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |access-date=December 30, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061821/https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |url-status=live }}</ref> 2013 және 2016 жылдары университеттің қамқоршылар кеңесі қазба отын саласына салынған инвестицияларды қайтарып алу туралы талаптарды қабылдамады.<ref>{{Cite web |last=JOHNSON |first=TIM |title=UVM trustees reject fossil-fuel divestment |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2013/12/18/uvm-trustees-reject-fossil-fuel-divestment/4117649/ |access-date=December 30, 2023 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}</ref><ref name=":7">{{Cite web |last=Duffort |first=Lola |date=July 15, 2020 |title=UVM will divest its endowment from fossil fuels |url=http://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |access-date=December 30, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230162029/https://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |url-status=live }}</ref> 2019 жылғы 1 шілдеде [[Суреш Гаримелла]] Вермонт университетінің 27-президенті болып тағайындалды.<ref>{{Cite web |last=Loftus |first=Sawyer |title=New UVM president takes the helm, offers few details on university's direction |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |access-date=December 31, 2022 |website=Burlington Free Press |language=en-US |archive-date=August 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805233453/https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |url-status=live }}</ref> Оның басшылығы кезінде университетке қабылданған студенттер саны рекордтық деңгейге жетіп, ғылыми зерттеулерді қаржыландыру көлемі 50 пайызға өсіп, 250 миллион долларды құрады. Алайда Гаримелла студенттермен және оқытушылармен [[қоғаммен байланыс|қарым-қатынасы]] үшін сынға ұшырады.<ref>{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=Suresh Garimella Has Helped UVM Emerge Stronger From the Pandemic. But Who Is He, Anyway? |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |access-date=April 30, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003502/https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |url-status=live }}</ref> 2021 жылы университет әкімшілігі бюджетті қысқарту шараларын енгізді. Соның нәтижесінде Өнер және ғылым колледжінде үш кафедра жабылып, 12 негізгі мамандық, 11 қосымша мамандық және төрт магистратура бағдарламасы тоқтатылды.<ref>{{Cite web |last=Ruehsen |first=Ella |date=April 13, 2021 |title=Thousands voice no confidence in Garimella administration as grievances mount |url=https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |access-date=December 28, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128192721/https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |url-status=live }}</ref> 2020 жылы студенттердің бастамасымен жүргізілген науқанның қысымымен Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесі 2023 жылғы шілдеге дейін қазба отын саласына салынған инвестициялардан толық бас тарту туралы шешімді бірауыздан қабылдады.<ref name=":7" /> 2022 жылы [[АҚШ Білім министрлігі]] [[Луис Д. Брандейс атындағы адам құқықтарын заң арқылы қорғау орталығы]] мен [[Кампустағы еврейлер (ұйым)|Jewish on Campus]] ұйымдарының Азаматтық құқықтар туралы заңның VI бөлімі негізінде берген шағымына байланысты университет әкімшілігінің кампустағы [[антисемитизм]] көріністеріне қатысты әрекеттерін тергеуді бастады.<ref name="Investigation underway into antisemitism at U of Vermont">{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=Investigation underway into antisemitism at U of Vermont |url=https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |website=The Associated Press |date=September 13, 2022 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144257/https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=September 13, 2022 |title=UVM under federal investigation over antisemitism allegations |url=https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |access-date=May 1, 2023 |website=Vermont Public |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030305/https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы сәуірде университет пен Азаматтық құқықтар жөніндегі басқарма дауды ерікті түрде реттеу туралы келісімге келгеннен кейін тергеу аяқталды. АҚШ Білім министрлігінің баспасөз хабарламасында университеттің аталған оқиғаларға тиісті деңгейде әрекет етпегені айтылды.<ref>{{Cite web |title=U.S. Department of Education's Office for Civil Rights Resolves Investigation Addressing the University of Vermont's Responses to Allegations of Antisemitic Incidents |url=https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |access-date=May 1, 2023 |website=www.ed.gov |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503042411/https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |url-status=live }}</ref> Университет әкімшілігі бұл айыптауларды жоққа шығарып, оқиғаларға тиісті шаралар қабылдағанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=UVM President Denies Allegations of Antisemitism on Campus |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |access-date=May 1, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003504/https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |url-status=live }}</ref> Университет кемсітушілікке қатысты шағымдарды тіркеудің жаңа тәртібін енгізуге, кемсітушілік пен қудалауға қарсы ішкі ережелерін қайта қарауға және қызметкерлер мен студенттерге қосымша оқыту жүргізуге келісті.<ref name="U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint">{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint |url=https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |website=The Associated Press |date=April 3, 2023 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144302/https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |url-status=live }}</ref> Алайда шағымданушылардың талаптарын қабылдамады. Тергеуді аяқтаған кезде АҚШ Білім министрлігі университеттің кінәсі немесе заңбұзушылық жасағаны туралы қорытынды шығарған жоқ және жаңа федералдық саясат енгізбеді.<ref>{{Cite web |last=Zituni |first=Danya |date=June 28, 2023 |title=University of Vermont's Settlement with Dep't of Education Refuses to Adopt IHRA Despite Pressure |url=https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |access-date=December 27, 2023 |website=Palestine Legal |language=en-US |archive-date=December 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227025522/https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы қазанда Вермонт университетінің Қауіпсіздік және талаптарға сәйкестікті бақылау бөлімі [[Палестиналық арабтар|палестиналық]] жазушы [[Мұхаммед әл-Курд]]тың жоспарланған қонақ дәрісін кенеттен тоқтатты. Бөлім бұл шешімін іс-шара барысында тиісті қауіпсіздікті қамтамасыз ету мүмкіндігінің жоқтығымен түсіндірді. [[Seven Days (газет)|Seven Days]] газетінің журналистік зерттеуі іс-шараға байланысты қандай да бір қауіп-қатердің болғанын растайтын дәлелдер таппады.<ref>{{Cite web |last=Hellman |first=Rachel |title=Records Show UVM Professors Questioned Decision to Nix Palestinian Writer's Appearance |url=https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |access-date=December 27, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=December 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228000040/https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |url-status=live }}</ref> 2024 жылғы наурызда Вермонт университетінің магистратура және докторантура студенттері [[кәсіподаққа бірігу|кәсіподаққа бірігу]] және [[Біріккен автомобиль жұмысшылары|UAW]] кәсіподағына қосылу туралы шешімді қолдап дауыс берді.<ref>{{Cite news |title=UVM grad students join union |date=March 28, 2024 |work=WCAX |url=https://www.wcax.com/2024/03/28/uvm-grad-students-join-union/ }}</ref> 2024 жылғы сәуірде университеттегі [[Палестинадағы әділдік үшін студенттер]] ұйымының бөлімшесі Эндрю Харрис алаңында наразылық лагерін құрды. Наразылық білдірушілер университеттің эндаумент қоры туралы ақпараттың ашық болуын және «барлық қару-жарақ өндірушілерден, израильдік компаниялардан және тарихи Палестина аумағының оккупациясына қатысы бар компаниялардан» инвестицияларды қайтарып алуды талап етті. Сондай-ақ олар университеттен [[Линда Томас-Гринфилд]]тің оқу бітіру салтанатында жоспарланған сөз сөйлеуін тоқтатуды талап етті.<ref>{{Cite web |last=Keshmiri |first=Peter D'Auria, Sophia |date=April 29, 2024 |title=Pro-Palestinian protest encampments spring up at the University of Vermont, Middlebury College |url=http://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |access-date=April 29, 2024 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429051453/https://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |url-status=live }}</ref> == Мөрі == Университет алғаш рет 1807 жылы ресми мөрін бекітті. Мөрде [[Жасыл таулар]]дың үстінен көтеріліп келе жатқан күн және университеттің алғашқы ғимараты — кейін қайта жөнделген Олд-Милл бейнеленген. Сондай-ақ онда [[Евклид]]тің [[Пифагор теоремасы]]н «жел диірмені» әдісімен дәлелдеу сызбасы, глобус пен [[секстант]] бейнеленген. Мөрдің сыртқы шеңберінде «Universitas V. Montis. A.D. 1791», ал ішкі шеңберінде 1865 жылы ауыл шаруашылығы колледжінің құрылғанын білдіретін «Collegiumque Agriculturae» деген жазулар орналасқан.<ref>{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118045743/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |archive-date=January 18, 2021 |title=University Seal |website=The University of Vermont }}</ref> == Білім беру == Бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша білім беретін университеттің құрамына жеті бакалавриат колледжі, үздік студенттер колледжі, жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжі және медицина колледжі кіреді.<ref>{{Cite web |title=Majors, Minors and Graduate Programs |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}</ref> Вермонт университеті [[Жаңа Англияның жоғары білім жөніндегі комиссиясы]] тарапынан [[АҚШ-тағы жоғары білімді аккредиттеу|аккредиттелген]].<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=New England Commission Higher Education |language=en-US |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090600/https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |url-status=live }}</ref> Бакалавриат, магистратура және докторантура бағдарламалары [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]нде, Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжінде, Өнер және ғылым колледжінде, Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжінде, Инженерия және математика ғылымдары колледжінде, Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінде, Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжінде, Гроссман бизнес мектебінде және [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]]нде ұсынылады.<ref>{{cite web |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |title=Majors, Minors, and Graduate Programs |website=www.uvm.edu |language=en |access-date=April 4, 2018 |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}</ref> Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі дербес академиялық дәреже бермейді. Оның студенттері бір мезгілде университеттің бакалавриат бағдарламалары бойынша білім беретін жеті колледжінің бірінде оқиды.<ref>{{Cite web |title=Fall Semester |url=https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |url-status=live }}</ref> === Рейтингтері мен беделі === {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:22em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; border-collapse:collapse;" |- ! colspan="2" style="background:#f8f9fa; color:#3366cc; text-align:center; font-size:130%; padding:12px 8px; border:0;" | Академиялық рейтингтер |- ! colspan="2" style="background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;" | Ұлттық |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Forbes]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 181 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[U.S. News & World Report]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 121 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Washington Monthly]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 100 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | '''''WSJ''/College Pulse''' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 283 |- ! colspan="2" style="background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;" | Әлемдік |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі|ARWU]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 401–500 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[QS World University Rankings|QS]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 851–900 |- | style="border:0; padding:10px 12px;" | ''[[U.S. News & World Report]]'' | style="border:0; padding:10px 12px; text-align:right;" | 510 |} 2024 жылғы жағдай бойынша ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымының жыл сайынғы университеттер рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тың мемлекеттік университеттері арасында 61-орынды, ал елдегі барлық университеттер арасында 121-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті.<ref>{{cite web |title=University of Vermont |url=https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |access-date=September 30, 2024 |publisher=U.S. News & World Report |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414180827/https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |url-status=live }}</ref> 2024 жылы ''Forbes'' басылымының ''America's Top Colleges'' рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тағы 500 мемлекеттік және жекеменшік колледж бен университеттің арасында жалпы есепте 181-орынға, мемлекеттік университеттер арасында 79-орынға, ал зерттеу университеттері арасында 129-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.forbes.com/colleges/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=Forbes |language=en }}</ref> 1985 жылы Ричард Молл өзінің ''The Public Ivies: A Guide to America's Best Public Undergraduate Colleges and Universities'' атты кітабында Вермонт университетін [[Мемлекеттік Айви]] санатына жатқызды.<ref>{{Cite book |last=Moll |first=Richard |url=https://archive.org/details/publicivysguidet0000moll |title=The public ivys: A guide to America's best public undergraduate colleges and universities |date=1985 |publisher=Viking |location=New York |others=Internet Archive |isbn=978-0-670-58205-1 }}</ref> === Бакалавриатқа қабылдау === {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:36em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #c8ccd1; border-collapse:collapse;" |- ! colspan="3" style="background:#f8f9fa; text-align:center; font-size:125%; padding:12px 8px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Бакалавриатқа қабылдау статистикасы |- ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; width:45%;" | ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:30%;" | 2023 жылы оқуға қабылданғандар<ref name="FallEnrollmentReport">{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |title=UVM Common Data Set 2023-2024 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109025946/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |url-status=live }}</ref> ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:25%;" | 2018 жылмен салыстырғандағы өзгеріс<ref name="ReferenceEnrollmentReport">{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/CDS1819.pdf |title=UVM Common Data Set 2018-2019 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126192035/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/cds1819.pdf |url-status=live }}</ref> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Қабылдау көрсеткіші | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 60,0% | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | (+0,2) |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 17,1% | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | (+0,5) |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;" | Тест нәтижелерінің ортаңғы 50%-ы<sup>1</sup> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | [[SAT]] — жалпы балл | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 1270–1410 <small>([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 35%-ы арасында)</small> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | SAT — оқу және жазу | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 640–720 |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | SAT — математика | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 610–700 |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | [[ACT (тест)|ACT]] — жалпы балл | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 29–32 <small>([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 11%-ы арасында)</small> |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;" | Мектептегі үлгерім көрсеткіштері (GPA)<sup>2</sup> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 10% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 41,38% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 25% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 75,42% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 50% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 97,32% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Орташа GPA | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 3,85 |- | colspan="3" style="background:#f8f9fa; border:0; padding:12px; font-size:90%;" | <sup>1</sup> Тест нәтижелерін тапсыруды таңдаған студенттер арасында. <sup>2</sup> Мектептегі үлгерім рейтингі анықталған студенттер арасында. |} Бакалавриатқа қабылдау үдерісі [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «іріктеу деңгейі жоғары» санатына жатқызылады. Бұл бірінші курс студенттерінің тест нәтижелері негізінде университеттің қабылдау талаптарының іріктеу деңгейі бакалавр дәрежесін беретін барлық жоғары оқу орындарының арасында 80–100-процентиль аралығында екенін білдіреді.<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |access-date=April 5, 2023 |website=Carnegie Classification of Institutions of Higher Education |language=en-US |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224958/https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live }}</ref> 2026 жылғы түлектер тобына қабылдау үшін Вермонт университетіне 28 236 өтініш түсіп, олардың 16 947-сі (60,0%) мақұлданды. Қабылданғандардың 2 896-сы оқуға тіркеліп, [[Оқуға қабылдау ұсынысын қабылдау көрсеткіші|оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші]] 17,1%-ды құрады. Университетте бірінші курс студенттерінің [[Студенттердің оқуын жалғастыру көрсеткіші|оқуын жалғастыру көрсеткіші]] 88,25%-ды құрайды, ал студенттердің 77,5%-ы оқуын алты жыл ішінде аяқтайды.<ref name="FallEnrollmentReport" /> Бірінші курсқа қабылданған студенттердің 35%-ы [[SAT]] тестінің нәтижелерін тапсырған. Олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 1270–1410 аралығында болды. 2023 жылы оқуға қабылданған бірінші курс студенттерінің 11%-ы [[ACT (тест)|ACT]] тестінің нәтижелерін тапсырған, олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 29–32 аралығында болды. Студенттердің мектептегі орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) 3,85-ті құрады.<ref name="FallEnrollmentReport" /> === Ғылыми зерттеулер === Вермонт университеті [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.<ref name=":0" /> 2025 қаржы жылында университет [[ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар|ғылыми зерттеулер мен әзірлемелерді]] қаржыландыруға 266 миллион доллар көлемінде қаражат тартты.<ref name=":9">{{Cite web |title=UVM Research Sets $266M Record |url=https://www.uvm.edu/news/ovpr/uvm-research-sets-266m-record |access-date=October 1, 2024 |website=The University of Vermont }}</ref> === Өнер және ғылым колледжі === Өнер және ғылым колледжі — Вермонт университетіндегі студенттер, оқытушылар және қызметкерлер саны жағынан ең ірі колледж. Сонымен қатар колледж университеттің барлық студенттеріне оқу мен ғылыми қызметте табысқа жетуге қажетті білім мен дағдыларды қалыптастыруға көмектесетін негізгі пәндердің басым бөлігін ұсынады. Колледжде гуманитарлық ғылымдар, бейнелеу өнері, формалды ғылымдар, әлеуметтік және жаратылыстану ғылымдары бойынша 45 білім беру бағыты бар. [[Сурет:University of Vermont Williams Hall.jpg|thumb|Вермонт университетіндегі Уильямс-холл (бұрынғы Уильямс ғылыми корпусы). Қазіргі уақытта ғимаратта өнер және өнер тарихы, денсаулық және қоғам, сондай-ақ антропология кафедралары орналасқан.]] === Гроссман бизнес мектебі === Вермонт университетінің Гроссман бизнес мектебі [[AACSB]] ұйымы тарапынан аккредиттелген және бакалавриат пен магистратура бағдарламаларын ұсынады.<ref>{{Cite web |title=Sustainable Innovation MBA {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/program/sustainable-innovation-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}</ref> 2015 жылы мектеп университет түлегі Стивен Гроссманның 20 миллион доллар көлеміндегі қайырымдылық көмегінің құрметіне Гроссман бизнес мектебі болып қайта аталды. Бұл университет тарихындағы бір реттік ең ірі қайырымдылық қаржы болды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/business/?Page=news&storyID=21530&category=business |title=Grossman School of Business: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=October 5, 2015 |archive-date=October 6, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151006005514/http://www.uvm.edu/business/?Page=news&storyID=21530&category=business |url-status=live }}</ref> Мектептің бакалавриатында 1100-ден астам студент оқиды. Түлектерге бизнес басқару саласындағы ғылым бакалавры дәрежесі беріледі.<ref>{{Cite web |title=Undergraduate Programs {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/undergraduate-programs |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}</ref> 2025 жылы ''[[Corporate Knights]]'' басылымы Гроссман бизнес мектебінің тұрақты инновациялар саласындағы MBA бағдарламасын (SI-MBA) «Better World MBA» әлемдік рейтингінде екінші орынға, ал әлеуметтік және экологиялық ықпалы бойынша АҚШ-тағы бірінші орынға қойды. Бағдарлама 2023 жылдан бері осы орындарды сақтап келеді.<ref>{{Cite web |last=Bronca |first=Tristan |date=November 6, 2025 |title=These are the 2025 top MBA schools for sustainability |url=https://corporateknights.com/issues/2025-11-education-and-youth-issue/these-top-mbas-for-sustainability-are-maximizing-impact/ |access-date=April 16, 2026 |website=Corporate Knights |language=en-US }}</ref> ''[[The Princeton Review]]'' басылымының мәліметі бойынша, SI-MBA бағдарламасы АҚШ-тағы экологиялық бағыттағы үздік MBA бағдарламалары рейтингінде екінші орын алады,<ref>{{Cite web |title=Best Green MBA |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings/?rankings=best-green-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}</ref> сондай-ақ кәсіпкерлік саласындағы ең үздік 50 бағдарламаның<ref>{{Cite web |title=Top 50 Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-50-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}</ref> және АҚШ-тың солтүстік-шығысындағы кәсіпкерлік бағытындағы ең үздік жеті бағдарламаның қатарына кіреді.<ref>{{Cite web |title=Top Northeast Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-northeast-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com }}</ref> === Инженерия және математика ғылымдары колледжі === [[Сурет:University of Vermont Discovery Hall.jpg|thumb|Биохимия, физика және химия сияқты [[физикалық ғылымдар]] салалары орналасқан Дискавери-холл ғимараты]] Инженерия және математика ғылымдары колледжінде (CEMS) [[ABET]] ұйымы аккредиттеген бес инженерлік білім беру бағдарламасы бар: биомедициналық инженерия, құрылыс инженериясы, экологиялық инженерия, электротехника және машина жасау. Сонымен қатар колледж құрамында информатика кафедрасы мен математика және статистика кафедрасы жұмыс істейді. Колледжде үш ғылыми-зерттеу орталығы бар: Көлік зерттеулері орталығы, Күрделі жүйелер орталығы және Вермонттың озық есептеу технологиялары орталығы. Колледжде бакалавриат деңгейінде шамамен 1400 студент, жоғары оқу орнынан кейінгі бағдарламаларда 250 студент оқиды және 85 оқытушы жұмыс істейді. === Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі === [[Сурет:University of Vermont Morrill Hall.jpg|thumb|АҚШ сенаторы [[Джастин Смит Моррилл]]дің құрметіне аталған [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараты 1906–1907 жылдары Вермонт университетінің ауыл шаруашылығы кафедрасы мен ауыл шаруашылығы тәжірибе станциясын орналастыру үшін салынған.]] Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі (CALS) жануарлар туралы ғылым (студенттерге [[Тафтс университеті]]нің [[Каммингс ветеринариялық медицина мектебі]]не мерзімінен бұрын қабылдану мүмкіндігі беріледі), биохимия, биология ғылымдары, жергілікті қауымдастық кәсіпкерлігі, жергілікті қауымдастықтарды дамыту және халықаралық даму, диетология, тамақтану және тағамтану, экологиялық ауыл шаруашылығы, қоршаған орта туралы ғылым, қоршаған ортаны зерттеу, микробиология, молекулалық генетика, өсімдіктер биологиясы, қоғамдық коммуникациялар және тұрақты ландшафттық бау-бақша шаруашылығы бағыттары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар колледж құрамында Ауылдық аймақтарды зерттеу орталығы жұмыс істейді. Колледж Өнер және ғылым колледжімен бірлесіп білім беру бағдарламаларын да ұсынады. Биология ғылымдары сияқты мамандықтарды таңдаған студенттер осы екі колледждің кез келгенінде білім ала алады.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |title=Integrated Biological Science Program: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 11, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511112140/http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |url-status=live }}</ref> Жер гранты негізінде құрылған жоғары оқу орны ретінде Вермонт университеті [[Штаттардың бірлескен ғылыми-зерттеу, білім беру және ауыл шаруашылығы жөніндегі кеңес беру қызметі]] бағдарламасы аясында Вермонт штатына ауыл шаруашылығы саласындағы ғылыми-зерттеу қызметтерін көрсету үшін жыл сайын грант алады. === Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі === Вермонт университетінің Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі (CESS) педагогикалық білім беру, адам дамуы және отбасы туралы ғылымдар, сондай-ақ әлеуметтік жұмыс салалары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар [[америкалық ым тілі]], арнайы білім беру және мәдени әрі тілдік әртүрлілік жағдайындағы білім беру бағыттары бойынша қосымша мамандықтар бар. Колледж құрамына Көшбасшылық және даму ғылымдары кафедрасы, Білім беру кафедрасы, Әлеуметтік жұмыс кафедрасы және Мүгедектік және қоғамға кіріктіру орталығы кіреді. Сондай-ақ магистр немесе доктор (Ed.D. немесе Ph.D.) дәрежесін алуға мүмкіндік беретін бағдарламалар ұсынылады. === Медицина колледжі === {{Толық мақала|Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі}} 1804 жылы Джон Померой Берлингтондағы өз үйінде студенттерге сабақ бере бастады. Бұл АҚШ-тағы [[Штат университеті|мемлекеттік колледж немесе университет]] жанындағы алғашқы [[АҚШ-тағы медициналық білім беру|медициналық]] бөлімше болды. 1822 жылы Померой мен медицина саласының оқытушысы [[Нейтан Смит (дәрігер, 1762 жылы туған)|Нейтан Смит]] негізін қалаған [[Вермонт университетінің медицина колледжі|Медицина колледжі]] АҚШ-тағы жетінші медицина мектебі ретінде құрылды. Вермонт университеті медицина мамандығы бойынша әр курсқа шамамен 100 студент қабылдайды. Жалпы медицина студенттерінің саны шамамен 400-ге жетеді. Вермонт университетінің медициналық орталығы клиникалық білім берудің негізгі базасы болып табылады. ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымының 2016 жылғы рейтингі бойынша Медицина колледжі [[алғашқы медициналық-санитариялық көмек]] саласындағы білім беру сапасы жағынан АҚШ-тағы рейтингке енген 89 бағдарламаның арасында 29-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті. Ал 2019 жылғы жағдай бойынша 120 бағдарламаның арасында 43-орынға ие болды.<ref>{{cite magazine |url=http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |title=Best Medical Schools - University of Vermont |access-date=December 14, 2015 |magazine=U.S. News & World Report |archive-date=December 22, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222133141/http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |title=Best Medical Schools: Primary Care |access-date=May 5, 2019 |archive-date=June 13, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613134748/https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |url-status=live }}</ref> 2016 жылғы 21 қазанда [[Джо Байден]] қатерлі ісікке қарсы күресті жеделдетуге бағытталған [https://bidenwhitehouse.archives.gov/cancermoonshot/ Cancer Moonshot] бастамасын талқылау үшін университет кампусына келді.<ref>{{cite web |url=https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |title=Vice President Biden Brings His 'Cancer Moonshot' to Burlington |date=October 21, 2016 |access-date=August 25, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105221/https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |title=Vice President Biden Brings 'Cancer Moonshot' to UVM |publisher=Med.uvm.edu |date=November 14, 2016 |accessdate=August 26, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105225/http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |url-status=live }}</ref> ==== Чарльз А. Дана атындағы медициналық кітапхана ==== Чарльз А. Дана атындағы кітапхана — Вермонт штатындағы ең ірі [[медициналық кітапхана]]. Ол Ұлттық медициналық кітапханалар желісінің Вермонт штатындағы ресурстық кітапханасы қызметін атқарады<ref>{{cite web |url=http://nnlm.gov/ |title=National Home page - National Network of Libraries of Medicine |access-date=July 17, 2009 |archive-date=July 30, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090730161711/http://nnlm.gov/ |url-status=live }}</ref> және Вермонт университетінің Академиялық денсаулық сақтау орталығын қажетті ақпаратпен қамтамасыз етеді. Академиялық денсаулық сақтау орталығының құрамына университеттің Медицина колледжі мен Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінің оқытушылары, қызметкерлері мен студенттері, сондай-ақ Вермонт университетінің медициналық орталығындағы дәрігерлер мен басқа да [[медициналық қызмет көрсетуші]]лер кіреді. Кітапхана университеттің бакалавриат және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларының денсаулық сақтау ғылымдары саласындағы ақпараттық қажеттіліктерін де қанағаттандырады. Сонымен қатар ол [[денсаулық сақтау ғылымдары]] бойынша ақпарат іздейтін Вермонт штатының тұрғындарына да ашық. === Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі === Вермонт университетінің Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі төрт кафедрадан тұрады: Биомедицина және денсаулық ғылымдары, Коммуникация ғылымдары және коммуникация бұзылыстары, Мейіргер ісі, сондай-ақ Оңалту және қозғалыс ғылымдары. Сонымен қатар колледж құрамында [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]мен бірлесіп жұмыс істейтін Интегративті денсаулық институты бар. Ол интегративті медициналық көмек саласында сертификат беретін білім беру бағдарламасын ұсынады. Колледждің кейбір бакалавриат бағдарламалары студенттерді сөйлеу және тіл патологиясы, аудиология салалары бойынша жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларына немесе физиотерапия бойынша докторлық бағдарламаға түсуге дайындайды. Колледж сондай-ақ бұрын Fletcher Allen Health Care деп аталған Вермонт университетінің медициналық орталығының клиникалық базаларын пайдаланады. === Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі === Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі студенттердің оқу бағдарламасын толықтыратын және сабақтан тыс іс-шараларға қатысуына жағдай жасайды. Олардың қатарына арнайы ғылыми симпозиумдар, университетке шақырылған ғалымдармен бірге ұйымдастырылатын кешкі астар, сондай-ақ Монреаль мен Бостондағы мұражайлар мен театрларға сапарлар кіреді. Колледждің жұмысына университеттің әртүрлі бөлімдерінен оқытушылар іріктеліп тартылады. Олар бірінші курс студенттеріне арналған этика пәні мен тереңдетілген семинарларда дәріс оқиды, оқу және талқылау топтарына қатысады, пленарлық дәрістер сериясында баяндама жасайды, сондай-ақ ғылыми зерттеулер жүргізетін үздік студенттерге ғылыми жетекшілік етеді. Міндетті этика курсы, шағын семинарлар, бейресми кездесулер мен арнайы ғылыми-зерттеу жобалары аясында студенттер гуманитарлық және жаратылыстану ғылымдары, инженерия, мейіргер ісі, медицина, педагогика, бизнес және басқа да салалар бойынша университет ғалымдарымен бірлесіп жұмыс істейді. 2023 жылғы мамырда колледж АҚШ-тың бұрынғы сенаторы [[Патрик Лихи]]дің құрметіне қайта аталды.<ref>{{Cite web |title=UVM Honors College Named for Senator Patrick Leahy |url=https://www.uvm.edu/news/story/uvm-honors-college-named-senator-patrick-leahy |access-date=June 12, 2023 |website=The University of Vermont |archive-date=June 8, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230608023818/https://www.uvm.edu/news/story/uvm-honors-college-named-senator-patrick-leahy |url-status=live }}</ref> === Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі === [[Сурет:University of Vermont Aiken Center.jpg|thumb|Джордж Д. Айкен орталығында Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі орналасқан.]] [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]] (RSENR) 1973 жылы құрылған Табиғи ресурстар мектебінің негізінде 2003 жылы ашылды. Мектеп экологиялық және әлеуметтік үдерістер туралы білім мен түсінікті тереңдетуге, сондай-ақ табиғи жүйелердің тұтастығын сақтауға және қоршаған ортамен үйлесімді өмір сүретін орнықты қоғам қалыптастыруға бағытталған құндылықтарды дамытуға ұмтылады. Рубенштейн мектебінің ғылыми-зерттеу қызметі үш негізгі бағытты қамтиды: 1. Қолданбалы экология; 2. Қоршаған орта және қоғам; 3. Инновациялық құралдарды әзірлеу және пайдалану (мысалы, ГАЖ, кеңістіктік талдау және модельдеу). Мектептің негізгі ғимараты Джордж Д. Айкен орталығында орналасқан. Ғимарат 2012 жылы қайта жаңғыртылып, [[АҚШ-тың жасыл құрылыс кеңесі]]нің [[Энергетикалық және экологиялық жобалаудағы көшбасшылық|LEED Platinum]] сертификатын алды.<ref>{{cite news |title=Rehabbed Aiken gets top 'green' designation |url=http://www.burlingtonfreepress.com/article/20130923/NEWS02/309230024/Rehabbed-Aiken-gets-top-green-designation |newspaper=Burlington Free Press |date=September 23, 2013}}</ref><!-- {{Dead link|date=July 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} --> 2007 жылы университет [[Шамплейн көлі]]нің ластану мәселелерін зерттеу үшін 6,7 миллион доллар көлемінде грант жеңіп алды.<ref>{{cite book |title=UVM wins $6.7M lake-research grant |publisher=Burlington Free Press |date=September 28, 2007 }}</ref> == Спорт == Вермонт университетінің спорт командалары «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]» деген атпен белгілі. Университетте спорттың 18 түрі бойынша командалар бар. Әйелдер командалары баскетбол, кросс, допты хоккей, шайбалы хоккей, лакросс, шаңғы спорты, футбол, жүзу және суға секіру, сондай-ақ жеңіл атлетика (жабық ғимаратта және ашық ауада) бойынша жарыстарға қатысады. Ерлер командалары баскетбол, кросс, шайбалы хоккей, лакросс, шаңғы спорты, футбол және жеңіл атлетика (жабық ғимаратта және ашық ауада) бойынша өнер көрсетеді. Барлық командалар [[NCAA]]-ның [[Дивизион (спорт)|I дивизионы]] деңгейінде жарысады. Командалардың басым бөлігі [[Америка шығысы конференциясы]]нда бақ сынайды. Ерлер мен әйелдердің шайбалы хоккей командалары [[Шығыс хоккей қауымдастығы]]ның жарыстарына қатысады. Тау шаңғысы мен шаңғы жарысы командалары [[Шығыс колледжаралық шаңғы қауымдастығы]]ның жарыстарына қатысады. Вермонт университетінің спорт командалары студент-спортшылардың жалпы орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) бойынша 2005 жылдан 2011 жылға дейін қатарынан жеті рет (2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010 және 2011 жылдары) Америка шығысы конференциясының академиялық кубогын жеңіп алды. Вермонт университеті осы конференцияда аталған кубокты қатарынан үш жыл және жалпы төрт рет жеңіп алған алғашқы оқу орны болды. [[Сурет:Gutterson Fieldhouse on March 29 2023.jpg|thumb|1963 жылы салынған [[Гаттерсон-филдхаус]] ғимаратында Вермонт университетінің хоккей мұз айдыны орналасқан.]] Университеттің соңғы жылдардағы спорттық жетістіктерінің қатарында ерлердің шайбалы хоккей командасының 2009 жылы Frozen Four турниріне шығуы, әйелдер мен ерлер баскетбол командаларының Америка шығысы конференциясының турнирлерінде жеңіске жетіп, 2010 жылғы NCAA турниріне жолдама алуы және шаңғы командасының 2012 жылы Монтана штатының Бозмен қаласында өткен NCAA ұлттық чемпионатында алтыншы рет жеңімпаз атануы бар. 2014 жылы ерлердің шайбалы хоккей командасы 2009 жылдан бергі үшінші NCAA турниріне жолдама алды, ал ерлер баскетбол командасы Америка шығысы конференциясының тұрақты маусымында алтыншы рет чемпион атанды. Университет өз тарихында америкалық футбол, софтбол және бейсбол сияқты бірнеше ірі спорт бағдарламасын тоқтатты. Софтбол мен бейсбол бағдарламалары 2009 жылы жабылды.<ref>{{cite web |url=http://www.wcax.com/story/9879709/uvm-eliminates-baseball-and-softball |title=UVM Eliminates Baseball and Softball |date=February 20, 2009 |access-date=September 17, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150916013459/http://www.wcax.com/story/9879709/uvm-eliminates-baseball-and-softball |archive-date=September 16, 2015 |url-status=dead }}</ref> Вермонт университетінің бұрынғы 36 спортшысы 16 Олимпиада ойындарына (13 қысқы және 3 жазғы) қатысып, жалпы алты Олимпиада медалін жеңіп алды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/vq/VQSPRING02/UVMOlympians.html |title=UVM Olympians |access-date=February 10, 2016 |archive-date=September 27, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927234921/http://www.uvm.edu/~uvmpr/vq/VQSPRING02/UVMOlympians.html |url-status=live }}</ref> Вермонт университетінің «Vermont Victorious» атты спорттық қолдау әні 1938 жылы жазылған.<ref>{{cite web |url=http://www.uvmathletics.com/sports/2010/6/27/GEN_0627105917.aspx |title=Vermont Catamounts Athletics |work=University of Vermont |access-date=February 10, 2016 |archive-date=February 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160208085600/http://uvmathletics.com/sports/2010/6/27/GEN_0627105917.aspx |url-status=live }}</ref> === 2024 жылғы NCAA ерлер футбол чемпионаты === 2024 жылғы 16 желтоқсанда Вермонт университетінің ерлер футбол командасы [[Маршалл университетінің ерлер футбол командасы|Маршалл университетінің командасын]] жеңіп, [[2024 жылғы NCAA I дивизионының ерлер арасындағы футбол турнирі]]нің чемпионы атанды. Бұл Вермонт университетінің NCAA I дивизионында өнер көрсететін спорт командаларының ұлттық чемпионаттың финалына алғаш рет шығып, жеңіске жетуі болды.<ref>{{Cite web |last=Abrami |first=Alex |title=Cardiac Cats: Vermont men's soccer win first national championship in comeback vs Marshall |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/sports/college/vermont/2024/12/16/vermont-soccer-vs-marshall-score-ncaa-national-championship-college-cup-overtime-final-uvm/76927559007/ |access-date=December 18, 2024 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}</ref> Сонымен қатар бұл [[Америка шығысы конференциясы]]на мүше командалардың тарихындағы алғашқы ұлттық чемпиондық атақ болды.<ref>{{Cite web |date=December 16, 2024 |title=Vermont Men's Soccer Wins National Championship 2-1 in Overtime!! |url=https://americaeast.com/news/2024/12/17/vermont-national-champions.aspx |access-date=December 18, 2024 |website=americaeast.com |language=en |archive-date=December 17, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241217053044/https://americaeast.com/news/2024/12/17/vermont-national-champions.aspx |url-status=live }}</ref> === Клубтық спорт === Вермонт университеті көптеген клубтық спорт командаларына қолдау көрсетеді. 2009 жылғы 15 қарашадағы жағдай бойынша университеттің желкенді спорт командасы АҚШ-тағы ұлттық рейтингте 8-орында тұрды.<ref name="SailingTeam">{{cite web |url=http://www.uvm.edu/sailing/ |title=UVM Sailing |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 30, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530001429/http://www.uvm.edu/sailing/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.collegesailing.org/rankings.asp |title=Sailing Collegiate National Top 20 |access-date=June 12, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070409102520/http://collegesailing.org/rankings.asp |archive-date=April 9, 2007 |url-status=dead }}</ref> Университеттің академиялық ескек есу командасы [[Чарльз өзені регатасы]] мен [[Дэд Вейл регатасы]]на қатысады. 2015 жылғы ACRA ұлттық клубтық ескек есу чемпионатында рульшісі бар төрт адамдық қайықтағы ерлер экипажы қола жүлдеге ие болды. Велоспорт командасы басқа университеттердің негізгі спорт командаларымен жарысып, бірнеше рет ұлттық чемпион атанды. == Өнер == [[Сурет:University of Vermont Royall Tyler Theatre.jpg|thumb|Театр өнері кафедрасы орналасқан Ройалл Тайлер театры.]] Вермонт университетінің Өнер мектебі жыл бойы аспаптық музыка және хор өнері бойынша концерттер ұйымдастырады. Ройалл Тайлер театрының [[негізгі сахна]]сында театр қойылымдары көрсетіледі. Театр өнері кафедрасы жыл сайын негізгі сахнада шамамен үш қойылым қояды. Сонымен қатар студенттердің режиссерлігімен бір актілі пьесалар да сахналанады. Соңғы жылдары негізгі сахнада қойылған көрнекті спектакльдердің қатарында ''[[Ақ нәсілді гетеросексуал ерлер]]'' және ''[[Жарқанат бала: мюзикл]]'' (2022/2023); ''[[Бұл ғажайып өмір]]'' және ''[[Ол құбыжықтарды өлтіреді]]'' (2021/2022); ''[[Халық жауы (пьеса)|Халық жауы]]'' (2020/2021); ''[[Қасқырлар (пьеса)|Қасқырлар]]'' және ''[[Қалыпты жүрек]]'' (2019/2020); ''[[Пиппин (мюзикл)|Пиппин]]'' (2018/2019); ''[[Сезім мен парасат]]'' және ''[[Питер және жұлдыз аулаушы]]'' (2017/2018); ''[[Көктемгі ояну (мюзикл)|Көктемгі ояну]]'' (2016/2017); ''[[39 баспалдақ (пьеса)|39 баспалдақ]]'' және ''[[Сахна сыртындағы шу]]'' (2015/2016); ''[[Жай нәрседен көп айқай]]'' (2014/2015); ''[[Тышқан қақпаны]]'' және ''[[Уринтаун]]'' (2013/2014) бар. 1991–2018 жылдары театрда Берлингтонның мерекелік дәстүріне айналған ''The Toys Take Over Christmas'' («Ойыншықтар Рождествоны басып алады») спектаклі қойылып келді.<ref>{{Cite web |title=Current Production Season |url=https://www.uvm.edu/cas/theatreanddance/current_production_season |access-date=October 13, 2024 |website=legacy.drup2.uvm.edu |language=en |archive-date=October 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008113927/https://www.uvm.edu/cas/theatreanddance/current_production_season |url-status=live }}</ref> Университеттің көпшілікке арналған сахналық өнер бағдарламасы — Lane Series 1955 жылы басталды. Бағдарлама аясында ұлттық және халықаралық деңгейде танымал өнерпаздар өнер көрсетеді. Әр оқу жылында классикалық музыка, джаз, фольклорлық музыка, камералық музыка және хор өнері бойынша концерттерді, сондай-ақ театр қойылымдарын, кино көрсетілімдері мен би өнерін қамтитын 25 іс-шара ұйымдастырылады. Іс-шаралардың басым бөлігі университеттің Редстоун кампусындағы концерт залында өтеді.<ref>{{Cite web |title=About Us: Lane Series |url=https://www.uvm.edu/laneseries/about-us |access-date=October 13, 2024 |website=University of Vermont |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109105633/https://www.uvm.edu/laneseries/about-us |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Lilly |first=Amy |title=How Natalie Neuert Curates UVM's Diverse Lane Series |url=https://www.sevendaysvt.com/arts-culture/how-natalie-neuert-curates-uvms-diverse-lane-series-41813697 |access-date=October 13, 2024 |website=Seven Days |language=en |archive-date=October 6, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241006013708/https://www.sevendaysvt.com/arts-culture/how-natalie-neuert-curates-uvms-diverse-lane-series-41813697 |url-status=live }}</ref> [[Флеминг өнер мұражайы]] — Вермонт университетінің мұражайы. Оның тұрақты коллекциясында 24 000 экспонат бар. Олардың қатарында өнер туындылары, сондай-ақ [[антропология|антропологиялық]] және [[этнография|этнографиялық]] жәдігерлер кездеседі. Мұражайда түрлі уақытша көрмелер мен арнайы іс-шаралар да өткізіледі. Қазіргі уақытта жұмысын тоқтатқан [[Вермонт Моцарт фестивалі]] Вермонт университетінде қалыптасып, алғашқы фестивальдері де осы оқу орнында өткізілді. 1976 жылы фестиваль тәуелсіз коммерциялық емес ұйым ретінде тіркелді, алайда бүкіл қызмет ету кезеңінде университетпен байланысын сақтап қалды. == Студенттік өмір == {| class="wikitable mw-collapsible sortable" style="width:100%; max-width:650px; float:none; clear:both; margin:0 0 1em 0; table-layout:fixed;" |+ 2023 жылғы күздегі бакалавриат студенттерінің демографиялық құрамы<ref>{{cite web |title=College Scorecard: University of Vermont |url=https://collegescorecard.ed.gov/school?231174-University-of-Vermont |website=College Scorecard |publisher=[[United States Department of Education]] |access-date=June 23, 2025 }}</ref> |- ! style="width:42%; text-align:left;" | Нәсілі мен этникалық тегі ! colspan="2" style="text-align:center;" | Жалпы үлесі |- | [[Испантілді емес ақ нәсілді америкалықтар|Ақ нәсілділер]] | style="width:12%; text-align:right;" | 84% | style="width:46%;" | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:84%; height:100%; background:cyan;"></div></div> |- | [[Испантілді және латынамерикалық америкалықтар|Испантілділер]] | style="text-align:right;" | 5% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:5%; height:100%; background:green;"></div></div> |- | [[Аралас нәсілді америкалықтар|Екі немесе одан да көп нәсіл]] | style="text-align:right;" | 4% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:4%; height:100%; background:violet;"></div></div> |- | [[Азиялық америкалықтар|Азиялықтар]] | style="text-align:right;" | 3% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:3%; height:100%; background:orange;"></div></div> |- | Белгісіз | style="text-align:right;" | 3% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:3%; height:100%; background:grey;"></div></div> |- | [[Афроамерикалықтар|Қара нәсілділер]] | style="text-align:right;" | 1% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:1%; height:100%; background:purple;"></div></div> |- | [[Шетелдік студент]] | style="text-align:right;" | 1% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:1%; height:100%; background:#008080;"></div></div> |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; color:#665c99; text-align:center;" | [[Экономикалық әртүрлілік]] |- | [[АҚШ-тағы төменгі тап|Табысы төмендер]]<sup>а</sup> | style="text-align:right;" | 14% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:14%; height:100%; background:red;"></div></div> |- | [[АҚШ-тағы ауқаттылық|Ауқаттылар]]<sup>ә</sup> | style="text-align:right;" | 86% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:86%; height:100%; background:black;"></div></div> |- | colspan="3" style="text-align:left;" | <sup>а</sup> Табысы төмен студенттерге арналған федералдық [[Пелл гранты]]н алған студенттердің үлесі. |- | colspan="3" style="text-align:left;" | <sup>ә</sup> Кемінде [[АҚШ-тағы орта тап]]қа жататын студенттердің үлесі. |} Университетте студенттердің түрлі қызығушылықтарын қамтитын 250-ден астам студенттік клуб пен ұйым жұмыс істейді. Оларға Студенттік өзін-өзі басқару қауымдастығы қолдау көрсетеді. Тарихы ұзақ әрі мүшелерінің саны көп ұйымдардың қатарында «Белсенді еріктілер» (Volunteers in Action), Вермонт университетінің саяхат клубы (UVM Outing Club)<ref name="uvmoc">{{Cite web |url=https://site.uvm.edu/uvmoc/ |title=UVM Outing Club |date=December 10, 2023 |access-date=March 26, 2024 |archive-date=March 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326193113/https://site.uvm.edu/uvmoc/ |url-status=live }}</ref> және Шаңғы және сноуборд клубы бар. Hillel ұйымы да университет кампусында белсенді қызмет атқарады.<ref>{{cite web |url=http://uvmhillel.org/Passover |title=Passover 2015! |work=UVM Hillel |access-date=August 26, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141108215600/http://uvmhillel.org/Passover |archive-date=November 8, 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.jspace.com/news/articles/jspace-featured-org-hillel-university-of-vermont/14889 |title=Jspace Featured .ORG: Hillel University of Vermont / Jspace News |access-date=August 26, 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131106071758/http://www.jspace.com/news/articles/jspace-featured-org-hillel-university-of-vermont/14889 |archive-date=November 6, 2013 }}</ref><ref name="SSC">{{cite web |url=http://www.uvmssc.com/ |title=UVM Ski & Snowboard website |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 29, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150529221249/http://www.uvmssc.com/ |url-status=live }}</ref> Сонымен қатар университетте 2007 жылы құрылған, АҚШ-тағы үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне FeelGood бөлімшесі орналасқан. Бөлімше университет кампусында ірімшік қосылған ыстық сэндвичтер сату арқылы 2030 жылға қарай аса ауыр кедейлікті жоюға бағытталған бастамаларды қолдау үшін құрылғаннан бері 400 000 доллардан астам қаражат жинады.<ref>{{cite web |url=http://www.feelgood.org/ |title=Home – FeelGood |website=FeelGood |language=en-US |access-date=June 1, 2016 |archive-date=May 29, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160529004429/http://www.feelgood.org/ |url-status=live }}</ref> [[Сурет:University of Vermont Davis Center.jpg|thumb|2007 жылғы күзде құрылысы аяқталған [[Дадли Х. Дэвис орталығы|Дэвис орталығы]] — университеттің студенттік орталығы.]] 2015 жылы университет Wellness Environment (WE) деп аталатын салауатты өмір салтын қолдау бағдарламасын іске қосты. Бұл алкоголь мен есірткі қолданылмайтын студенттік тұрғын орта бағдарламасы, оған қатысатын студенттер дене шынықтыру және дұрыс тамақтану жөніндегі жаттықтырушылардың көмегін ала алады. Бағдарлама аясында күнделікті йога сабақтары, тәулік бойы қолжетімді медитация сеанстары және студенттерді Берлингтон жастарының өкілдерімен жұптастыратын тәлімгерлік бағдарлама қарастырылған.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~wellenv/ |title=WE: Wellness Environment: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=April 10, 2015 |archive-date=April 15, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150415092701/http://www.uvm.edu/~wellenv/ |url-status=live }}</ref> 2017 жылғы күзде Орталық кампустың студенттік жатақханасының құрылысы аяқталды. Қазіргі уақытта онда Wellness Environment бағдарламасына қатысатын 700-ге жуық студент тұрады. Гендерлік инклюзивті дәретханалар жөніндегі жұмыс тобы (GIRT) деп аталатын ұйымның қызметі нәтижесінде Вермонт университетінде бинарлық емес гендерлік сәйкестігі бар және қалыптасқан гендерлік нормаларға сай келмейтін студенттер, оқытушылар мен келушілер пайдалана алатын, бір адамға арналған гендерлік бейтарап дәретханалардың саны артып келеді.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~hrdma/GIRT%20Report%20FINAL.pdf |title=Gender-Inclusive Restroom Task Force Report - Findings and Recommendations |access-date=October 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171026110809/http://www.uvm.edu/~hrdma/GIRT%20Report%20FINAL.pdf |archive-date=October 26, 2017 |url-status=dead }}</ref> === Саяхат клубы === Вермонт университетінің саяхат клубы (UVM Outing Club) 1913 жылы құрылды және АҚШ-тағы ең ірі саяхат клубы болып саналады. Студенттер басқаратын клуб каякинг, каноэмен жүзу, жаяу серуендеу, рюкзакпен жорыққа шығу, жартасқа өрмелеу, мұзға өрмелеу, тау шаңғысымен жабдықталмаған таулы жерлерде сырғанау және шаңғы жарысы бойынша саяхаттар ұйымдастырады.<ref name="uvmoc" /> Клуб TREK деп аталатын, студенттерді университетке түсер алдында табиғат аясында өткізілетін іс-шаралар арқылы бейімдеуге арналған бағдарламаны құруға атсалысты. Бағдарлама аясында жаңадан қабылданған бірінші курс студенттері бес күндік жорықтарға қатысып, Вермонт университетінің қауымдастығымен және Вермонт штатымен жақынырақ танысады.<ref>{{Cite web |url=https://www.uvm.edu/studentlife/trek |title=TREK &#124; Student Life &#124; The University of Vermont |website=www.uvm.edu |access-date=March 26, 2024 |archive-date=March 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326195315/https://www.uvm.edu/studentlife/trek |url-status=live }}</ref> Клуб жыл сайын Catamountain Classic іс-шарасын өткізеді. Оның барысында қатысушылар бір демалыс күнінің ішінде ұзындығы 272 миль (шамамен 438 км) болатын Лонг-Трейл жаяу жүру бағытын бірлесіп толық жүріп өтеді.<ref>{{Cite web |title=The Long Trail |url=https://www.greenmountainclub.org/the-long-trail/ |website=Green Mountain Club |access-date=March 26, 2024 |archive-date=March 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326195314/https://www.greenmountainclub.org/the-long-trail/ |url-status=live }}</ref> === Іс-шаралар === Вермонт университетінің бағдарламалық кеңесі (UPB) университет қауымдастығына арналған түрлі іс-шаралар мен мәдени-сауық бағдарламаларын ұйымдастыруға жауапты.<ref name=":2">{{Cite web |title=UVM Program Board |url=https://www.uvm.edu/studentlife/upb |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405204136/https://www.uvm.edu/studentlife/upb |url-status=live }}</ref> Соңғы жылдары<!-- Нақты мерзімі көрсетілмеген (2025 жылғы ақпан). --> кеңес комик [[Мишель Вулф]], [[Two Door Cinema Club]] музыкалық тобы және [[Лаверн Кокс]] қатысқан жыл сайынғы SpringFest фестивалі сияқты іс-шараларды ұйымдастырды. Сонымен қатар кеңес [[Музыкалық топтар сайысы|музыкалық топтар сайыстарын]], апта сайынғы паб викториналарын, халықаралық кино көрсетілімдері мен түрлі елдердің тағамдарына арналған іс-шараларды өткізеді.<ref name=":2" /> === Концерттер === [[Сурет:University of Vermont Ira Allen Chapel.jpg|thumb|[[Айра Аллен капелласы]]]] Университет кампусындағы іс-шаралардан бөлек, Вермонт университетінің бағдарламалық кеңесі (UPB) АҚШ-тың әртүрлі аймақтарынан келген орындаушылар мен жергілікті музыкалық топтардың қатысуымен жанды музыка концерттерін ұйымдастырады. Кеңес төрт комитеттен тұрады, олардың бірі — Концерттер комитеті. Комитет мүшелері концерттер ұйымдастыру және жергілікті дыбыс режиссерлері мен концерттік қойылым мамандарымен бірлесіп жұмыс істеу арқылы музыка индустриясының түрлі қырларын меңгереді. Студенттер музыкалық топтарды таңдауға, олардың өнер көрсетуін келісуге және концерт өтетін күнгі барлық ұйымдастыру-техникалық жұмыстарға жауап береді. 1971 жылы құрылған Концерттік бюро университетке [[R.E.M.]], [[Phish]] (топтың төрт мүшесінің үшеуі 1980 жылдары Вермонт университетінде оқыған), [[Red Hot Chili Peppers]], [[Стинг]], [[Лу Рид]], [[Primus (музыкалық топ)|Primus]], [[The String Cheese Incident]], [[Джеймс Браун]], [[Боб Дилан]], [[The Allman Brothers Band]], [[Death Cab for Cutie]], [[Jurassic 5]], [[Disco Biscuits]], [[Grateful Dead]], [[Guster]] және [[The Flaming Lips]] сияқты танымал орындаушылар мен музыкалық топтарды шақырды. 2001 жылдан бері жыл сайын сәуір айында SpringFest фестивалі өткізіліп келеді. Фестивальдің басты орындаушылары қатарында [[Vida Blue (музыкалық топ)|Vida Blue]], [[The Roots]], [[Cake (музыкалық топ)|Cake]], [[Келлер Уильямс]], [[Gov't Mule]], сондай-ақ бірлескен басты орындаушылар ретінде [[Robert Randolph & the Family Band]], [[Зигги Марли]] және [[Талиб Куэли]] болды. Әртүрлі жылдардағы SpringFest фестивальдерінде [[The Meditations]], [[Toots & the Maytals]], [[Soulive]], [[Rjd2]], [[Apollo Sunshine]], 2009 жылы [[Ratatat]], 2010 жылы [[MSTRKRFT]], 2011 жылы [[The Roots]] пен [[Thievery Corporation]], 2012 жылы [[Диллон Фрэнсис]], 2013 жылы [[MGMT]], 2014 жылы [[Atmosphere (музыкалық топ)|Atmosphere]], 2015 жылы [[The Disco Biscuits]], 2016 жылы [[The Head and the Heart]], 2017 жылы [[Two Door Cinema Club]] және 2018 жылы [[Playboi Carti]] өнер көрсетті. === Студенттік бауырластықтар мен қауымдастықтар === Вермонт университетіндегі грек әріптерімен аталатын студенттік бауырластықтар мен қауымдастықтар жүйесі АҚШ-тағы ең көне жүйелердің бірі болып саналады. Алғашқы студенттік бауырластық ұйымы 1836 жылы құрылды. Университеттегі ер студенттердің 5%-ы және әйел студенттердің 5%-ы осындай ұйымдарға мүше. Ерлер мен әйелдердің студенттік бауырластықтары мен қауымдастықтарының мүшелері Студенттік өзін-өзі басқару қауымдастығының (SGA) жұмысына қатысады, жаңадан қабылданған студенттерді бейімдеу бағдарламаларының жетекшілері, студенттердің мүдделерін қорғаушылар және жатақханадағы көмекшілер ретінде қызмет атқарады. == Экологиялық тұрақтылық == Вермонт университетінің кампусында экологиялық тұрақтылықты қамтамасыз ету бағытындағы жұмыстардың ұзақ тарихы бар.<ref name=":3">{{Cite web |title=UVM awarded STARS Gold Rating for Sustainability |url=https://vermontbiz.com/news/2023/march/10/uvm-awarded-stars-gold-rating-sustainability |access-date=April 20, 2023 |website=vermontbiz.com |archive-date=April 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420020759/https://vermontbiz.com/news/2023/march/10/uvm-awarded-stars-gold-rating-sustainability |url-status=live }}</ref> 2024 жылғы жағдай бойынша ''[[The Princeton Review]]'' басылымы Вермонт университетін АҚШ-тағы «Экологиялық тұрғыдан үздік 50 колледж» рейтингінде 16-орынға орналастырды.<ref>{{Cite web |title=Top 50 Green Colleges |url=https://www.princetonreview.com/college-rankings?rankings=top-50-green-colleges |access-date=October 1, 2024 |website=www.princetonreview.com |language=en |archive-date=September 25, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925163012/https://www.princetonreview.com/college-rankings/?rankings=top-50-green-colleges |url-status=live }}</ref> === 1990 жылдар === 1995 жылы Вермонт университетінде кампусты экологиялық тұрғыдан жақсарту мәселелері бойынша университеттің шаруашылық қызметі мен академиялық құрылымдары арасындағы байланысты қамтамасыз ету мақсатында Экологиялық кеңес құрылды.<ref>{{cite web |title=History |url=http://www.uvm.edu/sustain/about-us/history |publisher=UVM Office of Sustainability |access-date=October 7, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140713023641/http://www.uvm.edu/sustain/about-us/history |archive-date=July 13, 2014 |url-status=dead }}</ref> Кеңестің алғашқы жобасы университеттің түрлі экологиялық бағдарламалары жөніндегі баяндамаларды тыңдап, кампус қызметінің қоршаған ортаға әсерін бастапқы бағалауға бағытталды. 1998 жылы кеңес университет қызметінің қоршаған ортаға әсерін бағалаудың бастапқы көрсеткіштерін анықтау мақсатында Greening UVM есебін жариялады. Сол жылы қайта өңделген қағазды пайдалану саясаты әзірленіп, 1999 жылы қолданысқа енгізілді.<ref>{{cite web |last=Griffin |first=Lee |title=UVM Adopts Environmentally Friendly Paper Policy |url=http://www.uvm.edu/~dharvey/?Page=paper_policy_news_release.htm |access-date=October 7, 2012 |archive-date=April 2, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402160024/http://www.uvm.edu/~dharvey/?Page=paper_policy_news_release.htm |url-status=live }}</ref> Lab-XL жобасына жергілікті қауымдастықтың мүдделі тарапы ретінде қатысқан Экологиялық кеңес зертханалық химиялық қалдықтардың қоршаған ортаға салыстырмалы әсерін және бұл мәселеге қоғамның қызығушылығын бағалауға арналған ''Tracking UVM'' жобасы мен есебін қолдау үшін АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігінен (EPA) грант алды. ''Tracking UVM''<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/sustain/tracking-progress/tracking-uvm |title=Tracking UVM |access-date=October 7, 2012 |archive-date=October 23, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023062835/http://www.uvm.edu/sustain/tracking-progress/tracking-uvm |url-status=live }}</ref> есебі Greening UVM есебінің жалғасы ретінде 2002 жылы жарияланып, университеттің 1990–2000 жылдар аралығындағы экологиялық жетістіктерін сипаттады. Вермонт университетінің қоршаған ортаға әсерін жүйелі түрде бақылауға бағытталған жұмысы 2004 жылы мойындалып, 2002 жылғы экологиялық есебі үшін университет Вермонт губернаторының экологиялық жетістіктер саласындағы сыйлығына ие болды. ''Tracking UVM'' жоғары оқу орындары кампустарының қызметінен қоршаған ортаға келетін әсерді жүйелі түрде бағалауға арналған алғашқы есептердің бірі болды. === 2000 жылдар === 2005 жылы Вермонт университетінің президенті Дэниел М. Фогель оқу орнының экологиялық құрылыс саясаты туралы құжатына қол қойды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/policies/facil/greenbuilding.pdf |title=Green Building Policy |access-date=June 12, 2017 |archive-date=October 23, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161023051245/http://www.uvm.edu/policies/facil/greenbuilding.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Wakefield |first=Jeffrey |title=Signing Ceremony Makes UVM's New Green Building Policy Official |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/?Page=News&storyID=6606 |access-date=October 7, 2012 |archive-date=October 17, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151017232315/http://www.uvm.edu/~uvmpr/?Page=News&storyID=6606 |url-status=live }}</ref> 2006 жылы екі студенттің бастамасымен қайта өңделген қағазды пайдалану саясаты жаңартылды. Олар университеттен күнделікті құжаттарды көшіру және басып шығару үшін тұтынудан кейінгі қалдықтардан 100% қайта өңделген, хлор қолданылмай өндірілген қағазды сатып алуға міндеттеме қабылдауды талап етті.<ref>{{cite web |last=Brown |first=Joshua |title=Pushing (Recycled) Paper |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/?Page=article.php&id=2027 |access-date=October 7, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151017232315/http://www.uvm.edu/~uvmpr/?Page=article.php&id=2027 |archive-date=October 17, 2015 |url-status=dead }}</ref> 2007 жылы президент Фогель [[Америкалық колледждер мен университеттер президенттерінің климат жөніндегі міндеттемесі]]не қол қойды.<ref>{{cite web |url=http://www.presidentsclimatecommitment.org/ |title=Homepage - Second Nature |publisher=Presidentsclimatecommitment.org |access-date=June 12, 2017 |archive-date=August 19, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190819211253/http://www.presidentsclimatecommitment.org/ |url-status=live }}</ref> 2008 жылы Вермонт университеті Экологиялық кеңесті таратып, оның орнына Тұрақты даму жөніндегі бөлім құрды. Бұл бөлім кампустағы тұрақты дамуды жоспарлауға қолдау көрсетеді, университеттің шаруашылық қызметі мен академиялық құрылымдары арасындағы байланысты қамтамасыз етеді және тұрақты даму бағытындағы жұмыстардың нәтижелерін бақылайды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/sustain |title=Home |access-date=October 7, 2012 |archive-date=October 12, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012075847/http://www.uvm.edu/sustain/ |url-status=live }}</ref> === 2010 жылдар === 2011 жылы Вермонт университеті Америкалық колледждер мен университеттер президенттерінің климат жөніндегі міндеттемесі аясында өзінің Климаттық іс-қимыл жоспарын ұсынды.<ref>{{cite web |url=http://rs.acupcc.org/cap/792/ |title=Reports · Climate Action Plan for University of Vermont |access-date=October 7, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120415132258/http://rs.acupcc.org/cap/792/ |archive-date=April 15, 2012 |url-status=dead }}</ref> Климаттық іс-қимыл жоспары университет қызметінен туындайтын парниктік газдардың тікелей және жанама шығарындыларына бағытталған. Жоспар бойынша 2015 жылға қарай электр энергиясын пайдалануда толық көміртектік бейтараптыққа (1-қамту аясы)<ref name="auto">{{cite web |url=http://www.epa.gov/oaintrnt/ghg/index.htm |title=Greening EPA |access-date=October 7, 2012 |archive-date=November 4, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121104203804/http://www.epa.gov/oaintrnt/ghg/index.htm |url-status=dead }}</ref>, ал 2020 жылға қарай жылыту, салқындату жүйелері мен көлік паркі бойынша көміртектік бейтараптыққа (2-қамту аясы) қол жеткізу көзделді.<ref name="auto"/> Университет 2025 жылға қарай 3-қамту аясына<ref name="auto"/> жататын көздерден шығатын парниктік газдардың таза шығарындыларын нөлдік деңгейге жеткізуді мақсат етті. 2012 жылы Вермонт университеті кампус аумағында бөтелкедегі суды сатуды тоқтатқан және сауда автоматтарында ұсынылатын сусындардың кемінде үштен бірі денсаулыққа пайдалы болуын міндеттеген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орындарының бірі болды.<ref>{{cite web |last=Reidel |first=Jon |title=UVM One of First Universities to End Sales of Bottled Water, Mandate Healthy Vending Options |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/?Page=news&storyID=13129 |publisher=University Communications |access-date=October 7, 2012 |archive-date=November 6, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121106010243/http://www.uvm.edu/~uvmpr/?Page=news&storyID=13129 |url-status=live }}</ref> Сол жылы университеттің қамқоршылар кеңесі экологиялық бастамаларды қаржыландыру қорына 13 миллион доллар бөлу туралы шешім қабылдады. Бұл сол уақытқа дейінгі осындай ең ірі бастама болды. Бұған дейін ең ірі қор Гарвард университетінің 12 миллион долларлық экологиялық несиелеу қоры болған еді.<ref>{{cite web |url=http://www.green.harvard.edu/loan-fund |title=Green Revolving Fund |work=Sustainability at Harvard |access-date=October 7, 2012 |archive-date=June 23, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120623022344/http://www.green.harvard.edu/loan-fund |url-status=live }}</ref> 2012 жылғы наурызда Вермонт университеті «Нағыз азық-түлікке көшу жөніндегі кампус міндеттемесіне» қол қойған АҚШ-тағы бесінші жоғары оқу орны атанды.<ref>{{cite web |url=http://realfoodchallenge.org/commitment |title=The Real Food Campus Commitment |access-date=October 7, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121108222045/http://www.realfoodchallenge.org/commitment |archive-date=November 8, 2012 |url-status=dead }}</ref> Осы міндеттеме аясында университет 2020 жылға қарай сатып алынатын азық-түліктің 20%-ын «нағыз азық-түлік» санатына жататын өнімдерден құрауды көздеді. 2017 жылғы сәуірде университет бұл мақсаттан асып түскенін жариялап, 2020 жылға қарай мұндай өнімдердің үлесін 25%-ға жеткізу жөнінде жаңа мақсат қойды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/newsstories/news/uvm-achieves-20-percent-real-food-served-dining-halls-sets-new-goal |title=UVM Achieves 20 Percent Real Food Served in Dining Halls, Sets New Goal |publisher=University of Vermont |access-date=June 2, 2017 |archive-date=July 13, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170713234000/https://www.uvm.edu/newsstories/news/uvm-achieves-20-percent-real-food-served-dining-halls-sets-new-goal |url-status=live }}</ref> 2012 жылы жолаушылар тасымалы саласындағы экономикалық, экологиялық және энергетикалық тиімділікті арттыру мақсатында Тұрақты көлікті сертификаттау ұйымы (CST) құрылды. Бұл ұйым 2005 жылы Вермонт университетінде басталған жұмыстардың тікелей нәтижесінде пайда болды. Қазіргі уақытта CST eRating сертификаттау жүйесін, жүргізушілерді оқыту курстарын, сондай-ақ ақпараттандыру және білім беру бағдарламаларын жүзеге асырады. Ол Вермонт университетінің кеңес беру қызметі бөлімінің негізінде жұмыс істейтін коммерциялық емес ұйым болып табылады.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20131112211326/http://www.erating.org/about-us About Us]}}. Erating.org. Retrieved on April 12, 2014.</ref> 2015 жылғы мамырда Вермонт университеті бакалавриаттың барлық студенттері үшін тұрақты даму саласындағы білім алуды міндетті талап ретінде енгізді. Бұл талапқа сәйкес студенттер алдын ала мақұлданған тұрақты даму пәндерінің арасынан өздеріне қажеттісін таңдай алады.<ref>{{Cite web |last=Nixon |first=Amy Ash |date=May 4, 2015 |title=Sustainability a new core requirement at UVM |url=https://vtdigger.org/2015/05/04/sustainability-a-new-core-requirement-at-uvm/ |access-date=April 20, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420023722/https://vtdigger.org/2015/05/04/sustainability-a-new-core-requirement-at-uvm/ |url-status=live }}</ref> === Қазіргі кезең === 2023 жылғы сәуірде Вермонт университеті 2030 жылға қарай көміртектік бейтараптыққа қол жеткізу жөнінде міндеттеме қабылдады.<ref name=":4">{{Cite web |title=University of Vermont commits to carbon neutrality by 2030 |url=https://www.uvm.edu/news/sustainabilityoffice/university-vermont-commits-carbon-neutrality-2030 |access-date=April 20, 2023 |website=The University of Vermont |archive-date=April 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420023715/https://www.uvm.edu/news/sustainabilityoffice/university-vermont-commits-carbon-neutrality-2030 |url-status=live }}</ref> Осы мақсатта университет жаңартылатын энергия көздеріне инвестиция салуды, ғимараттар мен көлік құралдарын электрлендіруді, көлік паркінің көлемін қысқартуды және [[геотермалдық барлау]] жұмыстарын жүргізуді жоспарлады.<ref>{{Cite web |last=Crowley |first=Patrick |date=April 18, 2023 |title=UVM announces plan to achieve carbon neutrality by 2030 |url=https://vtdigger.org/2023/04/18/uvm-announces-plan-to-achieve-carbon-neutrality-by-2030/ |access-date=April 20, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420020809/https://vtdigger.org/2023/04/18/uvm-announces-plan-to-achieve-carbon-neutrality-by-2030/ |url-status=live }}</ref> == Басылымдар == * ''[[The Vermont Cynic]]'' — марапаттарға ие болған электрондық [[студенттік газет]]. * [[The Water Tower (газет)|''The Water Tower'']] — апта сайын шығатын баламалы студенттік газет. * ''Vermont Quarterly'' — Вермонт университетінің түлектеріне арналған журнал. * ''UVM Today'' — университеттің Стратегиялық коммуникациялар бөлімінің жаңалықтар басылымы. * [[Proverbium (журнал)|Proverbium: Yearbook of International Proverb Scholarship]] — халықаралық мақал-мәтелдер зерттеулеріне арналған ғылыми жылнама. == Белгілі түлектері == {{Толық мақала|Вермонт университетімен байланысты тұлғалар тізімі}} Вермонт университетінің түлектері арасында бірнеше Олимпиада ойындарының қатысушысы, [[Фулбрайт бағдарламасы|Фулбрайт бағдарламасының стипендиаттары]],<ref>{{Cite web |last=Makosiej |first=Maryann |date=May 1, 2020 |title=11 UVM students named for Fulbrights in record-breaking year |url=https://vtcynic.com/news/11-uvm-students-named-for-fulbrights-in-record-breaking-year/ |access-date=October 13, 2024 |website=The Vermont Cynic }}</ref><ref>{{Cite web |title=Meet UVM's Fulbrightest |url=https://www.uvm.edu/news/story/meet-uvms-fulbrightest |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241212033955/https://www.uvm.edu/news/story/meet-uvms-fulbrightest |archive-date=December 12, 2024 |access-date=October 13, 2024 |website=The University of Vermont }}</ref> [[Гарри С. Трумэн стипендиясы|Трумэн стипендиаттары]],<ref name=":10">{{Cite web |title=National Fellowships accomplishments put UVM in good company |url=https://vermontbiz.com/people/june/national-fellowships-accomplishments-put-uvm-good-company |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241212034918/https://vermontbiz.com/people/june/national-fellowships-accomplishments-put-uvm-good-company |archive-date=December 12, 2024 |access-date=October 13, 2024 |website=Vermontbiz }}</ref> [[Барри М. Голдуотер стипендиясы|Голдуотер стипендиаттары]]<ref name=":10" /> және [[Бейбітшілік саласындағы Нобель сыйлығы|Нобель бейбітшілік сыйлығының]] лауреаты бар. <gallery class="center"> File:John Dewey cph.3a51565.jpg|[[Джон Дьюи]]<br />Философ, психолог және білім беру реформаторы<br />(BA) File:Jody Williams 2001.jpg|[[Джоди Уильямс]]<br />[[Нобель бейбітшілік сыйлығы]]ның лауреаты<br />(BA) File:Madeleine kunin 20041011 (cropped).jpg|[[Мадлен Кунин]]<br />[[Вермонт губернаторы]] қызметін атқарған алғашқы әйел және АҚШ штатының губернаторы болған алғашқы еврей әйел, [[АҚШ-тың Швейцария мен Лихтенштейндегі елшілерінің тізімі|АҚШ-тың Швейцариядағы елшісі]]<br />(MA) File:Phil Scott 2017.jpg|[[Фил Скотт]]<br />Вермонттың 82-[[Вермонт губернаторы|губернаторы]]<br />(BS) File:KurtzFB4417 300.jpg|[[Фредерик Х. Биллингс]]<br />Заңгер, қаржыгер және [[Солтүстік Тынық мұхиты теміржолы]]ның президенті; [[Биллингс кітапханасы]]ның қайырымдылық қолдаушысы<br />(AM) File:VicePresident-WmAlWheeler.jpg|[[Уильям А. Уилер]]<br />АҚШ-тың 19-вице-президенті<br />(BA) File:Grace Coolidge 1924.jpg|[[Грейс Кулидж]]<br />[[АҚШ-тың бірінші ханымы]]<br />(BA) File:Brian Halligan head shot.jpg|[[Брайан Халлиган]]<br />[[HubSpot]] компаниясының бас атқарушы директоры<br />(BS) File:Henry Jarvis Raymond.jpg|[[Генри Джарвис Реймонд]]<br />Саясаткер және ''[[The New York Times]]'' газетінің негізін қалаушылардың бірі<br />(BA) File:PKstudio1.jpg|[[Питер Катис]]<br />Музыкалық продюсер, музыкант және «Грэмми» сыйлығының лауреаты<br />(BFA) File:Annie Proulx 9010027.jpg|[[Энни Пру]]<br />''[[Кеме қатынасы жаңалықтары]]'' және ''[[Брокбэк тауы (әңгіме)|Брокбэк тауы]]'' шығармаларының авторы, [[Пулитцер сыйлығы]]ның лауреаты<br />(BA) File:Ben Affleck by Gage Skidmore 3.jpg|[[Бен Аффлек]]<br />Актер, кинорежиссер және [[Оскар сыйлығы]]ның лауреаты<br />''(басқа оқу орнына ауысқан)'' File:Graveline-de.jpg|[[Дуэйн Гравелин]]<br />NASA астронавты<br />(BS) File:Jessica Seinfeld 2011 Shankbone.JPG|[[Джессика Сайнфелд]]<br />Танымал аспаз және аспаздық кітаптардың авторы<br />(BA) </gallery> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Commonscat|University of Vermont}} * [https://www.uvm.edu/ Вермонт университетінің ресми сайты] * [https://uvmathletics.com/ Вермонт университетінің спорт командаларының ресми сайты] iqbunia7wi4k3j0oq1qxxrl79invr9j 3690376 3690375 2026-11-02T19:18:37Z 1nter pares 146705 /* Сыртқы сілтемелер */ 3690376 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі |Қысқартылған аты = Вермонт университеті |Эмблемасы = |Сурет = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|200px]] |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = University of Vermont and State Agricultural College |Бұрынғы атауы = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865) |Ұраны = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}<br>{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}<ref>{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}</ref> |Құрылған жылы = [[1791 жыл|1791]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = [[Марлен Тромп]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 14 320 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces">{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&id=231174 |url-status=live }}</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = 12 168 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces" /> |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = 2013 (2023 жылдың күзі)<ref name="nces" /> |Орналасқан жері = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]] |Метро бекеті = |Кампус = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²) |Мекенжайы = |Сайты = https://www.uvm.edu/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47 |CoordScale = |edu_region = }} '''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].<ref>{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}</ref> 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.<ref>{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}</ref> Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.<ref name=":0">{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}</ref> Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]<nowiki/>» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады. == Тарихы == === XVIII ғасыр === {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | image1 = University of Vermont 1845.png | alt1 = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті | caption1 = Вермонт университеті, 1845 жыл | image2 = University of Vermont Old Mill.jpg | alt2 = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті | caption2 = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат | image3 = University of Vermont Billings Library.jpg | alt3 = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті | caption3 = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды. | image4 = University of Vermont University Green.jpg | alt4 = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті | caption4 = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы }} Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады. === XIX ғасыр === Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.<ref name="Donaldson, Thomas (1884)">{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&view=1up&seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&view=1up&seq=257 |url-status=live }}</ref> Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.<ref name="uvm.edu"/> Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]<nowiki/>» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.<ref name="uvm.edu">[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.</ref> Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.<ref name="uvm.edu" /> 1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.<ref>{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}</ref> [[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды. === XX ғасыр === 1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.<ref>{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}</ref> 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.<ref name=":8">{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}</ref> Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.<ref name=":8" /> XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.<ref name=":11">{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}</ref><ref name=":6">{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}</ref> 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.<ref name=":5">{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}</ref> Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]<nowiki/>» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.<ref>{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}</ref> 1972 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі тағы да араласып, соғысқа қарсы шерулерге қатысқаны үшін билік өкілдерінің наразылығын тудырған, студенттер арасында танымал [[марксизм|марксшіл]] [[саясаттану]] профессоры [[Майкл Паренти]]ге тұрақты профессорлық қызмет мәртебесін беруден бас тартты. Кеңес оқытушылар құрамының, декандар кеңесінің және университет әкімшілігінің ұсынымдарына қарамастан осындай шешім қабылдады. Кейін Паренти университетке қарсы федералдық сотқа талап арыз берді. Дау соттан тыс тәртіппен реттеліп, Парентиге 15 000 доллар төленді.<ref name=":6" /> 1980 жылдары Вермонт университеті студенттердің [[апартеид]] режимі орнаған Оңтүстік Африкада қызмет жүргізетін компанияларға салынған [[Оңтүстік Африкадан инвестицияларды шығару|инвестицияларды қайтарып алуды]] талап етуіне байланысты күшейген қысымға тап болды.<ref>{{Cite web |date=April 5, 2022 |title=UVM Rally Calling for UVM South African Divestment |url=https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |access-date=December 30, 2023 |website=CCTV Center for Media and Democracy |language=en |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230055838/https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |url-status=live }}</ref> Апартеид режиміне инвестиция салуға қарсы студенттердің наразылықтары 1985 жылғы 12 қазанда Уотерман ғимаратының қарсысындағы көгал алаңда «лашықтар қалашығының» салынуымен шарықтау шегіне жетті. 6 желтоқсанда университеттің қамқоршылар кеңесі 12 дауыс қолдап, 7 дауыс қарсы болған нәтижемен инвестицияларды қайтарып алу туралы шешім қабылдады.<ref>{{Cite web |last=Fordham |first=Robin |title=University of Vermont Campus History - Crossroads |url=https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |access-date=December 30, 2023 |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230052425/https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |url-status=live }}</ref> === XXI ғасыр === Вермонт университеті студенттік ұйымдардың бастамасымен инвестицияларды қайтарып алуға бағытталған басқа да бірқатар шараларды жүзеге асырды. Атап айтқанда, 2006 жылы [[Дарфурдағы геноцид (2003–2005)|Дарфурдағы геноцидке]] байланысты «Суданды қолдайтын» компаниялардан инвестицияларын қайтарып алды,<ref>{{Cite web |last=Picard |first=Ken |title=UVM Implements Divestment Strategy for Sudan-Friendly Companies |url=https://www.sevendaysvt.com/news/uvm-implements-divestment-strategy-for-sudan-friendly-companies-2130853 |access-date=December 30, 2023 |website=Seven Days |language=en }}</ref> ал 2009 жылы [[Ирак соғысы|Ирактағы]] және [[Ауғанстандағы соғыс (2001–2021)|Ауғанстандағы]] соғыстар кезінде [[кассеталық оқ-дәрі]]лер мен [[сарқылған уран]] қолданылатын қару-жараққа қатысты инвестициялардан бас тартты.<ref>{{Cite web |date=July 13, 2009 |title=UVM trustees to vote on weapons divestment (US) |url=https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |access-date=December 30, 2023 |website=Landmine.de |language=de-DE |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061822/https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=November 16, 2009 |title=Board votes to divest from cluster ammunitions |url=https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |access-date=December 30, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061821/https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |url-status=live }}</ref> 2013 және 2016 жылдары университеттің қамқоршылар кеңесі қазба отын саласына салынған инвестицияларды қайтарып алу туралы талаптарды қабылдамады.<ref>{{Cite web |last=JOHNSON |first=TIM |title=UVM trustees reject fossil-fuel divestment |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2013/12/18/uvm-trustees-reject-fossil-fuel-divestment/4117649/ |access-date=December 30, 2023 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}</ref><ref name=":7">{{Cite web |last=Duffort |first=Lola |date=July 15, 2020 |title=UVM will divest its endowment from fossil fuels |url=http://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |access-date=December 30, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230162029/https://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |url-status=live }}</ref> 2019 жылғы 1 шілдеде [[Суреш Гаримелла]] Вермонт университетінің 27-президенті болып тағайындалды.<ref>{{Cite web |last=Loftus |first=Sawyer |title=New UVM president takes the helm, offers few details on university's direction |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |access-date=December 31, 2022 |website=Burlington Free Press |language=en-US |archive-date=August 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805233453/https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |url-status=live }}</ref> Оның басшылығы кезінде университетке қабылданған студенттер саны рекордтық деңгейге жетіп, ғылыми зерттеулерді қаржыландыру көлемі 50 пайызға өсіп, 250 миллион долларды құрады. Алайда Гаримелла студенттермен және оқытушылармен [[қоғаммен байланыс|қарым-қатынасы]] үшін сынға ұшырады.<ref>{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=Suresh Garimella Has Helped UVM Emerge Stronger From the Pandemic. But Who Is He, Anyway? |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |access-date=April 30, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003502/https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |url-status=live }}</ref> 2021 жылы университет әкімшілігі бюджетті қысқарту шараларын енгізді. Соның нәтижесінде Өнер және ғылым колледжінде үш кафедра жабылып, 12 негізгі мамандық, 11 қосымша мамандық және төрт магистратура бағдарламасы тоқтатылды.<ref>{{Cite web |last=Ruehsen |first=Ella |date=April 13, 2021 |title=Thousands voice no confidence in Garimella administration as grievances mount |url=https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |access-date=December 28, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128192721/https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |url-status=live }}</ref> 2020 жылы студенттердің бастамасымен жүргізілген науқанның қысымымен Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесі 2023 жылғы шілдеге дейін қазба отын саласына салынған инвестициялардан толық бас тарту туралы шешімді бірауыздан қабылдады.<ref name=":7" /> 2022 жылы [[АҚШ Білім министрлігі]] [[Луис Д. Брандейс атындағы адам құқықтарын заң арқылы қорғау орталығы]] мен [[Кампустағы еврейлер (ұйым)|Jewish on Campus]] ұйымдарының Азаматтық құқықтар туралы заңның VI бөлімі негізінде берген шағымына байланысты университет әкімшілігінің кампустағы [[антисемитизм]] көріністеріне қатысты әрекеттерін тергеуді бастады.<ref name="Investigation underway into antisemitism at U of Vermont">{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=Investigation underway into antisemitism at U of Vermont |url=https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |website=The Associated Press |date=September 13, 2022 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144257/https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=September 13, 2022 |title=UVM under federal investigation over antisemitism allegations |url=https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |access-date=May 1, 2023 |website=Vermont Public |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030305/https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы сәуірде университет пен Азаматтық құқықтар жөніндегі басқарма дауды ерікті түрде реттеу туралы келісімге келгеннен кейін тергеу аяқталды. АҚШ Білім министрлігінің баспасөз хабарламасында университеттің аталған оқиғаларға тиісті деңгейде әрекет етпегені айтылды.<ref>{{Cite web |title=U.S. Department of Education's Office for Civil Rights Resolves Investigation Addressing the University of Vermont's Responses to Allegations of Antisemitic Incidents |url=https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |access-date=May 1, 2023 |website=www.ed.gov |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503042411/https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |url-status=live }}</ref> Университет әкімшілігі бұл айыптауларды жоққа шығарып, оқиғаларға тиісті шаралар қабылдағанын мәлімдеді.<ref>{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=UVM President Denies Allegations of Antisemitism on Campus |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |access-date=May 1, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003504/https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |url-status=live }}</ref> Университет кемсітушілікке қатысты шағымдарды тіркеудің жаңа тәртібін енгізуге, кемсітушілік пен қудалауға қарсы ішкі ережелерін қайта қарауға және қызметкерлер мен студенттерге қосымша оқыту жүргізуге келісті.<ref name="U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint">{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint |url=https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |website=The Associated Press |date=April 3, 2023 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144302/https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |url-status=live }}</ref> Алайда шағымданушылардың талаптарын қабылдамады. Тергеуді аяқтаған кезде АҚШ Білім министрлігі университеттің кінәсі немесе заңбұзушылық жасағаны туралы қорытынды шығарған жоқ және жаңа федералдық саясат енгізбеді.<ref>{{Cite web |last=Zituni |first=Danya |date=June 28, 2023 |title=University of Vermont's Settlement with Dep't of Education Refuses to Adopt IHRA Despite Pressure |url=https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |access-date=December 27, 2023 |website=Palestine Legal |language=en-US |archive-date=December 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227025522/https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |url-status=live }}</ref> 2023 жылғы қазанда Вермонт университетінің Қауіпсіздік және талаптарға сәйкестікті бақылау бөлімі [[Палестиналық арабтар|палестиналық]] жазушы [[Мұхаммед әл-Курд]]тың жоспарланған қонақ дәрісін кенеттен тоқтатты. Бөлім бұл шешімін іс-шара барысында тиісті қауіпсіздікті қамтамасыз ету мүмкіндігінің жоқтығымен түсіндірді. [[Seven Days (газет)|Seven Days]] газетінің журналистік зерттеуі іс-шараға байланысты қандай да бір қауіп-қатердің болғанын растайтын дәлелдер таппады.<ref>{{Cite web |last=Hellman |first=Rachel |title=Records Show UVM Professors Questioned Decision to Nix Palestinian Writer's Appearance |url=https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |access-date=December 27, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=December 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228000040/https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |url-status=live }}</ref> 2024 жылғы наурызда Вермонт университетінің магистратура және докторантура студенттері [[кәсіподаққа бірігу|кәсіподаққа бірігу]] және [[Біріккен автомобиль жұмысшылары|UAW]] кәсіподағына қосылу туралы шешімді қолдап дауыс берді.<ref>{{Cite news |title=UVM grad students join union |date=March 28, 2024 |work=WCAX |url=https://www.wcax.com/2024/03/28/uvm-grad-students-join-union/ }}</ref> 2024 жылғы сәуірде университеттегі [[Палестинадағы әділдік үшін студенттер]] ұйымының бөлімшесі Эндрю Харрис алаңында наразылық лагерін құрды. Наразылық білдірушілер университеттің эндаумент қоры туралы ақпараттың ашық болуын және «барлық қару-жарақ өндірушілерден, израильдік компаниялардан және тарихи Палестина аумағының оккупациясына қатысы бар компаниялардан» инвестицияларды қайтарып алуды талап етті. Сондай-ақ олар университеттен [[Линда Томас-Гринфилд]]тің оқу бітіру салтанатында жоспарланған сөз сөйлеуін тоқтатуды талап етті.<ref>{{Cite web |last=Keshmiri |first=Peter D'Auria, Sophia |date=April 29, 2024 |title=Pro-Palestinian protest encampments spring up at the University of Vermont, Middlebury College |url=http://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |access-date=April 29, 2024 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429051453/https://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |url-status=live }}</ref> == Мөрі == Университет алғаш рет 1807 жылы ресми мөрін бекітті. Мөрде [[Жасыл таулар]]дың үстінен көтеріліп келе жатқан күн және университеттің алғашқы ғимараты — кейін қайта жөнделген Олд-Милл бейнеленген. Сондай-ақ онда [[Евклид]]тің [[Пифагор теоремасы]]н «жел диірмені» әдісімен дәлелдеу сызбасы, глобус пен [[секстант]] бейнеленген. Мөрдің сыртқы шеңберінде «Universitas V. Montis. A.D. 1791», ал ішкі шеңберінде 1865 жылы ауыл шаруашылығы колледжінің құрылғанын білдіретін «Collegiumque Agriculturae» деген жазулар орналасқан.<ref>{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118045743/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |archive-date=January 18, 2021 |title=University Seal |website=The University of Vermont }}</ref> == Білім беру == Бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша білім беретін университеттің құрамына жеті бакалавриат колледжі, үздік студенттер колледжі, жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжі және медицина колледжі кіреді.<ref>{{Cite web |title=Majors, Minors and Graduate Programs |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}</ref> Вермонт университеті [[Жаңа Англияның жоғары білім жөніндегі комиссиясы]] тарапынан [[АҚШ-тағы жоғары білімді аккредиттеу|аккредиттелген]].<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=New England Commission Higher Education |language=en-US |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090600/https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |url-status=live }}</ref> Бакалавриат, магистратура және докторантура бағдарламалары [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]нде, Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжінде, Өнер және ғылым колледжінде, Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжінде, Инженерия және математика ғылымдары колледжінде, Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінде, Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжінде, Гроссман бизнес мектебінде және [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]]нде ұсынылады.<ref>{{cite web |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |title=Majors, Minors, and Graduate Programs |website=www.uvm.edu |language=en |access-date=April 4, 2018 |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}</ref> Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі дербес академиялық дәреже бермейді. Оның студенттері бір мезгілде университеттің бакалавриат бағдарламалары бойынша білім беретін жеті колледжінің бірінде оқиды.<ref>{{Cite web |title=Fall Semester |url=https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |url-status=live }}</ref> === Рейтингтері мен беделі === {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:22em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; border-collapse:collapse;" |- ! colspan="2" style="background:#f8f9fa; color:#3366cc; text-align:center; font-size:130%; padding:12px 8px; border:0;" | Академиялық рейтингтер |- ! colspan="2" style="background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;" | Ұлттық |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Forbes]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 181 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[U.S. News & World Report]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 121 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Washington Monthly]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 100 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | '''''WSJ''/College Pulse''' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 283 |- ! colspan="2" style="background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;" | Әлемдік |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі|ARWU]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 401–500 |- | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;" | ''[[QS World University Rankings|QS]]'' | style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;" | 851–900 |- | style="border:0; padding:10px 12px;" | ''[[U.S. News & World Report]]'' | style="border:0; padding:10px 12px; text-align:right;" | 510 |} 2024 жылғы жағдай бойынша ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымының жыл сайынғы университеттер рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тың мемлекеттік университеттері арасында 61-орынды, ал елдегі барлық университеттер арасында 121-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті.<ref>{{cite web |title=University of Vermont |url=https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |access-date=September 30, 2024 |publisher=U.S. News & World Report |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414180827/https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |url-status=live }}</ref> 2024 жылы ''Forbes'' басылымының ''America's Top Colleges'' рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тағы 500 мемлекеттік және жекеменшік колледж бен университеттің арасында жалпы есепте 181-орынға, мемлекеттік университеттер арасында 79-орынға, ал зерттеу университеттері арасында 129-орынға ие болды.<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.forbes.com/colleges/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=Forbes |language=en }}</ref> 1985 жылы Ричард Молл өзінің ''The Public Ivies: A Guide to America's Best Public Undergraduate Colleges and Universities'' атты кітабында Вермонт университетін [[Мемлекеттік Айви]] санатына жатқызды.<ref>{{Cite book |last=Moll |first=Richard |url=https://archive.org/details/publicivysguidet0000moll |title=The public ivys: A guide to America's best public undergraduate colleges and universities |date=1985 |publisher=Viking |location=New York |others=Internet Archive |isbn=978-0-670-58205-1 }}</ref> === Бакалавриатқа қабылдау === {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; width:36em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #c8ccd1; border-collapse:collapse;" |- ! colspan="3" style="background:#f8f9fa; text-align:center; font-size:125%; padding:12px 8px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Бакалавриатқа қабылдау статистикасы |- ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; width:45%;" | ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:30%;" | 2023 жылы оқуға қабылданғандар<ref name="FallEnrollmentReport">{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |title=UVM Common Data Set 2023-2024 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109025946/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |url-status=live }}</ref> ! style="background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:25%;" | 2018 жылмен салыстырғандағы өзгеріс<ref name="ReferenceEnrollmentReport">{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/CDS1819.pdf |title=UVM Common Data Set 2018-2019 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126192035/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/cds1819.pdf |url-status=live }}</ref> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Қабылдау көрсеткіші | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 60,0% | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | (+0,2) |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 17,1% | style="text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | (+0,5) |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;" | Тест нәтижелерінің ортаңғы 50%-ы<sup>1</sup> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | [[SAT]] — жалпы балл | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 1270–1410 <small>([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 35%-ы арасында)</small> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | SAT — оқу және жазу | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 640–720 |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | SAT — математика | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 610–700 |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | [[ACT (тест)|ACT]] — жалпы балл | colspan="2" style="text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 29–32 <small>([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 11%-ы арасында)</small> |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;" | Мектептегі үлгерім көрсеткіштері (GPA)<sup>2</sup> |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 10% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 41,38% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 25% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 75,42% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Үздік 50% | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 97,32% |- ! style="text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;" | Орташа GPA | colspan="2" style="border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;" | 3,85 |- | colspan="3" style="background:#f8f9fa; border:0; padding:12px; font-size:90%;" | <sup>1</sup> Тест нәтижелерін тапсыруды таңдаған студенттер арасында. <sup>2</sup> Мектептегі үлгерім рейтингі анықталған студенттер арасында. |} Бакалавриатқа қабылдау үдерісі [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «іріктеу деңгейі жоғары» санатына жатқызылады. Бұл бірінші курс студенттерінің тест нәтижелері негізінде университеттің қабылдау талаптарының іріктеу деңгейі бакалавр дәрежесін беретін барлық жоғары оқу орындарының арасында 80–100-процентиль аралығында екенін білдіреді.<ref>{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |access-date=April 5, 2023 |website=Carnegie Classification of Institutions of Higher Education |language=en-US |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224958/https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live }}</ref> 2026 жылғы түлектер тобына қабылдау үшін Вермонт университетіне 28 236 өтініш түсіп, олардың 16 947-сі (60,0%) мақұлданды. Қабылданғандардың 2 896-сы оқуға тіркеліп, [[Оқуға қабылдау ұсынысын қабылдау көрсеткіші|оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші]] 17,1%-ды құрады. Университетте бірінші курс студенттерінің [[Студенттердің оқуын жалғастыру көрсеткіші|оқуын жалғастыру көрсеткіші]] 88,25%-ды құрайды, ал студенттердің 77,5%-ы оқуын алты жыл ішінде аяқтайды.<ref name="FallEnrollmentReport" /> Бірінші курсқа қабылданған студенттердің 35%-ы [[SAT]] тестінің нәтижелерін тапсырған. Олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 1270–1410 аралығында болды. 2023 жылы оқуға қабылданған бірінші курс студенттерінің 11%-ы [[ACT (тест)|ACT]] тестінің нәтижелерін тапсырған, олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 29–32 аралығында болды. Студенттердің мектептегі орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) 3,85-ті құрады.<ref name="FallEnrollmentReport" /> === Ғылыми зерттеулер === Вермонт университеті [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.<ref name=":0" /> 2025 қаржы жылында университет [[ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар|ғылыми зерттеулер мен әзірлемелерді]] қаржыландыруға 266 миллион доллар көлемінде қаражат тартты.<ref name=":9">{{Cite web |title=UVM Research Sets $266M Record |url=https://www.uvm.edu/news/ovpr/uvm-research-sets-266m-record |access-date=October 1, 2024 |website=The University of Vermont }}</ref> === Өнер және ғылым колледжі === Өнер және ғылым колледжі — Вермонт университетіндегі студенттер, оқытушылар және қызметкерлер саны жағынан ең ірі колледж. Сонымен қатар колледж университеттің барлық студенттеріне оқу мен ғылыми қызметте табысқа жетуге қажетті білім мен дағдыларды қалыптастыруға көмектесетін негізгі пәндердің басым бөлігін ұсынады. Колледжде гуманитарлық ғылымдар, бейнелеу өнері, формалды ғылымдар, әлеуметтік және жаратылыстану ғылымдары бойынша 45 білім беру бағыты бар. [[Сурет:University of Vermont Williams Hall.jpg|thumb|Вермонт университетіндегі Уильямс-холл (бұрынғы Уильямс ғылыми корпусы). Қазіргі уақытта ғимаратта өнер және өнер тарихы, денсаулық және қоғам, сондай-ақ антропология кафедралары орналасқан.]] === Гроссман бизнес мектебі === Вермонт университетінің Гроссман бизнес мектебі [[AACSB]] ұйымы тарапынан аккредиттелген және бакалавриат пен магистратура бағдарламаларын ұсынады.<ref>{{Cite web |title=Sustainable Innovation MBA {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/program/sustainable-innovation-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}</ref> 2015 жылы мектеп университет түлегі Стивен Гроссманның 20 миллион доллар көлеміндегі қайырымдылық көмегінің құрметіне Гроссман бизнес мектебі болып қайта аталды. Бұл университет тарихындағы бір реттік ең ірі қайырымдылық қаржы болды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/business/?Page=news&storyID=21530&category=business |title=Grossman School of Business: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=October 5, 2015 |archive-date=October 6, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151006005514/http://www.uvm.edu/business/?Page=news&storyID=21530&category=business |url-status=live }}</ref> Мектептің бакалавриатында 1100-ден астам студент оқиды. Түлектерге бизнес басқару саласындағы ғылым бакалавры дәрежесі беріледі.<ref>{{Cite web |title=Undergraduate Programs {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/undergraduate-programs |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}</ref> 2025 жылы ''[[Corporate Knights]]'' басылымы Гроссман бизнес мектебінің тұрақты инновациялар саласындағы MBA бағдарламасын (SI-MBA) «Better World MBA» әлемдік рейтингінде екінші орынға, ал әлеуметтік және экологиялық ықпалы бойынша АҚШ-тағы бірінші орынға қойды. Бағдарлама 2023 жылдан бері осы орындарды сақтап келеді.<ref>{{Cite web |last=Bronca |first=Tristan |date=November 6, 2025 |title=These are the 2025 top MBA schools for sustainability |url=https://corporateknights.com/issues/2025-11-education-and-youth-issue/these-top-mbas-for-sustainability-are-maximizing-impact/ |access-date=April 16, 2026 |website=Corporate Knights |language=en-US }}</ref> ''[[The Princeton Review]]'' басылымының мәліметі бойынша, SI-MBA бағдарламасы АҚШ-тағы экологиялық бағыттағы үздік MBA бағдарламалары рейтингінде екінші орын алады,<ref>{{Cite web |title=Best Green MBA |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings/?rankings=best-green-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}</ref> сондай-ақ кәсіпкерлік саласындағы ең үздік 50 бағдарламаның<ref>{{Cite web |title=Top 50 Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-50-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}</ref> және АҚШ-тың солтүстік-шығысындағы кәсіпкерлік бағытындағы ең үздік жеті бағдарламаның қатарына кіреді.<ref>{{Cite web |title=Top Northeast Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-northeast-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com }}</ref> === Инженерия және математика ғылымдары колледжі === [[Сурет:University of Vermont Discovery Hall.jpg|thumb|Биохимия, физика және химия сияқты [[физикалық ғылымдар]] салалары орналасқан Дискавери-холл ғимараты]] Инженерия және математика ғылымдары колледжінде (CEMS) [[ABET]] ұйымы аккредиттеген бес инженерлік білім беру бағдарламасы бар: биомедициналық инженерия, құрылыс инженериясы, экологиялық инженерия, электротехника және машина жасау. Сонымен қатар колледж құрамында информатика кафедрасы мен математика және статистика кафедрасы жұмыс істейді. Колледжде үш ғылыми-зерттеу орталығы бар: Көлік зерттеулері орталығы, Күрделі жүйелер орталығы және Вермонттың озық есептеу технологиялары орталығы. Колледжде бакалавриат деңгейінде шамамен 1400 студент, жоғары оқу орнынан кейінгі бағдарламаларда 250 студент оқиды және 85 оқытушы жұмыс істейді. === Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі === [[Сурет:University of Vermont Morrill Hall.jpg|thumb|АҚШ сенаторы [[Джастин Смит Моррилл]]дің құрметіне аталған [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараты 1906–1907 жылдары Вермонт университетінің ауыл шаруашылығы кафедрасы мен ауыл шаруашылығы тәжірибе станциясын орналастыру үшін салынған.]] Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі (CALS) жануарлар туралы ғылым (студенттерге [[Тафтс университеті]]нің [[Каммингс ветеринариялық медицина мектебі]]не мерзімінен бұрын қабылдану мүмкіндігі беріледі), биохимия, биология ғылымдары, жергілікті қауымдастық кәсіпкерлігі, жергілікті қауымдастықтарды дамыту және халықаралық даму, диетология, тамақтану және тағамтану, экологиялық ауыл шаруашылығы, қоршаған орта туралы ғылым, қоршаған ортаны зерттеу, микробиология, молекулалық генетика, өсімдіктер биологиясы, қоғамдық коммуникациялар және тұрақты ландшафттық бау-бақша шаруашылығы бағыттары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар колледж құрамында Ауылдық аймақтарды зерттеу орталығы жұмыс істейді. Колледж Өнер және ғылым колледжімен бірлесіп білім беру бағдарламаларын да ұсынады. Биология ғылымдары сияқты мамандықтарды таңдаған студенттер осы екі колледждің кез келгенінде білім ала алады.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |title=Integrated Biological Science Program: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 11, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511112140/http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |url-status=live }}</ref> Жер гранты негізінде құрылған жоғары оқу орны ретінде Вермонт университеті [[Штаттардың бірлескен ғылыми-зерттеу, білім беру және ауыл шаруашылығы жөніндегі кеңес беру қызметі]] бағдарламасы аясында Вермонт штатына ауыл шаруашылығы саласындағы ғылыми-зерттеу қызметтерін көрсету үшін жыл сайын грант алады. === Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі === Вермонт университетінің Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі (CESS) педагогикалық білім беру, адам дамуы және отбасы туралы ғылымдар, сондай-ақ әлеуметтік жұмыс салалары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар [[америкалық ым тілі]], арнайы білім беру және мәдени әрі тілдік әртүрлілік жағдайындағы білім беру бағыттары бойынша қосымша мамандықтар бар. Колледж құрамына Көшбасшылық және даму ғылымдары кафедрасы, Білім беру кафедрасы, Әлеуметтік жұмыс кафедрасы және Мүгедектік және қоғамға кіріктіру орталығы кіреді. Сондай-ақ магистр немесе доктор (Ed.D. немесе Ph.D.) дәрежесін алуға мүмкіндік беретін бағдарламалар ұсынылады. === Медицина колледжі === {{Толық мақала|Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі}} 1804 жылы Джон Померой Берлингтондағы өз үйінде студенттерге сабақ бере бастады. Бұл АҚШ-тағы [[Штат университеті|мемлекеттік колледж немесе университет]] жанындағы алғашқы [[АҚШ-тағы медициналық білім беру|медициналық]] бөлімше болды. 1822 жылы Померой мен медицина саласының оқытушысы [[Нейтан Смит (дәрігер, 1762 жылы туған)|Нейтан Смит]] негізін қалаған [[Вермонт университетінің медицина колледжі|Медицина колледжі]] АҚШ-тағы жетінші медицина мектебі ретінде құрылды. Вермонт университеті медицина мамандығы бойынша әр курсқа шамамен 100 студент қабылдайды. Жалпы медицина студенттерінің саны шамамен 400-ге жетеді. Вермонт университетінің медициналық орталығы клиникалық білім берудің негізгі базасы болып табылады. ''[[U.S. News & World Report]]'' басылымының 2016 жылғы рейтингі бойынша Медицина колледжі [[алғашқы медициналық-санитариялық көмек]] саласындағы білім беру сапасы жағынан АҚШ-тағы рейтингке енген 89 бағдарламаның арасында 29-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті. Ал 2019 жылғы жағдай бойынша 120 бағдарламаның арасында 43-орынға ие болды.<ref>{{cite magazine |url=http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |title=Best Medical Schools - University of Vermont |access-date=December 14, 2015 |magazine=U.S. News & World Report |archive-date=December 22, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222133141/http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |title=Best Medical Schools: Primary Care |access-date=May 5, 2019 |archive-date=June 13, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613134748/https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |url-status=live }}</ref> 2016 жылғы 21 қазанда [[Джо Байден]] қатерлі ісікке қарсы күресті жеделдетуге бағытталған [https://bidenwhitehouse.archives.gov/cancermoonshot/ Cancer Moonshot] бастамасын талқылау үшін университет кампусына келді.<ref>{{cite web |url=https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |title=Vice President Biden Brings His 'Cancer Moonshot' to Burlington |date=October 21, 2016 |access-date=August 25, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105221/https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |title=Vice President Biden Brings 'Cancer Moonshot' to UVM |publisher=Med.uvm.edu |date=November 14, 2016 |accessdate=August 26, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105225/http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |url-status=live }}</ref> ==== Чарльз А. Дана атындағы медициналық кітапхана ==== Чарльз А. Дана атындағы кітапхана — Вермонт штатындағы ең ірі [[медициналық кітапхана]]. Ол Ұлттық медициналық кітапханалар желісінің Вермонт штатындағы ресурстық кітапханасы қызметін атқарады<ref>{{cite web |url=http://nnlm.gov/ |title=National Home page - National Network of Libraries of Medicine |access-date=July 17, 2009 |archive-date=July 30, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090730161711/http://nnlm.gov/ |url-status=live }}</ref> және Вермонт университетінің Академиялық денсаулық сақтау орталығын қажетті ақпаратпен қамтамасыз етеді. Академиялық денсаулық сақтау орталығының құрамына университеттің Медицина колледжі мен Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінің оқытушылары, қызметкерлері мен студенттері, сондай-ақ Вермонт университетінің медициналық орталығындағы дәрігерлер мен басқа да [[медициналық қызмет көрсетуші]]лер кіреді. Кітапхана университеттің бакалавриат және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларының денсаулық сақтау ғылымдары саласындағы ақпараттық қажеттіліктерін де қанағаттандырады. Сонымен қатар ол [[денсаулық сақтау ғылымдары]] бойынша ақпарат іздейтін Вермонт штатының тұрғындарына да ашық. === Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі === Вермонт университетінің Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі төрт кафедрадан тұрады: Биомедицина және денсаулық ғылымдары, Коммуникация ғылымдары және коммуникация бұзылыстары, Мейіргер ісі, сондай-ақ Оңалту және қозғалыс ғылымдары. Сонымен қатар колледж құрамында [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]мен бірлесіп жұмыс істейтін Интегративті денсаулық институты бар. Ол интегративті медициналық көмек саласында сертификат беретін білім беру бағдарламасын ұсынады. Колледждің кейбір бакалавриат бағдарламалары студенттерді сөйлеу және тіл патологиясы, аудиология салалары бойынша жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларына немесе физиотерапия бойынша докторлық бағдарламаға түсуге дайындайды. Колледж сондай-ақ бұрын Fletcher Allen Health Care деп аталған Вермонт университетінің медициналық орталығының клиникалық базаларын пайдаланады. === Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі === Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі студенттердің оқу бағдарламасын толықтыратын және сабақтан тыс іс-шараларға қатысуына жағдай жасайды. Олардың қатарына арнайы ғылыми симпозиумдар, университетке шақырылған ғалымдармен бірге ұйымдастырылатын кешкі астар, сондай-ақ Монреаль мен Бостондағы мұражайлар мен театрларға сапарлар кіреді. Колледждің жұмысына университеттің әртүрлі бөлімдерінен оқытушылар іріктеліп тартылады. Олар бірінші курс студенттеріне арналған этика пәні мен тереңдетілген семинарларда дәріс оқиды, оқу және талқылау топтарына қатысады, пленарлық дәрістер сериясында баяндама жасайды, сондай-ақ ғылыми зерттеулер жүргізетін үздік студенттерге ғылыми жетекшілік етеді. Міндетті этика курсы, шағын семинарлар, бейресми кездесулер мен арнайы ғылыми-зерттеу жобалары аясында студенттер гуманитарлық және жаратылыстану ғылымдары, инженерия, мейіргер ісі, медицина, педагогика, бизнес және басқа да салалар бойынша университет ғалымдарымен бірлесіп жұмыс істейді. 2023 жылғы мамырда колледж АҚШ-тың бұрынғы сенаторы [[Патрик Лихи]]дің құрметіне қайта аталды.<ref>{{Cite web |title=UVM Honors College Named for Senator Patrick Leahy |url=https://www.uvm.edu/news/story/uvm-honors-college-named-senator-patrick-leahy |access-date=June 12, 2023 |website=The University of Vermont |archive-date=June 8, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230608023818/https://www.uvm.edu/news/story/uvm-honors-college-named-senator-patrick-leahy |url-status=live }}</ref> === Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі === [[Сурет:University of Vermont Aiken Center.jpg|thumb|Джордж Д. Айкен орталығында Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі орналасқан.]] [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]] (RSENR) 1973 жылы құрылған Табиғи ресурстар мектебінің негізінде 2003 жылы ашылды. Мектеп экологиялық және әлеуметтік үдерістер туралы білім мен түсінікті тереңдетуге, сондай-ақ табиғи жүйелердің тұтастығын сақтауға және қоршаған ортамен үйлесімді өмір сүретін орнықты қоғам қалыптастыруға бағытталған құндылықтарды дамытуға ұмтылады. Рубенштейн мектебінің ғылыми-зерттеу қызметі үш негізгі бағытты қамтиды: 1. Қолданбалы экология; 2. Қоршаған орта және қоғам; 3. Инновациялық құралдарды әзірлеу және пайдалану (мысалы, ГАЖ, кеңістіктік талдау және модельдеу). Мектептің негізгі ғимараты Джордж Д. Айкен орталығында орналасқан. Ғимарат 2012 жылы қайта жаңғыртылып, [[АҚШ-тың жасыл құрылыс кеңесі]]нің [[Энергетикалық және экологиялық жобалаудағы көшбасшылық|LEED Platinum]] сертификатын алды.<ref>{{cite news |title=Rehabbed Aiken gets top 'green' designation |url=http://www.burlingtonfreepress.com/article/20130923/NEWS02/309230024/Rehabbed-Aiken-gets-top-green-designation |newspaper=Burlington Free Press |date=September 23, 2013}}</ref><!-- {{Dead link|date=July 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} --> 2007 жылы университет [[Шамплейн көлі]]нің ластану мәселелерін зерттеу үшін 6,7 миллион доллар көлемінде грант жеңіп алды.<ref>{{cite book |title=UVM wins $6.7M lake-research grant |publisher=Burlington Free Press |date=September 28, 2007 }}</ref> == Спорт == Вермонт университетінің спорт командалары «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]» деген атпен белгілі. Университетте спорттың 18 түрі бойынша командалар бар. Әйелдер командалары баскетбол, кросс, допты хоккей, шайбалы хоккей, лакросс, шаңғы спорты, футбол, жүзу және суға секіру, сондай-ақ жеңіл атлетика (жабық ғимаратта және ашық ауада) бойынша жарыстарға қатысады. Ерлер командалары баскетбол, кросс, шайбалы хоккей, лакросс, шаңғы спорты, футбол және жеңіл атлетика (жабық ғимаратта және ашық ауада) бойынша өнер көрсетеді. Барлық командалар [[NCAA]]-ның [[Дивизион (спорт)|I дивизионы]] деңгейінде жарысады. Командалардың басым бөлігі [[Америка шығысы конференциясы]]нда бақ сынайды. Ерлер мен әйелдердің шайбалы хоккей командалары [[Шығыс хоккей қауымдастығы]]ның жарыстарына қатысады. Тау шаңғысы мен шаңғы жарысы командалары [[Шығыс колледжаралық шаңғы қауымдастығы]]ның жарыстарына қатысады. Вермонт университетінің спорт командалары студент-спортшылардың жалпы орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) бойынша 2005 жылдан 2011 жылға дейін қатарынан жеті рет (2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010 және 2011 жылдары) Америка шығысы конференциясының академиялық кубогын жеңіп алды. Вермонт университеті осы конференцияда аталған кубокты қатарынан үш жыл және жалпы төрт рет жеңіп алған алғашқы оқу орны болды. [[Сурет:Gutterson Fieldhouse on March 29 2023.jpg|thumb|1963 жылы салынған [[Гаттерсон-филдхаус]] ғимаратында Вермонт университетінің хоккей мұз айдыны орналасқан.]] Университеттің соңғы жылдардағы спорттық жетістіктерінің қатарында ерлердің шайбалы хоккей командасының 2009 жылы Frozen Four турниріне шығуы, әйелдер мен ерлер баскетбол командаларының Америка шығысы конференциясының турнирлерінде жеңіске жетіп, 2010 жылғы NCAA турниріне жолдама алуы және шаңғы командасының 2012 жылы Монтана штатының Бозмен қаласында өткен NCAA ұлттық чемпионатында алтыншы рет жеңімпаз атануы бар. 2014 жылы ерлердің шайбалы хоккей командасы 2009 жылдан бергі үшінші NCAA турниріне жолдама алды, ал ерлер баскетбол командасы Америка шығысы конференциясының тұрақты маусымында алтыншы рет чемпион атанды. Университет өз тарихында америкалық футбол, софтбол және бейсбол сияқты бірнеше ірі спорт бағдарламасын тоқтатты. Софтбол мен бейсбол бағдарламалары 2009 жылы жабылды.<ref>{{cite web |url=http://www.wcax.com/story/9879709/uvm-eliminates-baseball-and-softball |title=UVM Eliminates Baseball and Softball |date=February 20, 2009 |access-date=September 17, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150916013459/http://www.wcax.com/story/9879709/uvm-eliminates-baseball-and-softball |archive-date=September 16, 2015 |url-status=dead }}</ref> Вермонт университетінің бұрынғы 36 спортшысы 16 Олимпиада ойындарына (13 қысқы және 3 жазғы) қатысып, жалпы алты Олимпиада медалін жеңіп алды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/vq/VQSPRING02/UVMOlympians.html |title=UVM Olympians |access-date=February 10, 2016 |archive-date=September 27, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927234921/http://www.uvm.edu/~uvmpr/vq/VQSPRING02/UVMOlympians.html |url-status=live }}</ref> Вермонт университетінің «Vermont Victorious» атты спорттық қолдау әні 1938 жылы жазылған.<ref>{{cite web |url=http://www.uvmathletics.com/sports/2010/6/27/GEN_0627105917.aspx |title=Vermont Catamounts Athletics |work=University of Vermont |access-date=February 10, 2016 |archive-date=February 8, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160208085600/http://uvmathletics.com/sports/2010/6/27/GEN_0627105917.aspx |url-status=live }}</ref> === 2024 жылғы NCAA ерлер футбол чемпионаты === 2024 жылғы 16 желтоқсанда Вермонт университетінің ерлер футбол командасы [[Маршалл университетінің ерлер футбол командасы|Маршалл университетінің командасын]] жеңіп, [[2024 жылғы NCAA I дивизионының ерлер арасындағы футбол турнирі]]нің чемпионы атанды. Бұл Вермонт университетінің NCAA I дивизионында өнер көрсететін спорт командаларының ұлттық чемпионаттың финалына алғаш рет шығып, жеңіске жетуі болды.<ref>{{Cite web |last=Abrami |first=Alex |title=Cardiac Cats: Vermont men's soccer win first national championship in comeback vs Marshall |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/sports/college/vermont/2024/12/16/vermont-soccer-vs-marshall-score-ncaa-national-championship-college-cup-overtime-final-uvm/76927559007/ |access-date=December 18, 2024 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}</ref> Сонымен қатар бұл [[Америка шығысы конференциясы]]на мүше командалардың тарихындағы алғашқы ұлттық чемпиондық атақ болды.<ref>{{Cite web |date=December 16, 2024 |title=Vermont Men's Soccer Wins National Championship 2-1 in Overtime!! |url=https://americaeast.com/news/2024/12/17/vermont-national-champions.aspx |access-date=December 18, 2024 |website=americaeast.com |language=en |archive-date=December 17, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241217053044/https://americaeast.com/news/2024/12/17/vermont-national-champions.aspx |url-status=live }}</ref> === Клубтық спорт === Вермонт университеті көптеген клубтық спорт командаларына қолдау көрсетеді. 2009 жылғы 15 қарашадағы жағдай бойынша университеттің желкенді спорт командасы АҚШ-тағы ұлттық рейтингте 8-орында тұрды.<ref name="SailingTeam">{{cite web |url=http://www.uvm.edu/sailing/ |title=UVM Sailing |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 30, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530001429/http://www.uvm.edu/sailing/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.collegesailing.org/rankings.asp |title=Sailing Collegiate National Top 20 |access-date=June 12, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070409102520/http://collegesailing.org/rankings.asp |archive-date=April 9, 2007 |url-status=dead }}</ref> Университеттің академиялық ескек есу командасы [[Чарльз өзені регатасы]] мен [[Дэд Вейл регатасы]]на қатысады. 2015 жылғы ACRA ұлттық клубтық ескек есу чемпионатында рульшісі бар төрт адамдық қайықтағы ерлер экипажы қола жүлдеге ие болды. Велоспорт командасы басқа университеттердің негізгі спорт командаларымен жарысып, бірнеше рет ұлттық чемпион атанды. == Өнер == [[Сурет:University of Vermont Royall Tyler Theatre.jpg|thumb|Театр өнері кафедрасы орналасқан Ройалл Тайлер театры.]] Вермонт университетінің Өнер мектебі жыл бойы аспаптық музыка және хор өнері бойынша концерттер ұйымдастырады. Ройалл Тайлер театрының [[негізгі сахна]]сында театр қойылымдары көрсетіледі. Театр өнері кафедрасы жыл сайын негізгі сахнада шамамен үш қойылым қояды. Сонымен қатар студенттердің режиссерлігімен бір актілі пьесалар да сахналанады. Соңғы жылдары негізгі сахнада қойылған көрнекті спектакльдердің қатарында ''[[Ақ нәсілді гетеросексуал ерлер]]'' және ''[[Жарқанат бала: мюзикл]]'' (2022/2023); ''[[Бұл ғажайып өмір]]'' және ''[[Ол құбыжықтарды өлтіреді]]'' (2021/2022); ''[[Халық жауы (пьеса)|Халық жауы]]'' (2020/2021); ''[[Қасқырлар (пьеса)|Қасқырлар]]'' және ''[[Қалыпты жүрек]]'' (2019/2020); ''[[Пиппин (мюзикл)|Пиппин]]'' (2018/2019); ''[[Сезім мен парасат]]'' және ''[[Питер және жұлдыз аулаушы]]'' (2017/2018); ''[[Көктемгі ояну (мюзикл)|Көктемгі ояну]]'' (2016/2017); ''[[39 баспалдақ (пьеса)|39 баспалдақ]]'' және ''[[Сахна сыртындағы шу]]'' (2015/2016); ''[[Жай нәрседен көп айқай]]'' (2014/2015); ''[[Тышқан қақпаны]]'' және ''[[Уринтаун]]'' (2013/2014) бар. 1991–2018 жылдары театрда Берлингтонның мерекелік дәстүріне айналған ''The Toys Take Over Christmas'' («Ойыншықтар Рождествоны басып алады») спектаклі қойылып келді.<ref>{{Cite web |title=Current Production Season |url=https://www.uvm.edu/cas/theatreanddance/current_production_season |access-date=October 13, 2024 |website=legacy.drup2.uvm.edu |language=en |archive-date=October 8, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008113927/https://www.uvm.edu/cas/theatreanddance/current_production_season |url-status=live }}</ref> Университеттің көпшілікке арналған сахналық өнер бағдарламасы — Lane Series 1955 жылы басталды. Бағдарлама аясында ұлттық және халықаралық деңгейде танымал өнерпаздар өнер көрсетеді. Әр оқу жылында классикалық музыка, джаз, фольклорлық музыка, камералық музыка және хор өнері бойынша концерттерді, сондай-ақ театр қойылымдарын, кино көрсетілімдері мен би өнерін қамтитын 25 іс-шара ұйымдастырылады. Іс-шаралардың басым бөлігі университеттің Редстоун кампусындағы концерт залында өтеді.<ref>{{Cite web |title=About Us: Lane Series |url=https://www.uvm.edu/laneseries/about-us |access-date=October 13, 2024 |website=University of Vermont |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109105633/https://www.uvm.edu/laneseries/about-us |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Lilly |first=Amy |title=How Natalie Neuert Curates UVM's Diverse Lane Series |url=https://www.sevendaysvt.com/arts-culture/how-natalie-neuert-curates-uvms-diverse-lane-series-41813697 |access-date=October 13, 2024 |website=Seven Days |language=en |archive-date=October 6, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241006013708/https://www.sevendaysvt.com/arts-culture/how-natalie-neuert-curates-uvms-diverse-lane-series-41813697 |url-status=live }}</ref> [[Флеминг өнер мұражайы]] — Вермонт университетінің мұражайы. Оның тұрақты коллекциясында 24 000 экспонат бар. Олардың қатарында өнер туындылары, сондай-ақ [[антропология|антропологиялық]] және [[этнография|этнографиялық]] жәдігерлер кездеседі. Мұражайда түрлі уақытша көрмелер мен арнайы іс-шаралар да өткізіледі. Қазіргі уақытта жұмысын тоқтатқан [[Вермонт Моцарт фестивалі]] Вермонт университетінде қалыптасып, алғашқы фестивальдері де осы оқу орнында өткізілді. 1976 жылы фестиваль тәуелсіз коммерциялық емес ұйым ретінде тіркелді, алайда бүкіл қызмет ету кезеңінде университетпен байланысын сақтап қалды. == Студенттік өмір == {| class="wikitable mw-collapsible sortable" style="width:100%; max-width:650px; float:none; clear:both; margin:0 0 1em 0; table-layout:fixed;" |+ 2023 жылғы күздегі бакалавриат студенттерінің демографиялық құрамы<ref>{{cite web |title=College Scorecard: University of Vermont |url=https://collegescorecard.ed.gov/school?231174-University-of-Vermont |website=College Scorecard |publisher=[[United States Department of Education]] |access-date=June 23, 2025 }}</ref> |- ! style="width:42%; text-align:left;" | Нәсілі мен этникалық тегі ! colspan="2" style="text-align:center;" | Жалпы үлесі |- | [[Испантілді емес ақ нәсілді америкалықтар|Ақ нәсілділер]] | style="width:12%; text-align:right;" | 84% | style="width:46%;" | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:84%; height:100%; background:cyan;"></div></div> |- | [[Испантілді және латынамерикалық америкалықтар|Испантілділер]] | style="text-align:right;" | 5% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:5%; height:100%; background:green;"></div></div> |- | [[Аралас нәсілді америкалықтар|Екі немесе одан да көп нәсіл]] | style="text-align:right;" | 4% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:4%; height:100%; background:violet;"></div></div> |- | [[Азиялық америкалықтар|Азиялықтар]] | style="text-align:right;" | 3% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:3%; height:100%; background:orange;"></div></div> |- | Белгісіз | style="text-align:right;" | 3% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:3%; height:100%; background:grey;"></div></div> |- | [[Афроамерикалықтар|Қара нәсілділер]] | style="text-align:right;" | 1% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:1%; height:100%; background:purple;"></div></div> |- | [[Шетелдік студент]] | style="text-align:right;" | 1% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:1%; height:100%; background:#008080;"></div></div> |- ! colspan="3" style="background:#e6e6fa; color:#665c99; text-align:center;" | [[Экономикалық әртүрлілік]] |- | [[АҚШ-тағы төменгі тап|Табысы төмендер]]<sup>а</sup> | style="text-align:right;" | 14% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:14%; height:100%; background:red;"></div></div> |- | [[АҚШ-тағы ауқаттылық|Ауқаттылар]]<sup>ә</sup> | style="text-align:right;" | 86% | <div style="width:100%; height:1em; background:#eaecf0;"><div style="width:86%; height:100%; background:black;"></div></div> |- | colspan="3" style="text-align:left;" | <sup>а</sup> Табысы төмен студенттерге арналған федералдық [[Пелл гранты]]н алған студенттердің үлесі. |- | colspan="3" style="text-align:left;" | <sup>ә</sup> Кемінде [[АҚШ-тағы орта тап]]қа жататын студенттердің үлесі. |} Университетте студенттердің түрлі қызығушылықтарын қамтитын 250-ден астам студенттік клуб пен ұйым жұмыс істейді. Оларға Студенттік өзін-өзі басқару қауымдастығы қолдау көрсетеді. Тарихы ұзақ әрі мүшелерінің саны көп ұйымдардың қатарында «Белсенді еріктілер» (Volunteers in Action), Вермонт университетінің саяхат клубы (UVM Outing Club)<ref name="uvmoc">{{Cite web |url=https://site.uvm.edu/uvmoc/ |title=UVM Outing Club |date=December 10, 2023 |access-date=March 26, 2024 |archive-date=March 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326193113/https://site.uvm.edu/uvmoc/ |url-status=live }}</ref> және Шаңғы және сноуборд клубы бар. Hillel ұйымы да университет кампусында белсенді қызмет атқарады.<ref>{{cite web |url=http://uvmhillel.org/Passover |title=Passover 2015! |work=UVM Hillel |access-date=August 26, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141108215600/http://uvmhillel.org/Passover |archive-date=November 8, 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.jspace.com/news/articles/jspace-featured-org-hillel-university-of-vermont/14889 |title=Jspace Featured .ORG: Hillel University of Vermont / Jspace News |access-date=August 26, 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131106071758/http://www.jspace.com/news/articles/jspace-featured-org-hillel-university-of-vermont/14889 |archive-date=November 6, 2013 }}</ref><ref name="SSC">{{cite web |url=http://www.uvmssc.com/ |title=UVM Ski & Snowboard website |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 29, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150529221249/http://www.uvmssc.com/ |url-status=live }}</ref> Сонымен қатар университетте 2007 жылы құрылған, АҚШ-тағы үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне FeelGood бөлімшесі орналасқан. Бөлімше университет кампусында ірімшік қосылған ыстық сэндвичтер сату арқылы 2030 жылға қарай аса ауыр кедейлікті жоюға бағытталған бастамаларды қолдау үшін құрылғаннан бері 400 000 доллардан астам қаражат жинады.<ref>{{cite web |url=http://www.feelgood.org/ |title=Home – FeelGood |website=FeelGood |language=en-US |access-date=June 1, 2016 |archive-date=May 29, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160529004429/http://www.feelgood.org/ |url-status=live }}</ref> [[Сурет:University of Vermont Davis Center.jpg|thumb|2007 жылғы күзде құрылысы аяқталған [[Дадли Х. Дэвис орталығы|Дэвис орталығы]] — университеттің студенттік орталығы.]] 2015 жылы университет Wellness Environment (WE) деп аталатын салауатты өмір салтын қолдау бағдарламасын іске қосты. Бұл алкоголь мен есірткі қолданылмайтын студенттік тұрғын орта бағдарламасы, оған қатысатын студенттер дене шынықтыру және дұрыс тамақтану жөніндегі жаттықтырушылардың көмегін ала алады. Бағдарлама аясында күнделікті йога сабақтары, тәулік бойы қолжетімді медитация сеанстары және студенттерді Берлингтон жастарының өкілдерімен жұптастыратын тәлімгерлік бағдарлама қарастырылған.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~wellenv/ |title=WE: Wellness Environment: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=April 10, 2015 |archive-date=April 15, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150415092701/http://www.uvm.edu/~wellenv/ |url-status=live }}</ref> 2017 жылғы күзде Орталық кампустың студенттік жатақханасының құрылысы аяқталды. Қазіргі уақытта онда Wellness Environment бағдарламасына қатысатын 700-ге жуық студент тұрады. Гендерлік инклюзивті дәретханалар жөніндегі жұмыс тобы (GIRT) деп аталатын ұйымның қызметі нәтижесінде Вермонт университетінде бинарлық емес гендерлік сәйкестігі бар және қалыптасқан гендерлік нормаларға сай келмейтін студенттер, оқытушылар мен келушілер пайдалана алатын, бір адамға арналған гендерлік бейтарап дәретханалардың саны артып келеді.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~hrdma/GIRT%20Report%20FINAL.pdf |title=Gender-Inclusive Restroom Task Force Report - Findings and Recommendations |access-date=October 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171026110809/http://www.uvm.edu/~hrdma/GIRT%20Report%20FINAL.pdf |archive-date=October 26, 2017 |url-status=dead }}</ref> === Саяхат клубы === Вермонт университетінің саяхат клубы (UVM Outing Club) 1913 жылы құрылды және АҚШ-тағы ең ірі саяхат клубы болып саналады. Студенттер басқаратын клуб каякинг, каноэмен жүзу, жаяу серуендеу, рюкзакпен жорыққа шығу, жартасқа өрмелеу, мұзға өрмелеу, тау шаңғысымен жабдықталмаған таулы жерлерде сырғанау және шаңғы жарысы бойынша саяхаттар ұйымдастырады.<ref name="uvmoc" /> Клуб TREK деп аталатын, студенттерді университетке түсер алдында табиғат аясында өткізілетін іс-шаралар арқылы бейімдеуге арналған бағдарламаны құруға атсалысты. Бағдарлама аясында жаңадан қабылданған бірінші курс студенттері бес күндік жорықтарға қатысып, Вермонт университетінің қауымдастығымен және Вермонт штатымен жақынырақ танысады.<ref>{{Cite web |url=https://www.uvm.edu/studentlife/trek |title=TREK &#124; Student Life &#124; The University of Vermont |website=www.uvm.edu |access-date=March 26, 2024 |archive-date=March 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326195315/https://www.uvm.edu/studentlife/trek |url-status=live }}</ref> Клуб жыл сайын Catamountain Classic іс-шарасын өткізеді. Оның барысында қатысушылар бір демалыс күнінің ішінде ұзындығы 272 миль (шамамен 438 км) болатын Лонг-Трейл жаяу жүру бағытын бірлесіп толық жүріп өтеді.<ref>{{Cite web |title=The Long Trail |url=https://www.greenmountainclub.org/the-long-trail/ |website=Green Mountain Club |access-date=March 26, 2024 |archive-date=March 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326195314/https://www.greenmountainclub.org/the-long-trail/ |url-status=live }}</ref> === Іс-шаралар === Вермонт университетінің бағдарламалық кеңесі (UPB) университет қауымдастығына арналған түрлі іс-шаралар мен мәдени-сауық бағдарламаларын ұйымдастыруға жауапты.<ref name=":2">{{Cite web |title=UVM Program Board |url=https://www.uvm.edu/studentlife/upb |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405204136/https://www.uvm.edu/studentlife/upb |url-status=live }}</ref> Соңғы жылдары<!-- Нақты мерзімі көрсетілмеген (2025 жылғы ақпан). --> кеңес комик [[Мишель Вулф]], [[Two Door Cinema Club]] музыкалық тобы және [[Лаверн Кокс]] қатысқан жыл сайынғы SpringFest фестивалі сияқты іс-шараларды ұйымдастырды. Сонымен қатар кеңес [[Музыкалық топтар сайысы|музыкалық топтар сайыстарын]], апта сайынғы паб викториналарын, халықаралық кино көрсетілімдері мен түрлі елдердің тағамдарына арналған іс-шараларды өткізеді.<ref name=":2" /> === Концерттер === [[Сурет:University of Vermont Ira Allen Chapel.jpg|thumb|[[Айра Аллен капелласы]]]] Университет кампусындағы іс-шаралардан бөлек, Вермонт университетінің бағдарламалық кеңесі (UPB) АҚШ-тың әртүрлі аймақтарынан келген орындаушылар мен жергілікті музыкалық топтардың қатысуымен жанды музыка концерттерін ұйымдастырады. Кеңес төрт комитеттен тұрады, олардың бірі — Концерттер комитеті. Комитет мүшелері концерттер ұйымдастыру және жергілікті дыбыс режиссерлері мен концерттік қойылым мамандарымен бірлесіп жұмыс істеу арқылы музыка индустриясының түрлі қырларын меңгереді. Студенттер музыкалық топтарды таңдауға, олардың өнер көрсетуін келісуге және концерт өтетін күнгі барлық ұйымдастыру-техникалық жұмыстарға жауап береді. 1971 жылы құрылған Концерттік бюро университетке [[R.E.M.]], [[Phish]] (топтың төрт мүшесінің үшеуі 1980 жылдары Вермонт университетінде оқыған), [[Red Hot Chili Peppers]], [[Стинг]], [[Лу Рид]], [[Primus (музыкалық топ)|Primus]], [[The String Cheese Incident]], [[Джеймс Браун]], [[Боб Дилан]], [[The Allman Brothers Band]], [[Death Cab for Cutie]], [[Jurassic 5]], [[Disco Biscuits]], [[Grateful Dead]], [[Guster]] және [[The Flaming Lips]] сияқты танымал орындаушылар мен музыкалық топтарды шақырды. 2001 жылдан бері жыл сайын сәуір айында SpringFest фестивалі өткізіліп келеді. Фестивальдің басты орындаушылары қатарында [[Vida Blue (музыкалық топ)|Vida Blue]], [[The Roots]], [[Cake (музыкалық топ)|Cake]], [[Келлер Уильямс]], [[Gov't Mule]], сондай-ақ бірлескен басты орындаушылар ретінде [[Robert Randolph & the Family Band]], [[Зигги Марли]] және [[Талиб Куэли]] болды. Әртүрлі жылдардағы SpringFest фестивальдерінде [[The Meditations]], [[Toots & the Maytals]], [[Soulive]], [[Rjd2]], [[Apollo Sunshine]], 2009 жылы [[Ratatat]], 2010 жылы [[MSTRKRFT]], 2011 жылы [[The Roots]] пен [[Thievery Corporation]], 2012 жылы [[Диллон Фрэнсис]], 2013 жылы [[MGMT]], 2014 жылы [[Atmosphere (музыкалық топ)|Atmosphere]], 2015 жылы [[The Disco Biscuits]], 2016 жылы [[The Head and the Heart]], 2017 жылы [[Two Door Cinema Club]] және 2018 жылы [[Playboi Carti]] өнер көрсетті. === Студенттік бауырластықтар мен қауымдастықтар === Вермонт университетіндегі грек әріптерімен аталатын студенттік бауырластықтар мен қауымдастықтар жүйесі АҚШ-тағы ең көне жүйелердің бірі болып саналады. Алғашқы студенттік бауырластық ұйымы 1836 жылы құрылды. Университеттегі ер студенттердің 5%-ы және әйел студенттердің 5%-ы осындай ұйымдарға мүше. Ерлер мен әйелдердің студенттік бауырластықтары мен қауымдастықтарының мүшелері Студенттік өзін-өзі басқару қауымдастығының (SGA) жұмысына қатысады, жаңадан қабылданған студенттерді бейімдеу бағдарламаларының жетекшілері, студенттердің мүдделерін қорғаушылар және жатақханадағы көмекшілер ретінде қызмет атқарады. == Экологиялық тұрақтылық == Вермонт университетінің кампусында экологиялық тұрақтылықты қамтамасыз ету бағытындағы жұмыстардың ұзақ тарихы бар.<ref name=":3">{{Cite web |title=UVM awarded STARS Gold Rating for Sustainability |url=https://vermontbiz.com/news/2023/march/10/uvm-awarded-stars-gold-rating-sustainability |access-date=April 20, 2023 |website=vermontbiz.com |archive-date=April 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420020759/https://vermontbiz.com/news/2023/march/10/uvm-awarded-stars-gold-rating-sustainability |url-status=live }}</ref> 2024 жылғы жағдай бойынша ''[[The Princeton Review]]'' басылымы Вермонт университетін АҚШ-тағы «Экологиялық тұрғыдан үздік 50 колледж» рейтингінде 16-орынға орналастырды.<ref>{{Cite web |title=Top 50 Green Colleges |url=https://www.princetonreview.com/college-rankings?rankings=top-50-green-colleges |access-date=October 1, 2024 |website=www.princetonreview.com |language=en |archive-date=September 25, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925163012/https://www.princetonreview.com/college-rankings/?rankings=top-50-green-colleges |url-status=live }}</ref> === 1990 жылдар === 1995 жылы Вермонт университетінде кампусты экологиялық тұрғыдан жақсарту мәселелері бойынша университеттің шаруашылық қызметі мен академиялық құрылымдары арасындағы байланысты қамтамасыз ету мақсатында Экологиялық кеңес құрылды.<ref>{{cite web |title=History |url=http://www.uvm.edu/sustain/about-us/history |publisher=UVM Office of Sustainability |access-date=October 7, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140713023641/http://www.uvm.edu/sustain/about-us/history |archive-date=July 13, 2014 |url-status=dead }}</ref> Кеңестің алғашқы жобасы университеттің түрлі экологиялық бағдарламалары жөніндегі баяндамаларды тыңдап, кампус қызметінің қоршаған ортаға әсерін бастапқы бағалауға бағытталды. 1998 жылы кеңес университет қызметінің қоршаған ортаға әсерін бағалаудың бастапқы көрсеткіштерін анықтау мақсатында Greening UVM есебін жариялады. Сол жылы қайта өңделген қағазды пайдалану саясаты әзірленіп, 1999 жылы қолданысқа енгізілді.<ref>{{cite web |last=Griffin |first=Lee |title=UVM Adopts Environmentally Friendly Paper Policy |url=http://www.uvm.edu/~dharvey/?Page=paper_policy_news_release.htm |access-date=October 7, 2012 |archive-date=April 2, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402160024/http://www.uvm.edu/~dharvey/?Page=paper_policy_news_release.htm |url-status=live }}</ref> Lab-XL жобасына жергілікті қауымдастықтың мүдделі тарапы ретінде қатысқан Экологиялық кеңес зертханалық химиялық қалдықтардың қоршаған ортаға салыстырмалы әсерін және бұл мәселеге қоғамның қызығушылығын бағалауға арналған ''Tracking UVM'' жобасы мен есебін қолдау үшін АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігінен (EPA) грант алды. ''Tracking UVM''<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/sustain/tracking-progress/tracking-uvm |title=Tracking UVM |access-date=October 7, 2012 |archive-date=October 23, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023062835/http://www.uvm.edu/sustain/tracking-progress/tracking-uvm |url-status=live }}</ref> есебі Greening UVM есебінің жалғасы ретінде 2002 жылы жарияланып, университеттің 1990–2000 жылдар аралығындағы экологиялық жетістіктерін сипаттады. Вермонт университетінің қоршаған ортаға әсерін жүйелі түрде бақылауға бағытталған жұмысы 2004 жылы мойындалып, 2002 жылғы экологиялық есебі үшін университет Вермонт губернаторының экологиялық жетістіктер саласындағы сыйлығына ие болды. ''Tracking UVM'' жоғары оқу орындары кампустарының қызметінен қоршаған ортаға келетін әсерді жүйелі түрде бағалауға арналған алғашқы есептердің бірі болды. === 2000 жылдар === 2005 жылы Вермонт университетінің президенті Дэниел М. Фогель оқу орнының экологиялық құрылыс саясаты туралы құжатына қол қойды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/policies/facil/greenbuilding.pdf |title=Green Building Policy |access-date=June 12, 2017 |archive-date=October 23, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161023051245/http://www.uvm.edu/policies/facil/greenbuilding.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last=Wakefield |first=Jeffrey |title=Signing Ceremony Makes UVM's New Green Building Policy Official |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/?Page=News&storyID=6606 |access-date=October 7, 2012 |archive-date=October 17, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151017232315/http://www.uvm.edu/~uvmpr/?Page=News&storyID=6606 |url-status=live }}</ref> 2006 жылы екі студенттің бастамасымен қайта өңделген қағазды пайдалану саясаты жаңартылды. Олар университеттен күнделікті құжаттарды көшіру және басып шығару үшін тұтынудан кейінгі қалдықтардан 100% қайта өңделген, хлор қолданылмай өндірілген қағазды сатып алуға міндеттеме қабылдауды талап етті.<ref>{{cite web |last=Brown |first=Joshua |title=Pushing (Recycled) Paper |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/?Page=article.php&id=2027 |access-date=October 7, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151017232315/http://www.uvm.edu/~uvmpr/?Page=article.php&id=2027 |archive-date=October 17, 2015 |url-status=dead }}</ref> 2007 жылы президент Фогель [[Америкалық колледждер мен университеттер президенттерінің климат жөніндегі міндеттемесі]]не қол қойды.<ref>{{cite web |url=http://www.presidentsclimatecommitment.org/ |title=Homepage - Second Nature |publisher=Presidentsclimatecommitment.org |access-date=June 12, 2017 |archive-date=August 19, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190819211253/http://www.presidentsclimatecommitment.org/ |url-status=live }}</ref> 2008 жылы Вермонт университеті Экологиялық кеңесті таратып, оның орнына Тұрақты даму жөніндегі бөлім құрды. Бұл бөлім кампустағы тұрақты дамуды жоспарлауға қолдау көрсетеді, университеттің шаруашылық қызметі мен академиялық құрылымдары арасындағы байланысты қамтамасыз етеді және тұрақты даму бағытындағы жұмыстардың нәтижелерін бақылайды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/sustain |title=Home |access-date=October 7, 2012 |archive-date=October 12, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012075847/http://www.uvm.edu/sustain/ |url-status=live }}</ref> === 2010 жылдар === 2011 жылы Вермонт университеті Америкалық колледждер мен университеттер президенттерінің климат жөніндегі міндеттемесі аясында өзінің Климаттық іс-қимыл жоспарын ұсынды.<ref>{{cite web |url=http://rs.acupcc.org/cap/792/ |title=Reports · Climate Action Plan for University of Vermont |access-date=October 7, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120415132258/http://rs.acupcc.org/cap/792/ |archive-date=April 15, 2012 |url-status=dead }}</ref> Климаттық іс-қимыл жоспары университет қызметінен туындайтын парниктік газдардың тікелей және жанама шығарындыларына бағытталған. Жоспар бойынша 2015 жылға қарай электр энергиясын пайдалануда толық көміртектік бейтараптыққа (1-қамту аясы)<ref name="auto">{{cite web |url=http://www.epa.gov/oaintrnt/ghg/index.htm |title=Greening EPA |access-date=October 7, 2012 |archive-date=November 4, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121104203804/http://www.epa.gov/oaintrnt/ghg/index.htm |url-status=dead }}</ref>, ал 2020 жылға қарай жылыту, салқындату жүйелері мен көлік паркі бойынша көміртектік бейтараптыққа (2-қамту аясы) қол жеткізу көзделді.<ref name="auto"/> Университет 2025 жылға қарай 3-қамту аясына<ref name="auto"/> жататын көздерден шығатын парниктік газдардың таза шығарындыларын нөлдік деңгейге жеткізуді мақсат етті. 2012 жылы Вермонт университеті кампус аумағында бөтелкедегі суды сатуды тоқтатқан және сауда автоматтарында ұсынылатын сусындардың кемінде үштен бірі денсаулыққа пайдалы болуын міндеттеген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орындарының бірі болды.<ref>{{cite web |last=Reidel |first=Jon |title=UVM One of First Universities to End Sales of Bottled Water, Mandate Healthy Vending Options |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/?Page=news&storyID=13129 |publisher=University Communications |access-date=October 7, 2012 |archive-date=November 6, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121106010243/http://www.uvm.edu/~uvmpr/?Page=news&storyID=13129 |url-status=live }}</ref> Сол жылы университеттің қамқоршылар кеңесі экологиялық бастамаларды қаржыландыру қорына 13 миллион доллар бөлу туралы шешім қабылдады. Бұл сол уақытқа дейінгі осындай ең ірі бастама болды. Бұған дейін ең ірі қор Гарвард университетінің 12 миллион долларлық экологиялық несиелеу қоры болған еді.<ref>{{cite web |url=http://www.green.harvard.edu/loan-fund |title=Green Revolving Fund |work=Sustainability at Harvard |access-date=October 7, 2012 |archive-date=June 23, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120623022344/http://www.green.harvard.edu/loan-fund |url-status=live }}</ref> 2012 жылғы наурызда Вермонт университеті «Нағыз азық-түлікке көшу жөніндегі кампус міндеттемесіне» қол қойған АҚШ-тағы бесінші жоғары оқу орны атанды.<ref>{{cite web |url=http://realfoodchallenge.org/commitment |title=The Real Food Campus Commitment |access-date=October 7, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121108222045/http://www.realfoodchallenge.org/commitment |archive-date=November 8, 2012 |url-status=dead }}</ref> Осы міндеттеме аясында университет 2020 жылға қарай сатып алынатын азық-түліктің 20%-ын «нағыз азық-түлік» санатына жататын өнімдерден құрауды көздеді. 2017 жылғы сәуірде университет бұл мақсаттан асып түскенін жариялап, 2020 жылға қарай мұндай өнімдердің үлесін 25%-ға жеткізу жөнінде жаңа мақсат қойды.<ref>{{cite web |url=http://www.uvm.edu/newsstories/news/uvm-achieves-20-percent-real-food-served-dining-halls-sets-new-goal |title=UVM Achieves 20 Percent Real Food Served in Dining Halls, Sets New Goal |publisher=University of Vermont |access-date=June 2, 2017 |archive-date=July 13, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170713234000/https://www.uvm.edu/newsstories/news/uvm-achieves-20-percent-real-food-served-dining-halls-sets-new-goal |url-status=live }}</ref> 2012 жылы жолаушылар тасымалы саласындағы экономикалық, экологиялық және энергетикалық тиімділікті арттыру мақсатында Тұрақты көлікті сертификаттау ұйымы (CST) құрылды. Бұл ұйым 2005 жылы Вермонт университетінде басталған жұмыстардың тікелей нәтижесінде пайда болды. Қазіргі уақытта CST eRating сертификаттау жүйесін, жүргізушілерді оқыту курстарын, сондай-ақ ақпараттандыру және білім беру бағдарламаларын жүзеге асырады. Ол Вермонт университетінің кеңес беру қызметі бөлімінің негізінде жұмыс істейтін коммерциялық емес ұйым болып табылады.<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20131112211326/http://www.erating.org/about-us About Us]}}. Erating.org. Retrieved on April 12, 2014.</ref> 2015 жылғы мамырда Вермонт университеті бакалавриаттың барлық студенттері үшін тұрақты даму саласындағы білім алуды міндетті талап ретінде енгізді. Бұл талапқа сәйкес студенттер алдын ала мақұлданған тұрақты даму пәндерінің арасынан өздеріне қажеттісін таңдай алады.<ref>{{Cite web |last=Nixon |first=Amy Ash |date=May 4, 2015 |title=Sustainability a new core requirement at UVM |url=https://vtdigger.org/2015/05/04/sustainability-a-new-core-requirement-at-uvm/ |access-date=April 20, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420023722/https://vtdigger.org/2015/05/04/sustainability-a-new-core-requirement-at-uvm/ |url-status=live }}</ref> === Қазіргі кезең === 2023 жылғы сәуірде Вермонт университеті 2030 жылға қарай көміртектік бейтараптыққа қол жеткізу жөнінде міндеттеме қабылдады.<ref name=":4">{{Cite web |title=University of Vermont commits to carbon neutrality by 2030 |url=https://www.uvm.edu/news/sustainabilityoffice/university-vermont-commits-carbon-neutrality-2030 |access-date=April 20, 2023 |website=The University of Vermont |archive-date=April 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420023715/https://www.uvm.edu/news/sustainabilityoffice/university-vermont-commits-carbon-neutrality-2030 |url-status=live }}</ref> Осы мақсатта университет жаңартылатын энергия көздеріне инвестиция салуды, ғимараттар мен көлік құралдарын электрлендіруді, көлік паркінің көлемін қысқартуды және [[геотермалдық барлау]] жұмыстарын жүргізуді жоспарлады.<ref>{{Cite web |last=Crowley |first=Patrick |date=April 18, 2023 |title=UVM announces plan to achieve carbon neutrality by 2030 |url=https://vtdigger.org/2023/04/18/uvm-announces-plan-to-achieve-carbon-neutrality-by-2030/ |access-date=April 20, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420020809/https://vtdigger.org/2023/04/18/uvm-announces-plan-to-achieve-carbon-neutrality-by-2030/ |url-status=live }}</ref> == Басылымдар == * ''[[The Vermont Cynic]]'' — марапаттарға ие болған электрондық [[студенттік газет]]. * [[The Water Tower (газет)|''The Water Tower'']] — апта сайын шығатын баламалы студенттік газет. * ''Vermont Quarterly'' — Вермонт университетінің түлектеріне арналған журнал. * ''UVM Today'' — университеттің Стратегиялық коммуникациялар бөлімінің жаңалықтар басылымы. * [[Proverbium (журнал)|Proverbium: Yearbook of International Proverb Scholarship]] — халықаралық мақал-мәтелдер зерттеулеріне арналған ғылыми жылнама. == Белгілі түлектері == {{Толық мақала|Вермонт университетімен байланысты тұлғалар тізімі}} Вермонт университетінің түлектері арасында бірнеше Олимпиада ойындарының қатысушысы, [[Фулбрайт бағдарламасы|Фулбрайт бағдарламасының стипендиаттары]],<ref>{{Cite web |last=Makosiej |first=Maryann |date=May 1, 2020 |title=11 UVM students named for Fulbrights in record-breaking year |url=https://vtcynic.com/news/11-uvm-students-named-for-fulbrights-in-record-breaking-year/ |access-date=October 13, 2024 |website=The Vermont Cynic }}</ref><ref>{{Cite web |title=Meet UVM's Fulbrightest |url=https://www.uvm.edu/news/story/meet-uvms-fulbrightest |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241212033955/https://www.uvm.edu/news/story/meet-uvms-fulbrightest |archive-date=December 12, 2024 |access-date=October 13, 2024 |website=The University of Vermont }}</ref> [[Гарри С. Трумэн стипендиясы|Трумэн стипендиаттары]],<ref name=":10">{{Cite web |title=National Fellowships accomplishments put UVM in good company |url=https://vermontbiz.com/people/june/national-fellowships-accomplishments-put-uvm-good-company |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241212034918/https://vermontbiz.com/people/june/national-fellowships-accomplishments-put-uvm-good-company |archive-date=December 12, 2024 |access-date=October 13, 2024 |website=Vermontbiz }}</ref> [[Барри М. Голдуотер стипендиясы|Голдуотер стипендиаттары]]<ref name=":10" /> және [[Бейбітшілік саласындағы Нобель сыйлығы|Нобель бейбітшілік сыйлығының]] лауреаты бар. <gallery class="center"> File:John Dewey cph.3a51565.jpg|[[Джон Дьюи]]<br />Философ, психолог және білім беру реформаторы<br />(BA) File:Jody Williams 2001.jpg|[[Джоди Уильямс]]<br />[[Нобель бейбітшілік сыйлығы]]ның лауреаты<br />(BA) File:Madeleine kunin 20041011 (cropped).jpg|[[Мадлен Кунин]]<br />[[Вермонт губернаторы]] қызметін атқарған алғашқы әйел және АҚШ штатының губернаторы болған алғашқы еврей әйел, [[АҚШ-тың Швейцария мен Лихтенштейндегі елшілерінің тізімі|АҚШ-тың Швейцариядағы елшісі]]<br />(MA) File:Phil Scott 2017.jpg|[[Фил Скотт]]<br />Вермонттың 82-[[Вермонт губернаторы|губернаторы]]<br />(BS) File:KurtzFB4417 300.jpg|[[Фредерик Х. Биллингс]]<br />Заңгер, қаржыгер және [[Солтүстік Тынық мұхиты теміржолы]]ның президенті; [[Биллингс кітапханасы]]ның қайырымдылық қолдаушысы<br />(AM) File:VicePresident-WmAlWheeler.jpg|[[Уильям А. Уилер]]<br />АҚШ-тың 19-вице-президенті<br />(BA) File:Grace Coolidge 1924.jpg|[[Грейс Кулидж]]<br />[[АҚШ-тың бірінші ханымы]]<br />(BA) File:Brian Halligan head shot.jpg|[[Брайан Халлиган]]<br />[[HubSpot]] компаниясының бас атқарушы директоры<br />(BS) File:Henry Jarvis Raymond.jpg|[[Генри Джарвис Реймонд]]<br />Саясаткер және ''[[The New York Times]]'' газетінің негізін қалаушылардың бірі<br />(BA) File:PKstudio1.jpg|[[Питер Катис]]<br />Музыкалық продюсер, музыкант және «Грэмми» сыйлығының лауреаты<br />(BFA) File:Annie Proulx 9010027.jpg|[[Энни Пру]]<br />''[[Кеме қатынасы жаңалықтары]]'' және ''[[Брокбэк тауы (әңгіме)|Брокбэк тауы]]'' шығармаларының авторы, [[Пулитцер сыйлығы]]ның лауреаты<br />(BA) File:Ben Affleck by Gage Skidmore 3.jpg|[[Бен Аффлек]]<br />Актер, кинорежиссер және [[Оскар сыйлығы]]ның лауреаты<br />''(басқа оқу орнына ауысқан)'' File:Graveline-de.jpg|[[Дуэйн Гравелин]]<br />NASA астронавты<br />(BS) File:Jessica Seinfeld 2011 Shankbone.JPG|[[Джессика Сайнфелд]]<br />Танымал аспаз және аспаздық кітаптардың авторы<br />(BA) </gallery> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Commonscat|University of Vermont}} * [https://www.uvm.edu/ Вермонт университетінің ресми сайты] * [https://uvmathletics.com/ Вермонт университетінің спорт командаларының ресми сайты] [[Санат:Вермонт университеті| ]] [[Санат:Берлингтондағы (Вермонт) білім беру|Вермонт университеті]] [[Санат:Жер гранты берілген университеттер мен колледждер]] [[Санат:АҚШ-тағы флагмандық университеттер]] [[Санат:1791 жылы құрылған білім беру мекемелері]] [[Санат:Читтенден округіндегі (Вермонт) білім беру]] [[Санат:Берлингтонның (Вермонт) туристік көрікті жерлері]] [[Санат:Берлингтондағы (Вермонт) білім беру ғимараттары мен құрылыстары]] [[Санат:1791 жылы Вермонтта құрылған мекемелер]] 1788bu5tr0b71gyo6b2cvyr8k3j3k6s Ирандағы қазақтар 0 789619 3690280 3690223 2026-11-02T13:09:21Z Мағыпар 100137 /* Иран қазақтарының салт-дәстүрлері */ толықтыру 3690280 wikitext text/x-wiki '''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі. Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.<ref>{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == Иран қазақтарының бастапқы тарихы == Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды» кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған. Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты. Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады. Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.<ref>{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы== 1968 жылы сол кездегі Иранның патшасы Мұхаммед Реза Пәһлевидін Кеңестік Қазақстанга сапары кезінде Алматы қаласында республиканың бірінші басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың арнайы қонағы болды. Иран патшасы оны Иран еліне қонақ болып қайтуға шақырады. Бірақ, Қонаев ол кезде Иранға бару-бармау билігі Мәскеудің қолында екенін ескеріп, есесіне шахтан Ирак қазақтарының жай-күйін сұрайды. Патша, қазақтар туралы ешқандай мағлұмат білмейтінін айтып, барағаннан кейін олардың жәй-күйін білуге уәде береді. Дінмүхаммед Қонаев Ирандағы бауырларына сәлем жолдап, патшадан оларға оң көзбен қарауын өтінеді. Иран патшасы еліне оралысымен қарамағындағыларға қазақтардың тез арада мекен-жайын анықтауды тапсырады. Ақмолда Талиб-ол-Илім бастаған бір топ қария Тегерандағы «Ниявәран» сарайында патшаның қабылдауында болады. Патшаның ілтипатына бөлінген олар патшаны отбасымен қазақ ауылына қонақ болуға шақырады. Патшаның зайыбы Мəлике Фəрəһ қазақтардың имам Əбу-Ханифа атындағы Горган қаласында жаңадан салынған мешітіне кіріп, иран кілемін патшаның атынан тарту етеді. Аталмыш оқиғалар қазақтарға жаңа бір серпіліс берді. Ақсақалдар қала, аймақ тіпті мемлекеттік шенеуніктердің көзіне ілініп, олардың ілтипатына бөлене бастады. Қазақтың аурушаң екі ұл-қызы қаражаттың жоқтығынан ем алуға дəрменсіз болып жүрген жерінен тегін емделуге жолдама алды. Азаматтық ала-аламай жүргендердің ісі жеделдетіліп азаматтық куəлікке қол жеткізді. Қазақтарға жер бөлінді. Қазақтардың жер шаруашылығымен айналысуына жол ашылды. Бай-ауқатты отбасылар көбейді. Жоғарғы оқу орындарына түсуге жаңа бір талпыныс пайда болды. Горган радиосының түркімен тілінде жарияланатын бөлімінде күнде бір жарым сағат қазақ əндерін əуе толқынына жібере бастады.<ref>{{citeweb|url=https://el.kz/1970_zhyldary_iran_-aza-taryna_zher_berilip-_-uant-an_edi_21170/|title=1970 жылдары Иран қазақтарына жер беріліп, қуантқан еді.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == 1970 жылдардан кейінгі Ирандағы қазақтардың жағдайы== 1970 жылдары орта мектеп түлектері алғаш рет жоғары оқу орнына түсуге дайындық үстінде болды. Жастардың ғылым, білімге ден қойып, спорт саласына бет бұруы елеулі жетістіктерге қол жеткізді. Мәселен, Кайырбай Жеменей ауыр атлетикадан облыстық жене республикалық денгейде көптеген жылдар бойы жүлделі орынға ие болса, Әшім Жеменей гимнастика саласында бірнеше жүлде алып, парсы жұртына танымал болды. Әбубәкір Павиз (Әбіш) жеңіл атлетиканың әр түрлі саласы бойынша (найза, дискі лактыру, т.б.) республикалық оқушылар жарыстарында б алтын медаль алды. Олардың ізбасары Сафура Жеменей гимнастикадан республикалық оқушылар сайысында үшінші орынды иеленді. Кейінгі жылдары Маржан Жеменей шахматтан республика оқушылар арасындағы жарыста үшінші орынға қол жеткізді. Қазақ футбол командасы екі миллион халқы бар Мазандеран облысының Горган ауданында үлкен жетістіктерге жетті. Ол талай рет аудан, аймақ көлемінде жүлделі орындарға ие болды. Есін жиған ел той-думанды дүркіретіп өткізетін халге де жетті. Осы жылдары қазақ қыздарының біразы мектепке бара бастады. Кеңестік Қазақстаннан «Қыз Жібек», «Транссібір экспресі», «Көксерек» фильмдері әкелініп, араб әрпімен Міржақып Дулаттың «Оян, казақ» кітабы, М.Әуезовтің «Қараш-қараш», Т.Ахтановтың «Боран», Ш.Айтматовтың «Жәмила», «Ақ кеме», «Ананың хикаясы», «Ғасырдан да ұзақ күн» еңбектері парсы тілінде кітапхана сөрелеріне түсе бастады. 1970 жылдардан кейін «Дос-Мұкасан» тобынын орындап жүрген әндері Иран қазақтарына да жетті. Олардың әндері көп сұранысқа ие болып, күйтаспага жазылып, ән сүйер қауымның сұранысын қанағаттандырды. 1977 жылдан бастап «Шалқар», қазір «Шалқар-2» деген атаумен шығатын газет қолдарына тие бастады.<ref>{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}</ref> == 1980-1990 жылғы қазақтар == 1980-1990 жылдары Иран, Ауғанстан, Сауд Арабиясы, Пәкістан, Еуропа елдеріндегі қазақтар бір-бірімен тығыз байланыста бола бастады. Кеңестік Қазақстандағы 1986 жылғы жастардың желтоқсан көтерілісі КСРО-дағы қайта құру саясаты шетел қазақтарына жаңаша ой салды. Ол ата-мекенге оралу еді. Аталмыш елдерде мүмкіндігінше жаңадан ресми - бейресми қоғамдар, ұйымдар не бас қосулар жиіледі. Барлық жерде қазақ салт-дәстүрін жаңарту, сонымен қатар атамекенмен байланысты күшейту жолдарын қарастыру болды. 1990 жылдар жаңа серпіліс кезеңі болып табылады. Иран елінің жоғарғы оқу орындарында қазактың жүздеген ұл-қыздары заманаға сай түрлі мамандықтар: математика, компьютердің түрлі мамандары, ауыл шаруашылығы, экономика, педагогика, қоғамдық білімдер, басқару мамандығы, кеме инженері, әдебиет, статистика, техника саласының бағыттарында оқи бастады. Бір легі мемлекетгің әр түрлі салаларында баскару денгейдегі қызметке қол жеткізді. 1992 жылдың қаңтар айының 29-шы жұлдызында Қазақстан Республикасы мен Иран Ислам Республикасы арасындағы дипломатиялык қатынастар елісіміне қол қойылды. Иранның тұңғыш елшісі Рәсул Ислами мырза 15 қыркүйек 1992 жылы ел президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевқа сенім хатын тапсырды. 1993 жылдың қыркүйек-қазан айларында Иран елінің астанасы Тегеран қаласында Қазақстан Республикасының елшілігі ашылып, елші ретінде Мырзагай Жолдасбеков қызметіне кірісті. Қазақстан президенті мен сол кездегі Иран Ислам Республикасының президенті Әли Акбар Хашеми арасында иран қазақтарының заңды түрде ата-мекеніне өз қалаулары бойынша көше алатындығы жөніндегі келісімге қол қойылды. Соның нәтижесінде 1995 жылдың күзінде Иран қазақтарының алғашқы тобы қазақ жеріне аяқ басты. == Жалпы сипаттама == Қазақтар Иранда өз салт-дәстүрін сақтаған. Сондықтан олар шашырап, бытырап кетпей, «мәхалла» деп аталатын бір аудан, бір ауыл, бір көшенің бойында қоныс тепкен. Тіпті көшелерінің аты «Қазақ» деп аталады. Өздерінің дүкені, өздерінің мешіті — сүннит қазақтар мен түркімендер жиналатын жері бар. Өйткені, Иран — шиіт мазхабындағы ел. Сол шиіттердің ортасында олар өздерінің сүннит мазхабын сақтап отыр. Өздерінің имамдары бар. Түркімен имам да, қазақ имам да бар. Өзара алмасып, сол жерде жұма намаздарын өткізіп тұрады. Иран қазақтары, үйде қазақша сөйлеседі. Парсыша тек сыртта сөйлейді. Қазақтар ирандықтарды «оулият» дейді. Бірақ енді кейінгі ұрпақтың арасында қазақ тілін сақтап қалу мәселесі жиі көтеріліп жүр. Өйткені қазір жаңа технология дамып жатыр, балалар мектепте ағылшынша оқиды, әлеуметтік желілерде ағылшынша ақпарат көп. Қазірдің өзінде олар қазақ тілі мен парсы тілін араластырып сөйлейді. Тілді сақтауда Otau TV арқылы қосылатын «Балапан», «Қазақстан» сияқты телеарналар көмектесіп отыр.<ref>{{citeweb|url=https://ult.kz/kz/post/iran-kazaktary-85-million-irandykka-sinip-ketpey-ana-tilin-saktap-kaldy-shygystanushymen-sukhbat|title=«Иран қазақтары 85 миллион ирандыққа сіңіп кетпей, ана тілін сақтап қалды»: шығыстанушымен сұхбат|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> 1980 жылдары зерттеуші ғалым Мәнсур Қияидің жазуы бойынша Иран қазақтары 26 рудан құралады: Тіней, Беріш, Бегей, Қосқұлак, Әбыз, Жеменей, Байбоз, Ескелді, Медет, Жары, Қырықмылтық, Жаман Адай, Мамыртай, Қожа, Қараш, Жақа, Көрпе, Байшағыр, Боқсары, Жаппас, Қаржау, Тобыш, Әли, Шегем, Табынай, Бәубек, сонымен қатар Әлім, Найман, Табын. Жеменей руынан — Ақшакедей (4 отбасы), Қаракедей (17 отбасы), Есен (7 отбасы), Ақбота (6 отбасы), Бәйбіше (6 отбасы), Сұлтаналы (2 отбасы), Олжашы (5 отбасы), Өрдек (37 отбасы), Қара тоқа (7 отбасы) бар. == Иран қазақтарының салт-дәстүрлері == Иран қазақтары әуел бастан салт-дәстүрді ұстануға мығым. Бұрынғы ата-баба салт-дәстүрді барынша ұстанады. Бауырсақ той, күйеу той, киіт беру, орамал ақша беру, беташар, беташардан кейін ойын тойы болады.<ref>{{citeweb|url=https://azattyq-ruhy.kz/society/73266-kuieu-tusiru-degen-bar-kazaktyn-tun-gysh-geolog-galymynyn-shoberesi-iran-kazaktarynyn-toiy-kalai-otetinin-aityp-berdi|title=«Күйеу түсіру деген бар»: геолог ғалымның шөбересі Иран қазақтарының тойы қалай өтетінін айтып берді|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}</ref> Ең басты қасиет қонақжайлылық. Кез-келген қонаққа бару бір кесе шәйдан басталады, үй иесі әрдайым кіріп,ортақ үстел басында дәм татуды ұсынады. Егер сіз таныс болмасаңыз да, бірақ ұлтыңыз қазақ болса, сізді кез келген үй қарсы алады.<ref>{{citeweb|url=https://weproject.media/kz/articles/detail/iranda-y-etnikaly-aza-tar-til-men-orta-d-st-rler-zhayly/?ysclid=mvys07vr5w373226310|title=Ирандағы этникалық қазақтар тіл мен ортақ дәстүрлер жайлы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}</ref> '''Қыз ұзату''' — қазақтардың ұл-қыздары өздерінің болашақ жарын таңдауға ешқандай еркі болмай олардың ата-аналары таңдайтын. Әке баласына лайық көрген қызды құда түсіп айттыруға ағайындардың үлкендерімен кеңесіп, шешім қабылдайды. Қалыңдық таңдауда ата-ана бірден шешім қабылдамайды. Олар өздеріне лайық деген жанұяларяың мінез-құлқын, тұрмыстық жағдайын, бала-шағасының хал-ахуалын, отбасы мүшелерінің қарым-қатынасын, жолдас-жоралары, жегжаттары арқылы әбден біліп алып барып шешімге келеді. Ал қазіргі кезде ұл балалардың қыз таңдауда өз еріктері бар. Бірақ, қыз балалардың емін-еркін жүрістері болмағандықтан, оларға қиындықтардың көп болатыны рас. '''Айттыру''' — ағайынның үлкендері ұл мен қыздың үйленуіне келісім бере қойса, сөзге шебер туыстың бір әйел адамы қыздың анасымен хабарласып өз ойларын айтады. Қыздың анасы мақұл көріп, күйеуімен бұл жайлы әңгімелесіп, қыздарын беруді дұрыс деп шешсе, бір апта ішінде өздерінің келіскендерін хабарлайды. Жігіт жақтан елге абыройлы, беделді ағайындарының бірі бас болып бірнеше адамды ертіп қыздың үйіне барып, өздерінің келгендегі ниетін айтады. Бұл екі жақтың келісімге келгендіктерін көрсетеді. Содан кейін қыздың ата-анасы ақсақалдармен кеңесе отырып, құда түсетін күнін белгілеп жігіт жаққа хабарын береді. Жігіттің әкесі бірнеше ақсақалдарды ертіп қыз жақтың «үлкен шаңырағына» барып құда түседі. Сөйтіп екі жақ сөз берісіп, құдалықтың алғы шартын жасайды. '''Құда болу''' — құда болу күні ырым бойынша сәтті күннің бірін тағайындайды. Бұл күні екі жақ дәстүрлі қалыңмал мөлшерін анықтайды. Оның мөлшерін ауқатты немесе бәсекешіл адамдар өзгертіп отырады. Дегенмен өзіндік мөлшері азды-көпті жоғарылап не төмендеп өзгеріп отырады. Мәселен қазіргі кезде мың-екі мың доллар көлемінде қалыңмал төленеді. Қалыңмал жігіт жақтың материалдық жағдайына байланысты бөлініп бір, екі не үш мезгілге бөлініп төленеді. Қалыңмалдың оннан бір мөлшері «Ағалық хақы» деп беріледі. Қалыңмалдың белгіленген мөлшері төленген соң екі жақ құдалық той жасау күнін белгілейді. '''Құдалық той''' — құдалық той белгіленген соң бірнеше күн бұрын дайындық бастайды. Жігіт жағы өздерінің ағайын-туысқандарына той болатын күнді хабардар етеді. Қыз жақ құдалық тойға баратын ағайындарын анықтап шақырады. Жігіттің анасы жақын апа-жеңгелері қызға тағатын алтын сырға тағы басқа сыйлықтарын дайындайды. Мұнда жігіт жақтың ауқаттылығына байланысты қызға алтын бұйымдар мен түрлі сыйлықтар беріледі. Қыз жақтың адамдары да «Ақ қалта», «Ала қалтасын» көтеріп келеді.<br /> Құдалық той қыз жақта жасалады. Жігіт жақтан келетін құдаларға арнап үй дайындап қояды. Бұл үйді «Құда түсетін үй» деп атайды. Құдалық тойдан бір күн бұрын май нан (шелпек), бауырсақ пісіріледі. Құдалардың саны 200 адамға дейін жетеді. Қазір бұл сан нарықтық жағдайға байланысты төмендеп кетті. Көп жылдардан бері қазақ «күріше» пісіріп қарсы алуды дәстүрге айналдырды. Қонақтар санының көп болуына қатысты әр төрт, алты бір табақ күріш тартылады. Дастарқанға жеміс-жидек, салат және сусындар қойылады. Тамақ желініп болғаннан кейін ас қайырып, құран оқылады. Қонақтар бәрі үйден сыртқа шыққан соң жігіттің әкесі не ағасы үйден сыртқа шықпастан бұрын отырған жердің киізінің астына қонақ иесіне "сыйлық" ретінде ақша қалдырады. Оны "төсек асты" дейді. Құдалар қонақасы берілген үйден шыққан соң қыздың әкесінің үйіне бет алады. Құдалық тойдың ең қызық сәті "Құда түсіру» деп есептеледі. Өйткені құдаларды қызықтап қарсы алу және күтті болсын деген ниетпен оларға ұн жағып жатады, Бұрын қызыққа батамыз деп құдалардың ішінде ыңғайы келгенін ұнға әбден малып, тұла бойын кардай қылып тастайтын, Кейінгі жылдары бүл расімнің тек қана ырымы жасалады.<br /> Бұдан кейін қыз жағы жігіт жағынан келген құдаларға бес түрлі «кит» береді. Біріншісі жігіттің ата-анасына, екіншісі бірінші дәрежелі туыстарына, үшіншісі одан кейінгі ағайындарына, дос-жарандарына, бесінші кит „көптің киті“ деп аталады. Ол жалпы жиналған қонақтарға таратылады. Сондай-ақ „өлі-тірінің киті“ бар. Келесі күні "Құда той" жігіттің үйінде жалғасады. Жігіттің үйіндегі тойда да қыздың үйіне жасалған рәсімдермен қайталанады. '''Қалындық болу мерзімі''' — қалындық мерзімі әртүрлі алты айдан бес жылға дейін созыпғандары бар, Ең қызығы бұл мерзім аралығында жігіт пен қыз ашықтан ашық бір-бірімен кездесе алмайды, Сондай-ақ қыз-жігіт ата-ене және туған-туыстарының көзіне түсе бермеуі керек. Айт күндері мәселен құрбан айт, наурыз мерекесінде екі жақ көрісуге барады. Ал, наурыз айтта күйеу баланын тарапынан қалыңдыққа міндетті түрде түрлі алтын әшекейді бұйымдар сыйлыққа алып барады. '''Тойға дайындық''' — жігіт жағы қалыңмалды толық өтегеннен кейін келін түсіру тойды жасауға дайын екендіктерін жария етеді. Той мерзімі жақындай түсісімен қыз сырлас жеңгелерінен "сыңсу" үйрене бастайды, Тойдың күні нақтылай белгіленген сон қызды ағайындары мен дос-жарандарын қонақасы беруге қонаққа шақырады, қызды түнде барлық туыстар мен достарын қоса шақырып, үлкен құрмет көрсетіп, ән айтып, дүрілдетіп той жасап өткізеді. Бұған Иран қазақтары «Ойын кеші» деп ат қойған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Иран этникалық топтары]] [[Санат:Қазақтар диаспорасы]] t5durb6ixlz24b17avoyr5w9g3xaost 3690290 3690280 2026-11-02T13:36:55Z Мағыпар 100137 /* Иран қазақтарының салт-дәстүрлері */ толықтыру 3690290 wikitext text/x-wiki '''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі. Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.<ref>{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == Иран қазақтарының бастапқы тарихы == Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды» кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған. Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты. Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады. Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.<ref>{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы== 1968 жылы сол кездегі Иранның патшасы Мұхаммед Реза Пәһлевидін Кеңестік Қазақстанга сапары кезінде Алматы қаласында республиканың бірінші басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың арнайы қонағы болды. Иран патшасы оны Иран еліне қонақ болып қайтуға шақырады. Бірақ, Қонаев ол кезде Иранға бару-бармау билігі Мәскеудің қолында екенін ескеріп, есесіне шахтан Ирак қазақтарының жай-күйін сұрайды. Патша, қазақтар туралы ешқандай мағлұмат білмейтінін айтып, барағаннан кейін олардың жәй-күйін білуге уәде береді. Дінмүхаммед Қонаев Ирандағы бауырларына сәлем жолдап, патшадан оларға оң көзбен қарауын өтінеді. Иран патшасы еліне оралысымен қарамағындағыларға қазақтардың тез арада мекен-жайын анықтауды тапсырады. Ақмолда Талиб-ол-Илім бастаған бір топ қария Тегерандағы «Ниявәран» сарайында патшаның қабылдауында болады. Патшаның ілтипатына бөлінген олар патшаны отбасымен қазақ ауылына қонақ болуға шақырады. Патшаның зайыбы Мəлике Фəрəһ қазақтардың имам Əбу-Ханифа атындағы Горган қаласында жаңадан салынған мешітіне кіріп, иран кілемін патшаның атынан тарту етеді. Аталмыш оқиғалар қазақтарға жаңа бір серпіліс берді. Ақсақалдар қала, аймақ тіпті мемлекеттік шенеуніктердің көзіне ілініп, олардың ілтипатына бөлене бастады. Қазақтың аурушаң екі ұл-қызы қаражаттың жоқтығынан ем алуға дəрменсіз болып жүрген жерінен тегін емделуге жолдама алды. Азаматтық ала-аламай жүргендердің ісі жеделдетіліп азаматтық куəлікке қол жеткізді. Қазақтарға жер бөлінді. Қазақтардың жер шаруашылығымен айналысуына жол ашылды. Бай-ауқатты отбасылар көбейді. Жоғарғы оқу орындарына түсуге жаңа бір талпыныс пайда болды. Горган радиосының түркімен тілінде жарияланатын бөлімінде күнде бір жарым сағат қазақ əндерін əуе толқынына жібере бастады.<ref>{{citeweb|url=https://el.kz/1970_zhyldary_iran_-aza-taryna_zher_berilip-_-uant-an_edi_21170/|title=1970 жылдары Иран қазақтарына жер беріліп, қуантқан еді.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == 1970 жылдардан кейінгі Ирандағы қазақтардың жағдайы== 1970 жылдары орта мектеп түлектері алғаш рет жоғары оқу орнына түсуге дайындық үстінде болды. Жастардың ғылым, білімге ден қойып, спорт саласына бет бұруы елеулі жетістіктерге қол жеткізді. Мәселен, Кайырбай Жеменей ауыр атлетикадан облыстық жене республикалық денгейде көптеген жылдар бойы жүлделі орынға ие болса, Әшім Жеменей гимнастика саласында бірнеше жүлде алып, парсы жұртына танымал болды. Әбубәкір Павиз (Әбіш) жеңіл атлетиканың әр түрлі саласы бойынша (найза, дискі лактыру, т.б.) республикалық оқушылар жарыстарында б алтын медаль алды. Олардың ізбасары Сафура Жеменей гимнастикадан республикалық оқушылар сайысында үшінші орынды иеленді. Кейінгі жылдары Маржан Жеменей шахматтан республика оқушылар арасындағы жарыста үшінші орынға қол жеткізді. Қазақ футбол командасы екі миллион халқы бар Мазандеран облысының Горган ауданында үлкен жетістіктерге жетті. Ол талай рет аудан, аймақ көлемінде жүлделі орындарға ие болды. Есін жиған ел той-думанды дүркіретіп өткізетін халге де жетті. Осы жылдары қазақ қыздарының біразы мектепке бара бастады. Кеңестік Қазақстаннан «Қыз Жібек», «Транссібір экспресі», «Көксерек» фильмдері әкелініп, араб әрпімен Міржақып Дулаттың «Оян, казақ» кітабы, М.Әуезовтің «Қараш-қараш», Т.Ахтановтың «Боран», Ш.Айтматовтың «Жәмила», «Ақ кеме», «Ананың хикаясы», «Ғасырдан да ұзақ күн» еңбектері парсы тілінде кітапхана сөрелеріне түсе бастады. 1970 жылдардан кейін «Дос-Мұкасан» тобынын орындап жүрген әндері Иран қазақтарына да жетті. Олардың әндері көп сұранысқа ие болып, күйтаспага жазылып, ән сүйер қауымның сұранысын қанағаттандырды. 1977 жылдан бастап «Шалқар», қазір «Шалқар-2» деген атаумен шығатын газет қолдарына тие бастады.<ref>{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}</ref> == 1980-1990 жылғы қазақтар == 1980-1990 жылдары Иран, Ауғанстан, Сауд Арабиясы, Пәкістан, Еуропа елдеріндегі қазақтар бір-бірімен тығыз байланыста бола бастады. Кеңестік Қазақстандағы 1986 жылғы жастардың желтоқсан көтерілісі КСРО-дағы қайта құру саясаты шетел қазақтарына жаңаша ой салды. Ол ата-мекенге оралу еді. Аталмыш елдерде мүмкіндігінше жаңадан ресми - бейресми қоғамдар, ұйымдар не бас қосулар жиіледі. Барлық жерде қазақ салт-дәстүрін жаңарту, сонымен қатар атамекенмен байланысты күшейту жолдарын қарастыру болды. 1990 жылдар жаңа серпіліс кезеңі болып табылады. Иран елінің жоғарғы оқу орындарында қазактың жүздеген ұл-қыздары заманаға сай түрлі мамандықтар: математика, компьютердің түрлі мамандары, ауыл шаруашылығы, экономика, педагогика, қоғамдық білімдер, басқару мамандығы, кеме инженері, әдебиет, статистика, техника саласының бағыттарында оқи бастады. Бір легі мемлекетгің әр түрлі салаларында баскару денгейдегі қызметке қол жеткізді. 1992 жылдың қаңтар айының 29-шы жұлдызында Қазақстан Республикасы мен Иран Ислам Республикасы арасындағы дипломатиялык қатынастар елісіміне қол қойылды. Иранның тұңғыш елшісі Рәсул Ислами мырза 15 қыркүйек 1992 жылы ел президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевқа сенім хатын тапсырды. 1993 жылдың қыркүйек-қазан айларында Иран елінің астанасы Тегеран қаласында Қазақстан Республикасының елшілігі ашылып, елші ретінде Мырзагай Жолдасбеков қызметіне кірісті. Қазақстан президенті мен сол кездегі Иран Ислам Республикасының президенті Әли Акбар Хашеми арасында иран қазақтарының заңды түрде ата-мекеніне өз қалаулары бойынша көше алатындығы жөніндегі келісімге қол қойылды. Соның нәтижесінде 1995 жылдың күзінде Иран қазақтарының алғашқы тобы қазақ жеріне аяқ басты. == Жалпы сипаттама == Қазақтар Иранда өз салт-дәстүрін сақтаған. Сондықтан олар шашырап, бытырап кетпей, «мәхалла» деп аталатын бір аудан, бір ауыл, бір көшенің бойында қоныс тепкен. Тіпті көшелерінің аты «Қазақ» деп аталады. Өздерінің дүкені, өздерінің мешіті — сүннит қазақтар мен түркімендер жиналатын жері бар. Өйткені, Иран — шиіт мазхабындағы ел. Сол шиіттердің ортасында олар өздерінің сүннит мазхабын сақтап отыр. Өздерінің имамдары бар. Түркімен имам да, қазақ имам да бар. Өзара алмасып, сол жерде жұма намаздарын өткізіп тұрады. Иран қазақтары, үйде қазақша сөйлеседі. Парсыша тек сыртта сөйлейді. Қазақтар ирандықтарды «оулият» дейді. Бірақ енді кейінгі ұрпақтың арасында қазақ тілін сақтап қалу мәселесі жиі көтеріліп жүр. Өйткені қазір жаңа технология дамып жатыр, балалар мектепте ағылшынша оқиды, әлеуметтік желілерде ағылшынша ақпарат көп. Қазірдің өзінде олар қазақ тілі мен парсы тілін араластырып сөйлейді. Тілді сақтауда Otau TV арқылы қосылатын «Балапан», «Қазақстан» сияқты телеарналар көмектесіп отыр.<ref>{{citeweb|url=https://ult.kz/kz/post/iran-kazaktary-85-million-irandykka-sinip-ketpey-ana-tilin-saktap-kaldy-shygystanushymen-sukhbat|title=«Иран қазақтары 85 миллион ирандыққа сіңіп кетпей, ана тілін сақтап қалды»: шығыстанушымен сұхбат|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> 1980 жылдары зерттеуші ғалым Мәнсур Қияидің жазуы бойынша Иран қазақтары 26 рудан құралады: Тіней, Беріш, Бегей, Қосқұлак, Әбыз, Жеменей, Байбоз, Ескелді, Медет, Жары, Қырықмылтық, Жаман Адай, Мамыртай, Қожа, Қараш, Жақа, Көрпе, Байшағыр, Боқсары, Жаппас, Қаржау, Тобыш, Әли, Шегем, Табынай, Бәубек, сонымен қатар Әлім, Найман, Табын. Жеменей руынан — Ақшакедей (4 отбасы), Қаракедей (17 отбасы), Есен (7 отбасы), Ақбота (6 отбасы), Бәйбіше (6 отбасы), Сұлтаналы (2 отбасы), Олжашы (5 отбасы), Өрдек (37 отбасы), Қара тоқа (7 отбасы) бар. == Иран қазақтарының салт-дәстүрлері == Иран қазақтары әуел бастан салт-дәстүрді ұстануға мығым. Бұрынғы ата-баба салт-дәстүрді барынша ұстанады. Бауырсақ той, күйеу той, киіт беру, орамал ақша беру, беташар, беташардан кейін ойын тойы болады.<ref>{{citeweb|url=https://azattyq-ruhy.kz/society/73266-kuieu-tusiru-degen-bar-kazaktyn-tun-gysh-geolog-galymynyn-shoberesi-iran-kazaktarynyn-toiy-kalai-otetinin-aityp-berdi|title=«Күйеу түсіру деген бар»: геолог ғалымның шөбересі Иран қазақтарының тойы қалай өтетінін айтып берді|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}</ref> Ең басты қасиет қонақжайлылық. Кез-келген қонаққа бару бір кесе шәйдан басталады, үй иесі әрдайым кіріп,ортақ үстел басында дәм татуды ұсынады. Егер сіз таныс болмасаңыз да, бірақ ұлтыңыз қазақ болса, сізді кез келген үй қарсы алады.<ref>{{citeweb|url=https://weproject.media/kz/articles/detail/iranda-y-etnikaly-aza-tar-til-men-orta-d-st-rler-zhayly/?ysclid=mvys07vr5w373226310|title=Ирандағы этникалық қазақтар тіл мен ортақ дәстүрлер жайлы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}</ref> '''Қыз ұзату''' — қазақтардың ұл-қыздары өздерінің болашақ жарын таңдауға ешқандай еркі болмай олардың ата-аналары таңдайтын. Әке баласына лайық көрген қызды құда түсіп айттыруға ағайындардың үлкендерімен кеңесіп, шешім қабылдайды. Қалыңдық таңдауда ата-ана бірден шешім қабылдамайды. Олар өздеріне лайық деген жанұяларяың мінез-құлқын, тұрмыстық жағдайын, бала-шағасының хал-ахуалын, отбасы мүшелерінің қарым-қатынасын, жолдас-жоралары, жегжаттары арқылы әбден біліп алып барып шешімге келеді. Ал қазіргі кезде ұл балалардың қыз таңдауда өз еріктері бар. Бірақ, қыз балалардың емін-еркін жүрістері болмағандықтан, оларға қиындықтардың көп болатыны рас. '''Айттыру''' — ағайынның үлкендері ұл мен қыздың үйленуіне келісім бере қойса, сөзге шебер туыстың бір әйел адамы қыздың анасымен хабарласып өз ойларын айтады. Қыздың анасы мақұл көріп, күйеуімен бұл жайлы әңгімелесіп, қыздарын беруді дұрыс деп шешсе, бір апта ішінде өздерінің келіскендерін хабарлайды. Жігіт жақтан елге абыройлы, беделді ағайындарының бірі бас болып бірнеше адамды ертіп қыздың үйіне барып, өздерінің келгендегі ниетін айтады. Бұл екі жақтың келісімге келгендіктерін көрсетеді. Содан кейін қыздың ата-анасы ақсақалдармен кеңесе отырып, құда түсетін күнін белгілеп жігіт жаққа хабарын береді. Жігіттің әкесі бірнеше ақсақалдарды ертіп қыз жақтың «үлкен шаңырағына» барып құда түседі. Сөйтіп екі жақ сөз берісіп, құдалықтың алғы шартын жасайды. '''Құда болу''' — құда болу күні ырым бойынша сәтті күннің бірін тағайындайды. Бұл күні екі жақ дәстүрлі қалыңмал мөлшерін анықтайды. Оның мөлшерін ауқатты немесе бәсекешіл адамдар өзгертіп отырады. Дегенмен өзіндік мөлшері азды-көпті жоғарылап не төмендеп өзгеріп отырады. Мәселен қазіргі кезде мың-екі мың доллар көлемінде қалыңмал төленеді. Қалыңмал жігіт жақтың материалдық жағдайына байланысты бөлініп бір, екі не үш мезгілге бөлініп төленеді. Қалыңмалдың оннан бір мөлшері «Ағалық хақы» деп беріледі. Қалыңмалдың белгіленген мөлшері төленген соң екі жақ құдалық той жасау күнін белгілейді. '''Құдалық той''' — құдалық той белгіленген соң бірнеше күн бұрын дайындық бастайды. Жігіт жағы өздерінің ағайын-туысқандарына той болатын күнді хабардар етеді. Қыз жақ құдалық тойға баратын ағайындарын анықтап шақырады. Жігіттің анасы жақын апа-жеңгелері қызға тағатын алтын сырға тағы басқа сыйлықтарын дайындайды. Мұнда жігіт жақтың ауқаттылығына байланысты қызға алтын бұйымдар мен түрлі сыйлықтар беріледі. Қыз жақтың адамдары да «Ақ қалта», «Ала қалтасын» көтеріп келеді.<br /> Құдалық той қыз жақта жасалады. Жігіт жақтан келетін құдаларға арнап үй дайындап қояды. Бұл үйді «Құда түсетін үй» деп атайды. Құдалық тойдан бір күн бұрын май нан (шелпек), бауырсақ пісіріледі. Құдалардың саны 200 адамға дейін жетеді. Қазір бұл сан нарықтық жағдайға байланысты төмендеп кетті. Көп жылдардан бері қазақ «күріше» пісіріп қарсы алуды дәстүрге айналдырды. Қонақтар санының көп болуына қатысты әр төрт, алты бір табақ күріш тартылады. Дастарқанға жеміс-жидек, салат және сусындар қойылады. Тамақ желініп болғаннан кейін ас қайырып, құран оқылады. Қонақтар бәрі үйден сыртқа шыққан соң жігіттің әкесі не ағасы үйден сыртқа шықпастан бұрын отырған жердің киізінің астына қонақ иесіне "сыйлық" ретінде ақша қалдырады. Оны "төсек асты" дейді. Құдалар қонақасы берілген үйден шыққан соң қыздың әкесінің үйіне бет алады. Құдалық тойдың ең қызық сәті "Құда түсіру» деп есептеледі. Өйткені құдаларды қызықтап қарсы алу және күтті болсын деген ниетпен оларға ұн жағып жатады, Бұрын қызыққа батамыз деп құдалардың ішінде ыңғайы келгенін ұнға әбден малып, тұла бойын кардай қылып тастайтын, Кейінгі жылдары бүл расімнің тек қана ырымы жасалады.<br /> Бұдан кейін қыз жағы жігіт жағынан келген құдаларға бес түрлі «кит» береді. Біріншісі жігіттің ата-анасына, екіншісі бірінші дәрежелі туыстарына, үшіншісі одан кейінгі ағайындарына, дос-жарандарына, бесінші кит „көптің киті“ деп аталады. Ол жалпы жиналған қонақтарға таратылады. Сондай-ақ „өлі-тірінің киті“ бар. Келесі күні "Құда той" жігіттің үйінде жалғасады. Жігіттің үйіндегі тойда да қыздың үйіне жасалған рәсімдермен қайталанады. '''Қалындық болу мерзімі''' — қалындық мерзімі әртүрлі алты айдан бес жылға дейін созыпғандары бар, Ең қызығы бұл мерзім аралығында жігіт пен қыз ашықтан ашық бір-бірімен кездесе алмайды, Сондай-ақ қыз-жігіт ата-ене және туған-туыстарының көзіне түсе бермеуі керек. Айт күндері мәселен құрбан айт, наурыз мерекесінде екі жақ көрісуге барады. Ал, наурыз айтта күйеу баланын тарапынан қалыңдыққа міндетті түрде түрлі алтын әшекейді бұйымдар сыйлыққа алып барады. '''Тойға дайындық''' — жігіт жағы қалыңмалды толық өтегеннен кейін келін түсіру тойды жасауға дайын екендіктерін жария етеді. Той мерзімі жақындай түсісімен қыз сырлас жеңгелерінен "сыңсу" үйрене бастайды, Тойдың күні нақтылай белгіленген сон қызды ағайындары мен дос-жарандарын қонақасы беруге қонаққа шақырады, қызды түнде барлық туыстар мен достарын қоса шақырып, үлкен құрмет көрсетіп, ән айтып, дүрілдетіп той жасап өткізеді. Бұған Иран қазақтары «Ойын кеші» деп ат қойған. '''Неке кию рәсімі''' — неке қию үшін ауыл молдасы шақырылады. Бір ыдысқа су құйылады, оған аздап секер қосылады, Қыз жақтан күміс теңге, күйеу жақтан ақ орамал алынады. Күміс теңгені суға салып, ыдыстың үстін ақ орамалмен жабады. Неке қию үшін молданың қасына екі "куә" сайланады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Иран этникалық топтары]] [[Санат:Қазақтар диаспорасы]] eyjc42kpnicmbgz5ox4og4bj4m936ov 3690291 3690290 2026-11-02T13:39:40Z Мағыпар 100137 /* Иран қазақтарының салт-дәстүрлері */ толықтыру 3690291 wikitext text/x-wiki '''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі. Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.<ref>{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == Иран қазақтарының бастапқы тарихы == Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды» кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған. Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты. Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады. Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.<ref>{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы== 1968 жылы сол кездегі Иранның патшасы Мұхаммед Реза Пәһлевидін Кеңестік Қазақстанга сапары кезінде Алматы қаласында республиканың бірінші басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың арнайы қонағы болды. Иран патшасы оны Иран еліне қонақ болып қайтуға шақырады. Бірақ, Қонаев ол кезде Иранға бару-бармау билігі Мәскеудің қолында екенін ескеріп, есесіне шахтан Ирак қазақтарының жай-күйін сұрайды. Патша, қазақтар туралы ешқандай мағлұмат білмейтінін айтып, барағаннан кейін олардың жәй-күйін білуге уәде береді. Дінмүхаммед Қонаев Ирандағы бауырларына сәлем жолдап, патшадан оларға оң көзбен қарауын өтінеді. Иран патшасы еліне оралысымен қарамағындағыларға қазақтардың тез арада мекен-жайын анықтауды тапсырады. Ақмолда Талиб-ол-Илім бастаған бір топ қария Тегерандағы «Ниявәран» сарайында патшаның қабылдауында болады. Патшаның ілтипатына бөлінген олар патшаны отбасымен қазақ ауылына қонақ болуға шақырады. Патшаның зайыбы Мəлике Фəрəһ қазақтардың имам Əбу-Ханифа атындағы Горган қаласында жаңадан салынған мешітіне кіріп, иран кілемін патшаның атынан тарту етеді. Аталмыш оқиғалар қазақтарға жаңа бір серпіліс берді. Ақсақалдар қала, аймақ тіпті мемлекеттік шенеуніктердің көзіне ілініп, олардың ілтипатына бөлене бастады. Қазақтың аурушаң екі ұл-қызы қаражаттың жоқтығынан ем алуға дəрменсіз болып жүрген жерінен тегін емделуге жолдама алды. Азаматтық ала-аламай жүргендердің ісі жеделдетіліп азаматтық куəлікке қол жеткізді. Қазақтарға жер бөлінді. Қазақтардың жер шаруашылығымен айналысуына жол ашылды. Бай-ауқатты отбасылар көбейді. Жоғарғы оқу орындарына түсуге жаңа бір талпыныс пайда болды. Горган радиосының түркімен тілінде жарияланатын бөлімінде күнде бір жарым сағат қазақ əндерін əуе толқынына жібере бастады.<ref>{{citeweb|url=https://el.kz/1970_zhyldary_iran_-aza-taryna_zher_berilip-_-uant-an_edi_21170/|title=1970 жылдары Иран қазақтарына жер беріліп, қуантқан еді.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == 1970 жылдардан кейінгі Ирандағы қазақтардың жағдайы== 1970 жылдары орта мектеп түлектері алғаш рет жоғары оқу орнына түсуге дайындық үстінде болды. Жастардың ғылым, білімге ден қойып, спорт саласына бет бұруы елеулі жетістіктерге қол жеткізді. Мәселен, Кайырбай Жеменей ауыр атлетикадан облыстық жене республикалық денгейде көптеген жылдар бойы жүлделі орынға ие болса, Әшім Жеменей гимнастика саласында бірнеше жүлде алып, парсы жұртына танымал болды. Әбубәкір Павиз (Әбіш) жеңіл атлетиканың әр түрлі саласы бойынша (найза, дискі лактыру, т.б.) республикалық оқушылар жарыстарында б алтын медаль алды. Олардың ізбасары Сафура Жеменей гимнастикадан республикалық оқушылар сайысында үшінші орынды иеленді. Кейінгі жылдары Маржан Жеменей шахматтан республика оқушылар арасындағы жарыста үшінші орынға қол жеткізді. Қазақ футбол командасы екі миллион халқы бар Мазандеран облысының Горган ауданында үлкен жетістіктерге жетті. Ол талай рет аудан, аймақ көлемінде жүлделі орындарға ие болды. Есін жиған ел той-думанды дүркіретіп өткізетін халге де жетті. Осы жылдары қазақ қыздарының біразы мектепке бара бастады. Кеңестік Қазақстаннан «Қыз Жібек», «Транссібір экспресі», «Көксерек» фильмдері әкелініп, араб әрпімен Міржақып Дулаттың «Оян, казақ» кітабы, М.Әуезовтің «Қараш-қараш», Т.Ахтановтың «Боран», Ш.Айтматовтың «Жәмила», «Ақ кеме», «Ананың хикаясы», «Ғасырдан да ұзақ күн» еңбектері парсы тілінде кітапхана сөрелеріне түсе бастады. 1970 жылдардан кейін «Дос-Мұкасан» тобынын орындап жүрген әндері Иран қазақтарына да жетті. Олардың әндері көп сұранысқа ие болып, күйтаспага жазылып, ән сүйер қауымның сұранысын қанағаттандырды. 1977 жылдан бастап «Шалқар», қазір «Шалқар-2» деген атаумен шығатын газет қолдарына тие бастады.<ref>{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}</ref> == 1980-1990 жылғы қазақтар == 1980-1990 жылдары Иран, Ауғанстан, Сауд Арабиясы, Пәкістан, Еуропа елдеріндегі қазақтар бір-бірімен тығыз байланыста бола бастады. Кеңестік Қазақстандағы 1986 жылғы жастардың желтоқсан көтерілісі КСРО-дағы қайта құру саясаты шетел қазақтарына жаңаша ой салды. Ол ата-мекенге оралу еді. Аталмыш елдерде мүмкіндігінше жаңадан ресми - бейресми қоғамдар, ұйымдар не бас қосулар жиіледі. Барлық жерде қазақ салт-дәстүрін жаңарту, сонымен қатар атамекенмен байланысты күшейту жолдарын қарастыру болды. 1990 жылдар жаңа серпіліс кезеңі болып табылады. Иран елінің жоғарғы оқу орындарында қазактың жүздеген ұл-қыздары заманаға сай түрлі мамандықтар: математика, компьютердің түрлі мамандары, ауыл шаруашылығы, экономика, педагогика, қоғамдық білімдер, басқару мамандығы, кеме инженері, әдебиет, статистика, техника саласының бағыттарында оқи бастады. Бір легі мемлекетгің әр түрлі салаларында баскару денгейдегі қызметке қол жеткізді. 1992 жылдың қаңтар айының 29-шы жұлдызында Қазақстан Республикасы мен Иран Ислам Республикасы арасындағы дипломатиялык қатынастар елісіміне қол қойылды. Иранның тұңғыш елшісі Рәсул Ислами мырза 15 қыркүйек 1992 жылы ел президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевқа сенім хатын тапсырды. 1993 жылдың қыркүйек-қазан айларында Иран елінің астанасы Тегеран қаласында Қазақстан Республикасының елшілігі ашылып, елші ретінде Мырзагай Жолдасбеков қызметіне кірісті. Қазақстан президенті мен сол кездегі Иран Ислам Республикасының президенті Әли Акбар Хашеми арасында иран қазақтарының заңды түрде ата-мекеніне өз қалаулары бойынша көше алатындығы жөніндегі келісімге қол қойылды. Соның нәтижесінде 1995 жылдың күзінде Иран қазақтарының алғашқы тобы қазақ жеріне аяқ басты. == Жалпы сипаттама == Қазақтар Иранда өз салт-дәстүрін сақтаған. Сондықтан олар шашырап, бытырап кетпей, «мәхалла» деп аталатын бір аудан, бір ауыл, бір көшенің бойында қоныс тепкен. Тіпті көшелерінің аты «Қазақ» деп аталады. Өздерінің дүкені, өздерінің мешіті — сүннит қазақтар мен түркімендер жиналатын жері бар. Өйткені, Иран — шиіт мазхабындағы ел. Сол шиіттердің ортасында олар өздерінің сүннит мазхабын сақтап отыр. Өздерінің имамдары бар. Түркімен имам да, қазақ имам да бар. Өзара алмасып, сол жерде жұма намаздарын өткізіп тұрады. Иран қазақтары, үйде қазақша сөйлеседі. Парсыша тек сыртта сөйлейді. Қазақтар ирандықтарды «оулият» дейді. Бірақ енді кейінгі ұрпақтың арасында қазақ тілін сақтап қалу мәселесі жиі көтеріліп жүр. Өйткені қазір жаңа технология дамып жатыр, балалар мектепте ағылшынша оқиды, әлеуметтік желілерде ағылшынша ақпарат көп. Қазірдің өзінде олар қазақ тілі мен парсы тілін араластырып сөйлейді. Тілді сақтауда Otau TV арқылы қосылатын «Балапан», «Қазақстан» сияқты телеарналар көмектесіп отыр.<ref>{{citeweb|url=https://ult.kz/kz/post/iran-kazaktary-85-million-irandykka-sinip-ketpey-ana-tilin-saktap-kaldy-shygystanushymen-sukhbat|title=«Иран қазақтары 85 миллион ирандыққа сіңіп кетпей, ана тілін сақтап қалды»: шығыстанушымен сұхбат|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> 1980 жылдары зерттеуші ғалым Мәнсур Қияидің жазуы бойынша Иран қазақтары 26 рудан құралады: Тіней, Беріш, Бегей, Қосқұлак, Әбыз, Жеменей, Байбоз, Ескелді, Медет, Жары, Қырықмылтық, Жаман Адай, Мамыртай, Қожа, Қараш, Жақа, Көрпе, Байшағыр, Боқсары, Жаппас, Қаржау, Тобыш, Әли, Шегем, Табынай, Бәубек, сонымен қатар Әлім, Найман, Табын. Жеменей руынан — Ақшакедей (4 отбасы), Қаракедей (17 отбасы), Есен (7 отбасы), Ақбота (6 отбасы), Бәйбіше (6 отбасы), Сұлтаналы (2 отбасы), Олжашы (5 отбасы), Өрдек (37 отбасы), Қара тоқа (7 отбасы) бар. == Иран қазақтарының салт-дәстүрлері == Иран қазақтары әуел бастан салт-дәстүрді ұстануға мығым. Бұрынғы ата-баба салт-дәстүрді барынша ұстанады. Бауырсақ той, күйеу той, киіт беру, орамал ақша беру, беташар, беташардан кейін ойын тойы болады.<ref>{{citeweb|url=https://azattyq-ruhy.kz/society/73266-kuieu-tusiru-degen-bar-kazaktyn-tun-gysh-geolog-galymynyn-shoberesi-iran-kazaktarynyn-toiy-kalai-otetinin-aityp-berdi|title=«Күйеу түсіру деген бар»: геолог ғалымның шөбересі Иран қазақтарының тойы қалай өтетінін айтып берді|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}</ref> Ең басты қасиет қонақжайлылық. Кез-келген қонаққа бару бір кесе шәйдан басталады, үй иесі әрдайым кіріп,ортақ үстел басында дәм татуды ұсынады. Егер сіз таныс болмасаңыз да, бірақ ұлтыңыз қазақ болса, сізді кез келген үй қарсы алады.<ref>{{citeweb|url=https://weproject.media/kz/articles/detail/iranda-y-etnikaly-aza-tar-til-men-orta-d-st-rler-zhayly/?ysclid=mvys07vr5w373226310|title=Ирандағы этникалық қазақтар тіл мен ортақ дәстүрлер жайлы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}</ref> '''Қыз ұзату''' — қазақтардың ұл-қыздары өздерінің болашақ жарын таңдауға ешқандай еркі болмай олардың ата-аналары таңдайтын. Әке баласына лайық көрген қызды құда түсіп айттыруға ағайындардың үлкендерімен кеңесіп, шешім қабылдайды. Қалыңдық таңдауда ата-ана бірден шешім қабылдамайды. Олар өздеріне лайық деген жанұяларяың мінез-құлқын, тұрмыстық жағдайын, бала-шағасының хал-ахуалын, отбасы мүшелерінің қарым-қатынасын, жолдас-жоралары, жегжаттары арқылы әбден біліп алып барып шешімге келеді. Ал қазіргі кезде ұл балалардың қыз таңдауда өз еріктері бар. Бірақ, қыз балалардың емін-еркін жүрістері болмағандықтан, оларға қиындықтардың көп болатыны рас. '''Айттыру''' — ағайынның үлкендері ұл мен қыздың үйленуіне келісім бере қойса, сөзге шебер туыстың бір әйел адамы қыздың анасымен хабарласып өз ойларын айтады. Қыздың анасы мақұл көріп, күйеуімен бұл жайлы әңгімелесіп, қыздарын беруді дұрыс деп шешсе, бір апта ішінде өздерінің келіскендерін хабарлайды. Жігіт жақтан елге абыройлы, беделді ағайындарының бірі бас болып бірнеше адамды ертіп қыздың үйіне барып, өздерінің келгендегі ниетін айтады. Бұл екі жақтың келісімге келгендіктерін көрсетеді. Содан кейін қыздың ата-анасы ақсақалдармен кеңесе отырып, құда түсетін күнін белгілеп жігіт жаққа хабарын береді. Жігіттің әкесі бірнеше ақсақалдарды ертіп қыз жақтың «үлкен шаңырағына» барып құда түседі. Сөйтіп екі жақ сөз берісіп, құдалықтың алғы шартын жасайды. '''Құда болу''' — құда болу күні ырым бойынша сәтті күннің бірін тағайындайды. Бұл күні екі жақ дәстүрлі қалыңмал мөлшерін анықтайды. Оның мөлшерін ауқатты немесе бәсекешіл адамдар өзгертіп отырады. Дегенмен өзіндік мөлшері азды-көпті жоғарылап не төмендеп өзгеріп отырады. Мәселен қазіргі кезде мың-екі мың доллар көлемінде қалыңмал төленеді. Қалыңмал жігіт жақтың материалдық жағдайына байланысты бөлініп бір, екі не үш мезгілге бөлініп төленеді. Қалыңмалдың оннан бір мөлшері «Ағалық хақы» деп беріледі. Қалыңмалдың белгіленген мөлшері төленген соң екі жақ құдалық той жасау күнін белгілейді. '''Құдалық той''' — құдалық той белгіленген соң бірнеше күн бұрын дайындық бастайды. Жігіт жағы өздерінің ағайын-туысқандарына той болатын күнді хабардар етеді. Қыз жақ құдалық тойға баратын ағайындарын анықтап шақырады. Жігіттің анасы жақын апа-жеңгелері қызға тағатын алтын сырға тағы басқа сыйлықтарын дайындайды. Мұнда жігіт жақтың ауқаттылығына байланысты қызға алтын бұйымдар мен түрлі сыйлықтар беріледі. Қыз жақтың адамдары да «Ақ қалта», «Ала қалтасын» көтеріп келеді.<br /> Құдалық той қыз жақта жасалады. Жігіт жақтан келетін құдаларға арнап үй дайындап қояды. Бұл үйді «Құда түсетін үй» деп атайды. Құдалық тойдан бір күн бұрын май нан (шелпек), бауырсақ пісіріледі. Құдалардың саны 200 адамға дейін жетеді. Қазір бұл сан нарықтық жағдайға байланысты төмендеп кетті. Көп жылдардан бері қазақ «күріше» пісіріп қарсы алуды дәстүрге айналдырды. Қонақтар санының көп болуына қатысты әр төрт, алты бір табақ күріш тартылады. Дастарқанға жеміс-жидек, салат және сусындар қойылады. Тамақ желініп болғаннан кейін ас қайырып, құран оқылады. Қонақтар бәрі үйден сыртқа шыққан соң жігіттің әкесі не ағасы үйден сыртқа шықпастан бұрын отырған жердің киізінің астына қонақ иесіне "сыйлық" ретінде ақша қалдырады. Оны "төсек асты" дейді. Құдалар қонақасы берілген үйден шыққан соң қыздың әкесінің үйіне бет алады. Құдалық тойдың ең қызық сәті "Құда түсіру» деп есептеледі. Өйткені құдаларды қызықтап қарсы алу және күтті болсын деген ниетпен оларға ұн жағып жатады, Бұрын қызыққа батамыз деп құдалардың ішінде ыңғайы келгенін ұнға әбден малып, тұла бойын кардай қылып тастайтын, Кейінгі жылдары бүл расімнің тек қана ырымы жасалады.<br /> Бұдан кейін қыз жағы жігіт жағынан келген құдаларға бес түрлі «кит» береді. Біріншісі жігіттің ата-анасына, екіншісі бірінші дәрежелі туыстарына, үшіншісі одан кейінгі ағайындарына, дос-жарандарына, бесінші кит „көптің киті“ деп аталады. Ол жалпы жиналған қонақтарға таратылады. Сондай-ақ „өлі-тірінің киті“ бар. Келесі күні "Құда той" жігіттің үйінде жалғасады. Жігіттің үйіндегі тойда да қыздың үйіне жасалған рәсімдермен қайталанады. '''Қалындық болу мерзімі''' — қалындық мерзімі әртүрлі алты айдан бес жылға дейін созыпғандары бар, Ең қызығы бұл мерзім аралығында жігіт пен қыз ашықтан ашық бір-бірімен кездесе алмайды, Сондай-ақ қыз-жігіт ата-ене және туған-туыстарының көзіне түсе бермеуі керек. Айт күндері мәселен құрбан айт, наурыз мерекесінде екі жақ көрісуге барады. Ал, наурыз айтта күйеу баланын тарапынан қалыңдыққа міндетті түрде түрлі алтын әшекейді бұйымдар сыйлыққа алып барады. '''Тойға дайындық''' — жігіт жағы қалыңмалды толық өтегеннен кейін келін түсіру тойды жасауға дайын екендіктерін жария етеді. Той мерзімі жақындай түсісімен қыз сырлас жеңгелерінен "сыңсу" үйрене бастайды, Тойдың күні нақтылай белгіленген сон қызды ағайындары мен дос-жарандарын қонақасы беруге қонаққа шақырады, қызды түнде барлық туыстар мен достарын қоса шақырып, үлкен құрмет көрсетіп, ән айтып, дүрілдетіп той жасап өткізеді. Бұған Иран қазақтары «Ойын кеші» деп ат қойған. '''Неке кию рәсімі''' — неке қию үшін ауыл молдасы шақырылады. Бір ыдысқа су құйылады, оған аздап секер қосылады, Қыз жақтан күміс теңге, күйеу жақтан ақ орамал алынады. Күміс теңгені суға салып, ыдыстың үстін ақ орамалмен жабады. Неке қию үшін молданың қасына екі "куә" сайланады. Молда олардың бір-біріне ризашылығын естігеннен кейін некелерін қияды. Сосын ортадағы ыдыстағы суды жиналғандарға береді, әрқайсысы бір-бірден ұрттайды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Иран этникалық топтары]] [[Санат:Қазақтар диаспорасы]] hxai5vva1legzuo4dp7j6dywd3evvpe 3690292 3690291 2026-11-02T13:45:06Z Мағыпар 100137 /* Иран қазақтарының салт-дәстүрлері */ толықтыру 3690292 wikitext text/x-wiki '''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі. Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.<ref>{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == Иран қазақтарының бастапқы тарихы == Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды» кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған. Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты. Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады. Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.<ref>{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы== 1968 жылы сол кездегі Иранның патшасы Мұхаммед Реза Пәһлевидін Кеңестік Қазақстанга сапары кезінде Алматы қаласында республиканың бірінші басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың арнайы қонағы болды. Иран патшасы оны Иран еліне қонақ болып қайтуға шақырады. Бірақ, Қонаев ол кезде Иранға бару-бармау билігі Мәскеудің қолында екенін ескеріп, есесіне шахтан Ирак қазақтарының жай-күйін сұрайды. Патша, қазақтар туралы ешқандай мағлұмат білмейтінін айтып, барағаннан кейін олардың жәй-күйін білуге уәде береді. Дінмүхаммед Қонаев Ирандағы бауырларына сәлем жолдап, патшадан оларға оң көзбен қарауын өтінеді. Иран патшасы еліне оралысымен қарамағындағыларға қазақтардың тез арада мекен-жайын анықтауды тапсырады. Ақмолда Талиб-ол-Илім бастаған бір топ қария Тегерандағы «Ниявәран» сарайында патшаның қабылдауында болады. Патшаның ілтипатына бөлінген олар патшаны отбасымен қазақ ауылына қонақ болуға шақырады. Патшаның зайыбы Мəлике Фəрəһ қазақтардың имам Əбу-Ханифа атындағы Горган қаласында жаңадан салынған мешітіне кіріп, иран кілемін патшаның атынан тарту етеді. Аталмыш оқиғалар қазақтарға жаңа бір серпіліс берді. Ақсақалдар қала, аймақ тіпті мемлекеттік шенеуніктердің көзіне ілініп, олардың ілтипатына бөлене бастады. Қазақтың аурушаң екі ұл-қызы қаражаттың жоқтығынан ем алуға дəрменсіз болып жүрген жерінен тегін емделуге жолдама алды. Азаматтық ала-аламай жүргендердің ісі жеделдетіліп азаматтық куəлікке қол жеткізді. Қазақтарға жер бөлінді. Қазақтардың жер шаруашылығымен айналысуына жол ашылды. Бай-ауқатты отбасылар көбейді. Жоғарғы оқу орындарына түсуге жаңа бір талпыныс пайда болды. Горган радиосының түркімен тілінде жарияланатын бөлімінде күнде бір жарым сағат қазақ əндерін əуе толқынына жібере бастады.<ref>{{citeweb|url=https://el.kz/1970_zhyldary_iran_-aza-taryna_zher_berilip-_-uant-an_edi_21170/|title=1970 жылдары Иран қазақтарына жер беріліп, қуантқан еді.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == 1970 жылдардан кейінгі Ирандағы қазақтардың жағдайы== 1970 жылдары орта мектеп түлектері алғаш рет жоғары оқу орнына түсуге дайындық үстінде болды. Жастардың ғылым, білімге ден қойып, спорт саласына бет бұруы елеулі жетістіктерге қол жеткізді. Мәселен, Кайырбай Жеменей ауыр атлетикадан облыстық жене республикалық денгейде көптеген жылдар бойы жүлделі орынға ие болса, Әшім Жеменей гимнастика саласында бірнеше жүлде алып, парсы жұртына танымал болды. Әбубәкір Павиз (Әбіш) жеңіл атлетиканың әр түрлі саласы бойынша (найза, дискі лактыру, т.б.) республикалық оқушылар жарыстарында б алтын медаль алды. Олардың ізбасары Сафура Жеменей гимнастикадан республикалық оқушылар сайысында үшінші орынды иеленді. Кейінгі жылдары Маржан Жеменей шахматтан республика оқушылар арасындағы жарыста үшінші орынға қол жеткізді. Қазақ футбол командасы екі миллион халқы бар Мазандеран облысының Горган ауданында үлкен жетістіктерге жетті. Ол талай рет аудан, аймақ көлемінде жүлделі орындарға ие болды. Есін жиған ел той-думанды дүркіретіп өткізетін халге де жетті. Осы жылдары қазақ қыздарының біразы мектепке бара бастады. Кеңестік Қазақстаннан «Қыз Жібек», «Транссібір экспресі», «Көксерек» фильмдері әкелініп, араб әрпімен Міржақып Дулаттың «Оян, казақ» кітабы, М.Әуезовтің «Қараш-қараш», Т.Ахтановтың «Боран», Ш.Айтматовтың «Жәмила», «Ақ кеме», «Ананың хикаясы», «Ғасырдан да ұзақ күн» еңбектері парсы тілінде кітапхана сөрелеріне түсе бастады. 1970 жылдардан кейін «Дос-Мұкасан» тобынын орындап жүрген әндері Иран қазақтарына да жетті. Олардың әндері көп сұранысқа ие болып, күйтаспага жазылып, ән сүйер қауымның сұранысын қанағаттандырды. 1977 жылдан бастап «Шалқар», қазір «Шалқар-2» деген атаумен шығатын газет қолдарына тие бастады.<ref>{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}</ref> == 1980-1990 жылғы қазақтар == 1980-1990 жылдары Иран, Ауғанстан, Сауд Арабиясы, Пәкістан, Еуропа елдеріндегі қазақтар бір-бірімен тығыз байланыста бола бастады. Кеңестік Қазақстандағы 1986 жылғы жастардың желтоқсан көтерілісі КСРО-дағы қайта құру саясаты шетел қазақтарына жаңаша ой салды. Ол ата-мекенге оралу еді. Аталмыш елдерде мүмкіндігінше жаңадан ресми - бейресми қоғамдар, ұйымдар не бас қосулар жиіледі. Барлық жерде қазақ салт-дәстүрін жаңарту, сонымен қатар атамекенмен байланысты күшейту жолдарын қарастыру болды. 1990 жылдар жаңа серпіліс кезеңі болып табылады. Иран елінің жоғарғы оқу орындарында қазактың жүздеген ұл-қыздары заманаға сай түрлі мамандықтар: математика, компьютердің түрлі мамандары, ауыл шаруашылығы, экономика, педагогика, қоғамдық білімдер, басқару мамандығы, кеме инженері, әдебиет, статистика, техника саласының бағыттарында оқи бастады. Бір легі мемлекетгің әр түрлі салаларында баскару денгейдегі қызметке қол жеткізді. 1992 жылдың қаңтар айының 29-шы жұлдызында Қазақстан Республикасы мен Иран Ислам Республикасы арасындағы дипломатиялык қатынастар елісіміне қол қойылды. Иранның тұңғыш елшісі Рәсул Ислами мырза 15 қыркүйек 1992 жылы ел президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевқа сенім хатын тапсырды. 1993 жылдың қыркүйек-қазан айларында Иран елінің астанасы Тегеран қаласында Қазақстан Республикасының елшілігі ашылып, елші ретінде Мырзагай Жолдасбеков қызметіне кірісті. Қазақстан президенті мен сол кездегі Иран Ислам Республикасының президенті Әли Акбар Хашеми арасында иран қазақтарының заңды түрде ата-мекеніне өз қалаулары бойынша көше алатындығы жөніндегі келісімге қол қойылды. Соның нәтижесінде 1995 жылдың күзінде Иран қазақтарының алғашқы тобы қазақ жеріне аяқ басты. == Жалпы сипаттама == Қазақтар Иранда өз салт-дәстүрін сақтаған. Сондықтан олар шашырап, бытырап кетпей, «мәхалла» деп аталатын бір аудан, бір ауыл, бір көшенің бойында қоныс тепкен. Тіпті көшелерінің аты «Қазақ» деп аталады. Өздерінің дүкені, өздерінің мешіті — сүннит қазақтар мен түркімендер жиналатын жері бар. Өйткені, Иран — шиіт мазхабындағы ел. Сол шиіттердің ортасында олар өздерінің сүннит мазхабын сақтап отыр. Өздерінің имамдары бар. Түркімен имам да, қазақ имам да бар. Өзара алмасып, сол жерде жұма намаздарын өткізіп тұрады. Иран қазақтары, үйде қазақша сөйлеседі. Парсыша тек сыртта сөйлейді. Қазақтар ирандықтарды «оулият» дейді. Бірақ енді кейінгі ұрпақтың арасында қазақ тілін сақтап қалу мәселесі жиі көтеріліп жүр. Өйткені қазір жаңа технология дамып жатыр, балалар мектепте ағылшынша оқиды, әлеуметтік желілерде ағылшынша ақпарат көп. Қазірдің өзінде олар қазақ тілі мен парсы тілін араластырып сөйлейді. Тілді сақтауда Otau TV арқылы қосылатын «Балапан», «Қазақстан» сияқты телеарналар көмектесіп отыр.<ref>{{citeweb|url=https://ult.kz/kz/post/iran-kazaktary-85-million-irandykka-sinip-ketpey-ana-tilin-saktap-kaldy-shygystanushymen-sukhbat|title=«Иран қазақтары 85 миллион ирандыққа сіңіп кетпей, ана тілін сақтап қалды»: шығыстанушымен сұхбат|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> 1980 жылдары зерттеуші ғалым Мәнсур Қияидің жазуы бойынша Иран қазақтары 26 рудан құралады: Тіней, Беріш, Бегей, Қосқұлак, Әбыз, Жеменей, Байбоз, Ескелді, Медет, Жары, Қырықмылтық, Жаман Адай, Мамыртай, Қожа, Қараш, Жақа, Көрпе, Байшағыр, Боқсары, Жаппас, Қаржау, Тобыш, Әли, Шегем, Табынай, Бәубек, сонымен қатар Әлім, Найман, Табын. Жеменей руынан — Ақшакедей (4 отбасы), Қаракедей (17 отбасы), Есен (7 отбасы), Ақбота (6 отбасы), Бәйбіше (6 отбасы), Сұлтаналы (2 отбасы), Олжашы (5 отбасы), Өрдек (37 отбасы), Қара тоқа (7 отбасы) бар. == Иран қазақтарының салт-дәстүрлері == Иран қазақтары әуел бастан салт-дәстүрді ұстануға мығым. Бұрынғы ата-баба салт-дәстүрді барынша ұстанады. Бауырсақ той, күйеу той, киіт беру, орамал ақша беру, беташар, беташардан кейін ойын тойы болады.<ref>{{citeweb|url=https://azattyq-ruhy.kz/society/73266-kuieu-tusiru-degen-bar-kazaktyn-tun-gysh-geolog-galymynyn-shoberesi-iran-kazaktarynyn-toiy-kalai-otetinin-aityp-berdi|title=«Күйеу түсіру деген бар»: геолог ғалымның шөбересі Иран қазақтарының тойы қалай өтетінін айтып берді|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}</ref> Ең басты қасиет қонақжайлылық. Кез-келген қонаққа бару бір кесе шәйдан басталады, үй иесі әрдайым кіріп,ортақ үстел басында дәм татуды ұсынады. Егер сіз таныс болмасаңыз да, бірақ ұлтыңыз қазақ болса, сізді кез келген үй қарсы алады.<ref>{{citeweb|url=https://weproject.media/kz/articles/detail/iranda-y-etnikaly-aza-tar-til-men-orta-d-st-rler-zhayly/?ysclid=mvys07vr5w373226310|title=Ирандағы этникалық қазақтар тіл мен ортақ дәстүрлер жайлы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}</ref> '''Қыз ұзату''' — қазақтардың ұл-қыздары өздерінің болашақ жарын таңдауға ешқандай еркі болмай олардың ата-аналары таңдайтын. Әке баласына лайық көрген қызды құда түсіп айттыруға ағайындардың үлкендерімен кеңесіп, шешім қабылдайды. Қалыңдық таңдауда ата-ана бірден шешім қабылдамайды. Олар өздеріне лайық деген жанұяларяың мінез-құлқын, тұрмыстық жағдайын, бала-шағасының хал-ахуалын, отбасы мүшелерінің қарым-қатынасын, жолдас-жоралары, жегжаттары арқылы әбден біліп алып барып шешімге келеді. Ал қазіргі кезде ұл балалардың қыз таңдауда өз еріктері бар. Бірақ, қыз балалардың емін-еркін жүрістері болмағандықтан, оларға қиындықтардың көп болатыны рас. '''Айттыру''' — ағайынның үлкендері ұл мен қыздың үйленуіне келісім бере қойса, сөзге шебер туыстың бір әйел адамы қыздың анасымен хабарласып өз ойларын айтады. Қыздың анасы мақұл көріп, күйеуімен бұл жайлы әңгімелесіп, қыздарын беруді дұрыс деп шешсе, бір апта ішінде өздерінің келіскендерін хабарлайды. Жігіт жақтан елге абыройлы, беделді ағайындарының бірі бас болып бірнеше адамды ертіп қыздың үйіне барып, өздерінің келгендегі ниетін айтады. Бұл екі жақтың келісімге келгендіктерін көрсетеді. Содан кейін қыздың ата-анасы ақсақалдармен кеңесе отырып, құда түсетін күнін белгілеп жігіт жаққа хабарын береді. Жігіттің әкесі бірнеше ақсақалдарды ертіп қыз жақтың «үлкен шаңырағына» барып құда түседі. Сөйтіп екі жақ сөз берісіп, құдалықтың алғы шартын жасайды. '''Құда болу''' — құда болу күні ырым бойынша сәтті күннің бірін тағайындайды. Бұл күні екі жақ дәстүрлі қалыңмал мөлшерін анықтайды. Оның мөлшерін ауқатты немесе бәсекешіл адамдар өзгертіп отырады. Дегенмен өзіндік мөлшері азды-көпті жоғарылап не төмендеп өзгеріп отырады. Мәселен қазіргі кезде мың-екі мың доллар көлемінде қалыңмал төленеді. Қалыңмал жігіт жақтың материалдық жағдайына байланысты бөлініп бір, екі не үш мезгілге бөлініп төленеді. Қалыңмалдың оннан бір мөлшері «Ағалық хақы» деп беріледі. Қалыңмалдың белгіленген мөлшері төленген соң екі жақ құдалық той жасау күнін белгілейді. '''Құдалық той''' — құдалық той белгіленген соң бірнеше күн бұрын дайындық бастайды. Жігіт жағы өздерінің ағайын-туысқандарына той болатын күнді хабардар етеді. Қыз жақ құдалық тойға баратын ағайындарын анықтап шақырады. Жігіттің анасы жақын апа-жеңгелері қызға тағатын алтын сырға тағы басқа сыйлықтарын дайындайды. Мұнда жігіт жақтың ауқаттылығына байланысты қызға алтын бұйымдар мен түрлі сыйлықтар беріледі. Қыз жақтың адамдары да «Ақ қалта», «Ала қалтасын» көтеріп келеді.<br /> Құдалық той қыз жақта жасалады. Жігіт жақтан келетін құдаларға арнап үй дайындап қояды. Бұл үйді «Құда түсетін үй» деп атайды. Құдалық тойдан бір күн бұрын май нан (шелпек), бауырсақ пісіріледі. Құдалардың саны 200 адамға дейін жетеді. Қазір бұл сан нарықтық жағдайға байланысты төмендеп кетті. Көп жылдардан бері қазақ «күріше» пісіріп қарсы алуды дәстүрге айналдырды. Қонақтар санының көп болуына қатысты әр төрт, алты бір табақ күріш тартылады. Дастарқанға жеміс-жидек, салат және сусындар қойылады. Тамақ желініп болғаннан кейін ас қайырып, құран оқылады. Қонақтар бәрі үйден сыртқа шыққан соң жігіттің әкесі не ағасы үйден сыртқа шықпастан бұрын отырған жердің киізінің астына қонақ иесіне "сыйлық" ретінде ақша қалдырады. Оны "төсек асты" дейді. Құдалар қонақасы берілген үйден шыққан соң қыздың әкесінің үйіне бет алады. Құдалық тойдың ең қызық сәті "Құда түсіру» деп есептеледі. Өйткені құдаларды қызықтап қарсы алу және күтті болсын деген ниетпен оларға ұн жағып жатады, Бұрын қызыққа батамыз деп құдалардың ішінде ыңғайы келгенін ұнға әбден малып, тұла бойын кардай қылып тастайтын, Кейінгі жылдары бүл расімнің тек қана ырымы жасалады.<br /> Бұдан кейін қыз жағы жігіт жағынан келген құдаларға бес түрлі «кит» береді. Біріншісі жігіттің ата-анасына, екіншісі бірінші дәрежелі туыстарына, үшіншісі одан кейінгі ағайындарына, дос-жарандарына, бесінші кит „көптің киті“ деп аталады. Ол жалпы жиналған қонақтарға таратылады. Сондай-ақ „өлі-тірінің киті“ бар. Келесі күні "Құда той" жігіттің үйінде жалғасады. Жігіттің үйіндегі тойда да қыздың үйіне жасалған рәсімдермен қайталанады. '''Қалындық болу мерзімі''' — қалындық мерзімі әртүрлі алты айдан бес жылға дейін созыпғандары бар, Ең қызығы бұл мерзім аралығында жігіт пен қыз ашықтан ашық бір-бірімен кездесе алмайды, Сондай-ақ қыз-жігіт ата-ене және туған-туыстарының көзіне түсе бермеуі керек. Айт күндері мәселен құрбан айт, наурыз мерекесінде екі жақ көрісуге барады. Ал, наурыз айтта күйеу баланын тарапынан қалыңдыққа міндетті түрде түрлі алтын әшекейді бұйымдар сыйлыққа алып барады. '''Тойға дайындық''' — жігіт жағы қалыңмалды толық өтегеннен кейін келін түсіру тойды жасауға дайын екендіктерін жария етеді. Той мерзімі жақындай түсісімен қыз сырлас жеңгелерінен "сыңсу" үйрене бастайды, Тойдың күні нақтылай белгіленген сон қызды ағайындары мен дос-жарандарын қонақасы беруге қонаққа шақырады, қызды түнде барлық туыстар мен достарын қоса шақырып, үлкен құрмет көрсетіп, ән айтып, дүрілдетіп той жасап өткізеді. Бұған Иран қазақтары «Ойын кеші» деп ат қойған. '''Неке кию рәсімі''' — неке қию үшін ауыл молдасы шақырылады. Бір ыдысқа су құйылады, оған аздап секер қосылады, Қыз жақтан күміс теңге, күйеу жақтан ақ орамал алынады. Күміс теңгені суға салып, ыдыстың үстін ақ орамалмен жабады. Неке қию үшін молданың қасына екі "куә" сайланады. Молда олардың бір-біріне ризашылығын естігеннен кейін некелерін қияды. Сосын ортадағы ыдыстағы суды жиналғандарға береді, әрқайсысы бір-бірден ұрттайды. == Қол ұстату == Неке қиылғаннан кейін қыздың жеңгелері кыздын әкесінің үйінің бір бөлмесіне төсек жайып, күйеу мен қалыңдықтың қол ұстасу рәсіміне дайындайды. Сол бөлмеде қыз күтіп отырады. Үй адамдары ұйықтағаннан кейін қыздың женгелері сол маңайда күтіп жүрген жігітті қыз отырған бөлмеге алып келеді. Күйеу жігіт оны ертіп келген жеңгесіне жеңгетайлық сыйлығын береді. Жеңге күйеу мен қыздың оң қолдарын жібек орамалмен бір-біріне байлайды. Олар бір-бірінің бетін сипап, отырып аз ғана сөйлеседі. Көп ұзамай жеңгелері келіп күйеуді үйден шығарып алып кетеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Иран этникалық топтары]] [[Санат:Қазақтар диаспорасы]] noml232siz5bcrjqf37pcmb28m4c20w 3690293 3690292 2026-11-02T13:46:16Z Мағыпар 100137 /* Қол ұстату */ 3690293 wikitext text/x-wiki '''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі. Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.<ref>{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == Иран қазақтарының бастапқы тарихы == Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды» кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған. Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты. Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады. Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.<ref>{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы== 1968 жылы сол кездегі Иранның патшасы Мұхаммед Реза Пәһлевидін Кеңестік Қазақстанга сапары кезінде Алматы қаласында республиканың бірінші басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың арнайы қонағы болды. Иран патшасы оны Иран еліне қонақ болып қайтуға шақырады. Бірақ, Қонаев ол кезде Иранға бару-бармау билігі Мәскеудің қолында екенін ескеріп, есесіне шахтан Ирак қазақтарының жай-күйін сұрайды. Патша, қазақтар туралы ешқандай мағлұмат білмейтінін айтып, барағаннан кейін олардың жәй-күйін білуге уәде береді. Дінмүхаммед Қонаев Ирандағы бауырларына сәлем жолдап, патшадан оларға оң көзбен қарауын өтінеді. Иран патшасы еліне оралысымен қарамағындағыларға қазақтардың тез арада мекен-жайын анықтауды тапсырады. Ақмолда Талиб-ол-Илім бастаған бір топ қария Тегерандағы «Ниявәран» сарайында патшаның қабылдауында болады. Патшаның ілтипатына бөлінген олар патшаны отбасымен қазақ ауылына қонақ болуға шақырады. Патшаның зайыбы Мəлике Фəрəһ қазақтардың имам Əбу-Ханифа атындағы Горган қаласында жаңадан салынған мешітіне кіріп, иран кілемін патшаның атынан тарту етеді. Аталмыш оқиғалар қазақтарға жаңа бір серпіліс берді. Ақсақалдар қала, аймақ тіпті мемлекеттік шенеуніктердің көзіне ілініп, олардың ілтипатына бөлене бастады. Қазақтың аурушаң екі ұл-қызы қаражаттың жоқтығынан ем алуға дəрменсіз болып жүрген жерінен тегін емделуге жолдама алды. Азаматтық ала-аламай жүргендердің ісі жеделдетіліп азаматтық куəлікке қол жеткізді. Қазақтарға жер бөлінді. Қазақтардың жер шаруашылығымен айналысуына жол ашылды. Бай-ауқатты отбасылар көбейді. Жоғарғы оқу орындарына түсуге жаңа бір талпыныс пайда болды. Горган радиосының түркімен тілінде жарияланатын бөлімінде күнде бір жарым сағат қазақ əндерін əуе толқынына жібере бастады.<ref>{{citeweb|url=https://el.kz/1970_zhyldary_iran_-aza-taryna_zher_berilip-_-uant-an_edi_21170/|title=1970 жылдары Иран қазақтарына жер беріліп, қуантқан еді.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == 1970 жылдардан кейінгі Ирандағы қазақтардың жағдайы== 1970 жылдары орта мектеп түлектері алғаш рет жоғары оқу орнына түсуге дайындық үстінде болды. Жастардың ғылым, білімге ден қойып, спорт саласына бет бұруы елеулі жетістіктерге қол жеткізді. Мәселен, Кайырбай Жеменей ауыр атлетикадан облыстық жене республикалық денгейде көптеген жылдар бойы жүлделі орынға ие болса, Әшім Жеменей гимнастика саласында бірнеше жүлде алып, парсы жұртына танымал болды. Әбубәкір Павиз (Әбіш) жеңіл атлетиканың әр түрлі саласы бойынша (найза, дискі лактыру, т.б.) республикалық оқушылар жарыстарында б алтын медаль алды. Олардың ізбасары Сафура Жеменей гимнастикадан республикалық оқушылар сайысында үшінші орынды иеленді. Кейінгі жылдары Маржан Жеменей шахматтан республика оқушылар арасындағы жарыста үшінші орынға қол жеткізді. Қазақ футбол командасы екі миллион халқы бар Мазандеран облысының Горган ауданында үлкен жетістіктерге жетті. Ол талай рет аудан, аймақ көлемінде жүлделі орындарға ие болды. Есін жиған ел той-думанды дүркіретіп өткізетін халге де жетті. Осы жылдары қазақ қыздарының біразы мектепке бара бастады. Кеңестік Қазақстаннан «Қыз Жібек», «Транссібір экспресі», «Көксерек» фильмдері әкелініп, араб әрпімен Міржақып Дулаттың «Оян, казақ» кітабы, М.Әуезовтің «Қараш-қараш», Т.Ахтановтың «Боран», Ш.Айтматовтың «Жәмила», «Ақ кеме», «Ананың хикаясы», «Ғасырдан да ұзақ күн» еңбектері парсы тілінде кітапхана сөрелеріне түсе бастады. 1970 жылдардан кейін «Дос-Мұкасан» тобынын орындап жүрген әндері Иран қазақтарына да жетті. Олардың әндері көп сұранысқа ие болып, күйтаспага жазылып, ән сүйер қауымның сұранысын қанағаттандырды. 1977 жылдан бастап «Шалқар», қазір «Шалқар-2» деген атаумен шығатын газет қолдарына тие бастады.<ref>{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}</ref> == 1980-1990 жылғы қазақтар == 1980-1990 жылдары Иран, Ауғанстан, Сауд Арабиясы, Пәкістан, Еуропа елдеріндегі қазақтар бір-бірімен тығыз байланыста бола бастады. Кеңестік Қазақстандағы 1986 жылғы жастардың желтоқсан көтерілісі КСРО-дағы қайта құру саясаты шетел қазақтарына жаңаша ой салды. Ол ата-мекенге оралу еді. Аталмыш елдерде мүмкіндігінше жаңадан ресми - бейресми қоғамдар, ұйымдар не бас қосулар жиіледі. Барлық жерде қазақ салт-дәстүрін жаңарту, сонымен қатар атамекенмен байланысты күшейту жолдарын қарастыру болды. 1990 жылдар жаңа серпіліс кезеңі болып табылады. Иран елінің жоғарғы оқу орындарында қазактың жүздеген ұл-қыздары заманаға сай түрлі мамандықтар: математика, компьютердің түрлі мамандары, ауыл шаруашылығы, экономика, педагогика, қоғамдық білімдер, басқару мамандығы, кеме инженері, әдебиет, статистика, техника саласының бағыттарында оқи бастады. Бір легі мемлекетгің әр түрлі салаларында баскару денгейдегі қызметке қол жеткізді. 1992 жылдың қаңтар айының 29-шы жұлдызында Қазақстан Республикасы мен Иран Ислам Республикасы арасындағы дипломатиялык қатынастар елісіміне қол қойылды. Иранның тұңғыш елшісі Рәсул Ислами мырза 15 қыркүйек 1992 жылы ел президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевқа сенім хатын тапсырды. 1993 жылдың қыркүйек-қазан айларында Иран елінің астанасы Тегеран қаласында Қазақстан Республикасының елшілігі ашылып, елші ретінде Мырзагай Жолдасбеков қызметіне кірісті. Қазақстан президенті мен сол кездегі Иран Ислам Республикасының президенті Әли Акбар Хашеми арасында иран қазақтарының заңды түрде ата-мекеніне өз қалаулары бойынша көше алатындығы жөніндегі келісімге қол қойылды. Соның нәтижесінде 1995 жылдың күзінде Иран қазақтарының алғашқы тобы қазақ жеріне аяқ басты. == Жалпы сипаттама == Қазақтар Иранда өз салт-дәстүрін сақтаған. Сондықтан олар шашырап, бытырап кетпей, «мәхалла» деп аталатын бір аудан, бір ауыл, бір көшенің бойында қоныс тепкен. Тіпті көшелерінің аты «Қазақ» деп аталады. Өздерінің дүкені, өздерінің мешіті — сүннит қазақтар мен түркімендер жиналатын жері бар. Өйткені, Иран — шиіт мазхабындағы ел. Сол шиіттердің ортасында олар өздерінің сүннит мазхабын сақтап отыр. Өздерінің имамдары бар. Түркімен имам да, қазақ имам да бар. Өзара алмасып, сол жерде жұма намаздарын өткізіп тұрады. Иран қазақтары, үйде қазақша сөйлеседі. Парсыша тек сыртта сөйлейді. Қазақтар ирандықтарды «оулият» дейді. Бірақ енді кейінгі ұрпақтың арасында қазақ тілін сақтап қалу мәселесі жиі көтеріліп жүр. Өйткені қазір жаңа технология дамып жатыр, балалар мектепте ағылшынша оқиды, әлеуметтік желілерде ағылшынша ақпарат көп. Қазірдің өзінде олар қазақ тілі мен парсы тілін араластырып сөйлейді. Тілді сақтауда Otau TV арқылы қосылатын «Балапан», «Қазақстан» сияқты телеарналар көмектесіп отыр.<ref>{{citeweb|url=https://ult.kz/kz/post/iran-kazaktary-85-million-irandykka-sinip-ketpey-ana-tilin-saktap-kaldy-shygystanushymen-sukhbat|title=«Иран қазақтары 85 миллион ирандыққа сіңіп кетпей, ана тілін сақтап қалды»: шығыстанушымен сұхбат|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> 1980 жылдары зерттеуші ғалым Мәнсур Қияидің жазуы бойынша Иран қазақтары 26 рудан құралады: Тіней, Беріш, Бегей, Қосқұлак, Әбыз, Жеменей, Байбоз, Ескелді, Медет, Жары, Қырықмылтық, Жаман Адай, Мамыртай, Қожа, Қараш, Жақа, Көрпе, Байшағыр, Боқсары, Жаппас, Қаржау, Тобыш, Әли, Шегем, Табынай, Бәубек, сонымен қатар Әлім, Найман, Табын. Жеменей руынан — Ақшакедей (4 отбасы), Қаракедей (17 отбасы), Есен (7 отбасы), Ақбота (6 отбасы), Бәйбіше (6 отбасы), Сұлтаналы (2 отбасы), Олжашы (5 отбасы), Өрдек (37 отбасы), Қара тоқа (7 отбасы) бар. == Иран қазақтарының салт-дәстүрлері == Иран қазақтары әуел бастан салт-дәстүрді ұстануға мығым. Бұрынғы ата-баба салт-дәстүрді барынша ұстанады. Бауырсақ той, күйеу той, киіт беру, орамал ақша беру, беташар, беташардан кейін ойын тойы болады.<ref>{{citeweb|url=https://azattyq-ruhy.kz/society/73266-kuieu-tusiru-degen-bar-kazaktyn-tun-gysh-geolog-galymynyn-shoberesi-iran-kazaktarynyn-toiy-kalai-otetinin-aityp-berdi|title=«Күйеу түсіру деген бар»: геолог ғалымның шөбересі Иран қазақтарының тойы қалай өтетінін айтып берді|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}</ref> Ең басты қасиет қонақжайлылық. Кез-келген қонаққа бару бір кесе шәйдан басталады, үй иесі әрдайым кіріп,ортақ үстел басында дәм татуды ұсынады. Егер сіз таныс болмасаңыз да, бірақ ұлтыңыз қазақ болса, сізді кез келген үй қарсы алады.<ref>{{citeweb|url=https://weproject.media/kz/articles/detail/iranda-y-etnikaly-aza-tar-til-men-orta-d-st-rler-zhayly/?ysclid=mvys07vr5w373226310|title=Ирандағы этникалық қазақтар тіл мен ортақ дәстүрлер жайлы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}</ref> '''Қыз ұзату''' — қазақтардың ұл-қыздары өздерінің болашақ жарын таңдауға ешқандай еркі болмай олардың ата-аналары таңдайтын. Әке баласына лайық көрген қызды құда түсіп айттыруға ағайындардың үлкендерімен кеңесіп, шешім қабылдайды. Қалыңдық таңдауда ата-ана бірден шешім қабылдамайды. Олар өздеріне лайық деген жанұяларяың мінез-құлқын, тұрмыстық жағдайын, бала-шағасының хал-ахуалын, отбасы мүшелерінің қарым-қатынасын, жолдас-жоралары, жегжаттары арқылы әбден біліп алып барып шешімге келеді. Ал қазіргі кезде ұл балалардың қыз таңдауда өз еріктері бар. Бірақ, қыз балалардың емін-еркін жүрістері болмағандықтан, оларға қиындықтардың көп болатыны рас. '''Айттыру''' — ағайынның үлкендері ұл мен қыздың үйленуіне келісім бере қойса, сөзге шебер туыстың бір әйел адамы қыздың анасымен хабарласып өз ойларын айтады. Қыздың анасы мақұл көріп, күйеуімен бұл жайлы әңгімелесіп, қыздарын беруді дұрыс деп шешсе, бір апта ішінде өздерінің келіскендерін хабарлайды. Жігіт жақтан елге абыройлы, беделді ағайындарының бірі бас болып бірнеше адамды ертіп қыздың үйіне барып, өздерінің келгендегі ниетін айтады. Бұл екі жақтың келісімге келгендіктерін көрсетеді. Содан кейін қыздың ата-анасы ақсақалдармен кеңесе отырып, құда түсетін күнін белгілеп жігіт жаққа хабарын береді. Жігіттің әкесі бірнеше ақсақалдарды ертіп қыз жақтың «үлкен шаңырағына» барып құда түседі. Сөйтіп екі жақ сөз берісіп, құдалықтың алғы шартын жасайды. '''Құда болу''' — құда болу күні ырым бойынша сәтті күннің бірін тағайындайды. Бұл күні екі жақ дәстүрлі қалыңмал мөлшерін анықтайды. Оның мөлшерін ауқатты немесе бәсекешіл адамдар өзгертіп отырады. Дегенмен өзіндік мөлшері азды-көпті жоғарылап не төмендеп өзгеріп отырады. Мәселен қазіргі кезде мың-екі мың доллар көлемінде қалыңмал төленеді. Қалыңмал жігіт жақтың материалдық жағдайына байланысты бөлініп бір, екі не үш мезгілге бөлініп төленеді. Қалыңмалдың оннан бір мөлшері «Ағалық хақы» деп беріледі. Қалыңмалдың белгіленген мөлшері төленген соң екі жақ құдалық той жасау күнін белгілейді. '''Құдалық той''' — құдалық той белгіленген соң бірнеше күн бұрын дайындық бастайды. Жігіт жағы өздерінің ағайын-туысқандарына той болатын күнді хабардар етеді. Қыз жақ құдалық тойға баратын ағайындарын анықтап шақырады. Жігіттің анасы жақын апа-жеңгелері қызға тағатын алтын сырға тағы басқа сыйлықтарын дайындайды. Мұнда жігіт жақтың ауқаттылығына байланысты қызға алтын бұйымдар мен түрлі сыйлықтар беріледі. Қыз жақтың адамдары да «Ақ қалта», «Ала қалтасын» көтеріп келеді.<br /> Құдалық той қыз жақта жасалады. Жігіт жақтан келетін құдаларға арнап үй дайындап қояды. Бұл үйді «Құда түсетін үй» деп атайды. Құдалық тойдан бір күн бұрын май нан (шелпек), бауырсақ пісіріледі. Құдалардың саны 200 адамға дейін жетеді. Қазір бұл сан нарықтық жағдайға байланысты төмендеп кетті. Көп жылдардан бері қазақ «күріше» пісіріп қарсы алуды дәстүрге айналдырды. Қонақтар санының көп болуына қатысты әр төрт, алты бір табақ күріш тартылады. Дастарқанға жеміс-жидек, салат және сусындар қойылады. Тамақ желініп болғаннан кейін ас қайырып, құран оқылады. Қонақтар бәрі үйден сыртқа шыққан соң жігіттің әкесі не ағасы үйден сыртқа шықпастан бұрын отырған жердің киізінің астына қонақ иесіне "сыйлық" ретінде ақша қалдырады. Оны "төсек асты" дейді. Құдалар қонақасы берілген үйден шыққан соң қыздың әкесінің үйіне бет алады. Құдалық тойдың ең қызық сәті "Құда түсіру» деп есептеледі. Өйткені құдаларды қызықтап қарсы алу және күтті болсын деген ниетпен оларға ұн жағып жатады, Бұрын қызыққа батамыз деп құдалардың ішінде ыңғайы келгенін ұнға әбден малып, тұла бойын кардай қылып тастайтын, Кейінгі жылдары бүл расімнің тек қана ырымы жасалады.<br /> Бұдан кейін қыз жағы жігіт жағынан келген құдаларға бес түрлі «кит» береді. Біріншісі жігіттің ата-анасына, екіншісі бірінші дәрежелі туыстарына, үшіншісі одан кейінгі ағайындарына, дос-жарандарына, бесінші кит „көптің киті“ деп аталады. Ол жалпы жиналған қонақтарға таратылады. Сондай-ақ „өлі-тірінің киті“ бар. Келесі күні "Құда той" жігіттің үйінде жалғасады. Жігіттің үйіндегі тойда да қыздың үйіне жасалған рәсімдермен қайталанады. '''Қалындық болу мерзімі''' — қалындық мерзімі әртүрлі алты айдан бес жылға дейін созыпғандары бар, Ең қызығы бұл мерзім аралығында жігіт пен қыз ашықтан ашық бір-бірімен кездесе алмайды, Сондай-ақ қыз-жігіт ата-ене және туған-туыстарының көзіне түсе бермеуі керек. Айт күндері мәселен құрбан айт, наурыз мерекесінде екі жақ көрісуге барады. Ал, наурыз айтта күйеу баланын тарапынан қалыңдыққа міндетті түрде түрлі алтын әшекейді бұйымдар сыйлыққа алып барады. '''Тойға дайындық''' — жігіт жағы қалыңмалды толық өтегеннен кейін келін түсіру тойды жасауға дайын екендіктерін жария етеді. Той мерзімі жақындай түсісімен қыз сырлас жеңгелерінен "сыңсу" үйрене бастайды, Тойдың күні нақтылай белгіленген сон қызды ағайындары мен дос-жарандарын қонақасы беруге қонаққа шақырады, қызды түнде барлық туыстар мен достарын қоса шақырып, үлкен құрмет көрсетіп, ән айтып, дүрілдетіп той жасап өткізеді. Бұған Иран қазақтары «Ойын кеші» деп ат қойған. '''Неке кию рәсімі''' — неке қию үшін ауыл молдасы шақырылады. Бір ыдысқа су құйылады, оған аздап секер қосылады, Қыз жақтан күміс теңге, күйеу жақтан ақ орамал алынады. Күміс теңгені суға салып, ыдыстың үстін ақ орамалмен жабады. Неке қию үшін молданың қасына екі "куә" сайланады. Молда олардың бір-біріне ризашылығын естігеннен кейін некелерін қияды. Сосын ортадағы ыдыстағы суды жиналғандарға береді, әрқайсысы бір-бірден ұрттайды. == Қол ұстату == Неке қиылғаннан кейін қыздың жеңгелері қыздын әкесінің үйінің бір бөлмесіне төсек жайып, күйеу мен қалыңдықтың қол ұстасу рәсіміне дайындайды. Сол бөлмеде қыз күтіп отырады. Үй адамдары ұйықтағаннан кейін қыздың женгелері сол маңайда күтіп жүрген жігітті қыз отырған бөлмеге алып келеді. Күйеу жігіт оны ертіп келген жеңгесіне жеңгетайлық сыйлығын береді. Жеңге күйеу мен қыздың оң қолдарын жібек орамалмен бір-біріне байлайды. Олар бір-бірінің бетін сипап, отырып аз ғана сөйлеседі. Көп ұзамай жеңгелері келіп күйеуді үйден шығарып алып кетеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Иран этникалық топтары]] [[Санат:Қазақтар диаспорасы]] fcx5ujlzppwmc67ry7j2i017zc95me3 3690295 3690293 2026-11-02T13:54:41Z Мағыпар 100137 дереккөз 3690295 wikitext text/x-wiki '''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі. Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.<ref>{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == Иран қазақтарының бастапқы тарихы == Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды» кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған. Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты. Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады. Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.<ref>{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы== 1968 жылы сол кездегі Иранның патшасы Мұхаммед Реза Пәһлевидін Кеңестік Қазақстанга сапары кезінде Алматы қаласында республиканың бірінші басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың арнайы қонағы болды. Иран патшасы оны Иран еліне қонақ болып қайтуға шақырады. Бірақ, Қонаев ол кезде Иранға бару-бармау билігі Мәскеудің қолында екенін ескеріп, есесіне шахтан Ирак қазақтарының жай-күйін сұрайды. Патша, қазақтар туралы ешқандай мағлұмат білмейтінін айтып, барағаннан кейін олардың жәй-күйін білуге уәде береді. Дінмүхаммед Қонаев Ирандағы бауырларына сәлем жолдап, патшадан оларға оң көзбен қарауын өтінеді. Иран патшасы еліне оралысымен қарамағындағыларға қазақтардың тез арада мекен-жайын анықтауды тапсырады. Ақмолда Талиб-ол-Илім бастаған бір топ қария Тегерандағы «Ниявәран» сарайында патшаның қабылдауында болады. Патшаның ілтипатына бөлінген олар патшаны отбасымен қазақ ауылына қонақ болуға шақырады. Патшаның зайыбы Мəлике Фəрəһ қазақтардың имам Əбу-Ханифа атындағы Горган қаласында жаңадан салынған мешітіне кіріп, иран кілемін патшаның атынан тарту етеді. Аталмыш оқиғалар қазақтарға жаңа бір серпіліс берді. Ақсақалдар қала, аймақ тіпті мемлекеттік шенеуніктердің көзіне ілініп, олардың ілтипатына бөлене бастады. Қазақтың аурушаң екі ұл-қызы қаражаттың жоқтығынан ем алуға дəрменсіз болып жүрген жерінен тегін емделуге жолдама алды. Азаматтық ала-аламай жүргендердің ісі жеделдетіліп азаматтық куəлікке қол жеткізді. Қазақтарға жер бөлінді. Қазақтардың жер шаруашылығымен айналысуына жол ашылды. Бай-ауқатты отбасылар көбейді. Жоғарғы оқу орындарына түсуге жаңа бір талпыныс пайда болды. Горган радиосының түркімен тілінде жарияланатын бөлімінде күнде бір жарым сағат қазақ əндерін əуе толқынына жібере бастады.<ref>{{citeweb|url=https://el.kz/1970_zhyldary_iran_-aza-taryna_zher_berilip-_-uant-an_edi_21170/|title=1970 жылдары Иран қазақтарына жер беріліп, қуантқан еді.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == 1970 жылдардан кейінгі Ирандағы қазақтардың жағдайы== 1970 жылдары орта мектеп түлектері алғаш рет жоғары оқу орнына түсуге дайындық үстінде болды. Жастардың ғылым, білімге ден қойып, спорт саласына бет бұруы елеулі жетістіктерге қол жеткізді. Мәселен, Кайырбай Жеменей ауыр атлетикадан облыстық жене республикалық денгейде көптеген жылдар бойы жүлделі орынға ие болса, Әшім Жеменей гимнастика саласында бірнеше жүлде алып, парсы жұртына танымал болды. Әбубәкір Павиз (Әбіш) жеңіл атлетиканың әр түрлі саласы бойынша (найза, дискі лактыру, т.б.) республикалық оқушылар жарыстарында б алтын медаль алды. Олардың ізбасары Сафура Жеменей гимнастикадан республикалық оқушылар сайысында үшінші орынды иеленді. Кейінгі жылдары Маржан Жеменей шахматтан республика оқушылар арасындағы жарыста үшінші орынға қол жеткізді. Қазақ футбол командасы екі миллион халқы бар Мазандеран облысының Горган ауданында үлкен жетістіктерге жетті. Ол талай рет аудан, аймақ көлемінде жүлделі орындарға ие болды. Есін жиған ел той-думанды дүркіретіп өткізетін халге де жетті. Осы жылдары қазақ қыздарының біразы мектепке бара бастады. Кеңестік Қазақстаннан «Қыз Жібек», «Транссібір экспресі», «Көксерек» фильмдері әкелініп, араб әрпімен Міржақып Дулаттың «Оян, казақ» кітабы, М.Әуезовтің «Қараш-қараш», Т.Ахтановтың «Боран», Ш.Айтматовтың «Жәмила», «Ақ кеме», «Ананың хикаясы», «Ғасырдан да ұзақ күн» еңбектері парсы тілінде кітапхана сөрелеріне түсе бастады. 1970 жылдардан кейін «Дос-Мұкасан» тобынын орындап жүрген әндері Иран қазақтарына да жетті. Олардың әндері көп сұранысқа ие болып, күйтаспага жазылып, ән сүйер қауымның сұранысын қанағаттандырды. 1977 жылдан бастап «Шалқар», қазір «Шалқар-2» деген атаумен шығатын газет қолдарына тие бастады.<ref>{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}</ref> == 1980-1990 жылғы қазақтар == 1980-1990 жылдары Иран, Ауғанстан, Сауд Арабиясы, Пәкістан, Еуропа елдеріндегі қазақтар бір-бірімен тығыз байланыста бола бастады. Кеңестік Қазақстандағы 1986 жылғы жастардың желтоқсан көтерілісі КСРО-дағы қайта құру саясаты шетел қазақтарына жаңаша ой салды. Ол ата-мекенге оралу еді. Аталмыш елдерде мүмкіндігінше жаңадан ресми - бейресми қоғамдар, ұйымдар не бас қосулар жиіледі. Барлық жерде қазақ салт-дәстүрін жаңарту, сонымен қатар атамекенмен байланысты күшейту жолдарын қарастыру болды. 1990 жылдар жаңа серпіліс кезеңі болып табылады. Иран елінің жоғарғы оқу орындарында қазактың жүздеген ұл-қыздары заманаға сай түрлі мамандықтар: математика, компьютердің түрлі мамандары, ауыл шаруашылығы, экономика, педагогика, қоғамдық білімдер, басқару мамандығы, кеме инженері, әдебиет, статистика, техника саласының бағыттарында оқи бастады. Бір легі мемлекетгің әр түрлі салаларында баскару денгейдегі қызметке қол жеткізді. 1992 жылдың қаңтар айының 29-шы жұлдызында Қазақстан Республикасы мен Иран Ислам Республикасы арасындағы дипломатиялык қатынастар елісіміне қол қойылды. Иранның тұңғыш елшісі Рәсул Ислами мырза 15 қыркүйек 1992 жылы ел президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевқа сенім хатын тапсырды. 1993 жылдың қыркүйек-қазан айларында Иран елінің астанасы Тегеран қаласында Қазақстан Республикасының елшілігі ашылып, елші ретінде Мырзагай Жолдасбеков қызметіне кірісті. Қазақстан президенті мен сол кездегі Иран Ислам Республикасының президенті Әли Акбар Хашеми арасында иран қазақтарының заңды түрде ата-мекеніне өз қалаулары бойынша көше алатындығы жөніндегі келісімге қол қойылды. Соның нәтижесінде 1995 жылдың күзінде Иран қазақтарының алғашқы тобы қазақ жеріне аяқ басты. == Жалпы сипаттама == Қазақтар Иранда өз салт-дәстүрін сақтаған. Сондықтан олар шашырап, бытырап кетпей, «мәхалла» деп аталатын бір аудан, бір ауыл, бір көшенің бойында қоныс тепкен. Тіпті көшелерінің аты «Қазақ» деп аталады. Өздерінің дүкені, өздерінің мешіті — сүннит қазақтар мен түркімендер жиналатын жері бар. Өйткені, Иран — шиіт мазхабындағы ел. Сол шиіттердің ортасында олар өздерінің сүннит мазхабын сақтап отыр. Өздерінің имамдары бар. Түркімен имам да, қазақ имам да бар. Өзара алмасып, сол жерде жұма намаздарын өткізіп тұрады. Иран қазақтары, үйде қазақша сөйлеседі. Парсыша тек сыртта сөйлейді. Қазақтар ирандықтарды «оулият» дейді. Бірақ енді кейінгі ұрпақтың арасында қазақ тілін сақтап қалу мәселесі жиі көтеріліп жүр. Өйткені қазір жаңа технология дамып жатыр, балалар мектепте ағылшынша оқиды, әлеуметтік желілерде ағылшынша ақпарат көп. Қазірдің өзінде олар қазақ тілі мен парсы тілін араластырып сөйлейді. Тілді сақтауда Otau TV арқылы қосылатын «Балапан», «Қазақстан» сияқты телеарналар көмектесіп отыр.<ref>{{citeweb|url=https://ult.kz/kz/post/iran-kazaktary-85-million-irandykka-sinip-ketpey-ana-tilin-saktap-kaldy-shygystanushymen-sukhbat|title=«Иран қазақтары 85 миллион ирандыққа сіңіп кетпей, ана тілін сақтап қалды»: шығыстанушымен сұхбат|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> 1980 жылдары зерттеуші ғалым Мәнсур Қияидің жазуы бойынша Иран қазақтары 26 рудан құралады: Тіней, Беріш, Бегей, Қосқұлак, Әбыз, Жеменей, Байбоз, Ескелді, Медет, Жары, Қырықмылтық, Жаман Адай, Мамыртай, Қожа, Қараш, Жақа, Көрпе, Байшағыр, Боқсары, Жаппас, Қаржау, Тобыш, Әли, Шегем, Табынай, Бәубек, сонымен қатар Әлім, Найман, Табын. Жеменей руынан — Ақшакедей (4 отбасы), Қаракедей (17 отбасы), Есен (7 отбасы), Ақбота (6 отбасы), Бәйбіше (6 отбасы), Сұлтаналы (2 отбасы), Олжашы (5 отбасы), Өрдек (37 отбасы), Қара тоқа (7 отбасы) бар. == Иран қазақтарының салт-дәстүрлері == Иран қазақтары әуел бастан салт-дәстүрді ұстануға мығым. Бұрынғы ата-баба салт-дәстүрді барынша ұстанады. Бауырсақ той, күйеу той, киіт беру, орамал ақша беру, беташар, беташардан кейін ойын тойы болады.<ref>{{citeweb|url=https://azattyq-ruhy.kz/society/73266-kuieu-tusiru-degen-bar-kazaktyn-tun-gysh-geolog-galymynyn-shoberesi-iran-kazaktarynyn-toiy-kalai-otetinin-aityp-berdi|title=«Күйеу түсіру деген бар»: геолог ғалымның шөбересі Иран қазақтарының тойы қалай өтетінін айтып берді|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}</ref> Ең басты қасиет қонақжайлылық. Кез-келген қонаққа бару бір кесе шәйдан басталады, үй иесі әрдайым кіріп,ортақ үстел басында дәм татуды ұсынады. Егер сіз таныс болмасаңыз да, бірақ ұлтыңыз қазақ болса, сізді кез келген үй қарсы алады.<ref>{{citeweb|url=https://weproject.media/kz/articles/detail/iranda-y-etnikaly-aza-tar-til-men-orta-d-st-rler-zhayly/?ysclid=mvys07vr5w373226310|title=Ирандағы этникалық қазақтар тіл мен ортақ дәстүрлер жайлы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}</ref> '''Қыз ұзату''' — қазақтардың ұл-қыздары өздерінің болашақ жарын таңдауға ешқандай еркі болмай олардың ата-аналары таңдайтын. Әке баласына лайық көрген қызды құда түсіп айттыруға ағайындардың үлкендерімен кеңесіп, шешім қабылдайды. Қалыңдық таңдауда ата-ана бірден шешім қабылдамайды. Олар өздеріне лайық деген жанұяларяың мінез-құлқын, тұрмыстық жағдайын, бала-шағасының хал-ахуалын, отбасы мүшелерінің қарым-қатынасын, жолдас-жоралары, жегжаттары арқылы әбден біліп алып барып шешімге келеді. Ал қазіргі кезде ұл балалардың қыз таңдауда өз еріктері бар. Бірақ, қыз балалардың емін-еркін жүрістері болмағандықтан, оларға қиындықтардың көп болатыны рас. '''Айттыру''' — ағайынның үлкендері ұл мен қыздың үйленуіне келісім бере қойса, сөзге шебер туыстың бір әйел адамы қыздың анасымен хабарласып өз ойларын айтады. Қыздың анасы мақұл көріп, күйеуімен бұл жайлы әңгімелесіп, қыздарын беруді дұрыс деп шешсе, бір апта ішінде өздерінің келіскендерін хабарлайды. Жігіт жақтан елге абыройлы, беделді ағайындарының бірі бас болып бірнеше адамды ертіп қыздың үйіне барып, өздерінің келгендегі ниетін айтады. Бұл екі жақтың келісімге келгендіктерін көрсетеді. Содан кейін қыздың ата-анасы ақсақалдармен кеңесе отырып, құда түсетін күнін белгілеп жігіт жаққа хабарын береді. Жігіттің әкесі бірнеше ақсақалдарды ертіп қыз жақтың «үлкен шаңырағына» барып құда түседі. Сөйтіп екі жақ сөз берісіп, құдалықтың алғы шартын жасайды. '''Құда болу''' — құда болу күні ырым бойынша сәтті күннің бірін тағайындайды. Бұл күні екі жақ дәстүрлі қалыңмал мөлшерін анықтайды. Оның мөлшерін ауқатты немесе бәсекешіл адамдар өзгертіп отырады. Дегенмен өзіндік мөлшері азды-көпті жоғарылап не төмендеп өзгеріп отырады. Мәселен қазіргі кезде мың-екі мың доллар көлемінде қалыңмал төленеді. Қалыңмал жігіт жақтың материалдық жағдайына байланысты бөлініп бір, екі не үш мезгілге бөлініп төленеді. Қалыңмалдың оннан бір мөлшері «Ағалық хақы» деп беріледі. Қалыңмалдың белгіленген мөлшері төленген соң екі жақ құдалық той жасау күнін белгілейді. '''Құдалық той''' — құдалық той белгіленген соң бірнеше күн бұрын дайындық бастайды. Жігіт жағы өздерінің ағайын-туысқандарына той болатын күнді хабардар етеді. Қыз жақ құдалық тойға баратын ағайындарын анықтап шақырады. Жігіттің анасы жақын апа-жеңгелері қызға тағатын алтын сырға тағы басқа сыйлықтарын дайындайды. Мұнда жігіт жақтың ауқаттылығына байланысты қызға алтын бұйымдар мен түрлі сыйлықтар беріледі. Қыз жақтың адамдары да «Ақ қалта», «Ала қалтасын» көтеріп келеді.<br /> Құдалық той қыз жақта жасалады. Жігіт жақтан келетін құдаларға арнап үй дайындап қояды. Бұл үйді «Құда түсетін үй» деп атайды. Құдалық тойдан бір күн бұрын май нан (шелпек), бауырсақ пісіріледі. Құдалардың саны 200 адамға дейін жетеді. Қазір бұл сан нарықтық жағдайға байланысты төмендеп кетті. Көп жылдардан бері қазақ «күріше» пісіріп қарсы алуды дәстүрге айналдырды. Қонақтар санының көп болуына қатысты әр төрт, алты бір табақ күріш тартылады. Дастарқанға жеміс-жидек, салат және сусындар қойылады. Тамақ желініп болғаннан кейін ас қайырып, құран оқылады. Қонақтар бәрі үйден сыртқа шыққан соң жігіттің әкесі не ағасы үйден сыртқа шықпастан бұрын отырған жердің киізінің астына қонақ иесіне "сыйлық" ретінде ақша қалдырады. Оны "төсек асты" дейді. Құдалар қонақасы берілген үйден шыққан соң қыздың әкесінің үйіне бет алады. Құдалық тойдың ең қызық сәті "Құда түсіру» деп есептеледі. Өйткені құдаларды қызықтап қарсы алу және күтті болсын деген ниетпен оларға ұн жағып жатады, Бұрын қызыққа батамыз деп құдалардың ішінде ыңғайы келгенін ұнға әбден малып, тұла бойын кардай қылып тастайтын, Кейінгі жылдары бүл расімнің тек қана ырымы жасалады.<br /> Бұдан кейін қыз жағы жігіт жағынан келген құдаларға бес түрлі «кит» береді. Біріншісі жігіттің ата-анасына, екіншісі бірінші дәрежелі туыстарына, үшіншісі одан кейінгі ағайындарына, дос-жарандарына, бесінші кит „көптің киті“ деп аталады. Ол жалпы жиналған қонақтарға таратылады. Сондай-ақ „өлі-тірінің киті“ бар. Келесі күні "Құда той" жігіттің үйінде жалғасады. Жігіттің үйіндегі тойда да қыздың үйіне жасалған рәсімдермен қайталанады. '''Қалындық болу мерзімі''' — қалындық мерзімі әртүрлі алты айдан бес жылға дейін созыпғандары бар, Ең қызығы бұл мерзім аралығында жігіт пен қыз ашықтан ашық бір-бірімен кездесе алмайды, Сондай-ақ қыз-жігіт ата-ене және туған-туыстарының көзіне түсе бермеуі керек. Айт күндері мәселен құрбан айт, наурыз мерекесінде екі жақ көрісуге барады. Ал, наурыз айтта күйеу баланын тарапынан қалыңдыққа міндетті түрде түрлі алтын әшекейді бұйымдар сыйлыққа алып барады. '''Тойға дайындық''' — жігіт жағы қалыңмалды толық өтегеннен кейін келін түсіру тойды жасауға дайын екендіктерін жария етеді. Той мерзімі жақындай түсісімен қыз сырлас жеңгелерінен "сыңсу" үйрене бастайды, Тойдың күні нақтылай белгіленген сон қызды ағайындары мен дос-жарандарын қонақасы беруге қонаққа шақырады, қызды түнде барлық туыстар мен достарын қоса шақырып, үлкен құрмет көрсетіп, ән айтып, дүрілдетіп той жасап өткізеді. Бұған Иран қазақтары «Ойын кеші» деп ат қойған. '''Неке кию рәсімі''' — неке қию үшін ауыл молдасы шақырылады. Бір ыдысқа су құйылады, оған аздап секер қосылады, Қыз жақтан күміс теңге, күйеу жақтан ақ орамал алынады. Күміс теңгені суға салып, ыдыстың үстін ақ орамалмен жабады. Неке қию үшін молданың қасына екі "куә" сайланады. Молда олардың бір-біріне ризашылығын естігеннен кейін некелерін қияды. Сосын ортадағы ыдыстағы суды жиналғандарға береді, әрқайсысы бір-бірден ұрттайды. '''Қол ұстату''' — неке қиылғаннан кейін қыздың жеңгелері қыздын әкесінің үйінің бір бөлмесіне төсек жайып, күйеу мен қалыңдықтың қол ұстасу рәсіміне дайындайды. Сол бөлмеде қыз күтіп отырады. Үй адамдары ұйықтағаннан кейін қыздың женгелері сол маңайда күтіп жүрген жігітті қыз отырған бөлмеге алып келеді. Күйеу жігіт оны ертіп келген жеңгесіне жеңгетайлық сыйлығын береді. Жеңге күйеу мен қыздың оң қолдарын жібек орамалмен бір-біріне байлайды. Олар бір-бірінің бетін сипап, отырып аз ғана сөйлеседі. Көп ұзамай жеңгелері келіп күйеуді үйден шығарып алып кетеді.<ref>{{кітап|авторы=Ислам Жеменей | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран және Ирандағы қазақтар |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Атажұрт |жыл=2012|томы= |беттері=53-89|барлық беті=264|сериясы= |isbn=978-601-7023-53-9|тиражы= }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Иран этникалық топтары]] [[Санат:Қазақтар диаспорасы]] 0l3h9dn4otkpw534h1427oz8v72eu4n 3690322 3690295 2026-11-02T16:13:52Z Kvazimodo 124458 3690322 wikitext text/x-wiki '''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі. Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.<ref>{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == Иран қазақтарының бастапқы тарихы == Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды» кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған. Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты. Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады. Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.<ref>{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы == 1968 жылы сол кездегі Иранның патшасы Мұхаммед Реза Пәһлевидін Кеңестік Қазақстанга сапары кезінде Алматы қаласында республиканың бірінші басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың арнайы қонағы болды. Иран патшасы оны Иран еліне қонақ болып қайтуға шақырады. Бірақ, Қонаев ол кезде Иранға бару-бармау билігі Мәскеудің қолында екенін ескеріп, есесіне шахтан Ирак қазақтарының жай-күйін сұрайды. Патша, қазақтар туралы ешқандай мағлұмат білмейтінін айтып, барағаннан кейін олардың жәй-күйін білуге уәде береді. Дінмүхаммед Қонаев Ирандағы бауырларына сәлем жолдап, патшадан оларға оң көзбен қарауын өтінеді. Иран патшасы еліне оралысымен қарамағындағыларға қазақтардың тез арада мекен-жайын анықтауды тапсырады. Ақмолда Талиб-ол-Илім бастаған бір топ қария Тегерандағы «Ниявәран» сарайында патшаның қабылдауында болады. Патшаның ілтипатына бөлінген олар патшаны отбасымен қазақ ауылына қонақ болуға шақырады. Патшаның зайыбы Мəлике Фəрəһ қазақтардың имам Əбу-Ханифа атындағы Горган қаласында жаңадан салынған мешітіне кіріп, иран кілемін патшаның атынан тарту етеді. Аталмыш оқиғалар қазақтарға жаңа бір серпіліс берді. Ақсақалдар қала, аймақ тіпті мемлекеттік шенеуніктердің көзіне ілініп, олардың ілтипатына бөлене бастады. Қазақтың аурушаң екі ұл-қызы қаражаттың жоқтығынан ем алуға дəрменсіз болып жүрген жерінен тегін емделуге жолдама алды. Азаматтық ала-аламай жүргендердің ісі жеделдетіліп азаматтық куəлікке қол жеткізді. Қазақтарға жер бөлінді. Қазақтардың жер шаруашылығымен айналысуына жол ашылды. Бай-ауқатты отбасылар көбейді. Жоғарғы оқу орындарына түсуге жаңа бір талпыныс пайда болды. Горган радиосының түркімен тілінде жарияланатын бөлімінде күнде бір жарым сағат қазақ əндерін əуе толқынына жібере бастады.<ref>{{citeweb|url=https://el.kz/1970_zhyldary_iran_-aza-taryna_zher_berilip-_-uant-an_edi_21170/|title=1970 жылдары Иран қазақтарына жер беріліп, қуантқан еді.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == 1970 жылдардан кейінгі Ирандағы қазақтардың жағдайы == 1970 жылдары орта мектеп түлектері алғаш рет жоғары оқу орнына түсуге дайындық үстінде болды. Жастардың ғылым, білімге ден қойып, спорт саласына бет бұруы елеулі жетістіктерге қол жеткізді. Мәселен, Кайырбай Жеменей ауыр атлетикадан облыстық жене республикалық денгейде көптеген жылдар бойы жүлделі орынға ие болса, Әшім Жеменей гимнастика саласында бірнеше жүлде алып, парсы жұртына танымал болды. Әбубәкір Павиз (Әбіш) жеңіл атлетиканың әр түрлі саласы бойынша (найза, дискі лактыру, т.б.) республикалық оқушылар жарыстарында б алтын медаль алды. Олардың ізбасары Сафура Жеменей гимнастикадан республикалық оқушылар сайысында үшінші орынды иеленді. Кейінгі жылдары Маржан Жеменей шахматтан республика оқушылар арасындағы жарыста үшінші орынға қол жеткізді. Қазақ футбол командасы екі миллион халқы бар Мазандеран облысының Горган ауданында үлкен жетістіктерге жетті. Ол талай рет аудан, аймақ көлемінде жүлделі орындарға ие болды. Есін жиған ел той-думанды дүркіретіп өткізетін халге де жетті. Осы жылдары қазақ қыздарының біразы мектепке бара бастады. Кеңестік Қазақстаннан «Қыз Жібек», «Транссібір экспресі», «Көксерек» фильмдері әкелініп, араб әрпімен Міржақып Дулаттың «Оян, казақ» кітабы, М.Әуезовтің «Қараш-қараш», Т.Ахтановтың «Боран», Ш.Айтматовтың «Жәмила», «Ақ кеме», «Ананың хикаясы», «Ғасырдан да ұзақ күн» еңбектері парсы тілінде кітапхана сөрелеріне түсе бастады. 1970 жылдардан кейін «Дос-Мұкасан» тобынын орындап жүрген әндері Иран қазақтарына да жетті. Олардың әндері көп сұранысқа ие болып, күйтаспага жазылып, ән сүйер қауымның сұранысын қанағаттандырды. 1977 жылдан бастап «Шалқар», қазір «Шалқар-2» деген атаумен шығатын газет қолдарына тие бастады.<ref>{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}</ref> == 1980-1990 жылғы қазақтар == 1980-1990 жылдары Иран, Ауғанстан, Сауд Арабиясы, Пәкістан, Еуропа елдеріндегі қазақтар бір-бірімен тығыз байланыста бола бастады. Кеңестік Қазақстандағы 1986 жылғы жастардың желтоқсан көтерілісі КСРО-дағы қайта құру саясаты шетел қазақтарына жаңаша ой салды. Ол ата-мекенге оралу еді. Аталмыш елдерде мүмкіндігінше жаңадан ресми - бейресми қоғамдар, ұйымдар не бас қосулар жиіледі. Барлық жерде қазақ салт-дәстүрін жаңарту, сонымен қатар атамекенмен байланысты күшейту жолдарын қарастыру болды. 1990 жылдар жаңа серпіліс кезеңі болып табылады. Иран елінің жоғарғы оқу орындарында қазактың жүздеген ұл-қыздары заманаға сай түрлі мамандықтар: математика, компьютердің түрлі мамандары, ауыл шаруашылығы, экономика, педагогика, қоғамдық білімдер, басқару мамандығы, кеме инженері, әдебиет, статистика, техника саласының бағыттарында оқи бастады. Бір легі мемлекетгің әр түрлі салаларында баскару денгейдегі қызметке қол жеткізді. 1992 жылдың қаңтар айының 29-шы жұлдызында Қазақстан Республикасы мен Иран Ислам Республикасы арасындағы дипломатиялык қатынастар елісіміне қол қойылды. Иранның тұңғыш елшісі Рәсул Ислами мырза 15 қыркүйек 1992 жылы ел президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевқа сенім хатын тапсырды. 1993 жылдың қыркүйек-қазан айларында Иран елінің астанасы Тегеран қаласында Қазақстан Республикасының елшілігі ашылып, елші ретінде Мырзагай Жолдасбеков қызметіне кірісті. Қазақстан президенті мен сол кездегі Иран Ислам Республикасының президенті Әли Акбар Хашеми арасында иран қазақтарының заңды түрде ата-мекеніне өз қалаулары бойынша көше алатындығы жөніндегі келісімге қол қойылды. Соның нәтижесінде 1995 жылдың күзінде Иран қазақтарының алғашқы тобы қазақ жеріне аяқ басты. == Жалпы сипаттама == Қазақтар Иранда өз салт-дәстүрін сақтаған. Сондықтан олар шашырап, бытырап кетпей, «мәхалла» деп аталатын бір аудан, бір ауыл, бір көшенің бойында қоныс тепкен. Тіпті көшелерінің аты «Қазақ» деп аталады. Өздерінің дүкені, өздерінің мешіті — сүннит қазақтар мен түркімендер жиналатын жері бар. Өйткені, Иран — шиіт мазхабындағы ел. Сол шиіттердің ортасында олар өздерінің сүннит мазхабын сақтап отыр. Өздерінің имамдары бар. Түркімен имам да, қазақ имам да бар. Өзара алмасып, сол жерде жұма намаздарын өткізіп тұрады. Иран қазақтары, үйде қазақша сөйлеседі. Парсыша тек сыртта сөйлейді. Қазақтар ирандықтарды «оулият» дейді. Бірақ енді кейінгі ұрпақтың арасында қазақ тілін сақтап қалу мәселесі жиі көтеріліп жүр. Өйткені қазір жаңа технология дамып жатыр, балалар мектепте ағылшынша оқиды, әлеуметтік желілерде ағылшынша ақпарат көп. Қазірдің өзінде олар қазақ тілі мен парсы тілін араластырып сөйлейді. Тілді сақтауда Otau TV арқылы қосылатын «Балапан», «Қазақстан» сияқты телеарналар көмектесіп отыр.<ref>{{citeweb|url=https://ult.kz/kz/post/iran-kazaktary-85-million-irandykka-sinip-ketpey-ana-tilin-saktap-kaldy-shygystanushymen-sukhbat|title=«Иран қазақтары 85 миллион ирандыққа сіңіп кетпей, ана тілін сақтап қалды»: шығыстанушымен сұхбат|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> 1980 жылдары зерттеуші ғалым Мәнсур Қияидің жазуы бойынша Иран қазақтары 26 рудан құралады: Тіней, Беріш, Бегей, Қосқұлак, Әбыз, Жеменей, Байбоз, Ескелді, Медет, Жары, Қырықмылтық, Жаман Адай, Мамыртай, Қожа, Қараш, Жақа, Көрпе, Байшағыр, Боқсары, Жаппас, Қаржау, Тобыш, Әли, Шегем, Табынай, Бәубек, сонымен қатар Әлім, Найман, Табын. Жеменей руынан — Ақшакедей (4 отбасы), Қаракедей (17 отбасы), Есен (7 отбасы), Ақбота (6 отбасы), Бәйбіше (6 отбасы), Сұлтаналы (2 отбасы), Олжашы (5 отбасы), Өрдек (37 отбасы), Қара тоқа (7 отбасы) бар. == Иран қазақтарының салт-дәстүрлері == Иран қазақтары әуел бастан салт-дәстүрді ұстануға мығым. Бұрынғы ата-баба салт-дәстүрді барынша ұстанады. Бауырсақ той, күйеу той, киіт беру, орамал ақша беру, беташар, беташардан кейін ойын тойы болады.<ref>{{citeweb|url=https://azattyq-ruhy.kz/society/73266-kuieu-tusiru-degen-bar-kazaktyn-tun-gysh-geolog-galymynyn-shoberesi-iran-kazaktarynyn-toiy-kalai-otetinin-aityp-berdi|title=«Күйеу түсіру деген бар»: геолог ғалымның шөбересі Иран қазақтарының тойы қалай өтетінін айтып берді|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}</ref> Ең басты қасиет қонақжайлылық. Кез-келген қонаққа бару бір кесе шәйдан басталады, үй иесі әрдайым кіріп,ортақ үстел басында дәм татуды ұсынады. Егер сіз таныс болмасаңыз да, бірақ ұлтыңыз қазақ болса, сізді кез келген үй қарсы алады.<ref>{{citeweb|url=https://weproject.media/kz/articles/detail/iranda-y-etnikaly-aza-tar-til-men-orta-d-st-rler-zhayly/?ysclid=mvys07vr5w373226310|title=Ирандағы этникалық қазақтар тіл мен ортақ дәстүрлер жайлы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}</ref> '''Қыз ұзату''' — қазақтардың ұл-қыздары өздерінің болашақ жарын таңдауға ешқандай еркі болмай олардың ата-аналары таңдайтын. Әке баласына лайық көрген қызды құда түсіп айттыруға ағайындардың үлкендерімен кеңесіп, шешім қабылдайды. Қалыңдық таңдауда ата-ана бірден шешім қабылдамайды. Олар өздеріне лайық деген жанұяларяың мінез-құлқын, тұрмыстық жағдайын, бала-шағасының хал-ахуалын, отбасы мүшелерінің қарым-қатынасын, жолдас-жоралары, жегжаттары арқылы әбден біліп алып барып шешімге келеді. Ал қазіргі кезде ұл балалардың қыз таңдауда өз еріктері бар. Бірақ, қыз балалардың емін-еркін жүрістері болмағандықтан, оларға қиындықтардың көп болатыны рас. '''Айттыру''' — ағайынның үлкендері ұл мен қыздың үйленуіне келісім бере қойса, сөзге шебер туыстың бір әйел адамы қыздың анасымен хабарласып өз ойларын айтады. Қыздың анасы мақұл көріп, күйеуімен бұл жайлы әңгімелесіп, қыздарын беруді дұрыс деп шешсе, бір апта ішінде өздерінің келіскендерін хабарлайды. Жігіт жақтан елге абыройлы, беделді ағайындарының бірі бас болып бірнеше адамды ертіп қыздың үйіне барып, өздерінің келгендегі ниетін айтады. Бұл екі жақтың келісімге келгендіктерін көрсетеді. Содан кейін қыздың ата-анасы ақсақалдармен кеңесе отырып, құда түсетін күнін белгілеп жігіт жаққа хабарын береді. Жігіттің әкесі бірнеше ақсақалдарды ертіп қыз жақтың «үлкен шаңырағына» барып құда түседі. Сөйтіп екі жақ сөз берісіп, құдалықтың алғы шартын жасайды. '''Құда болу''' — құда болу күні ырым бойынша сәтті күннің бірін тағайындайды. Бұл күні екі жақ дәстүрлі қалыңмал мөлшерін анықтайды. Оның мөлшерін ауқатты немесе бәсекешіл адамдар өзгертіп отырады. Дегенмен өзіндік мөлшері азды-көпті жоғарылап не төмендеп өзгеріп отырады. Мәселен қазіргі кезде мың-екі мың доллар көлемінде қалыңмал төленеді. Қалыңмал жігіт жақтың материалдық жағдайына байланысты бөлініп бір, екі не үш мезгілге бөлініп төленеді. Қалыңмалдың оннан бір мөлшері «Ағалық хақы» деп беріледі. Қалыңмалдың белгіленген мөлшері төленген соң екі жақ құдалық той жасау күнін белгілейді. '''Құдалық той''' — құдалық той белгіленген соң бірнеше күн бұрын дайындық бастайды. Жігіт жағы өздерінің ағайын-туысқандарына той болатын күнді хабардар етеді. Қыз жақ құдалық тойға баратын ағайындарын анықтап шақырады. Жігіттің анасы жақын апа-жеңгелері қызға тағатын алтын сырға тағы басқа сыйлықтарын дайындайды. Мұнда жігіт жақтың ауқаттылығына байланысты қызға алтын бұйымдар мен түрлі сыйлықтар беріледі. Қыз жақтың адамдары да «Ақ қалта», «Ала қалтасын» көтеріп келеді. Құдалық той қыз жақта жасалады. Жігіт жақтан келетін құдаларға арнап үй дайындап қояды. Бұл үйді «Құда түсетін үй» деп атайды. Құдалық тойдан бір күн бұрын май нан (шелпек), бауырсақ пісіріледі. Құдалардың саны 200 адамға дейін жетеді. Қазір бұл сан нарықтық жағдайға байланысты төмендеп кетті. Көп жылдардан бері қазақ «күріше» пісіріп қарсы алуды дәстүрге айналдырды. Қонақтар санының көп болуына қатысты әр төрт, алты бір табақ күріш тартылады. Дастарқанға жеміс-жидек, салат және сусындар қойылады. Тамақ желініп болғаннан кейін ас қайырып, құран оқылады. Қонақтар бәрі үйден сыртқа шыққан соң жігіттің әкесі не ағасы үйден сыртқа шықпастан бұрын отырған жердің киізінің астына қонақ иесіне "сыйлық" ретінде ақша қалдырады. Оны "төсек асты" дейді. Құдалар қонақасы берілген үйден шыққан соң қыздың әкесінің үйіне бет алады. Құдалық тойдың ең қызық сәті "Құда түсіру» деп есептеледі. Өйткені құдаларды қызықтап қарсы алу және күтті болсын деген ниетпен оларға ұн жағып жатады, Бұрын қызыққа батамыз деп құдалардың ішінде ыңғайы келгенін ұнға әбден малып, тұла бойын кардай қылып тастайтын, Кейінгі жылдары бүл расімнің тек қана ырымы жасалады. Бұдан кейін қыз жағы жігіт жағынан келген құдаларға бес түрлі «кит» береді. Біріншісі жігіттің ата-анасына, екіншісі бірінші дәрежелі туыстарына, үшіншісі одан кейінгі ағайындарына, дос-жарандарына, бесінші кит „көптің киті“ деп аталады. Ол жалпы жиналған қонақтарға таратылады. Сондай-ақ „өлі-тірінің киті“ бар. Келесі күні "Құда той" жігіттің үйінде жалғасады. Жігіттің үйіндегі тойда да қыздың үйіне жасалған рәсімдермен қайталанады. '''Қалындық болу мерзімі''' — қалындық мерзімі әртүрлі алты айдан бес жылға дейін созыпғандары бар, Ең қызығы бұл мерзім аралығында жігіт пен қыз ашықтан ашық бір-бірімен кездесе алмайды, Сондай-ақ қыз-жігіт ата-ене және туған-туыстарының көзіне түсе бермеуі керек. Айт күндері мәселен құрбан айт, наурыз мерекесінде екі жақ көрісуге барады. Ал, наурыз айтта күйеу баланын тарапынан қалыңдыққа міндетті түрде түрлі алтын әшекейді бұйымдар сыйлыққа алып барады. '''Тойға дайындық''' — жігіт жағы қалыңмалды толық өтегеннен кейін келін түсіру тойды жасауға дайын екендіктерін жария етеді. Той мерзімі жақындай түсісімен қыз сырлас жеңгелерінен "сыңсу" үйрене бастайды, Тойдың күні нақтылай белгіленген сон қызды ағайындары мен дос-жарандарын қонақасы беруге қонаққа шақырады, қызды түнде барлық туыстар мен достарын қоса шақырып, үлкен құрмет көрсетіп, ән айтып, дүрілдетіп той жасап өткізеді. Бұған Иран қазақтары «Ойын кеші» деп ат қойған. '''Неке кию рәсімі''' — неке қию үшін ауыл молдасы шақырылады. Бір ыдысқа су құйылады, оған аздап секер қосылады, Қыз жақтан күміс теңге, күйеу жақтан ақ орамал алынады. Күміс теңгені суға салып, ыдыстың үстін ақ орамалмен жабады. Неке қию үшін молданың қасына екі "куә" сайланады. Молда олардың бір-біріне ризашылығын естігеннен кейін некелерін қияды. Сосын ортадағы ыдыстағы суды жиналғандарға береді, әрқайсысы бір-бірден ұрттайды. '''Қол ұстату''' — неке қиылғаннан кейін қыздың жеңгелері қыздын әкесінің үйінің бір бөлмесіне төсек жайып, күйеу мен қалыңдықтың қол ұстасу рәсіміне дайындайды. Сол бөлмеде қыз күтіп отырады. Үй адамдары ұйықтағаннан кейін қыздың женгелері сол маңайда күтіп жүрген жігітті қыз отырған бөлмеге алып келеді. Күйеу жігіт оны ертіп келген жеңгесіне жеңгетайлық сыйлығын береді. Жеңге күйеу мен қыздың оң қолдарын жібек орамалмен бір-біріне байлайды. Олар бір-бірінің бетін сипап, отырып аз ғана сөйлеседі. Көп ұзамай жеңгелері келіп күйеуді үйден шығарып алып кетеді.<ref>{{кітап|авторы=Ислам Жеменей | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран және Ирандағы қазақтар |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Атажұрт |жыл=2012|томы= |беттері=53-89|барлық беті=264|сериясы= |isbn=978-601-7023-53-9|тиражы= }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Иран этникалық топтары]] [[Санат:Қазақтар диаспорасы]] 3yhfg1ql2qu3flbyh9z64a2zccycri7 3690328 3690322 2026-11-02T16:56:04Z Мағыпар 100137 толықтыру 3690328 wikitext text/x-wiki '''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі. Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.<ref>{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == Иран қазақтарының бастапқы тарихы == Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды» кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған. Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты. Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады. Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.<ref>{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы == 1968 жылы сол кездегі Иранның патшасы Мұхаммед Реза Пәһлевидін Кеңестік Қазақстанга сапары кезінде Алматы қаласында республиканың бірінші басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың арнайы қонағы болды. Иран патшасы оны Иран еліне қонақ болып қайтуға шақырады. Бірақ, Қонаев ол кезде Иранға бару-бармау билігі Мәскеудің қолында екенін ескеріп, есесіне шахтан Ирак қазақтарының жай-күйін сұрайды. Патша, қазақтар туралы ешқандай мағлұмат білмейтінін айтып, барағаннан кейін олардың жәй-күйін білуге уәде береді. Дінмүхаммед Қонаев Ирандағы бауырларына сәлем жолдап, патшадан оларға оң көзбен қарауын өтінеді. Иран патшасы еліне оралысымен қарамағындағыларға қазақтардың тез арада мекен-жайын анықтауды тапсырады. Ақмолда Талиб-ол-Илім бастаған бір топ қария Тегерандағы «Ниявәран» сарайында патшаның қабылдауында болады. Патшаның ілтипатына бөлінген олар патшаны отбасымен қазақ ауылына қонақ болуға шақырады. Патшаның зайыбы Мəлике Фəрəһ қазақтардың имам Əбу-Ханифа атындағы Горган қаласында жаңадан салынған мешітіне кіріп, иран кілемін патшаның атынан тарту етеді. Аталмыш оқиғалар қазақтарға жаңа бір серпіліс берді. Ақсақалдар қала, аймақ тіпті мемлекеттік шенеуніктердің көзіне ілініп, олардың ілтипатына бөлене бастады. Қазақтың аурушаң екі ұл-қызы қаражаттың жоқтығынан ем алуға дəрменсіз болып жүрген жерінен тегін емделуге жолдама алды. Азаматтық ала-аламай жүргендердің ісі жеделдетіліп азаматтық куəлікке қол жеткізді. Қазақтарға жер бөлінді. Қазақтардың жер шаруашылығымен айналысуына жол ашылды. Бай-ауқатты отбасылар көбейді. Жоғарғы оқу орындарына түсуге жаңа бір талпыныс пайда болды. Горган радиосының түркімен тілінде жарияланатын бөлімінде күнде бір жарым сағат қазақ əндерін əуе толқынына жібере бастады.<ref>{{citeweb|url=https://el.kz/1970_zhyldary_iran_-aza-taryna_zher_berilip-_-uant-an_edi_21170/|title=1970 жылдары Иран қазақтарына жер беріліп, қуантқан еді.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == 1970 жылдардан кейінгі Ирандағы қазақтардың жағдайы == 1970 жылдары орта мектеп түлектері алғаш рет жоғары оқу орнына түсуге дайындық үстінде болды. Жастардың ғылым, білімге ден қойып, спорт саласына бет бұруы елеулі жетістіктерге қол жеткізді. Мәселен, Кайырбай Жеменей ауыр атлетикадан облыстық жене республикалық денгейде көптеген жылдар бойы жүлделі орынға ие болса, Әшім Жеменей гимнастика саласында бірнеше жүлде алып, парсы жұртына танымал болды. Әбубәкір Павиз (Әбіш) жеңіл атлетиканың әр түрлі саласы бойынша (найза, дискі лактыру, т.б.) республикалық оқушылар жарыстарында б алтын медаль алды. Олардың ізбасары Сафура Жеменей гимнастикадан республикалық оқушылар сайысында үшінші орынды иеленді. Кейінгі жылдары Маржан Жеменей шахматтан республика оқушылар арасындағы жарыста үшінші орынға қол жеткізді. Қазақ футбол командасы екі миллион халқы бар Мазандеран облысының Горган ауданында үлкен жетістіктерге жетті. Ол талай рет аудан, аймақ көлемінде жүлделі орындарға ие болды. Есін жиған ел той-думанды дүркіретіп өткізетін халге де жетті. Осы жылдары қазақ қыздарының біразы мектепке бара бастады. Кеңестік Қазақстаннан «Қыз Жібек», «Транссібір экспресі», «Көксерек» фильмдері әкелініп, араб әрпімен Міржақып Дулаттың «Оян, казақ» кітабы, М.Әуезовтің «Қараш-қараш», Т.Ахтановтың «Боран», Ш.Айтматовтың «Жәмила», «Ақ кеме», «Ананың хикаясы», «Ғасырдан да ұзақ күн» еңбектері парсы тілінде кітапхана сөрелеріне түсе бастады. 1970 жылдардан кейін «Дос-Мұкасан» тобынын орындап жүрген әндері Иран қазақтарына да жетті. Олардың әндері көп сұранысқа ие болып, күйтаспага жазылып, ән сүйер қауымның сұранысын қанағаттандырды. 1977 жылдан бастап «Шалқар», қазір «Шалқар-2» деген атаумен шығатын газет қолдарына тие бастады.<ref>{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}</ref> == 1980-1990 жылғы қазақтар == 1980-1990 жылдары Иран, Ауғанстан, Сауд Арабиясы, Пәкістан, Еуропа елдеріндегі қазақтар бір-бірімен тығыз байланыста бола бастады. Кеңестік Қазақстандағы 1986 жылғы жастардың желтоқсан көтерілісі КСРО-дағы қайта құру саясаты шетел қазақтарына жаңаша ой салды. Ол ата-мекенге оралу еді. Аталмыш елдерде мүмкіндігінше жаңадан ресми - бейресми қоғамдар, ұйымдар не бас қосулар жиіледі. Барлық жерде қазақ салт-дәстүрін жаңарту, сонымен қатар атамекенмен байланысты күшейту жолдарын қарастыру болды. 1990 жылдар жаңа серпіліс кезеңі болып табылады. Иран елінің жоғарғы оқу орындарында қазактың жүздеген ұл-қыздары заманаға сай түрлі мамандықтар: математика, компьютердің түрлі мамандары, ауыл шаруашылығы, экономика, педагогика, қоғамдық білімдер, басқару мамандығы, кеме инженері, әдебиет, статистика, техника саласының бағыттарында оқи бастады. Бір легі мемлекетгің әр түрлі салаларында баскару денгейдегі қызметке қол жеткізді. 1992 жылдың қаңтар айының 29-шы жұлдызында Қазақстан Республикасы мен Иран Ислам Республикасы арасындағы дипломатиялык қатынастар елісіміне қол қойылды. Иранның тұңғыш елшісі Рәсул Ислами мырза 15 қыркүйек 1992 жылы ел президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевқа сенім хатын тапсырды. 1993 жылдың қыркүйек-қазан айларында Иран елінің астанасы Тегеран қаласында Қазақстан Республикасының елшілігі ашылып, елші ретінде Мырзагай Жолдасбеков қызметіне кірісті. Қазақстан президенті мен сол кездегі Иран Ислам Республикасының президенті Әли Акбар Хашеми арасында иран қазақтарының заңды түрде ата-мекеніне өз қалаулары бойынша көше алатындығы жөніндегі келісімге қол қойылды. Соның нәтижесінде 1995 жылдың күзінде Иран қазақтарының алғашқы тобы қазақ жеріне аяқ басты. == Жалпы сипаттама == Қазақтар Иранда өз салт-дәстүрін сақтаған. Сондықтан олар шашырап, бытырап кетпей, «мәхалла» деп аталатын бір аудан, бір ауыл, бір көшенің бойында қоныс тепкен. Тіпті көшелерінің аты «Қазақ» деп аталады. Өздерінің дүкені, өздерінің мешіті — сүннит қазақтар мен түркімендер жиналатын жері бар. Өйткені, Иран — шиіт мазхабындағы ел. Сол шиіттердің ортасында олар өздерінің сүннит мазхабын сақтап отыр. Өздерінің имамдары бар. Түркімен имам да, қазақ имам да бар. Өзара алмасып, сол жерде жұма намаздарын өткізіп тұрады. Иран қазақтары, үйде қазақша сөйлеседі. Парсыша тек сыртта сөйлейді. Қазақтар ирандықтарды «оулият» дейді. Бірақ енді кейінгі ұрпақтың арасында қазақ тілін сақтап қалу мәселесі жиі көтеріліп жүр. Өйткені қазір жаңа технология дамып жатыр, балалар мектепте ағылшынша оқиды, әлеуметтік желілерде ағылшынша ақпарат көп. Қазірдің өзінде олар қазақ тілі мен парсы тілін араластырып сөйлейді. Тілді сақтауда Otau TV арқылы қосылатын «Балапан», «Қазақстан» сияқты телеарналар көмектесіп отыр.<ref>{{citeweb|url=https://ult.kz/kz/post/iran-kazaktary-85-million-irandykka-sinip-ketpey-ana-tilin-saktap-kaldy-shygystanushymen-sukhbat|title=«Иран қазақтары 85 миллион ирандыққа сіңіп кетпей, ана тілін сақтап қалды»: шығыстанушымен сұхбат|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> 1980 жылдары зерттеуші ғалым Мәнсур Қияидің жазуы бойынша Иран қазақтары 26 рудан құралады: Тіней, Беріш, Бегей, Қосқұлак, Әбыз, Жеменей, Байбоз, Ескелді, Медет, Жары, Қырықмылтық, Жаман Адай, Мамыртай, Қожа, Қараш, Жақа, Көрпе, Байшағыр, Боқсары, Жаппас, Қаржау, Тобыш, Әли, Шегем, Табынай, Бәубек, сонымен қатар Әлім, Найман, Табын. Жеменей руынан — Ақшакедей (4 отбасы), Қаракедей (17 отбасы), Есен (7 отбасы), Ақбота (6 отбасы), Бәйбіше (6 отбасы), Сұлтаналы (2 отбасы), Олжашы (5 отбасы), Өрдек (37 отбасы), Қара тоқа (7 отбасы) бар. == Иран қазақтарының салт-дәстүрлері == Иран қазақтары әуел бастан салт-дәстүрді ұстануға мығым. Бұрынғы ата-баба салт-дәстүрді барынша ұстанады. Бауырсақ той, күйеу той, киіт беру, орамал ақша беру, беташар, беташардан кейін ойын тойы болады.<ref>{{citeweb|url=https://azattyq-ruhy.kz/society/73266-kuieu-tusiru-degen-bar-kazaktyn-tun-gysh-geolog-galymynyn-shoberesi-iran-kazaktarynyn-toiy-kalai-otetinin-aityp-berdi|title=«Күйеу түсіру деген бар»: геолог ғалымның шөбересі Иран қазақтарының тойы қалай өтетінін айтып берді|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}</ref> Ең басты қасиет қонақжайлылық. Кез-келген қонаққа бару бір кесе шәйдан басталады, үй иесі әрдайым кіріп,ортақ үстел басында дәм татуды ұсынады. Егер сіз таныс болмасаңыз да, бірақ ұлтыңыз қазақ болса, сізді кез келген үй қарсы алады.<ref>{{citeweb|url=https://weproject.media/kz/articles/detail/iranda-y-etnikaly-aza-tar-til-men-orta-d-st-rler-zhayly/?ysclid=mvys07vr5w373226310|title=Ирандағы этникалық қазақтар тіл мен ортақ дәстүрлер жайлы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}</ref> '''Қыз ұзату''' — қазақтардың ұл-қыздары өздерінің болашақ жарын таңдауға ешқандай еркі болмай олардың ата-аналары таңдайтын. Әке баласына лайық көрген қызды құда түсіп айттыруға ағайындардың үлкендерімен кеңесіп, шешім қабылдайды. Қалыңдық таңдауда ата-ана бірден шешім қабылдамайды. Олар өздеріне лайық деген жанұяларяың мінез-құлқын, тұрмыстық жағдайын, бала-шағасының хал-ахуалын, отбасы мүшелерінің қарым-қатынасын, жолдас-жоралары, жегжаттары арқылы әбден біліп алып барып шешімге келеді. Ал қазіргі кезде ұл балалардың қыз таңдауда өз еріктері бар. Бірақ, қыз балалардың емін-еркін жүрістері болмағандықтан, оларға қиындықтардың көп болатыны рас. '''Айттыру''' — ағайынның үлкендері ұл мен қыздың үйленуіне келісім бере қойса, сөзге шебер туыстың бір әйел адамы қыздың анасымен хабарласып өз ойларын айтады. Қыздың анасы мақұл көріп, күйеуімен бұл жайлы әңгімелесіп, қыздарын беруді дұрыс деп шешсе, бір апта ішінде өздерінің келіскендерін хабарлайды. Жігіт жақтан елге абыройлы, беделді ағайындарының бірі бас болып бірнеше адамды ертіп қыздың үйіне барып, өздерінің келгендегі ниетін айтады. Бұл екі жақтың келісімге келгендіктерін көрсетеді. Содан кейін қыздың ата-анасы ақсақалдармен кеңесе отырып, құда түсетін күнін белгілеп жігіт жаққа хабарын береді. Жігіттің әкесі бірнеше ақсақалдарды ертіп қыз жақтың «үлкен шаңырағына» барып құда түседі. Сөйтіп екі жақ сөз берісіп, құдалықтың алғы шартын жасайды. '''Құда болу''' — құда болу күні ырым бойынша сәтті күннің бірін тағайындайды. Бұл күні екі жақ дәстүрлі қалыңмал мөлшерін анықтайды. Оның мөлшерін ауқатты немесе бәсекешіл адамдар өзгертіп отырады. Дегенмен өзіндік мөлшері азды-көпті жоғарылап не төмендеп өзгеріп отырады. Мәселен қазіргі кезде мың-екі мың доллар көлемінде қалыңмал төленеді. Қалыңмал жігіт жақтың материалдық жағдайына байланысты бөлініп бір, екі не үш мезгілге бөлініп төленеді. Қалыңмалдың оннан бір мөлшері «Ағалық хақы» деп беріледі. Қалыңмалдың белгіленген мөлшері төленген соң екі жақ құдалық той жасау күнін белгілейді. '''Құдалық той''' — құдалық той белгіленген соң бірнеше күн бұрын дайындық бастайды. Жігіт жағы өздерінің ағайын-туысқандарына той болатын күнді хабардар етеді. Қыз жақ құдалық тойға баратын ағайындарын анықтап шақырады. Жігіттің анасы жақын апа-жеңгелері қызға тағатын алтын сырға тағы басқа сыйлықтарын дайындайды. Мұнда жігіт жақтың ауқаттылығына байланысты қызға алтын бұйымдар мен түрлі сыйлықтар беріледі. Қыз жақтың адамдары да «Ақ қалта», «Ала қалтасын» көтеріп келеді. Құдалық той қыз жақта жасалады. Жігіт жақтан келетін құдаларға арнап үй дайындап қояды. Бұл үйді «Құда түсетін үй» деп атайды. Құдалық тойдан бір күн бұрын май нан (шелпек), бауырсақ пісіріледі. Құдалардың саны 200 адамға дейін жетеді. Қазір бұл сан нарықтық жағдайға байланысты төмендеп кетті. Көп жылдардан бері қазақ «күріше» пісіріп қарсы алуды дәстүрге айналдырды. Қонақтар санының көп болуына қатысты әр төрт, алты бір табақ күріш тартылады. Дастарқанға жеміс-жидек, салат және сусындар қойылады. Тамақ желініп болғаннан кейін ас қайырып, құран оқылады. Қонақтар бәрі үйден сыртқа шыққан соң жігіттің әкесі не ағасы үйден сыртқа шықпастан бұрын отырған жердің киізінің астына қонақ иесіне "сыйлық" ретінде ақша қалдырады. Оны "төсек асты" дейді. Құдалар қонақасы берілген үйден шыққан соң қыздың әкесінің үйіне бет алады. Құдалық тойдың ең қызық сәті "Құда түсіру» деп есептеледі. Өйткені құдаларды қызықтап қарсы алу және күтті болсын деген ниетпен оларға ұн жағып жатады, Бұрын қызыққа батамыз деп құдалардың ішінде ыңғайы келгенін ұнға әбден малып, тұла бойын кардай қылып тастайтын, Кейінгі жылдары бүл расімнің тек қана ырымы жасалады. Бұдан кейін қыз жағы жігіт жағынан келген құдаларға бес түрлі «кит» береді. Біріншісі жігіттің ата-анасына, екіншісі бірінші дәрежелі туыстарына, үшіншісі одан кейінгі ағайындарына, дос-жарандарына, бесінші кит „көптің киті“ деп аталады. Ол жалпы жиналған қонақтарға таратылады. Сондай-ақ „өлі-тірінің киті“ бар. Келесі күні "Құда той" жігіттің үйінде жалғасады. Жігіттің үйіндегі тойда да қыздың үйіне жасалған рәсімдермен қайталанады. '''Қалындық болу мерзімі''' — қалындық мерзімі әртүрлі алты айдан бес жылға дейін созыпғандары бар, Ең қызығы бұл мерзім аралығында жігіт пен қыз ашықтан ашық бір-бірімен кездесе алмайды, Сондай-ақ қыз-жігіт ата-ене және туған-туыстарының көзіне түсе бермеуі керек. Айт күндері мәселен құрбан айт, наурыз мерекесінде екі жақ көрісуге барады. Ал, наурыз айтта күйеу баланын тарапынан қалыңдыққа міндетті түрде түрлі алтын әшекейді бұйымдар сыйлыққа алып барады. '''Тойға дайындық''' — жігіт жағы қалыңмалды толық өтегеннен кейін келін түсіру тойды жасауға дайын екендіктерін жария етеді. Той мерзімі жақындай түсісімен қыз сырлас жеңгелерінен "сыңсу" үйрене бастайды, Тойдың күні нақтылай белгіленген сон қызды ағайындары мен дос-жарандарын қонақасы беруге қонаққа шақырады, қызды түнде барлық туыстар мен достарын қоса шақырып, үлкен құрмет көрсетіп, ән айтып, дүрілдетіп той жасап өткізеді. Бұған Иран қазақтары «Ойын кеші» деп ат қойған. '''Неке кию рәсімі''' — неке қию үшін ауыл молдасы шақырылады. Бір ыдысқа су құйылады, оған аздап секер қосылады, Қыз жақтан күміс теңге, күйеу жақтан ақ орамал алынады. Күміс теңгені суға салып, ыдыстың үстін ақ орамалмен жабады. Неке қию үшін молданың қасына екі "куә" сайланады. Молда олардың бір-біріне ризашылығын естігеннен кейін некелерін қияды. Сосын ортадағы ыдыстағы суды жиналғандарға береді, әрқайсысы бір-бірден ұрттайды. '''Қол ұстату''' — неке қиылғаннан кейін қыздың жеңгелері қыздын әкесінің үйінің бір бөлмесіне төсек жайып, күйеу мен қалыңдықтың қол ұстасу рәсіміне дайындайды. Сол бөлмеде қыз күтіп отырады. Үй адамдары ұйықтағаннан кейін қыздың женгелері сол маңайда күтіп жүрген жігітті қыз отырған бөлмеге алып келеді. Күйеу жігіт оны ертіп келген жеңгесіне жеңгетайлық сыйлығын береді. Жеңге күйеу мен қыздың оң қолдарын жібек орамалмен бір-біріне байлайды. Олар бір-бірінің бетін сипап, отырып аз ғана сөйлеседі. Көп ұзамай жеңгелері келіп күйеуді үйден шығарып алып кетеді.<ref>{{кітап|авторы=Ислам Жеменей | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран және Ирандағы қазақтар |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Атажұрт |жыл=2012|томы= |беттері=53-89|барлық беті=264|сериясы= |isbn=978-601-7023-53-9|тиражы= }}</ref> == Иран қазақтары арасынан шыққан белгілі адамдар == '''Бали Ақмолда Әбдіжәмилұлы''' — Әкесі аласапыран кезінде артынан келген қуғыншылар қолынан қаза тапқан. Жетім қалған оның баласы Ақмолда нағашыларының қолында өсіп тәрбиеленеді. Иран жеріндегі Гүнбед Қауыс қаласында діни сауатын ашады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Иран этникалық топтары]] [[Санат:Қазақтар диаспорасы]] kyzo6lgr4v07zuh40uixvcowyve96wk 3690331 3690328 2026-11-02T17:03:48Z Мағыпар 100137 /* Иран қазақтары арасынан шыққан белгілі адамдар */ толықтыру 3690331 wikitext text/x-wiki '''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі. Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.<ref>{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == Иран қазақтарының бастапқы тарихы == Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды» кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған. Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты. Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады. Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.<ref>{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы == 1968 жылы сол кездегі Иранның патшасы Мұхаммед Реза Пәһлевидін Кеңестік Қазақстанга сапары кезінде Алматы қаласында республиканың бірінші басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың арнайы қонағы болды. Иран патшасы оны Иран еліне қонақ болып қайтуға шақырады. Бірақ, Қонаев ол кезде Иранға бару-бармау билігі Мәскеудің қолында екенін ескеріп, есесіне шахтан Ирак қазақтарының жай-күйін сұрайды. Патша, қазақтар туралы ешқандай мағлұмат білмейтінін айтып, барағаннан кейін олардың жәй-күйін білуге уәде береді. Дінмүхаммед Қонаев Ирандағы бауырларына сәлем жолдап, патшадан оларға оң көзбен қарауын өтінеді. Иран патшасы еліне оралысымен қарамағындағыларға қазақтардың тез арада мекен-жайын анықтауды тапсырады. Ақмолда Талиб-ол-Илім бастаған бір топ қария Тегерандағы «Ниявәран» сарайында патшаның қабылдауында болады. Патшаның ілтипатына бөлінген олар патшаны отбасымен қазақ ауылына қонақ болуға шақырады. Патшаның зайыбы Мəлике Фəрəһ қазақтардың имам Əбу-Ханифа атындағы Горган қаласында жаңадан салынған мешітіне кіріп, иран кілемін патшаның атынан тарту етеді. Аталмыш оқиғалар қазақтарға жаңа бір серпіліс берді. Ақсақалдар қала, аймақ тіпті мемлекеттік шенеуніктердің көзіне ілініп, олардың ілтипатына бөлене бастады. Қазақтың аурушаң екі ұл-қызы қаражаттың жоқтығынан ем алуға дəрменсіз болып жүрген жерінен тегін емделуге жолдама алды. Азаматтық ала-аламай жүргендердің ісі жеделдетіліп азаматтық куəлікке қол жеткізді. Қазақтарға жер бөлінді. Қазақтардың жер шаруашылығымен айналысуына жол ашылды. Бай-ауқатты отбасылар көбейді. Жоғарғы оқу орындарына түсуге жаңа бір талпыныс пайда болды. Горган радиосының түркімен тілінде жарияланатын бөлімінде күнде бір жарым сағат қазақ əндерін əуе толқынына жібере бастады.<ref>{{citeweb|url=https://el.kz/1970_zhyldary_iran_-aza-taryna_zher_berilip-_-uant-an_edi_21170/|title=1970 жылдары Иран қазақтарына жер беріліп, қуантқан еді.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == 1970 жылдардан кейінгі Ирандағы қазақтардың жағдайы == 1970 жылдары орта мектеп түлектері алғаш рет жоғары оқу орнына түсуге дайындық үстінде болды. Жастардың ғылым, білімге ден қойып, спорт саласына бет бұруы елеулі жетістіктерге қол жеткізді. Мәселен, Кайырбай Жеменей ауыр атлетикадан облыстық жене республикалық денгейде көптеген жылдар бойы жүлделі орынға ие болса, Әшім Жеменей гимнастика саласында бірнеше жүлде алып, парсы жұртына танымал болды. Әбубәкір Павиз (Әбіш) жеңіл атлетиканың әр түрлі саласы бойынша (найза, дискі лактыру, т.б.) республикалық оқушылар жарыстарында б алтын медаль алды. Олардың ізбасары Сафура Жеменей гимнастикадан республикалық оқушылар сайысында үшінші орынды иеленді. Кейінгі жылдары Маржан Жеменей шахматтан республика оқушылар арасындағы жарыста үшінші орынға қол жеткізді. Қазақ футбол командасы екі миллион халқы бар Мазандеран облысының Горган ауданында үлкен жетістіктерге жетті. Ол талай рет аудан, аймақ көлемінде жүлделі орындарға ие болды. Есін жиған ел той-думанды дүркіретіп өткізетін халге де жетті. Осы жылдары қазақ қыздарының біразы мектепке бара бастады. Кеңестік Қазақстаннан «Қыз Жібек», «Транссібір экспресі», «Көксерек» фильмдері әкелініп, араб әрпімен Міржақып Дулаттың «Оян, казақ» кітабы, М.Әуезовтің «Қараш-қараш», Т.Ахтановтың «Боран», Ш.Айтматовтың «Жәмила», «Ақ кеме», «Ананың хикаясы», «Ғасырдан да ұзақ күн» еңбектері парсы тілінде кітапхана сөрелеріне түсе бастады. 1970 жылдардан кейін «Дос-Мұкасан» тобынын орындап жүрген әндері Иран қазақтарына да жетті. Олардың әндері көп сұранысқа ие болып, күйтаспага жазылып, ән сүйер қауымның сұранысын қанағаттандырды. 1977 жылдан бастап «Шалқар», қазір «Шалқар-2» деген атаумен шығатын газет қолдарына тие бастады.<ref>{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}</ref> == 1980-1990 жылғы қазақтар == 1980-1990 жылдары Иран, Ауғанстан, Сауд Арабиясы, Пәкістан, Еуропа елдеріндегі қазақтар бір-бірімен тығыз байланыста бола бастады. Кеңестік Қазақстандағы 1986 жылғы жастардың желтоқсан көтерілісі КСРО-дағы қайта құру саясаты шетел қазақтарына жаңаша ой салды. Ол ата-мекенге оралу еді. Аталмыш елдерде мүмкіндігінше жаңадан ресми - бейресми қоғамдар, ұйымдар не бас қосулар жиіледі. Барлық жерде қазақ салт-дәстүрін жаңарту, сонымен қатар атамекенмен байланысты күшейту жолдарын қарастыру болды. 1990 жылдар жаңа серпіліс кезеңі болып табылады. Иран елінің жоғарғы оқу орындарында қазактың жүздеген ұл-қыздары заманаға сай түрлі мамандықтар: математика, компьютердің түрлі мамандары, ауыл шаруашылығы, экономика, педагогика, қоғамдық білімдер, басқару мамандығы, кеме инженері, әдебиет, статистика, техника саласының бағыттарында оқи бастады. Бір легі мемлекетгің әр түрлі салаларында баскару денгейдегі қызметке қол жеткізді. 1992 жылдың қаңтар айының 29-шы жұлдызында Қазақстан Республикасы мен Иран Ислам Республикасы арасындағы дипломатиялык қатынастар елісіміне қол қойылды. Иранның тұңғыш елшісі Рәсул Ислами мырза 15 қыркүйек 1992 жылы ел президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевқа сенім хатын тапсырды. 1993 жылдың қыркүйек-қазан айларында Иран елінің астанасы Тегеран қаласында Қазақстан Республикасының елшілігі ашылып, елші ретінде Мырзагай Жолдасбеков қызметіне кірісті. Қазақстан президенті мен сол кездегі Иран Ислам Республикасының президенті Әли Акбар Хашеми арасында иран қазақтарының заңды түрде ата-мекеніне өз қалаулары бойынша көше алатындығы жөніндегі келісімге қол қойылды. Соның нәтижесінде 1995 жылдың күзінде Иран қазақтарының алғашқы тобы қазақ жеріне аяқ басты. == Жалпы сипаттама == Қазақтар Иранда өз салт-дәстүрін сақтаған. Сондықтан олар шашырап, бытырап кетпей, «мәхалла» деп аталатын бір аудан, бір ауыл, бір көшенің бойында қоныс тепкен. Тіпті көшелерінің аты «Қазақ» деп аталады. Өздерінің дүкені, өздерінің мешіті — сүннит қазақтар мен түркімендер жиналатын жері бар. Өйткені, Иран — шиіт мазхабындағы ел. Сол шиіттердің ортасында олар өздерінің сүннит мазхабын сақтап отыр. Өздерінің имамдары бар. Түркімен имам да, қазақ имам да бар. Өзара алмасып, сол жерде жұма намаздарын өткізіп тұрады. Иран қазақтары, үйде қазақша сөйлеседі. Парсыша тек сыртта сөйлейді. Қазақтар ирандықтарды «оулият» дейді. Бірақ енді кейінгі ұрпақтың арасында қазақ тілін сақтап қалу мәселесі жиі көтеріліп жүр. Өйткені қазір жаңа технология дамып жатыр, балалар мектепте ағылшынша оқиды, әлеуметтік желілерде ағылшынша ақпарат көп. Қазірдің өзінде олар қазақ тілі мен парсы тілін араластырып сөйлейді. Тілді сақтауда Otau TV арқылы қосылатын «Балапан», «Қазақстан» сияқты телеарналар көмектесіп отыр.<ref>{{citeweb|url=https://ult.kz/kz/post/iran-kazaktary-85-million-irandykka-sinip-ketpey-ana-tilin-saktap-kaldy-shygystanushymen-sukhbat|title=«Иран қазақтары 85 миллион ирандыққа сіңіп кетпей, ана тілін сақтап қалды»: шығыстанушымен сұхбат|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> 1980 жылдары зерттеуші ғалым Мәнсур Қияидің жазуы бойынша Иран қазақтары 26 рудан құралады: Тіней, Беріш, Бегей, Қосқұлак, Әбыз, Жеменей, Байбоз, Ескелді, Медет, Жары, Қырықмылтық, Жаман Адай, Мамыртай, Қожа, Қараш, Жақа, Көрпе, Байшағыр, Боқсары, Жаппас, Қаржау, Тобыш, Әли, Шегем, Табынай, Бәубек, сонымен қатар Әлім, Найман, Табын. Жеменей руынан — Ақшакедей (4 отбасы), Қаракедей (17 отбасы), Есен (7 отбасы), Ақбота (6 отбасы), Бәйбіше (6 отбасы), Сұлтаналы (2 отбасы), Олжашы (5 отбасы), Өрдек (37 отбасы), Қара тоқа (7 отбасы) бар. == Иран қазақтарының салт-дәстүрлері == Иран қазақтары әуел бастан салт-дәстүрді ұстануға мығым. Бұрынғы ата-баба салт-дәстүрді барынша ұстанады. Бауырсақ той, күйеу той, киіт беру, орамал ақша беру, беташар, беташардан кейін ойын тойы болады.<ref>{{citeweb|url=https://azattyq-ruhy.kz/society/73266-kuieu-tusiru-degen-bar-kazaktyn-tun-gysh-geolog-galymynyn-shoberesi-iran-kazaktarynyn-toiy-kalai-otetinin-aityp-berdi|title=«Күйеу түсіру деген бар»: геолог ғалымның шөбересі Иран қазақтарының тойы қалай өтетінін айтып берді|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}</ref> Ең басты қасиет қонақжайлылық. Кез-келген қонаққа бару бір кесе шәйдан басталады, үй иесі әрдайым кіріп,ортақ үстел басында дәм татуды ұсынады. Егер сіз таныс болмасаңыз да, бірақ ұлтыңыз қазақ болса, сізді кез келген үй қарсы алады.<ref>{{citeweb|url=https://weproject.media/kz/articles/detail/iranda-y-etnikaly-aza-tar-til-men-orta-d-st-rler-zhayly/?ysclid=mvys07vr5w373226310|title=Ирандағы этникалық қазақтар тіл мен ортақ дәстүрлер жайлы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}</ref> '''Қыз ұзату''' — қазақтардың ұл-қыздары өздерінің болашақ жарын таңдауға ешқандай еркі болмай олардың ата-аналары таңдайтын. Әке баласына лайық көрген қызды құда түсіп айттыруға ағайындардың үлкендерімен кеңесіп, шешім қабылдайды. Қалыңдық таңдауда ата-ана бірден шешім қабылдамайды. Олар өздеріне лайық деген жанұяларяың мінез-құлқын, тұрмыстық жағдайын, бала-шағасының хал-ахуалын, отбасы мүшелерінің қарым-қатынасын, жолдас-жоралары, жегжаттары арқылы әбден біліп алып барып шешімге келеді. Ал қазіргі кезде ұл балалардың қыз таңдауда өз еріктері бар. Бірақ, қыз балалардың емін-еркін жүрістері болмағандықтан, оларға қиындықтардың көп болатыны рас. '''Айттыру''' — ағайынның үлкендері ұл мен қыздың үйленуіне келісім бере қойса, сөзге шебер туыстың бір әйел адамы қыздың анасымен хабарласып өз ойларын айтады. Қыздың анасы мақұл көріп, күйеуімен бұл жайлы әңгімелесіп, қыздарын беруді дұрыс деп шешсе, бір апта ішінде өздерінің келіскендерін хабарлайды. Жігіт жақтан елге абыройлы, беделді ағайындарының бірі бас болып бірнеше адамды ертіп қыздың үйіне барып, өздерінің келгендегі ниетін айтады. Бұл екі жақтың келісімге келгендіктерін көрсетеді. Содан кейін қыздың ата-анасы ақсақалдармен кеңесе отырып, құда түсетін күнін белгілеп жігіт жаққа хабарын береді. Жігіттің әкесі бірнеше ақсақалдарды ертіп қыз жақтың «үлкен шаңырағына» барып құда түседі. Сөйтіп екі жақ сөз берісіп, құдалықтың алғы шартын жасайды. '''Құда болу''' — құда болу күні ырым бойынша сәтті күннің бірін тағайындайды. Бұл күні екі жақ дәстүрлі қалыңмал мөлшерін анықтайды. Оның мөлшерін ауқатты немесе бәсекешіл адамдар өзгертіп отырады. Дегенмен өзіндік мөлшері азды-көпті жоғарылап не төмендеп өзгеріп отырады. Мәселен қазіргі кезде мың-екі мың доллар көлемінде қалыңмал төленеді. Қалыңмал жігіт жақтың материалдық жағдайына байланысты бөлініп бір, екі не үш мезгілге бөлініп төленеді. Қалыңмалдың оннан бір мөлшері «Ағалық хақы» деп беріледі. Қалыңмалдың белгіленген мөлшері төленген соң екі жақ құдалық той жасау күнін белгілейді. '''Құдалық той''' — құдалық той белгіленген соң бірнеше күн бұрын дайындық бастайды. Жігіт жағы өздерінің ағайын-туысқандарына той болатын күнді хабардар етеді. Қыз жақ құдалық тойға баратын ағайындарын анықтап шақырады. Жігіттің анасы жақын апа-жеңгелері қызға тағатын алтын сырға тағы басқа сыйлықтарын дайындайды. Мұнда жігіт жақтың ауқаттылығына байланысты қызға алтын бұйымдар мен түрлі сыйлықтар беріледі. Қыз жақтың адамдары да «Ақ қалта», «Ала қалтасын» көтеріп келеді. Құдалық той қыз жақта жасалады. Жігіт жақтан келетін құдаларға арнап үй дайындап қояды. Бұл үйді «Құда түсетін үй» деп атайды. Құдалық тойдан бір күн бұрын май нан (шелпек), бауырсақ пісіріледі. Құдалардың саны 200 адамға дейін жетеді. Қазір бұл сан нарықтық жағдайға байланысты төмендеп кетті. Көп жылдардан бері қазақ «күріше» пісіріп қарсы алуды дәстүрге айналдырды. Қонақтар санының көп болуына қатысты әр төрт, алты бір табақ күріш тартылады. Дастарқанға жеміс-жидек, салат және сусындар қойылады. Тамақ желініп болғаннан кейін ас қайырып, құран оқылады. Қонақтар бәрі үйден сыртқа шыққан соң жігіттің әкесі не ағасы үйден сыртқа шықпастан бұрын отырған жердің киізінің астына қонақ иесіне "сыйлық" ретінде ақша қалдырады. Оны "төсек асты" дейді. Құдалар қонақасы берілген үйден шыққан соң қыздың әкесінің үйіне бет алады. Құдалық тойдың ең қызық сәті "Құда түсіру» деп есептеледі. Өйткені құдаларды қызықтап қарсы алу және күтті болсын деген ниетпен оларға ұн жағып жатады, Бұрын қызыққа батамыз деп құдалардың ішінде ыңғайы келгенін ұнға әбден малып, тұла бойын кардай қылып тастайтын, Кейінгі жылдары бүл расімнің тек қана ырымы жасалады. Бұдан кейін қыз жағы жігіт жағынан келген құдаларға бес түрлі «кит» береді. Біріншісі жігіттің ата-анасына, екіншісі бірінші дәрежелі туыстарына, үшіншісі одан кейінгі ағайындарына, дос-жарандарына, бесінші кит „көптің киті“ деп аталады. Ол жалпы жиналған қонақтарға таратылады. Сондай-ақ „өлі-тірінің киті“ бар. Келесі күні "Құда той" жігіттің үйінде жалғасады. Жігіттің үйіндегі тойда да қыздың үйіне жасалған рәсімдермен қайталанады. '''Қалындық болу мерзімі''' — қалындық мерзімі әртүрлі алты айдан бес жылға дейін созыпғандары бар, Ең қызығы бұл мерзім аралығында жігіт пен қыз ашықтан ашық бір-бірімен кездесе алмайды, Сондай-ақ қыз-жігіт ата-ене және туған-туыстарының көзіне түсе бермеуі керек. Айт күндері мәселен құрбан айт, наурыз мерекесінде екі жақ көрісуге барады. Ал, наурыз айтта күйеу баланын тарапынан қалыңдыққа міндетті түрде түрлі алтын әшекейді бұйымдар сыйлыққа алып барады. '''Тойға дайындық''' — жігіт жағы қалыңмалды толық өтегеннен кейін келін түсіру тойды жасауға дайын екендіктерін жария етеді. Той мерзімі жақындай түсісімен қыз сырлас жеңгелерінен "сыңсу" үйрене бастайды, Тойдың күні нақтылай белгіленген сон қызды ағайындары мен дос-жарандарын қонақасы беруге қонаққа шақырады, қызды түнде барлық туыстар мен достарын қоса шақырып, үлкен құрмет көрсетіп, ән айтып, дүрілдетіп той жасап өткізеді. Бұған Иран қазақтары «Ойын кеші» деп ат қойған. '''Неке кию рәсімі''' — неке қию үшін ауыл молдасы шақырылады. Бір ыдысқа су құйылады, оған аздап секер қосылады, Қыз жақтан күміс теңге, күйеу жақтан ақ орамал алынады. Күміс теңгені суға салып, ыдыстың үстін ақ орамалмен жабады. Неке қию үшін молданың қасына екі "куә" сайланады. Молда олардың бір-біріне ризашылығын естігеннен кейін некелерін қияды. Сосын ортадағы ыдыстағы суды жиналғандарға береді, әрқайсысы бір-бірден ұрттайды. '''Қол ұстату''' — неке қиылғаннан кейін қыздың жеңгелері қыздын әкесінің үйінің бір бөлмесіне төсек жайып, күйеу мен қалыңдықтың қол ұстасу рәсіміне дайындайды. Сол бөлмеде қыз күтіп отырады. Үй адамдары ұйықтағаннан кейін қыздың женгелері сол маңайда күтіп жүрген жігітті қыз отырған бөлмеге алып келеді. Күйеу жігіт оны ертіп келген жеңгесіне жеңгетайлық сыйлығын береді. Жеңге күйеу мен қыздың оң қолдарын жібек орамалмен бір-біріне байлайды. Олар бір-бірінің бетін сипап, отырып аз ғана сөйлеседі. Көп ұзамай жеңгелері келіп күйеуді үйден шығарып алып кетеді.<ref>{{кітап|авторы=Ислам Жеменей | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран және Ирандағы қазақтар |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Атажұрт |жыл=2012|томы= |беттері=53-89|барлық беті=264|сериясы= |isbn=978-601-7023-53-9|тиражы= }}</ref> == Иран қазақтары арасынан шыққан белгілі адамдар == '''Бали Ақмолда Әбдіжәмилұлы''' — Әкесі Әбдіжәмил аласапыран кезінде артынан келген қуғыншылар қолынан қаза тапқан. Жетім қалған Ақмолда нағашыларының қолында өсіп тәрбиеленеді. Иран жеріндегі Гүнбед Қауыс қаласында діни сауатын ашады. Иран патшасы Мұхаммед Риза шахтың "Ақ төңкерісінен" кейін оқуын аяқтамай саяси күреске бет бұрып, қазақтарға жер алып беруге көп күш жұмсайды. Халықтарға жер бөлу кезінде жергілікті билік тұтқасын ұстағандар көптеген әділетсіздіктерге барады, әсіресе қазақтарға құнарсыз шөлейт жерлерді ұсынады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Иран этникалық топтары]] [[Санат:Қазақтар диаспорасы]] fr79wjwoqm97557vrzm0w4s9nzx8mzl 3690332 3690331 2026-11-02T17:08:35Z Мағыпар 100137 /* Иран қазақтары арасынан шыққан белгілі адамдар */ толықтыру 3690332 wikitext text/x-wiki '''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі. Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.<ref>{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == Иран қазақтарының бастапқы тарихы == Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды» кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған. Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты. Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады. Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.<ref>{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы == 1968 жылы сол кездегі Иранның патшасы Мұхаммед Реза Пәһлевидін Кеңестік Қазақстанга сапары кезінде Алматы қаласында республиканың бірінші басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың арнайы қонағы болды. Иран патшасы оны Иран еліне қонақ болып қайтуға шақырады. Бірақ, Қонаев ол кезде Иранға бару-бармау билігі Мәскеудің қолында екенін ескеріп, есесіне шахтан Ирак қазақтарының жай-күйін сұрайды. Патша, қазақтар туралы ешқандай мағлұмат білмейтінін айтып, барағаннан кейін олардың жәй-күйін білуге уәде береді. Дінмүхаммед Қонаев Ирандағы бауырларына сәлем жолдап, патшадан оларға оң көзбен қарауын өтінеді. Иран патшасы еліне оралысымен қарамағындағыларға қазақтардың тез арада мекен-жайын анықтауды тапсырады. Ақмолда Талиб-ол-Илім бастаған бір топ қария Тегерандағы «Ниявәран» сарайында патшаның қабылдауында болады. Патшаның ілтипатына бөлінген олар патшаны отбасымен қазақ ауылына қонақ болуға шақырады. Патшаның зайыбы Мəлике Фəрəһ қазақтардың имам Əбу-Ханифа атындағы Горган қаласында жаңадан салынған мешітіне кіріп, иран кілемін патшаның атынан тарту етеді. Аталмыш оқиғалар қазақтарға жаңа бір серпіліс берді. Ақсақалдар қала, аймақ тіпті мемлекеттік шенеуніктердің көзіне ілініп, олардың ілтипатына бөлене бастады. Қазақтың аурушаң екі ұл-қызы қаражаттың жоқтығынан ем алуға дəрменсіз болып жүрген жерінен тегін емделуге жолдама алды. Азаматтық ала-аламай жүргендердің ісі жеделдетіліп азаматтық куəлікке қол жеткізді. Қазақтарға жер бөлінді. Қазақтардың жер шаруашылығымен айналысуына жол ашылды. Бай-ауқатты отбасылар көбейді. Жоғарғы оқу орындарына түсуге жаңа бір талпыныс пайда болды. Горган радиосының түркімен тілінде жарияланатын бөлімінде күнде бір жарым сағат қазақ əндерін əуе толқынына жібере бастады.<ref>{{citeweb|url=https://el.kz/1970_zhyldary_iran_-aza-taryna_zher_berilip-_-uant-an_edi_21170/|title=1970 жылдары Иран қазақтарына жер беріліп, қуантқан еді.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == 1970 жылдардан кейінгі Ирандағы қазақтардың жағдайы == 1970 жылдары орта мектеп түлектері алғаш рет жоғары оқу орнына түсуге дайындық үстінде болды. Жастардың ғылым, білімге ден қойып, спорт саласына бет бұруы елеулі жетістіктерге қол жеткізді. Мәселен, Кайырбай Жеменей ауыр атлетикадан облыстық жене республикалық денгейде көптеген жылдар бойы жүлделі орынға ие болса, Әшім Жеменей гимнастика саласында бірнеше жүлде алып, парсы жұртына танымал болды. Әбубәкір Павиз (Әбіш) жеңіл атлетиканың әр түрлі саласы бойынша (найза, дискі лактыру, т.б.) республикалық оқушылар жарыстарында б алтын медаль алды. Олардың ізбасары Сафура Жеменей гимнастикадан республикалық оқушылар сайысында үшінші орынды иеленді. Кейінгі жылдары Маржан Жеменей шахматтан республика оқушылар арасындағы жарыста үшінші орынға қол жеткізді. Қазақ футбол командасы екі миллион халқы бар Мазандеран облысының Горган ауданында үлкен жетістіктерге жетті. Ол талай рет аудан, аймақ көлемінде жүлделі орындарға ие болды. Есін жиған ел той-думанды дүркіретіп өткізетін халге де жетті. Осы жылдары қазақ қыздарының біразы мектепке бара бастады. Кеңестік Қазақстаннан «Қыз Жібек», «Транссібір экспресі», «Көксерек» фильмдері әкелініп, араб әрпімен Міржақып Дулаттың «Оян, казақ» кітабы, М.Әуезовтің «Қараш-қараш», Т.Ахтановтың «Боран», Ш.Айтматовтың «Жәмила», «Ақ кеме», «Ананың хикаясы», «Ғасырдан да ұзақ күн» еңбектері парсы тілінде кітапхана сөрелеріне түсе бастады. 1970 жылдардан кейін «Дос-Мұкасан» тобынын орындап жүрген әндері Иран қазақтарына да жетті. Олардың әндері көп сұранысқа ие болып, күйтаспага жазылып, ән сүйер қауымның сұранысын қанағаттандырды. 1977 жылдан бастап «Шалқар», қазір «Шалқар-2» деген атаумен шығатын газет қолдарына тие бастады.<ref>{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}</ref> == 1980-1990 жылғы қазақтар == 1980-1990 жылдары Иран, Ауғанстан, Сауд Арабиясы, Пәкістан, Еуропа елдеріндегі қазақтар бір-бірімен тығыз байланыста бола бастады. Кеңестік Қазақстандағы 1986 жылғы жастардың желтоқсан көтерілісі КСРО-дағы қайта құру саясаты шетел қазақтарына жаңаша ой салды. Ол ата-мекенге оралу еді. Аталмыш елдерде мүмкіндігінше жаңадан ресми - бейресми қоғамдар, ұйымдар не бас қосулар жиіледі. Барлық жерде қазақ салт-дәстүрін жаңарту, сонымен қатар атамекенмен байланысты күшейту жолдарын қарастыру болды. 1990 жылдар жаңа серпіліс кезеңі болып табылады. Иран елінің жоғарғы оқу орындарында қазактың жүздеген ұл-қыздары заманаға сай түрлі мамандықтар: математика, компьютердің түрлі мамандары, ауыл шаруашылығы, экономика, педагогика, қоғамдық білімдер, басқару мамандығы, кеме инженері, әдебиет, статистика, техника саласының бағыттарында оқи бастады. Бір легі мемлекетгің әр түрлі салаларында баскару денгейдегі қызметке қол жеткізді. 1992 жылдың қаңтар айының 29-шы жұлдызында Қазақстан Республикасы мен Иран Ислам Республикасы арасындағы дипломатиялык қатынастар елісіміне қол қойылды. Иранның тұңғыш елшісі Рәсул Ислами мырза 15 қыркүйек 1992 жылы ел президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевқа сенім хатын тапсырды. 1993 жылдың қыркүйек-қазан айларында Иран елінің астанасы Тегеран қаласында Қазақстан Республикасының елшілігі ашылып, елші ретінде Мырзагай Жолдасбеков қызметіне кірісті. Қазақстан президенті мен сол кездегі Иран Ислам Республикасының президенті Әли Акбар Хашеми арасында иран қазақтарының заңды түрде ата-мекеніне өз қалаулары бойынша көше алатындығы жөніндегі келісімге қол қойылды. Соның нәтижесінде 1995 жылдың күзінде Иран қазақтарының алғашқы тобы қазақ жеріне аяқ басты. == Жалпы сипаттама == Қазақтар Иранда өз салт-дәстүрін сақтаған. Сондықтан олар шашырап, бытырап кетпей, «мәхалла» деп аталатын бір аудан, бір ауыл, бір көшенің бойында қоныс тепкен. Тіпті көшелерінің аты «Қазақ» деп аталады. Өздерінің дүкені, өздерінің мешіті — сүннит қазақтар мен түркімендер жиналатын жері бар. Өйткені, Иран — шиіт мазхабындағы ел. Сол шиіттердің ортасында олар өздерінің сүннит мазхабын сақтап отыр. Өздерінің имамдары бар. Түркімен имам да, қазақ имам да бар. Өзара алмасып, сол жерде жұма намаздарын өткізіп тұрады. Иран қазақтары, үйде қазақша сөйлеседі. Парсыша тек сыртта сөйлейді. Қазақтар ирандықтарды «оулият» дейді. Бірақ енді кейінгі ұрпақтың арасында қазақ тілін сақтап қалу мәселесі жиі көтеріліп жүр. Өйткені қазір жаңа технология дамып жатыр, балалар мектепте ағылшынша оқиды, әлеуметтік желілерде ағылшынша ақпарат көп. Қазірдің өзінде олар қазақ тілі мен парсы тілін араластырып сөйлейді. Тілді сақтауда Otau TV арқылы қосылатын «Балапан», «Қазақстан» сияқты телеарналар көмектесіп отыр.<ref>{{citeweb|url=https://ult.kz/kz/post/iran-kazaktary-85-million-irandykka-sinip-ketpey-ana-tilin-saktap-kaldy-shygystanushymen-sukhbat|title=«Иран қазақтары 85 миллион ирандыққа сіңіп кетпей, ана тілін сақтап қалды»: шығыстанушымен сұхбат|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> 1980 жылдары зерттеуші ғалым Мәнсур Қияидің жазуы бойынша Иран қазақтары 26 рудан құралады: Тіней, Беріш, Бегей, Қосқұлак, Әбыз, Жеменей, Байбоз, Ескелді, Медет, Жары, Қырықмылтық, Жаман Адай, Мамыртай, Қожа, Қараш, Жақа, Көрпе, Байшағыр, Боқсары, Жаппас, Қаржау, Тобыш, Әли, Шегем, Табынай, Бәубек, сонымен қатар Әлім, Найман, Табын. Жеменей руынан — Ақшакедей (4 отбасы), Қаракедей (17 отбасы), Есен (7 отбасы), Ақбота (6 отбасы), Бәйбіше (6 отбасы), Сұлтаналы (2 отбасы), Олжашы (5 отбасы), Өрдек (37 отбасы), Қара тоқа (7 отбасы) бар. == Иран қазақтарының салт-дәстүрлері == Иран қазақтары әуел бастан салт-дәстүрді ұстануға мығым. Бұрынғы ата-баба салт-дәстүрді барынша ұстанады. Бауырсақ той, күйеу той, киіт беру, орамал ақша беру, беташар, беташардан кейін ойын тойы болады.<ref>{{citeweb|url=https://azattyq-ruhy.kz/society/73266-kuieu-tusiru-degen-bar-kazaktyn-tun-gysh-geolog-galymynyn-shoberesi-iran-kazaktarynyn-toiy-kalai-otetinin-aityp-berdi|title=«Күйеу түсіру деген бар»: геолог ғалымның шөбересі Иран қазақтарының тойы қалай өтетінін айтып берді|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}</ref> Ең басты қасиет қонақжайлылық. Кез-келген қонаққа бару бір кесе шәйдан басталады, үй иесі әрдайым кіріп,ортақ үстел басында дәм татуды ұсынады. Егер сіз таныс болмасаңыз да, бірақ ұлтыңыз қазақ болса, сізді кез келген үй қарсы алады.<ref>{{citeweb|url=https://weproject.media/kz/articles/detail/iranda-y-etnikaly-aza-tar-til-men-orta-d-st-rler-zhayly/?ysclid=mvys07vr5w373226310|title=Ирандағы этникалық қазақтар тіл мен ортақ дәстүрлер жайлы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}</ref> '''Қыз ұзату''' — қазақтардың ұл-қыздары өздерінің болашақ жарын таңдауға ешқандай еркі болмай олардың ата-аналары таңдайтын. Әке баласына лайық көрген қызды құда түсіп айттыруға ағайындардың үлкендерімен кеңесіп, шешім қабылдайды. Қалыңдық таңдауда ата-ана бірден шешім қабылдамайды. Олар өздеріне лайық деген жанұяларяың мінез-құлқын, тұрмыстық жағдайын, бала-шағасының хал-ахуалын, отбасы мүшелерінің қарым-қатынасын, жолдас-жоралары, жегжаттары арқылы әбден біліп алып барып шешімге келеді. Ал қазіргі кезде ұл балалардың қыз таңдауда өз еріктері бар. Бірақ, қыз балалардың емін-еркін жүрістері болмағандықтан, оларға қиындықтардың көп болатыны рас. '''Айттыру''' — ағайынның үлкендері ұл мен қыздың үйленуіне келісім бере қойса, сөзге шебер туыстың бір әйел адамы қыздың анасымен хабарласып өз ойларын айтады. Қыздың анасы мақұл көріп, күйеуімен бұл жайлы әңгімелесіп, қыздарын беруді дұрыс деп шешсе, бір апта ішінде өздерінің келіскендерін хабарлайды. Жігіт жақтан елге абыройлы, беделді ағайындарының бірі бас болып бірнеше адамды ертіп қыздың үйіне барып, өздерінің келгендегі ниетін айтады. Бұл екі жақтың келісімге келгендіктерін көрсетеді. Содан кейін қыздың ата-анасы ақсақалдармен кеңесе отырып, құда түсетін күнін белгілеп жігіт жаққа хабарын береді. Жігіттің әкесі бірнеше ақсақалдарды ертіп қыз жақтың «үлкен шаңырағына» барып құда түседі. Сөйтіп екі жақ сөз берісіп, құдалықтың алғы шартын жасайды. '''Құда болу''' — құда болу күні ырым бойынша сәтті күннің бірін тағайындайды. Бұл күні екі жақ дәстүрлі қалыңмал мөлшерін анықтайды. Оның мөлшерін ауқатты немесе бәсекешіл адамдар өзгертіп отырады. Дегенмен өзіндік мөлшері азды-көпті жоғарылап не төмендеп өзгеріп отырады. Мәселен қазіргі кезде мың-екі мың доллар көлемінде қалыңмал төленеді. Қалыңмал жігіт жақтың материалдық жағдайына байланысты бөлініп бір, екі не үш мезгілге бөлініп төленеді. Қалыңмалдың оннан бір мөлшері «Ағалық хақы» деп беріледі. Қалыңмалдың белгіленген мөлшері төленген соң екі жақ құдалық той жасау күнін белгілейді. '''Құдалық той''' — құдалық той белгіленген соң бірнеше күн бұрын дайындық бастайды. Жігіт жағы өздерінің ағайын-туысқандарына той болатын күнді хабардар етеді. Қыз жақ құдалық тойға баратын ағайындарын анықтап шақырады. Жігіттің анасы жақын апа-жеңгелері қызға тағатын алтын сырға тағы басқа сыйлықтарын дайындайды. Мұнда жігіт жақтың ауқаттылығына байланысты қызға алтын бұйымдар мен түрлі сыйлықтар беріледі. Қыз жақтың адамдары да «Ақ қалта», «Ала қалтасын» көтеріп келеді. Құдалық той қыз жақта жасалады. Жігіт жақтан келетін құдаларға арнап үй дайындап қояды. Бұл үйді «Құда түсетін үй» деп атайды. Құдалық тойдан бір күн бұрын май нан (шелпек), бауырсақ пісіріледі. Құдалардың саны 200 адамға дейін жетеді. Қазір бұл сан нарықтық жағдайға байланысты төмендеп кетті. Көп жылдардан бері қазақ «күріше» пісіріп қарсы алуды дәстүрге айналдырды. Қонақтар санының көп болуына қатысты әр төрт, алты бір табақ күріш тартылады. Дастарқанға жеміс-жидек, салат және сусындар қойылады. Тамақ желініп болғаннан кейін ас қайырып, құран оқылады. Қонақтар бәрі үйден сыртқа шыққан соң жігіттің әкесі не ағасы үйден сыртқа шықпастан бұрын отырған жердің киізінің астына қонақ иесіне "сыйлық" ретінде ақша қалдырады. Оны "төсек асты" дейді. Құдалар қонақасы берілген үйден шыққан соң қыздың әкесінің үйіне бет алады. Құдалық тойдың ең қызық сәті "Құда түсіру» деп есептеледі. Өйткені құдаларды қызықтап қарсы алу және күтті болсын деген ниетпен оларға ұн жағып жатады, Бұрын қызыққа батамыз деп құдалардың ішінде ыңғайы келгенін ұнға әбден малып, тұла бойын кардай қылып тастайтын, Кейінгі жылдары бүл расімнің тек қана ырымы жасалады. Бұдан кейін қыз жағы жігіт жағынан келген құдаларға бес түрлі «кит» береді. Біріншісі жігіттің ата-анасына, екіншісі бірінші дәрежелі туыстарына, үшіншісі одан кейінгі ағайындарына, дос-жарандарына, бесінші кит „көптің киті“ деп аталады. Ол жалпы жиналған қонақтарға таратылады. Сондай-ақ „өлі-тірінің киті“ бар. Келесі күні "Құда той" жігіттің үйінде жалғасады. Жігіттің үйіндегі тойда да қыздың үйіне жасалған рәсімдермен қайталанады. '''Қалындық болу мерзімі''' — қалындық мерзімі әртүрлі алты айдан бес жылға дейін созыпғандары бар, Ең қызығы бұл мерзім аралығында жігіт пен қыз ашықтан ашық бір-бірімен кездесе алмайды, Сондай-ақ қыз-жігіт ата-ене және туған-туыстарының көзіне түсе бермеуі керек. Айт күндері мәселен құрбан айт, наурыз мерекесінде екі жақ көрісуге барады. Ал, наурыз айтта күйеу баланын тарапынан қалыңдыққа міндетті түрде түрлі алтын әшекейді бұйымдар сыйлыққа алып барады. '''Тойға дайындық''' — жігіт жағы қалыңмалды толық өтегеннен кейін келін түсіру тойды жасауға дайын екендіктерін жария етеді. Той мерзімі жақындай түсісімен қыз сырлас жеңгелерінен "сыңсу" үйрене бастайды, Тойдың күні нақтылай белгіленген сон қызды ағайындары мен дос-жарандарын қонақасы беруге қонаққа шақырады, қызды түнде барлық туыстар мен достарын қоса шақырып, үлкен құрмет көрсетіп, ән айтып, дүрілдетіп той жасап өткізеді. Бұған Иран қазақтары «Ойын кеші» деп ат қойған. '''Неке кию рәсімі''' — неке қию үшін ауыл молдасы шақырылады. Бір ыдысқа су құйылады, оған аздап секер қосылады, Қыз жақтан күміс теңге, күйеу жақтан ақ орамал алынады. Күміс теңгені суға салып, ыдыстың үстін ақ орамалмен жабады. Неке қию үшін молданың қасына екі "куә" сайланады. Молда олардың бір-біріне ризашылығын естігеннен кейін некелерін қияды. Сосын ортадағы ыдыстағы суды жиналғандарға береді, әрқайсысы бір-бірден ұрттайды. '''Қол ұстату''' — неке қиылғаннан кейін қыздың жеңгелері қыздын әкесінің үйінің бір бөлмесіне төсек жайып, күйеу мен қалыңдықтың қол ұстасу рәсіміне дайындайды. Сол бөлмеде қыз күтіп отырады. Үй адамдары ұйықтағаннан кейін қыздың женгелері сол маңайда күтіп жүрген жігітті қыз отырған бөлмеге алып келеді. Күйеу жігіт оны ертіп келген жеңгесіне жеңгетайлық сыйлығын береді. Жеңге күйеу мен қыздың оң қолдарын жібек орамалмен бір-біріне байлайды. Олар бір-бірінің бетін сипап, отырып аз ғана сөйлеседі. Көп ұзамай жеңгелері келіп күйеуді үйден шығарып алып кетеді.<ref>{{кітап|авторы=Ислам Жеменей | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран және Ирандағы қазақтар |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Атажұрт |жыл=2012|томы= |беттері=53-89|барлық беті=264|сериясы= |isbn=978-601-7023-53-9|тиражы= }}</ref> == Иран қазақтары арасынан шыққан белгілі адамдар == '''Бали Ақмолда Әбдіжәмилұлы''' — Әкесі Әбдіжәмил аласапыран кезінде артынан келген қуғыншылар қолынан қаза тапқан. Жетім қалған Ақмолда нағашыларының қолында өсіп тәрбиеленеді. Иран жеріндегі Гүнбед Қауыс қаласында діни сауатын ашады. Иран патшасы Мұхаммед Риза шахтың "Ақ төңкерісінен" кейін оқуын аяқтамай саяси күреске бет бұрып, қазақтарға жер алып беруге көп күш жұмсайды. Халықтарға жер бөлу кезінде жергілікті билік тұтқасын ұстағандар көптеген әділетсіздіктерге барады, әсіресе қазақтарға құнарсыз шөлейт жерлерді ұсынады.<br /> Осы кезде Ақмолданың туған халқы үшін күресі басталады. Патшаның қазақтар тұратын аймақтағы өкілі генерал Мозайәнмен келіспейді. Оның өзіне ұсынған сый кұрметінен де бас тартып, әдіпетсіздігін бетіне басын, патшаға арыз түсіреді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Иран этникалық топтары]] [[Санат:Қазақтар диаспорасы]] dykk6nfuvvfr2nvzyc1w8wisk78wzc8 3690333 3690332 2026-11-02T17:11:37Z Мағыпар 100137 /* Иран қазақтары арасынан шыққан белгілі адамдар */ толықтыру 3690333 wikitext text/x-wiki '''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі. Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.<ref>{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == Иран қазақтарының бастапқы тарихы == Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды» кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған. Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты. Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады. Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.<ref>{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы == 1968 жылы сол кездегі Иранның патшасы Мұхаммед Реза Пәһлевидін Кеңестік Қазақстанга сапары кезінде Алматы қаласында республиканың бірінші басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың арнайы қонағы болды. Иран патшасы оны Иран еліне қонақ болып қайтуға шақырады. Бірақ, Қонаев ол кезде Иранға бару-бармау билігі Мәскеудің қолында екенін ескеріп, есесіне шахтан Ирак қазақтарының жай-күйін сұрайды. Патша, қазақтар туралы ешқандай мағлұмат білмейтінін айтып, барағаннан кейін олардың жәй-күйін білуге уәде береді. Дінмүхаммед Қонаев Ирандағы бауырларына сәлем жолдап, патшадан оларға оң көзбен қарауын өтінеді. Иран патшасы еліне оралысымен қарамағындағыларға қазақтардың тез арада мекен-жайын анықтауды тапсырады. Ақмолда Талиб-ол-Илім бастаған бір топ қария Тегерандағы «Ниявәран» сарайында патшаның қабылдауында болады. Патшаның ілтипатына бөлінген олар патшаны отбасымен қазақ ауылына қонақ болуға шақырады. Патшаның зайыбы Мəлике Фəрəһ қазақтардың имам Əбу-Ханифа атындағы Горган қаласында жаңадан салынған мешітіне кіріп, иран кілемін патшаның атынан тарту етеді. Аталмыш оқиғалар қазақтарға жаңа бір серпіліс берді. Ақсақалдар қала, аймақ тіпті мемлекеттік шенеуніктердің көзіне ілініп, олардың ілтипатына бөлене бастады. Қазақтың аурушаң екі ұл-қызы қаражаттың жоқтығынан ем алуға дəрменсіз болып жүрген жерінен тегін емделуге жолдама алды. Азаматтық ала-аламай жүргендердің ісі жеделдетіліп азаматтық куəлікке қол жеткізді. Қазақтарға жер бөлінді. Қазақтардың жер шаруашылығымен айналысуына жол ашылды. Бай-ауқатты отбасылар көбейді. Жоғарғы оқу орындарына түсуге жаңа бір талпыныс пайда болды. Горган радиосының түркімен тілінде жарияланатын бөлімінде күнде бір жарым сағат қазақ əндерін əуе толқынына жібере бастады.<ref>{{citeweb|url=https://el.kz/1970_zhyldary_iran_-aza-taryna_zher_berilip-_-uant-an_edi_21170/|title=1970 жылдары Иран қазақтарына жер беріліп, қуантқан еді.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == 1970 жылдардан кейінгі Ирандағы қазақтардың жағдайы == 1970 жылдары орта мектеп түлектері алғаш рет жоғары оқу орнына түсуге дайындық үстінде болды. Жастардың ғылым, білімге ден қойып, спорт саласына бет бұруы елеулі жетістіктерге қол жеткізді. Мәселен, Кайырбай Жеменей ауыр атлетикадан облыстық жене республикалық денгейде көптеген жылдар бойы жүлделі орынға ие болса, Әшім Жеменей гимнастика саласында бірнеше жүлде алып, парсы жұртына танымал болды. Әбубәкір Павиз (Әбіш) жеңіл атлетиканың әр түрлі саласы бойынша (найза, дискі лактыру, т.б.) республикалық оқушылар жарыстарында б алтын медаль алды. Олардың ізбасары Сафура Жеменей гимнастикадан республикалық оқушылар сайысында үшінші орынды иеленді. Кейінгі жылдары Маржан Жеменей шахматтан республика оқушылар арасындағы жарыста үшінші орынға қол жеткізді. Қазақ футбол командасы екі миллион халқы бар Мазандеран облысының Горган ауданында үлкен жетістіктерге жетті. Ол талай рет аудан, аймақ көлемінде жүлделі орындарға ие болды. Есін жиған ел той-думанды дүркіретіп өткізетін халге де жетті. Осы жылдары қазақ қыздарының біразы мектепке бара бастады. Кеңестік Қазақстаннан «Қыз Жібек», «Транссібір экспресі», «Көксерек» фильмдері әкелініп, араб әрпімен Міржақып Дулаттың «Оян, казақ» кітабы, М.Әуезовтің «Қараш-қараш», Т.Ахтановтың «Боран», Ш.Айтматовтың «Жәмила», «Ақ кеме», «Ананың хикаясы», «Ғасырдан да ұзақ күн» еңбектері парсы тілінде кітапхана сөрелеріне түсе бастады. 1970 жылдардан кейін «Дос-Мұкасан» тобынын орындап жүрген әндері Иран қазақтарына да жетті. Олардың әндері көп сұранысқа ие болып, күйтаспага жазылып, ән сүйер қауымның сұранысын қанағаттандырды. 1977 жылдан бастап «Шалқар», қазір «Шалқар-2» деген атаумен шығатын газет қолдарына тие бастады.<ref>{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}</ref> == 1980-1990 жылғы қазақтар == 1980-1990 жылдары Иран, Ауғанстан, Сауд Арабиясы, Пәкістан, Еуропа елдеріндегі қазақтар бір-бірімен тығыз байланыста бола бастады. Кеңестік Қазақстандағы 1986 жылғы жастардың желтоқсан көтерілісі КСРО-дағы қайта құру саясаты шетел қазақтарына жаңаша ой салды. Ол ата-мекенге оралу еді. Аталмыш елдерде мүмкіндігінше жаңадан ресми - бейресми қоғамдар, ұйымдар не бас қосулар жиіледі. Барлық жерде қазақ салт-дәстүрін жаңарту, сонымен қатар атамекенмен байланысты күшейту жолдарын қарастыру болды. 1990 жылдар жаңа серпіліс кезеңі болып табылады. Иран елінің жоғарғы оқу орындарында қазактың жүздеген ұл-қыздары заманаға сай түрлі мамандықтар: математика, компьютердің түрлі мамандары, ауыл шаруашылығы, экономика, педагогика, қоғамдық білімдер, басқару мамандығы, кеме инженері, әдебиет, статистика, техника саласының бағыттарында оқи бастады. Бір легі мемлекетгің әр түрлі салаларында баскару денгейдегі қызметке қол жеткізді. 1992 жылдың қаңтар айының 29-шы жұлдызында Қазақстан Республикасы мен Иран Ислам Республикасы арасындағы дипломатиялык қатынастар елісіміне қол қойылды. Иранның тұңғыш елшісі Рәсул Ислами мырза 15 қыркүйек 1992 жылы ел президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевқа сенім хатын тапсырды. 1993 жылдың қыркүйек-қазан айларында Иран елінің астанасы Тегеран қаласында Қазақстан Республикасының елшілігі ашылып, елші ретінде Мырзагай Жолдасбеков қызметіне кірісті. Қазақстан президенті мен сол кездегі Иран Ислам Республикасының президенті Әли Акбар Хашеми арасында иран қазақтарының заңды түрде ата-мекеніне өз қалаулары бойынша көше алатындығы жөніндегі келісімге қол қойылды. Соның нәтижесінде 1995 жылдың күзінде Иран қазақтарының алғашқы тобы қазақ жеріне аяқ басты. == Жалпы сипаттама == Қазақтар Иранда өз салт-дәстүрін сақтаған. Сондықтан олар шашырап, бытырап кетпей, «мәхалла» деп аталатын бір аудан, бір ауыл, бір көшенің бойында қоныс тепкен. Тіпті көшелерінің аты «Қазақ» деп аталады. Өздерінің дүкені, өздерінің мешіті — сүннит қазақтар мен түркімендер жиналатын жері бар. Өйткені, Иран — шиіт мазхабындағы ел. Сол шиіттердің ортасында олар өздерінің сүннит мазхабын сақтап отыр. Өздерінің имамдары бар. Түркімен имам да, қазақ имам да бар. Өзара алмасып, сол жерде жұма намаздарын өткізіп тұрады. Иран қазақтары, үйде қазақша сөйлеседі. Парсыша тек сыртта сөйлейді. Қазақтар ирандықтарды «оулият» дейді. Бірақ енді кейінгі ұрпақтың арасында қазақ тілін сақтап қалу мәселесі жиі көтеріліп жүр. Өйткені қазір жаңа технология дамып жатыр, балалар мектепте ағылшынша оқиды, әлеуметтік желілерде ағылшынша ақпарат көп. Қазірдің өзінде олар қазақ тілі мен парсы тілін араластырып сөйлейді. Тілді сақтауда Otau TV арқылы қосылатын «Балапан», «Қазақстан» сияқты телеарналар көмектесіп отыр.<ref>{{citeweb|url=https://ult.kz/kz/post/iran-kazaktary-85-million-irandykka-sinip-ketpey-ana-tilin-saktap-kaldy-shygystanushymen-sukhbat|title=«Иран қазақтары 85 миллион ирандыққа сіңіп кетпей, ана тілін сақтап қалды»: шығыстанушымен сұхбат|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> 1980 жылдары зерттеуші ғалым Мәнсур Қияидің жазуы бойынша Иран қазақтары 26 рудан құралады: Тіней, Беріш, Бегей, Қосқұлак, Әбыз, Жеменей, Байбоз, Ескелді, Медет, Жары, Қырықмылтық, Жаман Адай, Мамыртай, Қожа, Қараш, Жақа, Көрпе, Байшағыр, Боқсары, Жаппас, Қаржау, Тобыш, Әли, Шегем, Табынай, Бәубек, сонымен қатар Әлім, Найман, Табын. Жеменей руынан — Ақшакедей (4 отбасы), Қаракедей (17 отбасы), Есен (7 отбасы), Ақбота (6 отбасы), Бәйбіше (6 отбасы), Сұлтаналы (2 отбасы), Олжашы (5 отбасы), Өрдек (37 отбасы), Қара тоқа (7 отбасы) бар. == Иран қазақтарының салт-дәстүрлері == Иран қазақтары әуел бастан салт-дәстүрді ұстануға мығым. Бұрынғы ата-баба салт-дәстүрді барынша ұстанады. Бауырсақ той, күйеу той, киіт беру, орамал ақша беру, беташар, беташардан кейін ойын тойы болады.<ref>{{citeweb|url=https://azattyq-ruhy.kz/society/73266-kuieu-tusiru-degen-bar-kazaktyn-tun-gysh-geolog-galymynyn-shoberesi-iran-kazaktarynyn-toiy-kalai-otetinin-aityp-berdi|title=«Күйеу түсіру деген бар»: геолог ғалымның шөбересі Иран қазақтарының тойы қалай өтетінін айтып берді|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}</ref> Ең басты қасиет қонақжайлылық. Кез-келген қонаққа бару бір кесе шәйдан басталады, үй иесі әрдайым кіріп,ортақ үстел басында дәм татуды ұсынады. Егер сіз таныс болмасаңыз да, бірақ ұлтыңыз қазақ болса, сізді кез келген үй қарсы алады.<ref>{{citeweb|url=https://weproject.media/kz/articles/detail/iranda-y-etnikaly-aza-tar-til-men-orta-d-st-rler-zhayly/?ysclid=mvys07vr5w373226310|title=Ирандағы этникалық қазақтар тіл мен ортақ дәстүрлер жайлы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}</ref> '''Қыз ұзату''' — қазақтардың ұл-қыздары өздерінің болашақ жарын таңдауға ешқандай еркі болмай олардың ата-аналары таңдайтын. Әке баласына лайық көрген қызды құда түсіп айттыруға ағайындардың үлкендерімен кеңесіп, шешім қабылдайды. Қалыңдық таңдауда ата-ана бірден шешім қабылдамайды. Олар өздеріне лайық деген жанұяларяың мінез-құлқын, тұрмыстық жағдайын, бала-шағасының хал-ахуалын, отбасы мүшелерінің қарым-қатынасын, жолдас-жоралары, жегжаттары арқылы әбден біліп алып барып шешімге келеді. Ал қазіргі кезде ұл балалардың қыз таңдауда өз еріктері бар. Бірақ, қыз балалардың емін-еркін жүрістері болмағандықтан, оларға қиындықтардың көп болатыны рас. '''Айттыру''' — ағайынның үлкендері ұл мен қыздың үйленуіне келісім бере қойса, сөзге шебер туыстың бір әйел адамы қыздың анасымен хабарласып өз ойларын айтады. Қыздың анасы мақұл көріп, күйеуімен бұл жайлы әңгімелесіп, қыздарын беруді дұрыс деп шешсе, бір апта ішінде өздерінің келіскендерін хабарлайды. Жігіт жақтан елге абыройлы, беделді ағайындарының бірі бас болып бірнеше адамды ертіп қыздың үйіне барып, өздерінің келгендегі ниетін айтады. Бұл екі жақтың келісімге келгендіктерін көрсетеді. Содан кейін қыздың ата-анасы ақсақалдармен кеңесе отырып, құда түсетін күнін белгілеп жігіт жаққа хабарын береді. Жігіттің әкесі бірнеше ақсақалдарды ертіп қыз жақтың «үлкен шаңырағына» барып құда түседі. Сөйтіп екі жақ сөз берісіп, құдалықтың алғы шартын жасайды. '''Құда болу''' — құда болу күні ырым бойынша сәтті күннің бірін тағайындайды. Бұл күні екі жақ дәстүрлі қалыңмал мөлшерін анықтайды. Оның мөлшерін ауқатты немесе бәсекешіл адамдар өзгертіп отырады. Дегенмен өзіндік мөлшері азды-көпті жоғарылап не төмендеп өзгеріп отырады. Мәселен қазіргі кезде мың-екі мың доллар көлемінде қалыңмал төленеді. Қалыңмал жігіт жақтың материалдық жағдайына байланысты бөлініп бір, екі не үш мезгілге бөлініп төленеді. Қалыңмалдың оннан бір мөлшері «Ағалық хақы» деп беріледі. Қалыңмалдың белгіленген мөлшері төленген соң екі жақ құдалық той жасау күнін белгілейді. '''Құдалық той''' — құдалық той белгіленген соң бірнеше күн бұрын дайындық бастайды. Жігіт жағы өздерінің ағайын-туысқандарына той болатын күнді хабардар етеді. Қыз жақ құдалық тойға баратын ағайындарын анықтап шақырады. Жігіттің анасы жақын апа-жеңгелері қызға тағатын алтын сырға тағы басқа сыйлықтарын дайындайды. Мұнда жігіт жақтың ауқаттылығына байланысты қызға алтын бұйымдар мен түрлі сыйлықтар беріледі. Қыз жақтың адамдары да «Ақ қалта», «Ала қалтасын» көтеріп келеді. Құдалық той қыз жақта жасалады. Жігіт жақтан келетін құдаларға арнап үй дайындап қояды. Бұл үйді «Құда түсетін үй» деп атайды. Құдалық тойдан бір күн бұрын май нан (шелпек), бауырсақ пісіріледі. Құдалардың саны 200 адамға дейін жетеді. Қазір бұл сан нарықтық жағдайға байланысты төмендеп кетті. Көп жылдардан бері қазақ «күріше» пісіріп қарсы алуды дәстүрге айналдырды. Қонақтар санының көп болуына қатысты әр төрт, алты бір табақ күріш тартылады. Дастарқанға жеміс-жидек, салат және сусындар қойылады. Тамақ желініп болғаннан кейін ас қайырып, құран оқылады. Қонақтар бәрі үйден сыртқа шыққан соң жігіттің әкесі не ағасы үйден сыртқа шықпастан бұрын отырған жердің киізінің астына қонақ иесіне "сыйлық" ретінде ақша қалдырады. Оны "төсек асты" дейді. Құдалар қонақасы берілген үйден шыққан соң қыздың әкесінің үйіне бет алады. Құдалық тойдың ең қызық сәті "Құда түсіру» деп есептеледі. Өйткені құдаларды қызықтап қарсы алу және күтті болсын деген ниетпен оларға ұн жағып жатады, Бұрын қызыққа батамыз деп құдалардың ішінде ыңғайы келгенін ұнға әбден малып, тұла бойын кардай қылып тастайтын, Кейінгі жылдары бүл расімнің тек қана ырымы жасалады. Бұдан кейін қыз жағы жігіт жағынан келген құдаларға бес түрлі «кит» береді. Біріншісі жігіттің ата-анасына, екіншісі бірінші дәрежелі туыстарына, үшіншісі одан кейінгі ағайындарына, дос-жарандарына, бесінші кит „көптің киті“ деп аталады. Ол жалпы жиналған қонақтарға таратылады. Сондай-ақ „өлі-тірінің киті“ бар. Келесі күні "Құда той" жігіттің үйінде жалғасады. Жігіттің үйіндегі тойда да қыздың үйіне жасалған рәсімдермен қайталанады. '''Қалындық болу мерзімі''' — қалындық мерзімі әртүрлі алты айдан бес жылға дейін созыпғандары бар, Ең қызығы бұл мерзім аралығында жігіт пен қыз ашықтан ашық бір-бірімен кездесе алмайды, Сондай-ақ қыз-жігіт ата-ене және туған-туыстарының көзіне түсе бермеуі керек. Айт күндері мәселен құрбан айт, наурыз мерекесінде екі жақ көрісуге барады. Ал, наурыз айтта күйеу баланын тарапынан қалыңдыққа міндетті түрде түрлі алтын әшекейді бұйымдар сыйлыққа алып барады. '''Тойға дайындық''' — жігіт жағы қалыңмалды толық өтегеннен кейін келін түсіру тойды жасауға дайын екендіктерін жария етеді. Той мерзімі жақындай түсісімен қыз сырлас жеңгелерінен "сыңсу" үйрене бастайды, Тойдың күні нақтылай белгіленген сон қызды ағайындары мен дос-жарандарын қонақасы беруге қонаққа шақырады, қызды түнде барлық туыстар мен достарын қоса шақырып, үлкен құрмет көрсетіп, ән айтып, дүрілдетіп той жасап өткізеді. Бұған Иран қазақтары «Ойын кеші» деп ат қойған. '''Неке кию рәсімі''' — неке қию үшін ауыл молдасы шақырылады. Бір ыдысқа су құйылады, оған аздап секер қосылады, Қыз жақтан күміс теңге, күйеу жақтан ақ орамал алынады. Күміс теңгені суға салып, ыдыстың үстін ақ орамалмен жабады. Неке қию үшін молданың қасына екі "куә" сайланады. Молда олардың бір-біріне ризашылығын естігеннен кейін некелерін қияды. Сосын ортадағы ыдыстағы суды жиналғандарға береді, әрқайсысы бір-бірден ұрттайды. '''Қол ұстату''' — неке қиылғаннан кейін қыздың жеңгелері қыздын әкесінің үйінің бір бөлмесіне төсек жайып, күйеу мен қалыңдықтың қол ұстасу рәсіміне дайындайды. Сол бөлмеде қыз күтіп отырады. Үй адамдары ұйықтағаннан кейін қыздың женгелері сол маңайда күтіп жүрген жігітті қыз отырған бөлмеге алып келеді. Күйеу жігіт оны ертіп келген жеңгесіне жеңгетайлық сыйлығын береді. Жеңге күйеу мен қыздың оң қолдарын жібек орамалмен бір-біріне байлайды. Олар бір-бірінің бетін сипап, отырып аз ғана сөйлеседі. Көп ұзамай жеңгелері келіп күйеуді үйден шығарып алып кетеді.<ref>{{кітап|авторы=Ислам Жеменей | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран және Ирандағы қазақтар |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Атажұрт |жыл=2012|томы= |беттері=53-89|барлық беті=264|сериясы= |isbn=978-601-7023-53-9|тиражы= }}</ref> == Иран қазақтары арасынан шыққан белгілі адамдар == '''Бали Ақмолда Әбдіжәмилұлы''' — Әкесі Әбдіжәмил аласапыран кезінде артынан келген қуғыншылар қолынан қаза тапқан. Жетім қалған Ақмолда нағашыларының қолында өсіп тәрбиеленеді. Иран жеріндегі Гүнбед Қауыс қаласында діни сауатын ашады. Иран патшасы Мұхаммед Риза шахтың "Ақ төңкерісінен" кейін оқуын аяқтамай саяси күреске бет бұрып, қазақтарға жер алып беруге көп күш жұмсайды. Халықтарға жер бөлу кезінде жергілікті билік тұтқасын ұстағандар көптеген әділетсіздіктерге барады, әсіресе қазақтарға құнарсыз шөлейт жерлерді ұсынады.<br /> Осы кезде Ақмолданың туған халқы үшін күресі басталады. Патшаның қазақтар тұратын аймақтағы өкілі генерал Мозайәнмен келіспейді. Оның өзіне ұсынған сый кұрметінен де бас тартып, әдіпетсіздігін бетіне басын, патшаға арыз түсіреді. Әртүрлі өтірік жала жабылған Ақмолда Шираз қаласына он жылға жер аударылды. Төңкерістен кейін қазақтар тұратын аймақтарға әртүрлі мәдени, әлеуметтік шаралардың іске асуына басшылық жасайды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Иран этникалық топтары]] [[Санат:Қазақтар диаспорасы]] gi3pbwidnrjnuc0pei1cna8qw3ake6a 3690334 3690333 2026-11-02T17:18:58Z Мағыпар 100137 /* Иран қазақтары арасынан шыққан белгілі адамдар */ толықтыру 3690334 wikitext text/x-wiki '''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі. Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.<ref>{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == Иран қазақтарының бастапқы тарихы == Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды» кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған. Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты. Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады. Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.<ref>{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы == 1968 жылы сол кездегі Иранның патшасы Мұхаммед Реза Пәһлевидін Кеңестік Қазақстанга сапары кезінде Алматы қаласында республиканың бірінші басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың арнайы қонағы болды. Иран патшасы оны Иран еліне қонақ болып қайтуға шақырады. Бірақ, Қонаев ол кезде Иранға бару-бармау билігі Мәскеудің қолында екенін ескеріп, есесіне шахтан Ирак қазақтарының жай-күйін сұрайды. Патша, қазақтар туралы ешқандай мағлұмат білмейтінін айтып, барағаннан кейін олардың жәй-күйін білуге уәде береді. Дінмүхаммед Қонаев Ирандағы бауырларына сәлем жолдап, патшадан оларға оң көзбен қарауын өтінеді. Иран патшасы еліне оралысымен қарамағындағыларға қазақтардың тез арада мекен-жайын анықтауды тапсырады. Ақмолда Талиб-ол-Илім бастаған бір топ қария Тегерандағы «Ниявәран» сарайында патшаның қабылдауында болады. Патшаның ілтипатына бөлінген олар патшаны отбасымен қазақ ауылына қонақ болуға шақырады. Патшаның зайыбы Мəлике Фəрəһ қазақтардың имам Əбу-Ханифа атындағы Горган қаласында жаңадан салынған мешітіне кіріп, иран кілемін патшаның атынан тарту етеді. Аталмыш оқиғалар қазақтарға жаңа бір серпіліс берді. Ақсақалдар қала, аймақ тіпті мемлекеттік шенеуніктердің көзіне ілініп, олардың ілтипатына бөлене бастады. Қазақтың аурушаң екі ұл-қызы қаражаттың жоқтығынан ем алуға дəрменсіз болып жүрген жерінен тегін емделуге жолдама алды. Азаматтық ала-аламай жүргендердің ісі жеделдетіліп азаматтық куəлікке қол жеткізді. Қазақтарға жер бөлінді. Қазақтардың жер шаруашылығымен айналысуына жол ашылды. Бай-ауқатты отбасылар көбейді. Жоғарғы оқу орындарына түсуге жаңа бір талпыныс пайда болды. Горган радиосының түркімен тілінде жарияланатын бөлімінде күнде бір жарым сағат қазақ əндерін əуе толқынына жібере бастады.<ref>{{citeweb|url=https://el.kz/1970_zhyldary_iran_-aza-taryna_zher_berilip-_-uant-an_edi_21170/|title=1970 жылдары Иран қазақтарына жер беріліп, қуантқан еді.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == 1970 жылдардан кейінгі Ирандағы қазақтардың жағдайы == 1970 жылдары орта мектеп түлектері алғаш рет жоғары оқу орнына түсуге дайындық үстінде болды. Жастардың ғылым, білімге ден қойып, спорт саласына бет бұруы елеулі жетістіктерге қол жеткізді. Мәселен, Кайырбай Жеменей ауыр атлетикадан облыстық жене республикалық денгейде көптеген жылдар бойы жүлделі орынға ие болса, Әшім Жеменей гимнастика саласында бірнеше жүлде алып, парсы жұртына танымал болды. Әбубәкір Павиз (Әбіш) жеңіл атлетиканың әр түрлі саласы бойынша (найза, дискі лактыру, т.б.) республикалық оқушылар жарыстарында б алтын медаль алды. Олардың ізбасары Сафура Жеменей гимнастикадан республикалық оқушылар сайысында үшінші орынды иеленді. Кейінгі жылдары Маржан Жеменей шахматтан республика оқушылар арасындағы жарыста үшінші орынға қол жеткізді. Қазақ футбол командасы екі миллион халқы бар Мазандеран облысының Горган ауданында үлкен жетістіктерге жетті. Ол талай рет аудан, аймақ көлемінде жүлделі орындарға ие болды. Есін жиған ел той-думанды дүркіретіп өткізетін халге де жетті. Осы жылдары қазақ қыздарының біразы мектепке бара бастады. Кеңестік Қазақстаннан «Қыз Жібек», «Транссібір экспресі», «Көксерек» фильмдері әкелініп, араб әрпімен Міржақып Дулаттың «Оян, казақ» кітабы, М.Әуезовтің «Қараш-қараш», Т.Ахтановтың «Боран», Ш.Айтматовтың «Жәмила», «Ақ кеме», «Ананың хикаясы», «Ғасырдан да ұзақ күн» еңбектері парсы тілінде кітапхана сөрелеріне түсе бастады. 1970 жылдардан кейін «Дос-Мұкасан» тобынын орындап жүрген әндері Иран қазақтарына да жетті. Олардың әндері көп сұранысқа ие болып, күйтаспага жазылып, ән сүйер қауымның сұранысын қанағаттандырды. 1977 жылдан бастап «Шалқар», қазір «Шалқар-2» деген атаумен шығатын газет қолдарына тие бастады.<ref>{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}</ref> == 1980-1990 жылғы қазақтар == 1980-1990 жылдары Иран, Ауғанстан, Сауд Арабиясы, Пәкістан, Еуропа елдеріндегі қазақтар бір-бірімен тығыз байланыста бола бастады. Кеңестік Қазақстандағы 1986 жылғы жастардың желтоқсан көтерілісі КСРО-дағы қайта құру саясаты шетел қазақтарына жаңаша ой салды. Ол ата-мекенге оралу еді. Аталмыш елдерде мүмкіндігінше жаңадан ресми - бейресми қоғамдар, ұйымдар не бас қосулар жиіледі. Барлық жерде қазақ салт-дәстүрін жаңарту, сонымен қатар атамекенмен байланысты күшейту жолдарын қарастыру болды. 1990 жылдар жаңа серпіліс кезеңі болып табылады. Иран елінің жоғарғы оқу орындарында қазактың жүздеген ұл-қыздары заманаға сай түрлі мамандықтар: математика, компьютердің түрлі мамандары, ауыл шаруашылығы, экономика, педагогика, қоғамдық білімдер, басқару мамандығы, кеме инженері, әдебиет, статистика, техника саласының бағыттарында оқи бастады. Бір легі мемлекетгің әр түрлі салаларында баскару денгейдегі қызметке қол жеткізді. 1992 жылдың қаңтар айының 29-шы жұлдызында Қазақстан Республикасы мен Иран Ислам Республикасы арасындағы дипломатиялык қатынастар елісіміне қол қойылды. Иранның тұңғыш елшісі Рәсул Ислами мырза 15 қыркүйек 1992 жылы ел президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевқа сенім хатын тапсырды. 1993 жылдың қыркүйек-қазан айларында Иран елінің астанасы Тегеран қаласында Қазақстан Республикасының елшілігі ашылып, елші ретінде Мырзагай Жолдасбеков қызметіне кірісті. Қазақстан президенті мен сол кездегі Иран Ислам Республикасының президенті Әли Акбар Хашеми арасында иран қазақтарының заңды түрде ата-мекеніне өз қалаулары бойынша көше алатындығы жөніндегі келісімге қол қойылды. Соның нәтижесінде 1995 жылдың күзінде Иран қазақтарының алғашқы тобы қазақ жеріне аяқ басты. == Жалпы сипаттама == Қазақтар Иранда өз салт-дәстүрін сақтаған. Сондықтан олар шашырап, бытырап кетпей, «мәхалла» деп аталатын бір аудан, бір ауыл, бір көшенің бойында қоныс тепкен. Тіпті көшелерінің аты «Қазақ» деп аталады. Өздерінің дүкені, өздерінің мешіті — сүннит қазақтар мен түркімендер жиналатын жері бар. Өйткені, Иран — шиіт мазхабындағы ел. Сол шиіттердің ортасында олар өздерінің сүннит мазхабын сақтап отыр. Өздерінің имамдары бар. Түркімен имам да, қазақ имам да бар. Өзара алмасып, сол жерде жұма намаздарын өткізіп тұрады. Иран қазақтары, үйде қазақша сөйлеседі. Парсыша тек сыртта сөйлейді. Қазақтар ирандықтарды «оулият» дейді. Бірақ енді кейінгі ұрпақтың арасында қазақ тілін сақтап қалу мәселесі жиі көтеріліп жүр. Өйткені қазір жаңа технология дамып жатыр, балалар мектепте ағылшынша оқиды, әлеуметтік желілерде ағылшынша ақпарат көп. Қазірдің өзінде олар қазақ тілі мен парсы тілін араластырып сөйлейді. Тілді сақтауда Otau TV арқылы қосылатын «Балапан», «Қазақстан» сияқты телеарналар көмектесіп отыр.<ref>{{citeweb|url=https://ult.kz/kz/post/iran-kazaktary-85-million-irandykka-sinip-ketpey-ana-tilin-saktap-kaldy-shygystanushymen-sukhbat|title=«Иран қазақтары 85 миллион ирандыққа сіңіп кетпей, ана тілін сақтап қалды»: шығыстанушымен сұхбат|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> 1980 жылдары зерттеуші ғалым Мәнсур Қияидің жазуы бойынша Иран қазақтары 26 рудан құралады: Тіней, Беріш, Бегей, Қосқұлак, Әбыз, Жеменей, Байбоз, Ескелді, Медет, Жары, Қырықмылтық, Жаман Адай, Мамыртай, Қожа, Қараш, Жақа, Көрпе, Байшағыр, Боқсары, Жаппас, Қаржау, Тобыш, Әли, Шегем, Табынай, Бәубек, сонымен қатар Әлім, Найман, Табын. Жеменей руынан — Ақшакедей (4 отбасы), Қаракедей (17 отбасы), Есен (7 отбасы), Ақбота (6 отбасы), Бәйбіше (6 отбасы), Сұлтаналы (2 отбасы), Олжашы (5 отбасы), Өрдек (37 отбасы), Қара тоқа (7 отбасы) бар. == Иран қазақтарының салт-дәстүрлері == Иран қазақтары әуел бастан салт-дәстүрді ұстануға мығым. Бұрынғы ата-баба салт-дәстүрді барынша ұстанады. Бауырсақ той, күйеу той, киіт беру, орамал ақша беру, беташар, беташардан кейін ойын тойы болады.<ref>{{citeweb|url=https://azattyq-ruhy.kz/society/73266-kuieu-tusiru-degen-bar-kazaktyn-tun-gysh-geolog-galymynyn-shoberesi-iran-kazaktarynyn-toiy-kalai-otetinin-aityp-berdi|title=«Күйеу түсіру деген бар»: геолог ғалымның шөбересі Иран қазақтарының тойы қалай өтетінін айтып берді|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}</ref> Ең басты қасиет қонақжайлылық. Кез-келген қонаққа бару бір кесе шәйдан басталады, үй иесі әрдайым кіріп,ортақ үстел басында дәм татуды ұсынады. Егер сіз таныс болмасаңыз да, бірақ ұлтыңыз қазақ болса, сізді кез келген үй қарсы алады.<ref>{{citeweb|url=https://weproject.media/kz/articles/detail/iranda-y-etnikaly-aza-tar-til-men-orta-d-st-rler-zhayly/?ysclid=mvys07vr5w373226310|title=Ирандағы этникалық қазақтар тіл мен ортақ дәстүрлер жайлы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}</ref> '''Қыз ұзату''' — қазақтардың ұл-қыздары өздерінің болашақ жарын таңдауға ешқандай еркі болмай олардың ата-аналары таңдайтын. Әке баласына лайық көрген қызды құда түсіп айттыруға ағайындардың үлкендерімен кеңесіп, шешім қабылдайды. Қалыңдық таңдауда ата-ана бірден шешім қабылдамайды. Олар өздеріне лайық деген жанұяларяың мінез-құлқын, тұрмыстық жағдайын, бала-шағасының хал-ахуалын, отбасы мүшелерінің қарым-қатынасын, жолдас-жоралары, жегжаттары арқылы әбден біліп алып барып шешімге келеді. Ал қазіргі кезде ұл балалардың қыз таңдауда өз еріктері бар. Бірақ, қыз балалардың емін-еркін жүрістері болмағандықтан, оларға қиындықтардың көп болатыны рас. '''Айттыру''' — ағайынның үлкендері ұл мен қыздың үйленуіне келісім бере қойса, сөзге шебер туыстың бір әйел адамы қыздың анасымен хабарласып өз ойларын айтады. Қыздың анасы мақұл көріп, күйеуімен бұл жайлы әңгімелесіп, қыздарын беруді дұрыс деп шешсе, бір апта ішінде өздерінің келіскендерін хабарлайды. Жігіт жақтан елге абыройлы, беделді ағайындарының бірі бас болып бірнеше адамды ертіп қыздың үйіне барып, өздерінің келгендегі ниетін айтады. Бұл екі жақтың келісімге келгендіктерін көрсетеді. Содан кейін қыздың ата-анасы ақсақалдармен кеңесе отырып, құда түсетін күнін белгілеп жігіт жаққа хабарын береді. Жігіттің әкесі бірнеше ақсақалдарды ертіп қыз жақтың «үлкен шаңырағына» барып құда түседі. Сөйтіп екі жақ сөз берісіп, құдалықтың алғы шартын жасайды. '''Құда болу''' — құда болу күні ырым бойынша сәтті күннің бірін тағайындайды. Бұл күні екі жақ дәстүрлі қалыңмал мөлшерін анықтайды. Оның мөлшерін ауқатты немесе бәсекешіл адамдар өзгертіп отырады. Дегенмен өзіндік мөлшері азды-көпті жоғарылап не төмендеп өзгеріп отырады. Мәселен қазіргі кезде мың-екі мың доллар көлемінде қалыңмал төленеді. Қалыңмал жігіт жақтың материалдық жағдайына байланысты бөлініп бір, екі не үш мезгілге бөлініп төленеді. Қалыңмалдың оннан бір мөлшері «Ағалық хақы» деп беріледі. Қалыңмалдың белгіленген мөлшері төленген соң екі жақ құдалық той жасау күнін белгілейді. '''Құдалық той''' — құдалық той белгіленген соң бірнеше күн бұрын дайындық бастайды. Жігіт жағы өздерінің ағайын-туысқандарына той болатын күнді хабардар етеді. Қыз жақ құдалық тойға баратын ағайындарын анықтап шақырады. Жігіттің анасы жақын апа-жеңгелері қызға тағатын алтын сырға тағы басқа сыйлықтарын дайындайды. Мұнда жігіт жақтың ауқаттылығына байланысты қызға алтын бұйымдар мен түрлі сыйлықтар беріледі. Қыз жақтың адамдары да «Ақ қалта», «Ала қалтасын» көтеріп келеді. Құдалық той қыз жақта жасалады. Жігіт жақтан келетін құдаларға арнап үй дайындап қояды. Бұл үйді «Құда түсетін үй» деп атайды. Құдалық тойдан бір күн бұрын май нан (шелпек), бауырсақ пісіріледі. Құдалардың саны 200 адамға дейін жетеді. Қазір бұл сан нарықтық жағдайға байланысты төмендеп кетті. Көп жылдардан бері қазақ «күріше» пісіріп қарсы алуды дәстүрге айналдырды. Қонақтар санының көп болуына қатысты әр төрт, алты бір табақ күріш тартылады. Дастарқанға жеміс-жидек, салат және сусындар қойылады. Тамақ желініп болғаннан кейін ас қайырып, құран оқылады. Қонақтар бәрі үйден сыртқа шыққан соң жігіттің әкесі не ағасы үйден сыртқа шықпастан бұрын отырған жердің киізінің астына қонақ иесіне "сыйлық" ретінде ақша қалдырады. Оны "төсек асты" дейді. Құдалар қонақасы берілген үйден шыққан соң қыздың әкесінің үйіне бет алады. Құдалық тойдың ең қызық сәті "Құда түсіру» деп есептеледі. Өйткені құдаларды қызықтап қарсы алу және күтті болсын деген ниетпен оларға ұн жағып жатады, Бұрын қызыққа батамыз деп құдалардың ішінде ыңғайы келгенін ұнға әбден малып, тұла бойын кардай қылып тастайтын, Кейінгі жылдары бүл расімнің тек қана ырымы жасалады. Бұдан кейін қыз жағы жігіт жағынан келген құдаларға бес түрлі «кит» береді. Біріншісі жігіттің ата-анасына, екіншісі бірінші дәрежелі туыстарына, үшіншісі одан кейінгі ағайындарына, дос-жарандарына, бесінші кит „көптің киті“ деп аталады. Ол жалпы жиналған қонақтарға таратылады. Сондай-ақ „өлі-тірінің киті“ бар. Келесі күні "Құда той" жігіттің үйінде жалғасады. Жігіттің үйіндегі тойда да қыздың үйіне жасалған рәсімдермен қайталанады. '''Қалындық болу мерзімі''' — қалындық мерзімі әртүрлі алты айдан бес жылға дейін созыпғандары бар, Ең қызығы бұл мерзім аралығында жігіт пен қыз ашықтан ашық бір-бірімен кездесе алмайды, Сондай-ақ қыз-жігіт ата-ене және туған-туыстарының көзіне түсе бермеуі керек. Айт күндері мәселен құрбан айт, наурыз мерекесінде екі жақ көрісуге барады. Ал, наурыз айтта күйеу баланын тарапынан қалыңдыққа міндетті түрде түрлі алтын әшекейді бұйымдар сыйлыққа алып барады. '''Тойға дайындық''' — жігіт жағы қалыңмалды толық өтегеннен кейін келін түсіру тойды жасауға дайын екендіктерін жария етеді. Той мерзімі жақындай түсісімен қыз сырлас жеңгелерінен "сыңсу" үйрене бастайды, Тойдың күні нақтылай белгіленген сон қызды ағайындары мен дос-жарандарын қонақасы беруге қонаққа шақырады, қызды түнде барлық туыстар мен достарын қоса шақырып, үлкен құрмет көрсетіп, ән айтып, дүрілдетіп той жасап өткізеді. Бұған Иран қазақтары «Ойын кеші» деп ат қойған. '''Неке кию рәсімі''' — неке қию үшін ауыл молдасы шақырылады. Бір ыдысқа су құйылады, оған аздап секер қосылады, Қыз жақтан күміс теңге, күйеу жақтан ақ орамал алынады. Күміс теңгені суға салып, ыдыстың үстін ақ орамалмен жабады. Неке қию үшін молданың қасына екі "куә" сайланады. Молда олардың бір-біріне ризашылығын естігеннен кейін некелерін қияды. Сосын ортадағы ыдыстағы суды жиналғандарға береді, әрқайсысы бір-бірден ұрттайды. '''Қол ұстату''' — неке қиылғаннан кейін қыздың жеңгелері қыздын әкесінің үйінің бір бөлмесіне төсек жайып, күйеу мен қалыңдықтың қол ұстасу рәсіміне дайындайды. Сол бөлмеде қыз күтіп отырады. Үй адамдары ұйықтағаннан кейін қыздың женгелері сол маңайда күтіп жүрген жігітті қыз отырған бөлмеге алып келеді. Күйеу жігіт оны ертіп келген жеңгесіне жеңгетайлық сыйлығын береді. Жеңге күйеу мен қыздың оң қолдарын жібек орамалмен бір-біріне байлайды. Олар бір-бірінің бетін сипап, отырып аз ғана сөйлеседі. Көп ұзамай жеңгелері келіп күйеуді үйден шығарып алып кетеді.<ref>{{кітап|авторы=Ислам Жеменей | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран және Ирандағы қазақтар |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Атажұрт |жыл=2012|томы= |беттері=53-89|барлық беті=264|сериясы= |isbn=978-601-7023-53-9|тиражы= }}</ref> == Иран қазақтары арасынан шыққан белгілі адамдар == '''Бали Ақмолда Әбдіжәмилұлы''' — Әкесі Әбдіжәмил аласапыран кезінде артынан келген қуғыншылар қолынан қаза тапқан. Жетім қалған Ақмолда нағашыларының қолында өсіп тәрбиеленеді. Иран жеріндегі Гүнбед Қауыс қаласында діни сауатын ашады. Иран патшасы Мұхаммед Риза шахтың "Ақ төңкерісінен" кейін оқуын аяқтамай саяси күреске бет бұрып, қазақтарға жер алып беруге көп күш жұмсайды. Халықтарға жер бөлу кезінде жергілікті билік тұтқасын ұстағандар көптеген әділетсіздіктерге барады, әсіресе қазақтарға құнарсыз шөлейт жерлерді ұсынады.<br /> Осы кезде Ақмолданың туған халқы үшін күресі басталады. Патшаның қазақтар тұратын аймақтағы өкілі генерал Мозайәнмен келіспейді. Оның өзіне ұсынған сый кұрметінен де бас тартып, әділетсіздігін бетіне басын, патшаға арыз түсіреді. Әртүрлі өтірік жала жабылған Ақмолда Шираз қаласына он жылға жер аударылды. Төңкерістен кейін қазақтар тұратын аймақтарға әртүрлі мәдени, әлеуметтік шаралардың іске асуына басшылық жасайды. '''Ескелді Мұхаммед Әбілұлы''' — Иранның Бендер-Түрікмен қаласында 1944 жылы дүниеге келген. Бастауыш мектепті сол жерде, ал, орта мектепті Горган қаласында бітірген. Жасы 18 келгенде бастауыш мектептерде мұғалім болып 5 жыл жұмыс істейді. Кейін Тегеран университетінің заң факультетіне түсіп 1969 жылы бітіріп шығады да, Әділет Министрлігінде жұмысын бастайды: 15 жыл прокурор көмекшісі, тергеуші, прокурор және сот болып Иранның біршама қалаларында жұмыс істейді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Иран этникалық топтары]] [[Санат:Қазақтар диаспорасы]] 432kgeup8vj6ehch2ovseos5ljujirw 3690335 3690334 2026-11-02T17:30:26Z Мағыпар 100137 /* Иран қазақтары арасынан шыққан белгілі адамдар */ толықтыру 3690335 wikitext text/x-wiki '''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі. Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.<ref>{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == Иран қазақтарының бастапқы тарихы == Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды» кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған. Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты. Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады. Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.<ref>{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы == 1968 жылы сол кездегі Иранның патшасы Мұхаммед Реза Пәһлевидін Кеңестік Қазақстанга сапары кезінде Алматы қаласында республиканың бірінші басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың арнайы қонағы болды. Иран патшасы оны Иран еліне қонақ болып қайтуға шақырады. Бірақ, Қонаев ол кезде Иранға бару-бармау билігі Мәскеудің қолында екенін ескеріп, есесіне шахтан Ирак қазақтарының жай-күйін сұрайды. Патша, қазақтар туралы ешқандай мағлұмат білмейтінін айтып, барағаннан кейін олардың жәй-күйін білуге уәде береді. Дінмүхаммед Қонаев Ирандағы бауырларына сәлем жолдап, патшадан оларға оң көзбен қарауын өтінеді. Иран патшасы еліне оралысымен қарамағындағыларға қазақтардың тез арада мекен-жайын анықтауды тапсырады. Ақмолда Талиб-ол-Илім бастаған бір топ қария Тегерандағы «Ниявәран» сарайында патшаның қабылдауында болады. Патшаның ілтипатына бөлінген олар патшаны отбасымен қазақ ауылына қонақ болуға шақырады. Патшаның зайыбы Мəлике Фəрəһ қазақтардың имам Əбу-Ханифа атындағы Горган қаласында жаңадан салынған мешітіне кіріп, иран кілемін патшаның атынан тарту етеді. Аталмыш оқиғалар қазақтарға жаңа бір серпіліс берді. Ақсақалдар қала, аймақ тіпті мемлекеттік шенеуніктердің көзіне ілініп, олардың ілтипатына бөлене бастады. Қазақтың аурушаң екі ұл-қызы қаражаттың жоқтығынан ем алуға дəрменсіз болып жүрген жерінен тегін емделуге жолдама алды. Азаматтық ала-аламай жүргендердің ісі жеделдетіліп азаматтық куəлікке қол жеткізді. Қазақтарға жер бөлінді. Қазақтардың жер шаруашылығымен айналысуына жол ашылды. Бай-ауқатты отбасылар көбейді. Жоғарғы оқу орындарына түсуге жаңа бір талпыныс пайда болды. Горган радиосының түркімен тілінде жарияланатын бөлімінде күнде бір жарым сағат қазақ əндерін əуе толқынына жібере бастады.<ref>{{citeweb|url=https://el.kz/1970_zhyldary_iran_-aza-taryna_zher_berilip-_-uant-an_edi_21170/|title=1970 жылдары Иран қазақтарына жер беріліп, қуантқан еді.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == 1970 жылдардан кейінгі Ирандағы қазақтардың жағдайы == 1970 жылдары орта мектеп түлектері алғаш рет жоғары оқу орнына түсуге дайындық үстінде болды. Жастардың ғылым, білімге ден қойып, спорт саласына бет бұруы елеулі жетістіктерге қол жеткізді. Мәселен, Кайырбай Жеменей ауыр атлетикадан облыстық жене республикалық денгейде көптеген жылдар бойы жүлделі орынға ие болса, Әшім Жеменей гимнастика саласында бірнеше жүлде алып, парсы жұртына танымал болды. Әбубәкір Павиз (Әбіш) жеңіл атлетиканың әр түрлі саласы бойынша (найза, дискі лактыру, т.б.) республикалық оқушылар жарыстарында б алтын медаль алды. Олардың ізбасары Сафура Жеменей гимнастикадан республикалық оқушылар сайысында үшінші орынды иеленді. Кейінгі жылдары Маржан Жеменей шахматтан республика оқушылар арасындағы жарыста үшінші орынға қол жеткізді. Қазақ футбол командасы екі миллион халқы бар Мазандеран облысының Горган ауданында үлкен жетістіктерге жетті. Ол талай рет аудан, аймақ көлемінде жүлделі орындарға ие болды. Есін жиған ел той-думанды дүркіретіп өткізетін халге де жетті. Осы жылдары қазақ қыздарының біразы мектепке бара бастады. Кеңестік Қазақстаннан «Қыз Жібек», «Транссібір экспресі», «Көксерек» фильмдері әкелініп, араб әрпімен Міржақып Дулаттың «Оян, казақ» кітабы, М.Әуезовтің «Қараш-қараш», Т.Ахтановтың «Боран», Ш.Айтматовтың «Жәмила», «Ақ кеме», «Ананың хикаясы», «Ғасырдан да ұзақ күн» еңбектері парсы тілінде кітапхана сөрелеріне түсе бастады. 1970 жылдардан кейін «Дос-Мұкасан» тобынын орындап жүрген әндері Иран қазақтарына да жетті. Олардың әндері көп сұранысқа ие болып, күйтаспага жазылып, ән сүйер қауымның сұранысын қанағаттандырды. 1977 жылдан бастап «Шалқар», қазір «Шалқар-2» деген атаумен шығатын газет қолдарына тие бастады.<ref>{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}</ref> == 1980-1990 жылғы қазақтар == 1980-1990 жылдары Иран, Ауғанстан, Сауд Арабиясы, Пәкістан, Еуропа елдеріндегі қазақтар бір-бірімен тығыз байланыста бола бастады. Кеңестік Қазақстандағы 1986 жылғы жастардың желтоқсан көтерілісі КСРО-дағы қайта құру саясаты шетел қазақтарына жаңаша ой салды. Ол ата-мекенге оралу еді. Аталмыш елдерде мүмкіндігінше жаңадан ресми - бейресми қоғамдар, ұйымдар не бас қосулар жиіледі. Барлық жерде қазақ салт-дәстүрін жаңарту, сонымен қатар атамекенмен байланысты күшейту жолдарын қарастыру болды. 1990 жылдар жаңа серпіліс кезеңі болып табылады. Иран елінің жоғарғы оқу орындарында қазактың жүздеген ұл-қыздары заманаға сай түрлі мамандықтар: математика, компьютердің түрлі мамандары, ауыл шаруашылығы, экономика, педагогика, қоғамдық білімдер, басқару мамандығы, кеме инженері, әдебиет, статистика, техника саласының бағыттарында оқи бастады. Бір легі мемлекетгің әр түрлі салаларында баскару денгейдегі қызметке қол жеткізді. 1992 жылдың қаңтар айының 29-шы жұлдызында Қазақстан Республикасы мен Иран Ислам Республикасы арасындағы дипломатиялык қатынастар елісіміне қол қойылды. Иранның тұңғыш елшісі Рәсул Ислами мырза 15 қыркүйек 1992 жылы ел президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевқа сенім хатын тапсырды. 1993 жылдың қыркүйек-қазан айларында Иран елінің астанасы Тегеран қаласында Қазақстан Республикасының елшілігі ашылып, елші ретінде Мырзагай Жолдасбеков қызметіне кірісті. Қазақстан президенті мен сол кездегі Иран Ислам Республикасының президенті Әли Акбар Хашеми арасында иран қазақтарының заңды түрде ата-мекеніне өз қалаулары бойынша көше алатындығы жөніндегі келісімге қол қойылды. Соның нәтижесінде 1995 жылдың күзінде Иран қазақтарының алғашқы тобы қазақ жеріне аяқ басты. == Жалпы сипаттама == Қазақтар Иранда өз салт-дәстүрін сақтаған. Сондықтан олар шашырап, бытырап кетпей, «мәхалла» деп аталатын бір аудан, бір ауыл, бір көшенің бойында қоныс тепкен. Тіпті көшелерінің аты «Қазақ» деп аталады. Өздерінің дүкені, өздерінің мешіті — сүннит қазақтар мен түркімендер жиналатын жері бар. Өйткені, Иран — шиіт мазхабындағы ел. Сол шиіттердің ортасында олар өздерінің сүннит мазхабын сақтап отыр. Өздерінің имамдары бар. Түркімен имам да, қазақ имам да бар. Өзара алмасып, сол жерде жұма намаздарын өткізіп тұрады. Иран қазақтары, үйде қазақша сөйлеседі. Парсыша тек сыртта сөйлейді. Қазақтар ирандықтарды «оулият» дейді. Бірақ енді кейінгі ұрпақтың арасында қазақ тілін сақтап қалу мәселесі жиі көтеріліп жүр. Өйткені қазір жаңа технология дамып жатыр, балалар мектепте ағылшынша оқиды, әлеуметтік желілерде ағылшынша ақпарат көп. Қазірдің өзінде олар қазақ тілі мен парсы тілін араластырып сөйлейді. Тілді сақтауда Otau TV арқылы қосылатын «Балапан», «Қазақстан» сияқты телеарналар көмектесіп отыр.<ref>{{citeweb|url=https://ult.kz/kz/post/iran-kazaktary-85-million-irandykka-sinip-ketpey-ana-tilin-saktap-kaldy-shygystanushymen-sukhbat|title=«Иран қазақтары 85 миллион ирандыққа сіңіп кетпей, ана тілін сақтап қалды»: шығыстанушымен сұхбат|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> 1980 жылдары зерттеуші ғалым Мәнсур Қияидің жазуы бойынша Иран қазақтары 26 рудан құралады: Тіней, Беріш, Бегей, Қосқұлак, Әбыз, Жеменей, Байбоз, Ескелді, Медет, Жары, Қырықмылтық, Жаман Адай, Мамыртай, Қожа, Қараш, Жақа, Көрпе, Байшағыр, Боқсары, Жаппас, Қаржау, Тобыш, Әли, Шегем, Табынай, Бәубек, сонымен қатар Әлім, Найман, Табын. Жеменей руынан — Ақшакедей (4 отбасы), Қаракедей (17 отбасы), Есен (7 отбасы), Ақбота (6 отбасы), Бәйбіше (6 отбасы), Сұлтаналы (2 отбасы), Олжашы (5 отбасы), Өрдек (37 отбасы), Қара тоқа (7 отбасы) бар. == Иран қазақтарының салт-дәстүрлері == Иран қазақтары әуел бастан салт-дәстүрді ұстануға мығым. Бұрынғы ата-баба салт-дәстүрді барынша ұстанады. Бауырсақ той, күйеу той, киіт беру, орамал ақша беру, беташар, беташардан кейін ойын тойы болады.<ref>{{citeweb|url=https://azattyq-ruhy.kz/society/73266-kuieu-tusiru-degen-bar-kazaktyn-tun-gysh-geolog-galymynyn-shoberesi-iran-kazaktarynyn-toiy-kalai-otetinin-aityp-berdi|title=«Күйеу түсіру деген бар»: геолог ғалымның шөбересі Иран қазақтарының тойы қалай өтетінін айтып берді|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}</ref> Ең басты қасиет қонақжайлылық. Кез-келген қонаққа бару бір кесе шәйдан басталады, үй иесі әрдайым кіріп,ортақ үстел басында дәм татуды ұсынады. Егер сіз таныс болмасаңыз да, бірақ ұлтыңыз қазақ болса, сізді кез келген үй қарсы алады.<ref>{{citeweb|url=https://weproject.media/kz/articles/detail/iranda-y-etnikaly-aza-tar-til-men-orta-d-st-rler-zhayly/?ysclid=mvys07vr5w373226310|title=Ирандағы этникалық қазақтар тіл мен ортақ дәстүрлер жайлы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}</ref> '''Қыз ұзату''' — қазақтардың ұл-қыздары өздерінің болашақ жарын таңдауға ешқандай еркі болмай олардың ата-аналары таңдайтын. Әке баласына лайық көрген қызды құда түсіп айттыруға ағайындардың үлкендерімен кеңесіп, шешім қабылдайды. Қалыңдық таңдауда ата-ана бірден шешім қабылдамайды. Олар өздеріне лайық деген жанұяларяың мінез-құлқын, тұрмыстық жағдайын, бала-шағасының хал-ахуалын, отбасы мүшелерінің қарым-қатынасын, жолдас-жоралары, жегжаттары арқылы әбден біліп алып барып шешімге келеді. Ал қазіргі кезде ұл балалардың қыз таңдауда өз еріктері бар. Бірақ, қыз балалардың емін-еркін жүрістері болмағандықтан, оларға қиындықтардың көп болатыны рас. '''Айттыру''' — ағайынның үлкендері ұл мен қыздың үйленуіне келісім бере қойса, сөзге шебер туыстың бір әйел адамы қыздың анасымен хабарласып өз ойларын айтады. Қыздың анасы мақұл көріп, күйеуімен бұл жайлы әңгімелесіп, қыздарын беруді дұрыс деп шешсе, бір апта ішінде өздерінің келіскендерін хабарлайды. Жігіт жақтан елге абыройлы, беделді ағайындарының бірі бас болып бірнеше адамды ертіп қыздың үйіне барып, өздерінің келгендегі ниетін айтады. Бұл екі жақтың келісімге келгендіктерін көрсетеді. Содан кейін қыздың ата-анасы ақсақалдармен кеңесе отырып, құда түсетін күнін белгілеп жігіт жаққа хабарын береді. Жігіттің әкесі бірнеше ақсақалдарды ертіп қыз жақтың «үлкен шаңырағына» барып құда түседі. Сөйтіп екі жақ сөз берісіп, құдалықтың алғы шартын жасайды. '''Құда болу''' — құда болу күні ырым бойынша сәтті күннің бірін тағайындайды. Бұл күні екі жақ дәстүрлі қалыңмал мөлшерін анықтайды. Оның мөлшерін ауқатты немесе бәсекешіл адамдар өзгертіп отырады. Дегенмен өзіндік мөлшері азды-көпті жоғарылап не төмендеп өзгеріп отырады. Мәселен қазіргі кезде мың-екі мың доллар көлемінде қалыңмал төленеді. Қалыңмал жігіт жақтың материалдық жағдайына байланысты бөлініп бір, екі не үш мезгілге бөлініп төленеді. Қалыңмалдың оннан бір мөлшері «Ағалық хақы» деп беріледі. Қалыңмалдың белгіленген мөлшері төленген соң екі жақ құдалық той жасау күнін белгілейді. '''Құдалық той''' — құдалық той белгіленген соң бірнеше күн бұрын дайындық бастайды. Жігіт жағы өздерінің ағайын-туысқандарына той болатын күнді хабардар етеді. Қыз жақ құдалық тойға баратын ағайындарын анықтап шақырады. Жігіттің анасы жақын апа-жеңгелері қызға тағатын алтын сырға тағы басқа сыйлықтарын дайындайды. Мұнда жігіт жақтың ауқаттылығына байланысты қызға алтын бұйымдар мен түрлі сыйлықтар беріледі. Қыз жақтың адамдары да «Ақ қалта», «Ала қалтасын» көтеріп келеді. Құдалық той қыз жақта жасалады. Жігіт жақтан келетін құдаларға арнап үй дайындап қояды. Бұл үйді «Құда түсетін үй» деп атайды. Құдалық тойдан бір күн бұрын май нан (шелпек), бауырсақ пісіріледі. Құдалардың саны 200 адамға дейін жетеді. Қазір бұл сан нарықтық жағдайға байланысты төмендеп кетті. Көп жылдардан бері қазақ «күріше» пісіріп қарсы алуды дәстүрге айналдырды. Қонақтар санының көп болуына қатысты әр төрт, алты бір табақ күріш тартылады. Дастарқанға жеміс-жидек, салат және сусындар қойылады. Тамақ желініп болғаннан кейін ас қайырып, құран оқылады. Қонақтар бәрі үйден сыртқа шыққан соң жігіттің әкесі не ағасы үйден сыртқа шықпастан бұрын отырған жердің киізінің астына қонақ иесіне "сыйлық" ретінде ақша қалдырады. Оны "төсек асты" дейді. Құдалар қонақасы берілген үйден шыққан соң қыздың әкесінің үйіне бет алады. Құдалық тойдың ең қызық сәті "Құда түсіру» деп есептеледі. Өйткені құдаларды қызықтап қарсы алу және күтті болсын деген ниетпен оларға ұн жағып жатады, Бұрын қызыққа батамыз деп құдалардың ішінде ыңғайы келгенін ұнға әбден малып, тұла бойын кардай қылып тастайтын, Кейінгі жылдары бүл расімнің тек қана ырымы жасалады. Бұдан кейін қыз жағы жігіт жағынан келген құдаларға бес түрлі «кит» береді. Біріншісі жігіттің ата-анасына, екіншісі бірінші дәрежелі туыстарына, үшіншісі одан кейінгі ағайындарына, дос-жарандарына, бесінші кит „көптің киті“ деп аталады. Ол жалпы жиналған қонақтарға таратылады. Сондай-ақ „өлі-тірінің киті“ бар. Келесі күні "Құда той" жігіттің үйінде жалғасады. Жігіттің үйіндегі тойда да қыздың үйіне жасалған рәсімдермен қайталанады. '''Қалындық болу мерзімі''' — қалындық мерзімі әртүрлі алты айдан бес жылға дейін созыпғандары бар, Ең қызығы бұл мерзім аралығында жігіт пен қыз ашықтан ашық бір-бірімен кездесе алмайды, Сондай-ақ қыз-жігіт ата-ене және туған-туыстарының көзіне түсе бермеуі керек. Айт күндері мәселен құрбан айт, наурыз мерекесінде екі жақ көрісуге барады. Ал, наурыз айтта күйеу баланын тарапынан қалыңдыққа міндетті түрде түрлі алтын әшекейді бұйымдар сыйлыққа алып барады. '''Тойға дайындық''' — жігіт жағы қалыңмалды толық өтегеннен кейін келін түсіру тойды жасауға дайын екендіктерін жария етеді. Той мерзімі жақындай түсісімен қыз сырлас жеңгелерінен "сыңсу" үйрене бастайды, Тойдың күні нақтылай белгіленген сон қызды ағайындары мен дос-жарандарын қонақасы беруге қонаққа шақырады, қызды түнде барлық туыстар мен достарын қоса шақырып, үлкен құрмет көрсетіп, ән айтып, дүрілдетіп той жасап өткізеді. Бұған Иран қазақтары «Ойын кеші» деп ат қойған. '''Неке кию рәсімі''' — неке қию үшін ауыл молдасы шақырылады. Бір ыдысқа су құйылады, оған аздап секер қосылады, Қыз жақтан күміс теңге, күйеу жақтан ақ орамал алынады. Күміс теңгені суға салып, ыдыстың үстін ақ орамалмен жабады. Неке қию үшін молданың қасына екі "куә" сайланады. Молда олардың бір-біріне ризашылығын естігеннен кейін некелерін қияды. Сосын ортадағы ыдыстағы суды жиналғандарға береді, әрқайсысы бір-бірден ұрттайды. '''Қол ұстату''' — неке қиылғаннан кейін қыздың жеңгелері қыздын әкесінің үйінің бір бөлмесіне төсек жайып, күйеу мен қалыңдықтың қол ұстасу рәсіміне дайындайды. Сол бөлмеде қыз күтіп отырады. Үй адамдары ұйықтағаннан кейін қыздың женгелері сол маңайда күтіп жүрген жігітті қыз отырған бөлмеге алып келеді. Күйеу жігіт оны ертіп келген жеңгесіне жеңгетайлық сыйлығын береді. Жеңге күйеу мен қыздың оң қолдарын жібек орамалмен бір-біріне байлайды. Олар бір-бірінің бетін сипап, отырып аз ғана сөйлеседі. Көп ұзамай жеңгелері келіп күйеуді үйден шығарып алып кетеді.<ref>{{кітап|авторы=Ислам Жеменей | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран және Ирандағы қазақтар |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Атажұрт |жыл=2012|томы= |беттері=53-89|барлық беті=264|сериясы= |isbn=978-601-7023-53-9|тиражы= }}</ref> == Иран қазақтары арасынан шыққан белгілі адамдар == '''Бали Ақмолда Әбдіжәмилұлы''' — Әкесі Әбдіжәмил аласапыран кезінде артынан келген қуғыншылар қолынан қаза тапқан. Жетім қалған Ақмолда нағашыларының қолында өсіп тәрбиеленеді. Иран жеріндегі Гүнбед Қауыс қаласында діни сауатын ашады. Иран патшасы Мұхаммед Риза шахтың "Ақ төңкерісінен" кейін оқуын аяқтамай саяси күреске бет бұрып, қазақтарға жер алып беруге көп күш жұмсайды. Халықтарға жер бөлу кезінде жергілікті билік тұтқасын ұстағандар көптеген әділетсіздіктерге барады, әсіресе қазақтарға құнарсыз шөлейт жерлерді ұсынады.<br /> Осы кезде Ақмолданың туған халқы үшін күресі басталады. Патшаның қазақтар тұратын аймақтағы өкілі генерал Мозайәнмен келіспейді. Оның өзіне ұсынған сый кұрметінен де бас тартып, әділетсіздігін бетіне басын, патшаға арыз түсіреді. Әртүрлі өтірік жала жабылған Ақмолда Шираз қаласына он жылға жер аударылды. Төңкерістен кейін қазақтар тұратын аймақтарға әртүрлі мәдени, әлеуметтік шаралардың іске асуына басшылық жасайды. '''Ескелді Мұхаммед Әбілұлы''' — Иранның Бендер-Түрікмен қаласында 1944 жылы дүниеге келген. Бастауыш мектепті сол жерде, ал, орта мектепті Горган қаласында бітірген. Жасы 18 келгенде бастауыш мектептерде мұғалім болып 5 жыл жұмыс істейді. Кейін Тегеран университетінің заң факультетіне түсіп 1969 жылы бітіріп шығады да, Әділет Министрлігінде жұмысын бастайды: 15 жыл прокурор көмекшісі, тергеуші, прокурор және сот болып Иранның біршама қалаларында жұмыс істейді. Саяси көзқарасы үшін 1986 жылы қуғынға түседі. 1994-тен бері Алматыда тұрады. Орыс тілін білмеу салдарынан негізгі мамандығы бойынша жұмысы жоқ, қазір бизнеспен айналысады. Иран қазақтарынын арасынан бірінші болып жоғары оқу орнына түсіп, бірінші болып университет бітірген. Бірінші Дүниежүзілік Қазақтарының Құрылтайына Иран қазақтарын бас бастап келді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Иран этникалық топтары]] [[Санат:Қазақтар диаспорасы]] 8te2jy5fhcwb6suo3cbem8us94t5fcg 3690339 3690335 2026-11-02T17:40:15Z Мағыпар 100137 /* Иран қазақтары арасынан шыққан белгілі адамдар */ толықтыру 3690339 wikitext text/x-wiki '''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі. Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.<ref>{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == Иран қазақтарының бастапқы тарихы == Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды» кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған. Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты. Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады. Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.<ref>{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы == 1968 жылы сол кездегі Иранның патшасы Мұхаммед Реза Пәһлевидін Кеңестік Қазақстанга сапары кезінде Алматы қаласында республиканың бірінші басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың арнайы қонағы болды. Иран патшасы оны Иран еліне қонақ болып қайтуға шақырады. Бірақ, Қонаев ол кезде Иранға бару-бармау билігі Мәскеудің қолында екенін ескеріп, есесіне шахтан Ирак қазақтарының жай-күйін сұрайды. Патша, қазақтар туралы ешқандай мағлұмат білмейтінін айтып, барағаннан кейін олардың жәй-күйін білуге уәде береді. Дінмүхаммед Қонаев Ирандағы бауырларына сәлем жолдап, патшадан оларға оң көзбен қарауын өтінеді. Иран патшасы еліне оралысымен қарамағындағыларға қазақтардың тез арада мекен-жайын анықтауды тапсырады. Ақмолда Талиб-ол-Илім бастаған бір топ қария Тегерандағы «Ниявәран» сарайында патшаның қабылдауында болады. Патшаның ілтипатына бөлінген олар патшаны отбасымен қазақ ауылына қонақ болуға шақырады. Патшаның зайыбы Мəлике Фəрəһ қазақтардың имам Əбу-Ханифа атындағы Горган қаласында жаңадан салынған мешітіне кіріп, иран кілемін патшаның атынан тарту етеді. Аталмыш оқиғалар қазақтарға жаңа бір серпіліс берді. Ақсақалдар қала, аймақ тіпті мемлекеттік шенеуніктердің көзіне ілініп, олардың ілтипатына бөлене бастады. Қазақтың аурушаң екі ұл-қызы қаражаттың жоқтығынан ем алуға дəрменсіз болып жүрген жерінен тегін емделуге жолдама алды. Азаматтық ала-аламай жүргендердің ісі жеделдетіліп азаматтық куəлікке қол жеткізді. Қазақтарға жер бөлінді. Қазақтардың жер шаруашылығымен айналысуына жол ашылды. Бай-ауқатты отбасылар көбейді. Жоғарғы оқу орындарына түсуге жаңа бір талпыныс пайда болды. Горган радиосының түркімен тілінде жарияланатын бөлімінде күнде бір жарым сағат қазақ əндерін əуе толқынына жібере бастады.<ref>{{citeweb|url=https://el.kz/1970_zhyldary_iran_-aza-taryna_zher_berilip-_-uant-an_edi_21170/|title=1970 жылдары Иран қазақтарына жер беріліп, қуантқан еді.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == 1970 жылдардан кейінгі Ирандағы қазақтардың жағдайы == 1970 жылдары орта мектеп түлектері алғаш рет жоғары оқу орнына түсуге дайындық үстінде болды. Жастардың ғылым, білімге ден қойып, спорт саласына бет бұруы елеулі жетістіктерге қол жеткізді. Мәселен, Кайырбай Жеменей ауыр атлетикадан облыстық жене республикалық денгейде көптеген жылдар бойы жүлделі орынға ие болса, Әшім Жеменей гимнастика саласында бірнеше жүлде алып, парсы жұртына танымал болды. Әбубәкір Павиз (Әбіш) жеңіл атлетиканың әр түрлі саласы бойынша (найза, дискі лактыру, т.б.) республикалық оқушылар жарыстарында б алтын медаль алды. Олардың ізбасары Сафура Жеменей гимнастикадан республикалық оқушылар сайысында үшінші орынды иеленді. Кейінгі жылдары Маржан Жеменей шахматтан республика оқушылар арасындағы жарыста үшінші орынға қол жеткізді. Қазақ футбол командасы екі миллион халқы бар Мазандеран облысының Горган ауданында үлкен жетістіктерге жетті. Ол талай рет аудан, аймақ көлемінде жүлделі орындарға ие болды. Есін жиған ел той-думанды дүркіретіп өткізетін халге де жетті. Осы жылдары қазақ қыздарының біразы мектепке бара бастады. Кеңестік Қазақстаннан «Қыз Жібек», «Транссібір экспресі», «Көксерек» фильмдері әкелініп, араб әрпімен Міржақып Дулаттың «Оян, казақ» кітабы, М.Әуезовтің «Қараш-қараш», Т.Ахтановтың «Боран», Ш.Айтматовтың «Жәмила», «Ақ кеме», «Ананың хикаясы», «Ғасырдан да ұзақ күн» еңбектері парсы тілінде кітапхана сөрелеріне түсе бастады. 1970 жылдардан кейін «Дос-Мұкасан» тобынын орындап жүрген әндері Иран қазақтарына да жетті. Олардың әндері көп сұранысқа ие болып, күйтаспага жазылып, ән сүйер қауымның сұранысын қанағаттандырды. 1977 жылдан бастап «Шалқар», қазір «Шалқар-2» деген атаумен шығатын газет қолдарына тие бастады.<ref>{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}</ref> == 1980-1990 жылғы қазақтар == 1980-1990 жылдары Иран, Ауғанстан, Сауд Арабиясы, Пәкістан, Еуропа елдеріндегі қазақтар бір-бірімен тығыз байланыста бола бастады. Кеңестік Қазақстандағы 1986 жылғы жастардың желтоқсан көтерілісі КСРО-дағы қайта құру саясаты шетел қазақтарына жаңаша ой салды. Ол ата-мекенге оралу еді. Аталмыш елдерде мүмкіндігінше жаңадан ресми - бейресми қоғамдар, ұйымдар не бас қосулар жиіледі. Барлық жерде қазақ салт-дәстүрін жаңарту, сонымен қатар атамекенмен байланысты күшейту жолдарын қарастыру болды. 1990 жылдар жаңа серпіліс кезеңі болып табылады. Иран елінің жоғарғы оқу орындарында қазактың жүздеген ұл-қыздары заманаға сай түрлі мамандықтар: математика, компьютердің түрлі мамандары, ауыл шаруашылығы, экономика, педагогика, қоғамдық білімдер, басқару мамандығы, кеме инженері, әдебиет, статистика, техника саласының бағыттарында оқи бастады. Бір легі мемлекетгің әр түрлі салаларында баскару денгейдегі қызметке қол жеткізді. 1992 жылдың қаңтар айының 29-шы жұлдызында Қазақстан Республикасы мен Иран Ислам Республикасы арасындағы дипломатиялык қатынастар елісіміне қол қойылды. Иранның тұңғыш елшісі Рәсул Ислами мырза 15 қыркүйек 1992 жылы ел президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевқа сенім хатын тапсырды. 1993 жылдың қыркүйек-қазан айларында Иран елінің астанасы Тегеран қаласында Қазақстан Республикасының елшілігі ашылып, елші ретінде Мырзагай Жолдасбеков қызметіне кірісті. Қазақстан президенті мен сол кездегі Иран Ислам Республикасының президенті Әли Акбар Хашеми арасында иран қазақтарының заңды түрде ата-мекеніне өз қалаулары бойынша көше алатындығы жөніндегі келісімге қол қойылды. Соның нәтижесінде 1995 жылдың күзінде Иран қазақтарының алғашқы тобы қазақ жеріне аяқ басты. == Жалпы сипаттама == Қазақтар Иранда өз салт-дәстүрін сақтаған. Сондықтан олар шашырап, бытырап кетпей, «мәхалла» деп аталатын бір аудан, бір ауыл, бір көшенің бойында қоныс тепкен. Тіпті көшелерінің аты «Қазақ» деп аталады. Өздерінің дүкені, өздерінің мешіті — сүннит қазақтар мен түркімендер жиналатын жері бар. Өйткені, Иран — шиіт мазхабындағы ел. Сол шиіттердің ортасында олар өздерінің сүннит мазхабын сақтап отыр. Өздерінің имамдары бар. Түркімен имам да, қазақ имам да бар. Өзара алмасып, сол жерде жұма намаздарын өткізіп тұрады. Иран қазақтары, үйде қазақша сөйлеседі. Парсыша тек сыртта сөйлейді. Қазақтар ирандықтарды «оулият» дейді. Бірақ енді кейінгі ұрпақтың арасында қазақ тілін сақтап қалу мәселесі жиі көтеріліп жүр. Өйткені қазір жаңа технология дамып жатыр, балалар мектепте ағылшынша оқиды, әлеуметтік желілерде ағылшынша ақпарат көп. Қазірдің өзінде олар қазақ тілі мен парсы тілін араластырып сөйлейді. Тілді сақтауда Otau TV арқылы қосылатын «Балапан», «Қазақстан» сияқты телеарналар көмектесіп отыр.<ref>{{citeweb|url=https://ult.kz/kz/post/iran-kazaktary-85-million-irandykka-sinip-ketpey-ana-tilin-saktap-kaldy-shygystanushymen-sukhbat|title=«Иран қазақтары 85 миллион ирандыққа сіңіп кетпей, ана тілін сақтап қалды»: шығыстанушымен сұхбат|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> 1980 жылдары зерттеуші ғалым Мәнсур Қияидің жазуы бойынша Иран қазақтары 26 рудан құралады: Тіней, Беріш, Бегей, Қосқұлак, Әбыз, Жеменей, Байбоз, Ескелді, Медет, Жары, Қырықмылтық, Жаман Адай, Мамыртай, Қожа, Қараш, Жақа, Көрпе, Байшағыр, Боқсары, Жаппас, Қаржау, Тобыш, Әли, Шегем, Табынай, Бәубек, сонымен қатар Әлім, Найман, Табын. Жеменей руынан — Ақшакедей (4 отбасы), Қаракедей (17 отбасы), Есен (7 отбасы), Ақбота (6 отбасы), Бәйбіше (6 отбасы), Сұлтаналы (2 отбасы), Олжашы (5 отбасы), Өрдек (37 отбасы), Қара тоқа (7 отбасы) бар. == Иран қазақтарының салт-дәстүрлері == Иран қазақтары әуел бастан салт-дәстүрді ұстануға мығым. Бұрынғы ата-баба салт-дәстүрді барынша ұстанады. Бауырсақ той, күйеу той, киіт беру, орамал ақша беру, беташар, беташардан кейін ойын тойы болады.<ref>{{citeweb|url=https://azattyq-ruhy.kz/society/73266-kuieu-tusiru-degen-bar-kazaktyn-tun-gysh-geolog-galymynyn-shoberesi-iran-kazaktarynyn-toiy-kalai-otetinin-aityp-berdi|title=«Күйеу түсіру деген бар»: геолог ғалымның шөбересі Иран қазақтарының тойы қалай өтетінін айтып берді|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}</ref> Ең басты қасиет қонақжайлылық. Кез-келген қонаққа бару бір кесе шәйдан басталады, үй иесі әрдайым кіріп,ортақ үстел басында дәм татуды ұсынады. Егер сіз таныс болмасаңыз да, бірақ ұлтыңыз қазақ болса, сізді кез келген үй қарсы алады.<ref>{{citeweb|url=https://weproject.media/kz/articles/detail/iranda-y-etnikaly-aza-tar-til-men-orta-d-st-rler-zhayly/?ysclid=mvys07vr5w373226310|title=Ирандағы этникалық қазақтар тіл мен ортақ дәстүрлер жайлы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}</ref> '''Қыз ұзату''' — қазақтардың ұл-қыздары өздерінің болашақ жарын таңдауға ешқандай еркі болмай олардың ата-аналары таңдайтын. Әке баласына лайық көрген қызды құда түсіп айттыруға ағайындардың үлкендерімен кеңесіп, шешім қабылдайды. Қалыңдық таңдауда ата-ана бірден шешім қабылдамайды. Олар өздеріне лайық деген жанұяларяың мінез-құлқын, тұрмыстық жағдайын, бала-шағасының хал-ахуалын, отбасы мүшелерінің қарым-қатынасын, жолдас-жоралары, жегжаттары арқылы әбден біліп алып барып шешімге келеді. Ал қазіргі кезде ұл балалардың қыз таңдауда өз еріктері бар. Бірақ, қыз балалардың емін-еркін жүрістері болмағандықтан, оларға қиындықтардың көп болатыны рас. '''Айттыру''' — ағайынның үлкендері ұл мен қыздың үйленуіне келісім бере қойса, сөзге шебер туыстың бір әйел адамы қыздың анасымен хабарласып өз ойларын айтады. Қыздың анасы мақұл көріп, күйеуімен бұл жайлы әңгімелесіп, қыздарын беруді дұрыс деп шешсе, бір апта ішінде өздерінің келіскендерін хабарлайды. Жігіт жақтан елге абыройлы, беделді ағайындарының бірі бас болып бірнеше адамды ертіп қыздың үйіне барып, өздерінің келгендегі ниетін айтады. Бұл екі жақтың келісімге келгендіктерін көрсетеді. Содан кейін қыздың ата-анасы ақсақалдармен кеңесе отырып, құда түсетін күнін белгілеп жігіт жаққа хабарын береді. Жігіттің әкесі бірнеше ақсақалдарды ертіп қыз жақтың «үлкен шаңырағына» барып құда түседі. Сөйтіп екі жақ сөз берісіп, құдалықтың алғы шартын жасайды. '''Құда болу''' — құда болу күні ырым бойынша сәтті күннің бірін тағайындайды. Бұл күні екі жақ дәстүрлі қалыңмал мөлшерін анықтайды. Оның мөлшерін ауқатты немесе бәсекешіл адамдар өзгертіп отырады. Дегенмен өзіндік мөлшері азды-көпті жоғарылап не төмендеп өзгеріп отырады. Мәселен қазіргі кезде мың-екі мың доллар көлемінде қалыңмал төленеді. Қалыңмал жігіт жақтың материалдық жағдайына байланысты бөлініп бір, екі не үш мезгілге бөлініп төленеді. Қалыңмалдың оннан бір мөлшері «Ағалық хақы» деп беріледі. Қалыңмалдың белгіленген мөлшері төленген соң екі жақ құдалық той жасау күнін белгілейді. '''Құдалық той''' — құдалық той белгіленген соң бірнеше күн бұрын дайындық бастайды. Жігіт жағы өздерінің ағайын-туысқандарына той болатын күнді хабардар етеді. Қыз жақ құдалық тойға баратын ағайындарын анықтап шақырады. Жігіттің анасы жақын апа-жеңгелері қызға тағатын алтын сырға тағы басқа сыйлықтарын дайындайды. Мұнда жігіт жақтың ауқаттылығына байланысты қызға алтын бұйымдар мен түрлі сыйлықтар беріледі. Қыз жақтың адамдары да «Ақ қалта», «Ала қалтасын» көтеріп келеді. Құдалық той қыз жақта жасалады. Жігіт жақтан келетін құдаларға арнап үй дайындап қояды. Бұл үйді «Құда түсетін үй» деп атайды. Құдалық тойдан бір күн бұрын май нан (шелпек), бауырсақ пісіріледі. Құдалардың саны 200 адамға дейін жетеді. Қазір бұл сан нарықтық жағдайға байланысты төмендеп кетті. Көп жылдардан бері қазақ «күріше» пісіріп қарсы алуды дәстүрге айналдырды. Қонақтар санының көп болуына қатысты әр төрт, алты бір табақ күріш тартылады. Дастарқанға жеміс-жидек, салат және сусындар қойылады. Тамақ желініп болғаннан кейін ас қайырып, құран оқылады. Қонақтар бәрі үйден сыртқа шыққан соң жігіттің әкесі не ағасы үйден сыртқа шықпастан бұрын отырған жердің киізінің астына қонақ иесіне "сыйлық" ретінде ақша қалдырады. Оны "төсек асты" дейді. Құдалар қонақасы берілген үйден шыққан соң қыздың әкесінің үйіне бет алады. Құдалық тойдың ең қызық сәті "Құда түсіру» деп есептеледі. Өйткені құдаларды қызықтап қарсы алу және күтті болсын деген ниетпен оларға ұн жағып жатады, Бұрын қызыққа батамыз деп құдалардың ішінде ыңғайы келгенін ұнға әбден малып, тұла бойын кардай қылып тастайтын, Кейінгі жылдары бүл расімнің тек қана ырымы жасалады. Бұдан кейін қыз жағы жігіт жағынан келген құдаларға бес түрлі «кит» береді. Біріншісі жігіттің ата-анасына, екіншісі бірінші дәрежелі туыстарына, үшіншісі одан кейінгі ағайындарына, дос-жарандарына, бесінші кит „көптің киті“ деп аталады. Ол жалпы жиналған қонақтарға таратылады. Сондай-ақ „өлі-тірінің киті“ бар. Келесі күні "Құда той" жігіттің үйінде жалғасады. Жігіттің үйіндегі тойда да қыздың үйіне жасалған рәсімдермен қайталанады. '''Қалындық болу мерзімі''' — қалындық мерзімі әртүрлі алты айдан бес жылға дейін созыпғандары бар, Ең қызығы бұл мерзім аралығында жігіт пен қыз ашықтан ашық бір-бірімен кездесе алмайды, Сондай-ақ қыз-жігіт ата-ене және туған-туыстарының көзіне түсе бермеуі керек. Айт күндері мәселен құрбан айт, наурыз мерекесінде екі жақ көрісуге барады. Ал, наурыз айтта күйеу баланын тарапынан қалыңдыққа міндетті түрде түрлі алтын әшекейді бұйымдар сыйлыққа алып барады. '''Тойға дайындық''' — жігіт жағы қалыңмалды толық өтегеннен кейін келін түсіру тойды жасауға дайын екендіктерін жария етеді. Той мерзімі жақындай түсісімен қыз сырлас жеңгелерінен "сыңсу" үйрене бастайды, Тойдың күні нақтылай белгіленген сон қызды ағайындары мен дос-жарандарын қонақасы беруге қонаққа шақырады, қызды түнде барлық туыстар мен достарын қоса шақырып, үлкен құрмет көрсетіп, ән айтып, дүрілдетіп той жасап өткізеді. Бұған Иран қазақтары «Ойын кеші» деп ат қойған. '''Неке кию рәсімі''' — неке қию үшін ауыл молдасы шақырылады. Бір ыдысқа су құйылады, оған аздап секер қосылады, Қыз жақтан күміс теңге, күйеу жақтан ақ орамал алынады. Күміс теңгені суға салып, ыдыстың үстін ақ орамалмен жабады. Неке қию үшін молданың қасына екі "куә" сайланады. Молда олардың бір-біріне ризашылығын естігеннен кейін некелерін қияды. Сосын ортадағы ыдыстағы суды жиналғандарға береді, әрқайсысы бір-бірден ұрттайды. '''Қол ұстату''' — неке қиылғаннан кейін қыздың жеңгелері қыздын әкесінің үйінің бір бөлмесіне төсек жайып, күйеу мен қалыңдықтың қол ұстасу рәсіміне дайындайды. Сол бөлмеде қыз күтіп отырады. Үй адамдары ұйықтағаннан кейін қыздың женгелері сол маңайда күтіп жүрген жігітті қыз отырған бөлмеге алып келеді. Күйеу жігіт оны ертіп келген жеңгесіне жеңгетайлық сыйлығын береді. Жеңге күйеу мен қыздың оң қолдарын жібек орамалмен бір-біріне байлайды. Олар бір-бірінің бетін сипап, отырып аз ғана сөйлеседі. Көп ұзамай жеңгелері келіп күйеуді үйден шығарып алып кетеді.<ref>{{кітап|авторы=Ислам Жеменей | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран және Ирандағы қазақтар |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Атажұрт |жыл=2012|томы= |беттері=53-89|барлық беті=264|сериясы= |isbn=978-601-7023-53-9|тиражы= }}</ref> == Иран қазақтары арасынан шыққан белгілі адамдар == '''Бали Ақмолда Әбдіжәмилұлы''' — Әкесі Әбдіжәмил аласапыран кезінде артынан келген қуғыншылар қолынан қаза тапқан. Жетім қалған Ақмолда нағашыларының қолында өсіп тәрбиеленеді. Иран жеріндегі Гүнбед Қауыс қаласында діни сауатын ашады. Иран патшасы Мұхаммед Риза шахтың "Ақ төңкерісінен" кейін оқуын аяқтамай саяси күреске бет бұрып, қазақтарға жер алып беруге көп күш жұмсайды. Халықтарға жер бөлу кезінде жергілікті билік тұтқасын ұстағандар көптеген әділетсіздіктерге барады, әсіресе қазақтарға құнарсыз шөлейт жерлерді ұсынады.<br /> Осы кезде Ақмолданың туған халқы үшін күресі басталады. Патшаның қазақтар тұратын аймақтағы өкілі генерал Мозайәнмен келіспейді. Оның өзіне ұсынған сый кұрметінен де бас тартып, әділетсіздігін бетіне басын, патшаға арыз түсіреді. Әртүрлі өтірік жала жабылған Ақмолда Шираз қаласына он жылға жер аударылды. Төңкерістен кейін қазақтар тұратын аймақтарға әртүрлі мәдени, әлеуметтік шаралардың іске асуына басшылық жасайды. '''Ескелді Мұхаммед Әбілұлы''' — Иранның Бендер-Түрікмен қаласында 1944 жылы дүниеге келген. Бастауыш мектепті сол жерде, ал, орта мектепті Горган қаласында бітірген. Жасы 18 келгенде бастауыш мектептерде мұғалім болып 5 жыл жұмыс істейді. Кейін Тегеран университетінің заң факультетіне түсіп 1969 жылы бітіріп шығады да, Әділет Министрлігінде жұмысын бастайды: 15 жыл прокурор көмекшісі, тергеуші, прокурор және сот болып Иранның біршама қалаларында жұмыс істейді. Саяси көзқарасы үшін 1986 жылы қуғынға түседі. 1994-тен бері Алматыда тұрады. Орыс тілін білмеу салдарынан негізгі мамандығы бойынша жұмысы жоқ, қазір бизнеспен айналысады. Иран қазақтарынын арасынан бірінші болып жоғары оқу орнына түсіп, бірінші болып университет бітірген. Бірінші Дүниежүзілік Қазақтарының Құрылтайына Иран қазақтарын бас бастап келді. '''Қажымұхаммед Байтұрұлы Шадқам''' — Гонбед-Қауыс қаласында 1948 жылы дүниеге келген. Орта мектепті 1970 жылы, ал, 1974 жылы Тегеран университетінің "Заң және Саяси ғылымдары" факультетін бітірген. 1970 жылдары шыққан 10 томдық "Қытай тілінің түсіндірме сөздігін" Қазақша-Персыша сөздігі ретінде аударды. Осы еңбектің жалғасы ретінде "Қазақ тілінің фразеологиянық сөздігін" парсы тіліне аударған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Иран этникалық топтары]] [[Санат:Қазақтар диаспорасы]] 7aaj8gfpctlwfspjwoij4t03yifn4lj 3690340 3690339 2026-11-02T17:43:58Z Мағыпар 100137 /* Иран қазақтары арасынан шыққан белгілі адамдар */ толықтыру 3690340 wikitext text/x-wiki '''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі. Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.<ref>{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == Иран қазақтарының бастапқы тарихы == Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды» кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған. Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты. Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады. Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.<ref>{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы == 1968 жылы сол кездегі Иранның патшасы Мұхаммед Реза Пәһлевидін Кеңестік Қазақстанга сапары кезінде Алматы қаласында республиканың бірінші басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың арнайы қонағы болды. Иран патшасы оны Иран еліне қонақ болып қайтуға шақырады. Бірақ, Қонаев ол кезде Иранға бару-бармау билігі Мәскеудің қолында екенін ескеріп, есесіне шахтан Ирак қазақтарының жай-күйін сұрайды. Патша, қазақтар туралы ешқандай мағлұмат білмейтінін айтып, барағаннан кейін олардың жәй-күйін білуге уәде береді. Дінмүхаммед Қонаев Ирандағы бауырларына сәлем жолдап, патшадан оларға оң көзбен қарауын өтінеді. Иран патшасы еліне оралысымен қарамағындағыларға қазақтардың тез арада мекен-жайын анықтауды тапсырады. Ақмолда Талиб-ол-Илім бастаған бір топ қария Тегерандағы «Ниявәран» сарайында патшаның қабылдауында болады. Патшаның ілтипатына бөлінген олар патшаны отбасымен қазақ ауылына қонақ болуға шақырады. Патшаның зайыбы Мəлике Фəрəһ қазақтардың имам Əбу-Ханифа атындағы Горган қаласында жаңадан салынған мешітіне кіріп, иран кілемін патшаның атынан тарту етеді. Аталмыш оқиғалар қазақтарға жаңа бір серпіліс берді. Ақсақалдар қала, аймақ тіпті мемлекеттік шенеуніктердің көзіне ілініп, олардың ілтипатына бөлене бастады. Қазақтың аурушаң екі ұл-қызы қаражаттың жоқтығынан ем алуға дəрменсіз болып жүрген жерінен тегін емделуге жолдама алды. Азаматтық ала-аламай жүргендердің ісі жеделдетіліп азаматтық куəлікке қол жеткізді. Қазақтарға жер бөлінді. Қазақтардың жер шаруашылығымен айналысуына жол ашылды. Бай-ауқатты отбасылар көбейді. Жоғарғы оқу орындарына түсуге жаңа бір талпыныс пайда болды. Горган радиосының түркімен тілінде жарияланатын бөлімінде күнде бір жарым сағат қазақ əндерін əуе толқынына жібере бастады.<ref>{{citeweb|url=https://el.kz/1970_zhyldary_iran_-aza-taryna_zher_berilip-_-uant-an_edi_21170/|title=1970 жылдары Иран қазақтарына жер беріліп, қуантқан еді.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == 1970 жылдардан кейінгі Ирандағы қазақтардың жағдайы == 1970 жылдары орта мектеп түлектері алғаш рет жоғары оқу орнына түсуге дайындық үстінде болды. Жастардың ғылым, білімге ден қойып, спорт саласына бет бұруы елеулі жетістіктерге қол жеткізді. Мәселен, Кайырбай Жеменей ауыр атлетикадан облыстық жене республикалық денгейде көптеген жылдар бойы жүлделі орынға ие болса, Әшім Жеменей гимнастика саласында бірнеше жүлде алып, парсы жұртына танымал болды. Әбубәкір Павиз (Әбіш) жеңіл атлетиканың әр түрлі саласы бойынша (найза, дискі лактыру, т.б.) республикалық оқушылар жарыстарында б алтын медаль алды. Олардың ізбасары Сафура Жеменей гимнастикадан республикалық оқушылар сайысында үшінші орынды иеленді. Кейінгі жылдары Маржан Жеменей шахматтан республика оқушылар арасындағы жарыста үшінші орынға қол жеткізді. Қазақ футбол командасы екі миллион халқы бар Мазандеран облысының Горган ауданында үлкен жетістіктерге жетті. Ол талай рет аудан, аймақ көлемінде жүлделі орындарға ие болды. Есін жиған ел той-думанды дүркіретіп өткізетін халге де жетті. Осы жылдары қазақ қыздарының біразы мектепке бара бастады. Кеңестік Қазақстаннан «Қыз Жібек», «Транссібір экспресі», «Көксерек» фильмдері әкелініп, араб әрпімен Міржақып Дулаттың «Оян, казақ» кітабы, М.Әуезовтің «Қараш-қараш», Т.Ахтановтың «Боран», Ш.Айтматовтың «Жәмила», «Ақ кеме», «Ананың хикаясы», «Ғасырдан да ұзақ күн» еңбектері парсы тілінде кітапхана сөрелеріне түсе бастады. 1970 жылдардан кейін «Дос-Мұкасан» тобынын орындап жүрген әндері Иран қазақтарына да жетті. Олардың әндері көп сұранысқа ие болып, күйтаспага жазылып, ән сүйер қауымның сұранысын қанағаттандырды. 1977 жылдан бастап «Шалқар», қазір «Шалқар-2» деген атаумен шығатын газет қолдарына тие бастады.<ref>{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}</ref> == 1980-1990 жылғы қазақтар == 1980-1990 жылдары Иран, Ауғанстан, Сауд Арабиясы, Пәкістан, Еуропа елдеріндегі қазақтар бір-бірімен тығыз байланыста бола бастады. Кеңестік Қазақстандағы 1986 жылғы жастардың желтоқсан көтерілісі КСРО-дағы қайта құру саясаты шетел қазақтарына жаңаша ой салды. Ол ата-мекенге оралу еді. Аталмыш елдерде мүмкіндігінше жаңадан ресми - бейресми қоғамдар, ұйымдар не бас қосулар жиіледі. Барлық жерде қазақ салт-дәстүрін жаңарту, сонымен қатар атамекенмен байланысты күшейту жолдарын қарастыру болды. 1990 жылдар жаңа серпіліс кезеңі болып табылады. Иран елінің жоғарғы оқу орындарында қазактың жүздеген ұл-қыздары заманаға сай түрлі мамандықтар: математика, компьютердің түрлі мамандары, ауыл шаруашылығы, экономика, педагогика, қоғамдық білімдер, басқару мамандығы, кеме инженері, әдебиет, статистика, техника саласының бағыттарында оқи бастады. Бір легі мемлекетгің әр түрлі салаларында баскару денгейдегі қызметке қол жеткізді. 1992 жылдың қаңтар айының 29-шы жұлдызында Қазақстан Республикасы мен Иран Ислам Республикасы арасындағы дипломатиялык қатынастар елісіміне қол қойылды. Иранның тұңғыш елшісі Рәсул Ислами мырза 15 қыркүйек 1992 жылы ел президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевқа сенім хатын тапсырды. 1993 жылдың қыркүйек-қазан айларында Иран елінің астанасы Тегеран қаласында Қазақстан Республикасының елшілігі ашылып, елші ретінде Мырзагай Жолдасбеков қызметіне кірісті. Қазақстан президенті мен сол кездегі Иран Ислам Республикасының президенті Әли Акбар Хашеми арасында иран қазақтарының заңды түрде ата-мекеніне өз қалаулары бойынша көше алатындығы жөніндегі келісімге қол қойылды. Соның нәтижесінде 1995 жылдың күзінде Иран қазақтарының алғашқы тобы қазақ жеріне аяқ басты. == Жалпы сипаттама == Қазақтар Иранда өз салт-дәстүрін сақтаған. Сондықтан олар шашырап, бытырап кетпей, «мәхалла» деп аталатын бір аудан, бір ауыл, бір көшенің бойында қоныс тепкен. Тіпті көшелерінің аты «Қазақ» деп аталады. Өздерінің дүкені, өздерінің мешіті — сүннит қазақтар мен түркімендер жиналатын жері бар. Өйткені, Иран — шиіт мазхабындағы ел. Сол шиіттердің ортасында олар өздерінің сүннит мазхабын сақтап отыр. Өздерінің имамдары бар. Түркімен имам да, қазақ имам да бар. Өзара алмасып, сол жерде жұма намаздарын өткізіп тұрады. Иран қазақтары, үйде қазақша сөйлеседі. Парсыша тек сыртта сөйлейді. Қазақтар ирандықтарды «оулият» дейді. Бірақ енді кейінгі ұрпақтың арасында қазақ тілін сақтап қалу мәселесі жиі көтеріліп жүр. Өйткені қазір жаңа технология дамып жатыр, балалар мектепте ағылшынша оқиды, әлеуметтік желілерде ағылшынша ақпарат көп. Қазірдің өзінде олар қазақ тілі мен парсы тілін араластырып сөйлейді. Тілді сақтауда Otau TV арқылы қосылатын «Балапан», «Қазақстан» сияқты телеарналар көмектесіп отыр.<ref>{{citeweb|url=https://ult.kz/kz/post/iran-kazaktary-85-million-irandykka-sinip-ketpey-ana-tilin-saktap-kaldy-shygystanushymen-sukhbat|title=«Иран қазақтары 85 миллион ирандыққа сіңіп кетпей, ана тілін сақтап қалды»: шығыстанушымен сұхбат|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> 1980 жылдары зерттеуші ғалым Мәнсур Қияидің жазуы бойынша Иран қазақтары 26 рудан құралады: Тіней, Беріш, Бегей, Қосқұлак, Әбыз, Жеменей, Байбоз, Ескелді, Медет, Жары, Қырықмылтық, Жаман Адай, Мамыртай, Қожа, Қараш, Жақа, Көрпе, Байшағыр, Боқсары, Жаппас, Қаржау, Тобыш, Әли, Шегем, Табынай, Бәубек, сонымен қатар Әлім, Найман, Табын. Жеменей руынан — Ақшакедей (4 отбасы), Қаракедей (17 отбасы), Есен (7 отбасы), Ақбота (6 отбасы), Бәйбіше (6 отбасы), Сұлтаналы (2 отбасы), Олжашы (5 отбасы), Өрдек (37 отбасы), Қара тоқа (7 отбасы) бар. == Иран қазақтарының салт-дәстүрлері == Иран қазақтары әуел бастан салт-дәстүрді ұстануға мығым. Бұрынғы ата-баба салт-дәстүрді барынша ұстанады. Бауырсақ той, күйеу той, киіт беру, орамал ақша беру, беташар, беташардан кейін ойын тойы болады.<ref>{{citeweb|url=https://azattyq-ruhy.kz/society/73266-kuieu-tusiru-degen-bar-kazaktyn-tun-gysh-geolog-galymynyn-shoberesi-iran-kazaktarynyn-toiy-kalai-otetinin-aityp-berdi|title=«Күйеу түсіру деген бар»: геолог ғалымның шөбересі Иран қазақтарының тойы қалай өтетінін айтып берді|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}</ref> Ең басты қасиет қонақжайлылық. Кез-келген қонаққа бару бір кесе шәйдан басталады, үй иесі әрдайым кіріп,ортақ үстел басында дәм татуды ұсынады. Егер сіз таныс болмасаңыз да, бірақ ұлтыңыз қазақ болса, сізді кез келген үй қарсы алады.<ref>{{citeweb|url=https://weproject.media/kz/articles/detail/iranda-y-etnikaly-aza-tar-til-men-orta-d-st-rler-zhayly/?ysclid=mvys07vr5w373226310|title=Ирандағы этникалық қазақтар тіл мен ортақ дәстүрлер жайлы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}</ref> '''Қыз ұзату''' — қазақтардың ұл-қыздары өздерінің болашақ жарын таңдауға ешқандай еркі болмай олардың ата-аналары таңдайтын. Әке баласына лайық көрген қызды құда түсіп айттыруға ағайындардың үлкендерімен кеңесіп, шешім қабылдайды. Қалыңдық таңдауда ата-ана бірден шешім қабылдамайды. Олар өздеріне лайық деген жанұяларяың мінез-құлқын, тұрмыстық жағдайын, бала-шағасының хал-ахуалын, отбасы мүшелерінің қарым-қатынасын, жолдас-жоралары, жегжаттары арқылы әбден біліп алып барып шешімге келеді. Ал қазіргі кезде ұл балалардың қыз таңдауда өз еріктері бар. Бірақ, қыз балалардың емін-еркін жүрістері болмағандықтан, оларға қиындықтардың көп болатыны рас. '''Айттыру''' — ағайынның үлкендері ұл мен қыздың үйленуіне келісім бере қойса, сөзге шебер туыстың бір әйел адамы қыздың анасымен хабарласып өз ойларын айтады. Қыздың анасы мақұл көріп, күйеуімен бұл жайлы әңгімелесіп, қыздарын беруді дұрыс деп шешсе, бір апта ішінде өздерінің келіскендерін хабарлайды. Жігіт жақтан елге абыройлы, беделді ағайындарының бірі бас болып бірнеше адамды ертіп қыздың үйіне барып, өздерінің келгендегі ниетін айтады. Бұл екі жақтың келісімге келгендіктерін көрсетеді. Содан кейін қыздың ата-анасы ақсақалдармен кеңесе отырып, құда түсетін күнін белгілеп жігіт жаққа хабарын береді. Жігіттің әкесі бірнеше ақсақалдарды ертіп қыз жақтың «үлкен шаңырағына» барып құда түседі. Сөйтіп екі жақ сөз берісіп, құдалықтың алғы шартын жасайды. '''Құда болу''' — құда болу күні ырым бойынша сәтті күннің бірін тағайындайды. Бұл күні екі жақ дәстүрлі қалыңмал мөлшерін анықтайды. Оның мөлшерін ауқатты немесе бәсекешіл адамдар өзгертіп отырады. Дегенмен өзіндік мөлшері азды-көпті жоғарылап не төмендеп өзгеріп отырады. Мәселен қазіргі кезде мың-екі мың доллар көлемінде қалыңмал төленеді. Қалыңмал жігіт жақтың материалдық жағдайына байланысты бөлініп бір, екі не үш мезгілге бөлініп төленеді. Қалыңмалдың оннан бір мөлшері «Ағалық хақы» деп беріледі. Қалыңмалдың белгіленген мөлшері төленген соң екі жақ құдалық той жасау күнін белгілейді. '''Құдалық той''' — құдалық той белгіленген соң бірнеше күн бұрын дайындық бастайды. Жігіт жағы өздерінің ағайын-туысқандарына той болатын күнді хабардар етеді. Қыз жақ құдалық тойға баратын ағайындарын анықтап шақырады. Жігіттің анасы жақын апа-жеңгелері қызға тағатын алтын сырға тағы басқа сыйлықтарын дайындайды. Мұнда жігіт жақтың ауқаттылығына байланысты қызға алтын бұйымдар мен түрлі сыйлықтар беріледі. Қыз жақтың адамдары да «Ақ қалта», «Ала қалтасын» көтеріп келеді. Құдалық той қыз жақта жасалады. Жігіт жақтан келетін құдаларға арнап үй дайындап қояды. Бұл үйді «Құда түсетін үй» деп атайды. Құдалық тойдан бір күн бұрын май нан (шелпек), бауырсақ пісіріледі. Құдалардың саны 200 адамға дейін жетеді. Қазір бұл сан нарықтық жағдайға байланысты төмендеп кетті. Көп жылдардан бері қазақ «күріше» пісіріп қарсы алуды дәстүрге айналдырды. Қонақтар санының көп болуына қатысты әр төрт, алты бір табақ күріш тартылады. Дастарқанға жеміс-жидек, салат және сусындар қойылады. Тамақ желініп болғаннан кейін ас қайырып, құран оқылады. Қонақтар бәрі үйден сыртқа шыққан соң жігіттің әкесі не ағасы үйден сыртқа шықпастан бұрын отырған жердің киізінің астына қонақ иесіне "сыйлық" ретінде ақша қалдырады. Оны "төсек асты" дейді. Құдалар қонақасы берілген үйден шыққан соң қыздың әкесінің үйіне бет алады. Құдалық тойдың ең қызық сәті "Құда түсіру» деп есептеледі. Өйткені құдаларды қызықтап қарсы алу және күтті болсын деген ниетпен оларға ұн жағып жатады, Бұрын қызыққа батамыз деп құдалардың ішінде ыңғайы келгенін ұнға әбден малып, тұла бойын кардай қылып тастайтын, Кейінгі жылдары бүл расімнің тек қана ырымы жасалады. Бұдан кейін қыз жағы жігіт жағынан келген құдаларға бес түрлі «кит» береді. Біріншісі жігіттің ата-анасына, екіншісі бірінші дәрежелі туыстарына, үшіншісі одан кейінгі ағайындарына, дос-жарандарына, бесінші кит „көптің киті“ деп аталады. Ол жалпы жиналған қонақтарға таратылады. Сондай-ақ „өлі-тірінің киті“ бар. Келесі күні "Құда той" жігіттің үйінде жалғасады. Жігіттің үйіндегі тойда да қыздың үйіне жасалған рәсімдермен қайталанады. '''Қалындық болу мерзімі''' — қалындық мерзімі әртүрлі алты айдан бес жылға дейін созыпғандары бар, Ең қызығы бұл мерзім аралығында жігіт пен қыз ашықтан ашық бір-бірімен кездесе алмайды, Сондай-ақ қыз-жігіт ата-ене және туған-туыстарының көзіне түсе бермеуі керек. Айт күндері мәселен құрбан айт, наурыз мерекесінде екі жақ көрісуге барады. Ал, наурыз айтта күйеу баланын тарапынан қалыңдыққа міндетті түрде түрлі алтын әшекейді бұйымдар сыйлыққа алып барады. '''Тойға дайындық''' — жігіт жағы қалыңмалды толық өтегеннен кейін келін түсіру тойды жасауға дайын екендіктерін жария етеді. Той мерзімі жақындай түсісімен қыз сырлас жеңгелерінен "сыңсу" үйрене бастайды, Тойдың күні нақтылай белгіленген сон қызды ағайындары мен дос-жарандарын қонақасы беруге қонаққа шақырады, қызды түнде барлық туыстар мен достарын қоса шақырып, үлкен құрмет көрсетіп, ән айтып, дүрілдетіп той жасап өткізеді. Бұған Иран қазақтары «Ойын кеші» деп ат қойған. '''Неке кию рәсімі''' — неке қию үшін ауыл молдасы шақырылады. Бір ыдысқа су құйылады, оған аздап секер қосылады, Қыз жақтан күміс теңге, күйеу жақтан ақ орамал алынады. Күміс теңгені суға салып, ыдыстың үстін ақ орамалмен жабады. Неке қию үшін молданың қасына екі "куә" сайланады. Молда олардың бір-біріне ризашылығын естігеннен кейін некелерін қияды. Сосын ортадағы ыдыстағы суды жиналғандарға береді, әрқайсысы бір-бірден ұрттайды. '''Қол ұстату''' — неке қиылғаннан кейін қыздың жеңгелері қыздын әкесінің үйінің бір бөлмесіне төсек жайып, күйеу мен қалыңдықтың қол ұстасу рәсіміне дайындайды. Сол бөлмеде қыз күтіп отырады. Үй адамдары ұйықтағаннан кейін қыздың женгелері сол маңайда күтіп жүрген жігітті қыз отырған бөлмеге алып келеді. Күйеу жігіт оны ертіп келген жеңгесіне жеңгетайлық сыйлығын береді. Жеңге күйеу мен қыздың оң қолдарын жібек орамалмен бір-біріне байлайды. Олар бір-бірінің бетін сипап, отырып аз ғана сөйлеседі. Көп ұзамай жеңгелері келіп күйеуді үйден шығарып алып кетеді.<ref>{{кітап|авторы=Ислам Жеменей | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран және Ирандағы қазақтар |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Атажұрт |жыл=2012|томы= |беттері=53-89|барлық беті=264|сериясы= |isbn=978-601-7023-53-9|тиражы= }}</ref> == Иран қазақтары арасынан шыққан белгілі адамдар == '''Бали Ақмолда Әбдіжәмилұлы''' — Әкесі Әбдіжәмил аласапыран кезінде артынан келген қуғыншылар қолынан қаза тапқан. Жетім қалған Ақмолда нағашыларының қолында өсіп тәрбиеленеді. Иран жеріндегі Гүнбед Қауыс қаласында діни сауатын ашады. Иран патшасы Мұхаммед Риза шахтың "Ақ төңкерісінен" кейін оқуын аяқтамай саяси күреске бет бұрып, қазақтарға жер алып беруге көп күш жұмсайды. Халықтарға жер бөлу кезінде жергілікті билік тұтқасын ұстағандар көптеген әділетсіздіктерге барады, әсіресе қазақтарға құнарсыз шөлейт жерлерді ұсынады.<br /> Осы кезде Ақмолданың туған халқы үшін күресі басталады. Патшаның қазақтар тұратын аймақтағы өкілі генерал Мозайәнмен келіспейді. Оның өзіне ұсынған сый кұрметінен де бас тартып, әділетсіздігін бетіне басын, патшаға арыз түсіреді. Әртүрлі өтірік жала жабылған Ақмолда Шираз қаласына он жылға жер аударылды. Төңкерістен кейін қазақтар тұратын аймақтарға әртүрлі мәдени, әлеуметтік шаралардың іске асуына басшылық жасайды. '''Ескелді Мұхаммед Әбілұлы''' — Иранның Бендер-Түрікмен қаласында 1944 жылы дүниеге келген. Бастауыш мектепті сол жерде, ал, орта мектепті Горган қаласында бітірген. Жасы 18 келгенде бастауыш мектептерде мұғалім болып 5 жыл жұмыс істейді. Кейін Тегеран университетінің заң факультетіне түсіп 1969 жылы бітіріп шығады да, Әділет Министрлігінде жұмысын бастайды: 15 жыл прокурор көмекшісі, тергеуші, прокурор және сот болып Иранның біршама қалаларында жұмыс істейді. Саяси көзқарасы үшін 1986 жылы қуғынға түседі. 1994-тен бері Алматыда тұрады. Орыс тілін білмеу салдарынан негізгі мамандығы бойынша жұмысы жоқ, қазір бизнеспен айналысады. Иран қазақтарынын арасынан бірінші болып жоғары оқу орнына түсіп, бірінші болып университет бітірген. Бірінші Дүниежүзілік Қазақтарының Құрылтайына Иран қазақтарын бас бастап келді. '''Қажымұхаммед Байтұрұлы Шадқам''' — Гонбед-Қауыс қаласында 1948 жылы дүниеге келген. Орта мектепті 1970 жылы, ал, 1974 жылы Тегеран университетінің "Заң және Саяси ғылымдары" факультетін бітірген. 1970 жылдары шыққан 10 томдық "Қытай тілінің түсіндірме сөздігін" Қазақша-Персыша сөздігі ретінде аударды. Осы еңбектің жалғасы ретінде "Қазақ тілінің фразеологиянық сөздігін" парсы тіліне аударған. Абайдың өлеңдері мен қара сөздерін парсы тіліне аударды. «Данешнама Годестан» атты жинақтың 6-санында Иран қазақтары туралы мақаласы басылған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Иран этникалық топтары]] [[Санат:Қазақтар диаспорасы]] l01n4g24268gj1o5hlo8ryecb9czp1e 3690669 3690340 2026-11-03T10:07:29Z Мағыпар 100137 /* Иран қазақтары арасынан шыққан белгілі адамдар */ толықтыру 3690669 wikitext text/x-wiki '''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі. Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.<ref>{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == Иран қазақтарының бастапқы тарихы == Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды» кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған. Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты. Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады. Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.<ref>{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы == 1968 жылы сол кездегі Иранның патшасы Мұхаммед Реза Пәһлевидін Кеңестік Қазақстанга сапары кезінде Алматы қаласында республиканың бірінші басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың арнайы қонағы болды. Иран патшасы оны Иран еліне қонақ болып қайтуға шақырады. Бірақ, Қонаев ол кезде Иранға бару-бармау билігі Мәскеудің қолында екенін ескеріп, есесіне шахтан Ирак қазақтарының жай-күйін сұрайды. Патша, қазақтар туралы ешқандай мағлұмат білмейтінін айтып, барағаннан кейін олардың жәй-күйін білуге уәде береді. Дінмүхаммед Қонаев Ирандағы бауырларына сәлем жолдап, патшадан оларға оң көзбен қарауын өтінеді. Иран патшасы еліне оралысымен қарамағындағыларға қазақтардың тез арада мекен-жайын анықтауды тапсырады. Ақмолда Талиб-ол-Илім бастаған бір топ қария Тегерандағы «Ниявәран» сарайында патшаның қабылдауында болады. Патшаның ілтипатына бөлінген олар патшаны отбасымен қазақ ауылына қонақ болуға шақырады. Патшаның зайыбы Мəлике Фəрəһ қазақтардың имам Əбу-Ханифа атындағы Горган қаласында жаңадан салынған мешітіне кіріп, иран кілемін патшаның атынан тарту етеді. Аталмыш оқиғалар қазақтарға жаңа бір серпіліс берді. Ақсақалдар қала, аймақ тіпті мемлекеттік шенеуніктердің көзіне ілініп, олардың ілтипатына бөлене бастады. Қазақтың аурушаң екі ұл-қызы қаражаттың жоқтығынан ем алуға дəрменсіз болып жүрген жерінен тегін емделуге жолдама алды. Азаматтық ала-аламай жүргендердің ісі жеделдетіліп азаматтық куəлікке қол жеткізді. Қазақтарға жер бөлінді. Қазақтардың жер шаруашылығымен айналысуына жол ашылды. Бай-ауқатты отбасылар көбейді. Жоғарғы оқу орындарына түсуге жаңа бір талпыныс пайда болды. Горган радиосының түркімен тілінде жарияланатын бөлімінде күнде бір жарым сағат қазақ əндерін əуе толқынына жібере бастады.<ref>{{citeweb|url=https://el.kz/1970_zhyldary_iran_-aza-taryna_zher_berilip-_-uant-an_edi_21170/|title=1970 жылдары Иран қазақтарына жер беріліп, қуантқан еді.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == 1970 жылдардан кейінгі Ирандағы қазақтардың жағдайы == 1970 жылдары орта мектеп түлектері алғаш рет жоғары оқу орнына түсуге дайындық үстінде болды. Жастардың ғылым, білімге ден қойып, спорт саласына бет бұруы елеулі жетістіктерге қол жеткізді. Мәселен, Кайырбай Жеменей ауыр атлетикадан облыстық жене республикалық денгейде көптеген жылдар бойы жүлделі орынға ие болса, Әшім Жеменей гимнастика саласында бірнеше жүлде алып, парсы жұртына танымал болды. Әбубәкір Павиз (Әбіш) жеңіл атлетиканың әр түрлі саласы бойынша (найза, дискі лактыру, т.б.) республикалық оқушылар жарыстарында б алтын медаль алды. Олардың ізбасары Сафура Жеменей гимнастикадан республикалық оқушылар сайысында үшінші орынды иеленді. Кейінгі жылдары Маржан Жеменей шахматтан республика оқушылар арасындағы жарыста үшінші орынға қол жеткізді. Қазақ футбол командасы екі миллион халқы бар Мазандеран облысының Горган ауданында үлкен жетістіктерге жетті. Ол талай рет аудан, аймақ көлемінде жүлделі орындарға ие болды. Есін жиған ел той-думанды дүркіретіп өткізетін халге де жетті. Осы жылдары қазақ қыздарының біразы мектепке бара бастады. Кеңестік Қазақстаннан «Қыз Жібек», «Транссібір экспресі», «Көксерек» фильмдері әкелініп, араб әрпімен Міржақып Дулаттың «Оян, казақ» кітабы, М.Әуезовтің «Қараш-қараш», Т.Ахтановтың «Боран», Ш.Айтматовтың «Жәмила», «Ақ кеме», «Ананың хикаясы», «Ғасырдан да ұзақ күн» еңбектері парсы тілінде кітапхана сөрелеріне түсе бастады. 1970 жылдардан кейін «Дос-Мұкасан» тобынын орындап жүрген әндері Иран қазақтарына да жетті. Олардың әндері көп сұранысқа ие болып, күйтаспага жазылып, ән сүйер қауымның сұранысын қанағаттандырды. 1977 жылдан бастап «Шалқар», қазір «Шалқар-2» деген атаумен шығатын газет қолдарына тие бастады.<ref>{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}</ref> == 1980-1990 жылғы қазақтар == 1980-1990 жылдары Иран, Ауғанстан, Сауд Арабиясы, Пәкістан, Еуропа елдеріндегі қазақтар бір-бірімен тығыз байланыста бола бастады. Кеңестік Қазақстандағы 1986 жылғы жастардың желтоқсан көтерілісі КСРО-дағы қайта құру саясаты шетел қазақтарына жаңаша ой салды. Ол ата-мекенге оралу еді. Аталмыш елдерде мүмкіндігінше жаңадан ресми - бейресми қоғамдар, ұйымдар не бас қосулар жиіледі. Барлық жерде қазақ салт-дәстүрін жаңарту, сонымен қатар атамекенмен байланысты күшейту жолдарын қарастыру болды. 1990 жылдар жаңа серпіліс кезеңі болып табылады. Иран елінің жоғарғы оқу орындарында қазактың жүздеген ұл-қыздары заманаға сай түрлі мамандықтар: математика, компьютердің түрлі мамандары, ауыл шаруашылығы, экономика, педагогика, қоғамдық білімдер, басқару мамандығы, кеме инженері, әдебиет, статистика, техника саласының бағыттарында оқи бастады. Бір легі мемлекетгің әр түрлі салаларында баскару денгейдегі қызметке қол жеткізді. 1992 жылдың қаңтар айының 29-шы жұлдызында Қазақстан Республикасы мен Иран Ислам Республикасы арасындағы дипломатиялык қатынастар елісіміне қол қойылды. Иранның тұңғыш елшісі Рәсул Ислами мырза 15 қыркүйек 1992 жылы ел президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевқа сенім хатын тапсырды. 1993 жылдың қыркүйек-қазан айларында Иран елінің астанасы Тегеран қаласында Қазақстан Республикасының елшілігі ашылып, елші ретінде Мырзагай Жолдасбеков қызметіне кірісті. Қазақстан президенті мен сол кездегі Иран Ислам Республикасының президенті Әли Акбар Хашеми арасында иран қазақтарының заңды түрде ата-мекеніне өз қалаулары бойынша көше алатындығы жөніндегі келісімге қол қойылды. Соның нәтижесінде 1995 жылдың күзінде Иран қазақтарының алғашқы тобы қазақ жеріне аяқ басты. == Жалпы сипаттама == Қазақтар Иранда өз салт-дәстүрін сақтаған. Сондықтан олар шашырап, бытырап кетпей, «мәхалла» деп аталатын бір аудан, бір ауыл, бір көшенің бойында қоныс тепкен. Тіпті көшелерінің аты «Қазақ» деп аталады. Өздерінің дүкені, өздерінің мешіті — сүннит қазақтар мен түркімендер жиналатын жері бар. Өйткені, Иран — шиіт мазхабындағы ел. Сол шиіттердің ортасында олар өздерінің сүннит мазхабын сақтап отыр. Өздерінің имамдары бар. Түркімен имам да, қазақ имам да бар. Өзара алмасып, сол жерде жұма намаздарын өткізіп тұрады. Иран қазақтары, үйде қазақша сөйлеседі. Парсыша тек сыртта сөйлейді. Қазақтар ирандықтарды «оулият» дейді. Бірақ енді кейінгі ұрпақтың арасында қазақ тілін сақтап қалу мәселесі жиі көтеріліп жүр. Өйткені қазір жаңа технология дамып жатыр, балалар мектепте ағылшынша оқиды, әлеуметтік желілерде ағылшынша ақпарат көп. Қазірдің өзінде олар қазақ тілі мен парсы тілін араластырып сөйлейді. Тілді сақтауда Otau TV арқылы қосылатын «Балапан», «Қазақстан» сияқты телеарналар көмектесіп отыр.<ref>{{citeweb|url=https://ult.kz/kz/post/iran-kazaktary-85-million-irandykka-sinip-ketpey-ana-tilin-saktap-kaldy-shygystanushymen-sukhbat|title=«Иран қазақтары 85 миллион ирандыққа сіңіп кетпей, ана тілін сақтап қалды»: шығыстанушымен сұхбат|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> 1980 жылдары зерттеуші ғалым Мәнсур Қияидің жазуы бойынша Иран қазақтары 26 рудан құралады: Тіней, Беріш, Бегей, Қосқұлак, Әбыз, Жеменей, Байбоз, Ескелді, Медет, Жары, Қырықмылтық, Жаман Адай, Мамыртай, Қожа, Қараш, Жақа, Көрпе, Байшағыр, Боқсары, Жаппас, Қаржау, Тобыш, Әли, Шегем, Табынай, Бәубек, сонымен қатар Әлім, Найман, Табын. Жеменей руынан — Ақшакедей (4 отбасы), Қаракедей (17 отбасы), Есен (7 отбасы), Ақбота (6 отбасы), Бәйбіше (6 отбасы), Сұлтаналы (2 отбасы), Олжашы (5 отбасы), Өрдек (37 отбасы), Қара тоқа (7 отбасы) бар. == Иран қазақтарының салт-дәстүрлері == Иран қазақтары әуел бастан салт-дәстүрді ұстануға мығым. Бұрынғы ата-баба салт-дәстүрді барынша ұстанады. Бауырсақ той, күйеу той, киіт беру, орамал ақша беру, беташар, беташардан кейін ойын тойы болады.<ref>{{citeweb|url=https://azattyq-ruhy.kz/society/73266-kuieu-tusiru-degen-bar-kazaktyn-tun-gysh-geolog-galymynyn-shoberesi-iran-kazaktarynyn-toiy-kalai-otetinin-aityp-berdi|title=«Күйеу түсіру деген бар»: геолог ғалымның шөбересі Иран қазақтарының тойы қалай өтетінін айтып берді|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}</ref> Ең басты қасиет қонақжайлылық. Кез-келген қонаққа бару бір кесе шәйдан басталады, үй иесі әрдайым кіріп,ортақ үстел басында дәм татуды ұсынады. Егер сіз таныс болмасаңыз да, бірақ ұлтыңыз қазақ болса, сізді кез келген үй қарсы алады.<ref>{{citeweb|url=https://weproject.media/kz/articles/detail/iranda-y-etnikaly-aza-tar-til-men-orta-d-st-rler-zhayly/?ysclid=mvys07vr5w373226310|title=Ирандағы этникалық қазақтар тіл мен ортақ дәстүрлер жайлы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}</ref> '''Қыз ұзату''' — қазақтардың ұл-қыздары өздерінің болашақ жарын таңдауға ешқандай еркі болмай олардың ата-аналары таңдайтын. Әке баласына лайық көрген қызды құда түсіп айттыруға ағайындардың үлкендерімен кеңесіп, шешім қабылдайды. Қалыңдық таңдауда ата-ана бірден шешім қабылдамайды. Олар өздеріне лайық деген жанұяларяың мінез-құлқын, тұрмыстық жағдайын, бала-шағасының хал-ахуалын, отбасы мүшелерінің қарым-қатынасын, жолдас-жоралары, жегжаттары арқылы әбден біліп алып барып шешімге келеді. Ал қазіргі кезде ұл балалардың қыз таңдауда өз еріктері бар. Бірақ, қыз балалардың емін-еркін жүрістері болмағандықтан, оларға қиындықтардың көп болатыны рас. '''Айттыру''' — ағайынның үлкендері ұл мен қыздың үйленуіне келісім бере қойса, сөзге шебер туыстың бір әйел адамы қыздың анасымен хабарласып өз ойларын айтады. Қыздың анасы мақұл көріп, күйеуімен бұл жайлы әңгімелесіп, қыздарын беруді дұрыс деп шешсе, бір апта ішінде өздерінің келіскендерін хабарлайды. Жігіт жақтан елге абыройлы, беделді ағайындарының бірі бас болып бірнеше адамды ертіп қыздың үйіне барып, өздерінің келгендегі ниетін айтады. Бұл екі жақтың келісімге келгендіктерін көрсетеді. Содан кейін қыздың ата-анасы ақсақалдармен кеңесе отырып, құда түсетін күнін белгілеп жігіт жаққа хабарын береді. Жігіттің әкесі бірнеше ақсақалдарды ертіп қыз жақтың «үлкен шаңырағына» барып құда түседі. Сөйтіп екі жақ сөз берісіп, құдалықтың алғы шартын жасайды. '''Құда болу''' — құда болу күні ырым бойынша сәтті күннің бірін тағайындайды. Бұл күні екі жақ дәстүрлі қалыңмал мөлшерін анықтайды. Оның мөлшерін ауқатты немесе бәсекешіл адамдар өзгертіп отырады. Дегенмен өзіндік мөлшері азды-көпті жоғарылап не төмендеп өзгеріп отырады. Мәселен қазіргі кезде мың-екі мың доллар көлемінде қалыңмал төленеді. Қалыңмал жігіт жақтың материалдық жағдайына байланысты бөлініп бір, екі не үш мезгілге бөлініп төленеді. Қалыңмалдың оннан бір мөлшері «Ағалық хақы» деп беріледі. Қалыңмалдың белгіленген мөлшері төленген соң екі жақ құдалық той жасау күнін белгілейді. '''Құдалық той''' — құдалық той белгіленген соң бірнеше күн бұрын дайындық бастайды. Жігіт жағы өздерінің ағайын-туысқандарына той болатын күнді хабардар етеді. Қыз жақ құдалық тойға баратын ағайындарын анықтап шақырады. Жігіттің анасы жақын апа-жеңгелері қызға тағатын алтын сырға тағы басқа сыйлықтарын дайындайды. Мұнда жігіт жақтың ауқаттылығына байланысты қызға алтын бұйымдар мен түрлі сыйлықтар беріледі. Қыз жақтың адамдары да «Ақ қалта», «Ала қалтасын» көтеріп келеді. Құдалық той қыз жақта жасалады. Жігіт жақтан келетін құдаларға арнап үй дайындап қояды. Бұл үйді «Құда түсетін үй» деп атайды. Құдалық тойдан бір күн бұрын май нан (шелпек), бауырсақ пісіріледі. Құдалардың саны 200 адамға дейін жетеді. Қазір бұл сан нарықтық жағдайға байланысты төмендеп кетті. Көп жылдардан бері қазақ «күріше» пісіріп қарсы алуды дәстүрге айналдырды. Қонақтар санының көп болуына қатысты әр төрт, алты бір табақ күріш тартылады. Дастарқанға жеміс-жидек, салат және сусындар қойылады. Тамақ желініп болғаннан кейін ас қайырып, құран оқылады. Қонақтар бәрі үйден сыртқа шыққан соң жігіттің әкесі не ағасы үйден сыртқа шықпастан бұрын отырған жердің киізінің астына қонақ иесіне "сыйлық" ретінде ақша қалдырады. Оны "төсек асты" дейді. Құдалар қонақасы берілген үйден шыққан соң қыздың әкесінің үйіне бет алады. Құдалық тойдың ең қызық сәті "Құда түсіру» деп есептеледі. Өйткені құдаларды қызықтап қарсы алу және күтті болсын деген ниетпен оларға ұн жағып жатады, Бұрын қызыққа батамыз деп құдалардың ішінде ыңғайы келгенін ұнға әбден малып, тұла бойын кардай қылып тастайтын, Кейінгі жылдары бүл расімнің тек қана ырымы жасалады. Бұдан кейін қыз жағы жігіт жағынан келген құдаларға бес түрлі «кит» береді. Біріншісі жігіттің ата-анасына, екіншісі бірінші дәрежелі туыстарына, үшіншісі одан кейінгі ағайындарына, дос-жарандарына, бесінші кит „көптің киті“ деп аталады. Ол жалпы жиналған қонақтарға таратылады. Сондай-ақ „өлі-тірінің киті“ бар. Келесі күні "Құда той" жігіттің үйінде жалғасады. Жігіттің үйіндегі тойда да қыздың үйіне жасалған рәсімдермен қайталанады. '''Қалындық болу мерзімі''' — қалындық мерзімі әртүрлі алты айдан бес жылға дейін созыпғандары бар, Ең қызығы бұл мерзім аралығында жігіт пен қыз ашықтан ашық бір-бірімен кездесе алмайды, Сондай-ақ қыз-жігіт ата-ене және туған-туыстарының көзіне түсе бермеуі керек. Айт күндері мәселен құрбан айт, наурыз мерекесінде екі жақ көрісуге барады. Ал, наурыз айтта күйеу баланын тарапынан қалыңдыққа міндетті түрде түрлі алтын әшекейді бұйымдар сыйлыққа алып барады. '''Тойға дайындық''' — жігіт жағы қалыңмалды толық өтегеннен кейін келін түсіру тойды жасауға дайын екендіктерін жария етеді. Той мерзімі жақындай түсісімен қыз сырлас жеңгелерінен "сыңсу" үйрене бастайды, Тойдың күні нақтылай белгіленген сон қызды ағайындары мен дос-жарандарын қонақасы беруге қонаққа шақырады, қызды түнде барлық туыстар мен достарын қоса шақырып, үлкен құрмет көрсетіп, ән айтып, дүрілдетіп той жасап өткізеді. Бұған Иран қазақтары «Ойын кеші» деп ат қойған. '''Неке кию рәсімі''' — неке қию үшін ауыл молдасы шақырылады. Бір ыдысқа су құйылады, оған аздап секер қосылады, Қыз жақтан күміс теңге, күйеу жақтан ақ орамал алынады. Күміс теңгені суға салып, ыдыстың үстін ақ орамалмен жабады. Неке қию үшін молданың қасына екі "куә" сайланады. Молда олардың бір-біріне ризашылығын естігеннен кейін некелерін қияды. Сосын ортадағы ыдыстағы суды жиналғандарға береді, әрқайсысы бір-бірден ұрттайды. '''Қол ұстату''' — неке қиылғаннан кейін қыздың жеңгелері қыздын әкесінің үйінің бір бөлмесіне төсек жайып, күйеу мен қалыңдықтың қол ұстасу рәсіміне дайындайды. Сол бөлмеде қыз күтіп отырады. Үй адамдары ұйықтағаннан кейін қыздың женгелері сол маңайда күтіп жүрген жігітті қыз отырған бөлмеге алып келеді. Күйеу жігіт оны ертіп келген жеңгесіне жеңгетайлық сыйлығын береді. Жеңге күйеу мен қыздың оң қолдарын жібек орамалмен бір-біріне байлайды. Олар бір-бірінің бетін сипап, отырып аз ғана сөйлеседі. Көп ұзамай жеңгелері келіп күйеуді үйден шығарып алып кетеді.<ref>{{кітап|авторы=Ислам Жеменей | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран және Ирандағы қазақтар |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Атажұрт |жыл=2012|томы= |беттері=53-89|барлық беті=264|сериясы= |isbn=978-601-7023-53-9|тиражы= }}</ref> == Иран қазақтары арасынан шыққан белгілі адамдар == '''Бали Ақмолда Әбдіжәмилұлы''' — Әкесі Әбдіжәмил аласапыран кезінде артынан келген қуғыншылар қолынан қаза тапқан. Жетім қалған Ақмолда нағашыларының қолында өсіп тәрбиеленеді. Иран жеріндегі Гүнбед Қауыс қаласында діни сауатын ашады. Иран патшасы Мұхаммед Риза шахтың "Ақ төңкерісінен" кейін оқуын аяқтамай саяси күреске бет бұрып, қазақтарға жер алып беруге көп күш жұмсайды. Халықтарға жер бөлу кезінде жергілікті билік тұтқасын ұстағандар көптеген әділетсіздіктерге барады, әсіресе қазақтарға құнарсыз шөлейт жерлерді ұсынады.<br /> Осы кезде Ақмолданың туған халқы үшін күресі басталады. Патшаның қазақтар тұратын аймақтағы өкілі генерал Мозайәнмен келіспейді. Оның өзіне ұсынған сый кұрметінен де бас тартып, әділетсіздігін бетіне басын, патшаға арыз түсіреді. Әртүрлі өтірік жала жабылған Ақмолда Шираз қаласына он жылға жер аударылды. Төңкерістен кейін қазақтар тұратын аймақтарға әртүрлі мәдени, әлеуметтік шаралардың іске асуына басшылық жасайды. '''Ескелді Мұхаммед Әбілұлы''' — 1944 жылы Иранның Бендер-Түрікмен қаласында дүниеге келген. Бастауыш мектепті сол жерде, ал, орта мектепті Горган қаласында бітірген. Жасы 18 келгенде бастауыш мектептерде мұғалім болып 5 жыл жұмыс істейді. Кейін Тегеран университетінің заң факультетіне түсіп 1969 жылы бітіріп шығады да, Әділет Министрлігінде жұмысын бастайды: 15 жыл прокурор көмекшісі, тергеуші, прокурор және сот болып Иранның біршама қалаларында жұмыс істейді. Саяси көзқарасы үшін 1986 жылы қуғынға түседі. 1994-тен бері Алматыда тұрады. Орыс тілін білмеу салдарынан негізгі мамандығы бойынша жұмысы жоқ, қазір бизнеспен айналысады. Иран қазақтарынын арасынан бірінші болып жоғары оқу орнына түсіп, бірінші болып университет бітірген. Бірінші Дүниежүзілік Қазақтарының Құрылтайына Иран қазақтарын бас бастап келді. '''Қажымұхаммед Байтұрұлы Шадқам''' — 1948 жылы Гонбед-Қауыс қаласында дүниеге келген. Орта мектепті 1970 жылы, ал, 1974 жылы Тегеран университетінің "Заң және Саяси ғылымдары" факультетін бітірген. 1970 жылдары шыққан 10 томдық "Қытай тілінің түсіндірме сөздігін" Қазақша-Персыша сөздігі ретінде аударды. Осы еңбектің жалғасы ретінде "Қазақ тілінің фразеологиянық сөздігін" парсы тіліне аударған. Абайдың өлеңдері мен қара сөздерін парсы тіліне аударды. «Данешнама Годестан» атты жинақтың 6-санында Иран қазақтары туралы мақаласы басылған. '''Бабық Тойжан Еңсегенұлы''' 1949 жылы Горган қаласында дүниеге келген. Бастауыш пен орта мектептерді бітіргеннен кейін 1969 жылы Шаһ Мәзрез атындағы педагогикалық колледжіне түсіп, екі жыл оқиды да сол жерде парсы тілінен сабақ береді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Иран этникалық топтары]] [[Санат:Қазақтар диаспорасы]] l7je9h2lai07wn8ugdtv0pv2dp1vbpm 3690674 3690669 2026-11-03T10:16:15Z Мағыпар 100137 /* Иран қазақтары арасынан шыққан белгілі адамдар */ толықтыру 3690674 wikitext text/x-wiki '''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі. Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.<ref>{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == Иран қазақтарының бастапқы тарихы == Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды» кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған. Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты. Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады. Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.<ref>{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы == 1968 жылы сол кездегі Иранның патшасы Мұхаммед Реза Пәһлевидін Кеңестік Қазақстанга сапары кезінде Алматы қаласында республиканың бірінші басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың арнайы қонағы болды. Иран патшасы оны Иран еліне қонақ болып қайтуға шақырады. Бірақ, Қонаев ол кезде Иранға бару-бармау билігі Мәскеудің қолында екенін ескеріп, есесіне шахтан Ирак қазақтарының жай-күйін сұрайды. Патша, қазақтар туралы ешқандай мағлұмат білмейтінін айтып, барағаннан кейін олардың жәй-күйін білуге уәде береді. Дінмүхаммед Қонаев Ирандағы бауырларына сәлем жолдап, патшадан оларға оң көзбен қарауын өтінеді. Иран патшасы еліне оралысымен қарамағындағыларға қазақтардың тез арада мекен-жайын анықтауды тапсырады. Ақмолда Талиб-ол-Илім бастаған бір топ қария Тегерандағы «Ниявәран» сарайында патшаның қабылдауында болады. Патшаның ілтипатына бөлінген олар патшаны отбасымен қазақ ауылына қонақ болуға шақырады. Патшаның зайыбы Мəлике Фəрəһ қазақтардың имам Əбу-Ханифа атындағы Горган қаласында жаңадан салынған мешітіне кіріп, иран кілемін патшаның атынан тарту етеді. Аталмыш оқиғалар қазақтарға жаңа бір серпіліс берді. Ақсақалдар қала, аймақ тіпті мемлекеттік шенеуніктердің көзіне ілініп, олардың ілтипатына бөлене бастады. Қазақтың аурушаң екі ұл-қызы қаражаттың жоқтығынан ем алуға дəрменсіз болып жүрген жерінен тегін емделуге жолдама алды. Азаматтық ала-аламай жүргендердің ісі жеделдетіліп азаматтық куəлікке қол жеткізді. Қазақтарға жер бөлінді. Қазақтардың жер шаруашылығымен айналысуына жол ашылды. Бай-ауқатты отбасылар көбейді. Жоғарғы оқу орындарына түсуге жаңа бір талпыныс пайда болды. Горган радиосының түркімен тілінде жарияланатын бөлімінде күнде бір жарым сағат қазақ əндерін əуе толқынына жібере бастады.<ref>{{citeweb|url=https://el.kz/1970_zhyldary_iran_-aza-taryna_zher_berilip-_-uant-an_edi_21170/|title=1970 жылдары Иран қазақтарына жер беріліп, қуантқан еді.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == 1970 жылдардан кейінгі Ирандағы қазақтардың жағдайы == 1970 жылдары орта мектеп түлектері алғаш рет жоғары оқу орнына түсуге дайындық үстінде болды. Жастардың ғылым, білімге ден қойып, спорт саласына бет бұруы елеулі жетістіктерге қол жеткізді. Мәселен, Кайырбай Жеменей ауыр атлетикадан облыстық жене республикалық денгейде көптеген жылдар бойы жүлделі орынға ие болса, Әшім Жеменей гимнастика саласында бірнеше жүлде алып, парсы жұртына танымал болды. Әбубәкір Павиз (Әбіш) жеңіл атлетиканың әр түрлі саласы бойынша (найза, дискі лактыру, т.б.) республикалық оқушылар жарыстарында б алтын медаль алды. Олардың ізбасары Сафура Жеменей гимнастикадан республикалық оқушылар сайысында үшінші орынды иеленді. Кейінгі жылдары Маржан Жеменей шахматтан республика оқушылар арасындағы жарыста үшінші орынға қол жеткізді. Қазақ футбол командасы екі миллион халқы бар Мазандеран облысының Горган ауданында үлкен жетістіктерге жетті. Ол талай рет аудан, аймақ көлемінде жүлделі орындарға ие болды. Есін жиған ел той-думанды дүркіретіп өткізетін халге де жетті. Осы жылдары қазақ қыздарының біразы мектепке бара бастады. Кеңестік Қазақстаннан «Қыз Жібек», «Транссібір экспресі», «Көксерек» фильмдері әкелініп, араб әрпімен Міржақып Дулаттың «Оян, казақ» кітабы, М.Әуезовтің «Қараш-қараш», Т.Ахтановтың «Боран», Ш.Айтматовтың «Жәмила», «Ақ кеме», «Ананың хикаясы», «Ғасырдан да ұзақ күн» еңбектері парсы тілінде кітапхана сөрелеріне түсе бастады. 1970 жылдардан кейін «Дос-Мұкасан» тобынын орындап жүрген әндері Иран қазақтарына да жетті. Олардың әндері көп сұранысқа ие болып, күйтаспага жазылып, ән сүйер қауымның сұранысын қанағаттандырды. 1977 жылдан бастап «Шалқар», қазір «Шалқар-2» деген атаумен шығатын газет қолдарына тие бастады.<ref>{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}</ref> == 1980-1990 жылғы қазақтар == 1980-1990 жылдары Иран, Ауғанстан, Сауд Арабиясы, Пәкістан, Еуропа елдеріндегі қазақтар бір-бірімен тығыз байланыста бола бастады. Кеңестік Қазақстандағы 1986 жылғы жастардың желтоқсан көтерілісі КСРО-дағы қайта құру саясаты шетел қазақтарына жаңаша ой салды. Ол ата-мекенге оралу еді. Аталмыш елдерде мүмкіндігінше жаңадан ресми - бейресми қоғамдар, ұйымдар не бас қосулар жиіледі. Барлық жерде қазақ салт-дәстүрін жаңарту, сонымен қатар атамекенмен байланысты күшейту жолдарын қарастыру болды. 1990 жылдар жаңа серпіліс кезеңі болып табылады. Иран елінің жоғарғы оқу орындарында қазактың жүздеген ұл-қыздары заманаға сай түрлі мамандықтар: математика, компьютердің түрлі мамандары, ауыл шаруашылығы, экономика, педагогика, қоғамдық білімдер, басқару мамандығы, кеме инженері, әдебиет, статистика, техника саласының бағыттарында оқи бастады. Бір легі мемлекетгің әр түрлі салаларында баскару денгейдегі қызметке қол жеткізді. 1992 жылдың қаңтар айының 29-шы жұлдызында Қазақстан Республикасы мен Иран Ислам Республикасы арасындағы дипломатиялык қатынастар елісіміне қол қойылды. Иранның тұңғыш елшісі Рәсул Ислами мырза 15 қыркүйек 1992 жылы ел президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевқа сенім хатын тапсырды. 1993 жылдың қыркүйек-қазан айларында Иран елінің астанасы Тегеран қаласында Қазақстан Республикасының елшілігі ашылып, елші ретінде Мырзагай Жолдасбеков қызметіне кірісті. Қазақстан президенті мен сол кездегі Иран Ислам Республикасының президенті Әли Акбар Хашеми арасында иран қазақтарының заңды түрде ата-мекеніне өз қалаулары бойынша көше алатындығы жөніндегі келісімге қол қойылды. Соның нәтижесінде 1995 жылдың күзінде Иран қазақтарының алғашқы тобы қазақ жеріне аяқ басты. == Жалпы сипаттама == Қазақтар Иранда өз салт-дәстүрін сақтаған. Сондықтан олар шашырап, бытырап кетпей, «мәхалла» деп аталатын бір аудан, бір ауыл, бір көшенің бойында қоныс тепкен. Тіпті көшелерінің аты «Қазақ» деп аталады. Өздерінің дүкені, өздерінің мешіті — сүннит қазақтар мен түркімендер жиналатын жері бар. Өйткені, Иран — шиіт мазхабындағы ел. Сол шиіттердің ортасында олар өздерінің сүннит мазхабын сақтап отыр. Өздерінің имамдары бар. Түркімен имам да, қазақ имам да бар. Өзара алмасып, сол жерде жұма намаздарын өткізіп тұрады. Иран қазақтары, үйде қазақша сөйлеседі. Парсыша тек сыртта сөйлейді. Қазақтар ирандықтарды «оулият» дейді. Бірақ енді кейінгі ұрпақтың арасында қазақ тілін сақтап қалу мәселесі жиі көтеріліп жүр. Өйткені қазір жаңа технология дамып жатыр, балалар мектепте ағылшынша оқиды, әлеуметтік желілерде ағылшынша ақпарат көп. Қазірдің өзінде олар қазақ тілі мен парсы тілін араластырып сөйлейді. Тілді сақтауда Otau TV арқылы қосылатын «Балапан», «Қазақстан» сияқты телеарналар көмектесіп отыр.<ref>{{citeweb|url=https://ult.kz/kz/post/iran-kazaktary-85-million-irandykka-sinip-ketpey-ana-tilin-saktap-kaldy-shygystanushymen-sukhbat|title=«Иран қазақтары 85 миллион ирандыққа сіңіп кетпей, ана тілін сақтап қалды»: шығыстанушымен сұхбат|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> 1980 жылдары зерттеуші ғалым Мәнсур Қияидің жазуы бойынша Иран қазақтары 26 рудан құралады: Тіней, Беріш, Бегей, Қосқұлак, Әбыз, Жеменей, Байбоз, Ескелді, Медет, Жары, Қырықмылтық, Жаман Адай, Мамыртай, Қожа, Қараш, Жақа, Көрпе, Байшағыр, Боқсары, Жаппас, Қаржау, Тобыш, Әли, Шегем, Табынай, Бәубек, сонымен қатар Әлім, Найман, Табын. Жеменей руынан — Ақшакедей (4 отбасы), Қаракедей (17 отбасы), Есен (7 отбасы), Ақбота (6 отбасы), Бәйбіше (6 отбасы), Сұлтаналы (2 отбасы), Олжашы (5 отбасы), Өрдек (37 отбасы), Қара тоқа (7 отбасы) бар. == Иран қазақтарының салт-дәстүрлері == Иран қазақтары әуел бастан салт-дәстүрді ұстануға мығым. Бұрынғы ата-баба салт-дәстүрді барынша ұстанады. Бауырсақ той, күйеу той, киіт беру, орамал ақша беру, беташар, беташардан кейін ойын тойы болады.<ref>{{citeweb|url=https://azattyq-ruhy.kz/society/73266-kuieu-tusiru-degen-bar-kazaktyn-tun-gysh-geolog-galymynyn-shoberesi-iran-kazaktarynyn-toiy-kalai-otetinin-aityp-berdi|title=«Күйеу түсіру деген бар»: геолог ғалымның шөбересі Иран қазақтарының тойы қалай өтетінін айтып берді|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}</ref> Ең басты қасиет қонақжайлылық. Кез-келген қонаққа бару бір кесе шәйдан басталады, үй иесі әрдайым кіріп,ортақ үстел басында дәм татуды ұсынады. Егер сіз таныс болмасаңыз да, бірақ ұлтыңыз қазақ болса, сізді кез келген үй қарсы алады.<ref>{{citeweb|url=https://weproject.media/kz/articles/detail/iranda-y-etnikaly-aza-tar-til-men-orta-d-st-rler-zhayly/?ysclid=mvys07vr5w373226310|title=Ирандағы этникалық қазақтар тіл мен ортақ дәстүрлер жайлы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}</ref> '''Қыз ұзату''' — қазақтардың ұл-қыздары өздерінің болашақ жарын таңдауға ешқандай еркі болмай олардың ата-аналары таңдайтын. Әке баласына лайық көрген қызды құда түсіп айттыруға ағайындардың үлкендерімен кеңесіп, шешім қабылдайды. Қалыңдық таңдауда ата-ана бірден шешім қабылдамайды. Олар өздеріне лайық деген жанұяларяың мінез-құлқын, тұрмыстық жағдайын, бала-шағасының хал-ахуалын, отбасы мүшелерінің қарым-қатынасын, жолдас-жоралары, жегжаттары арқылы әбден біліп алып барып шешімге келеді. Ал қазіргі кезде ұл балалардың қыз таңдауда өз еріктері бар. Бірақ, қыз балалардың емін-еркін жүрістері болмағандықтан, оларға қиындықтардың көп болатыны рас. '''Айттыру''' — ағайынның үлкендері ұл мен қыздың үйленуіне келісім бере қойса, сөзге шебер туыстың бір әйел адамы қыздың анасымен хабарласып өз ойларын айтады. Қыздың анасы мақұл көріп, күйеуімен бұл жайлы әңгімелесіп, қыздарын беруді дұрыс деп шешсе, бір апта ішінде өздерінің келіскендерін хабарлайды. Жігіт жақтан елге абыройлы, беделді ағайындарының бірі бас болып бірнеше адамды ертіп қыздың үйіне барып, өздерінің келгендегі ниетін айтады. Бұл екі жақтың келісімге келгендіктерін көрсетеді. Содан кейін қыздың ата-анасы ақсақалдармен кеңесе отырып, құда түсетін күнін белгілеп жігіт жаққа хабарын береді. Жігіттің әкесі бірнеше ақсақалдарды ертіп қыз жақтың «үлкен шаңырағына» барып құда түседі. Сөйтіп екі жақ сөз берісіп, құдалықтың алғы шартын жасайды. '''Құда болу''' — құда болу күні ырым бойынша сәтті күннің бірін тағайындайды. Бұл күні екі жақ дәстүрлі қалыңмал мөлшерін анықтайды. Оның мөлшерін ауқатты немесе бәсекешіл адамдар өзгертіп отырады. Дегенмен өзіндік мөлшері азды-көпті жоғарылап не төмендеп өзгеріп отырады. Мәселен қазіргі кезде мың-екі мың доллар көлемінде қалыңмал төленеді. Қалыңмал жігіт жақтың материалдық жағдайына байланысты бөлініп бір, екі не үш мезгілге бөлініп төленеді. Қалыңмалдың оннан бір мөлшері «Ағалық хақы» деп беріледі. Қалыңмалдың белгіленген мөлшері төленген соң екі жақ құдалық той жасау күнін белгілейді. '''Құдалық той''' — құдалық той белгіленген соң бірнеше күн бұрын дайындық бастайды. Жігіт жағы өздерінің ағайын-туысқандарына той болатын күнді хабардар етеді. Қыз жақ құдалық тойға баратын ағайындарын анықтап шақырады. Жігіттің анасы жақын апа-жеңгелері қызға тағатын алтын сырға тағы басқа сыйлықтарын дайындайды. Мұнда жігіт жақтың ауқаттылығына байланысты қызға алтын бұйымдар мен түрлі сыйлықтар беріледі. Қыз жақтың адамдары да «Ақ қалта», «Ала қалтасын» көтеріп келеді. Құдалық той қыз жақта жасалады. Жігіт жақтан келетін құдаларға арнап үй дайындап қояды. Бұл үйді «Құда түсетін үй» деп атайды. Құдалық тойдан бір күн бұрын май нан (шелпек), бауырсақ пісіріледі. Құдалардың саны 200 адамға дейін жетеді. Қазір бұл сан нарықтық жағдайға байланысты төмендеп кетті. Көп жылдардан бері қазақ «күріше» пісіріп қарсы алуды дәстүрге айналдырды. Қонақтар санының көп болуына қатысты әр төрт, алты бір табақ күріш тартылады. Дастарқанға жеміс-жидек, салат және сусындар қойылады. Тамақ желініп болғаннан кейін ас қайырып, құран оқылады. Қонақтар бәрі үйден сыртқа шыққан соң жігіттің әкесі не ағасы үйден сыртқа шықпастан бұрын отырған жердің киізінің астына қонақ иесіне "сыйлық" ретінде ақша қалдырады. Оны "төсек асты" дейді. Құдалар қонақасы берілген үйден шыққан соң қыздың әкесінің үйіне бет алады. Құдалық тойдың ең қызық сәті "Құда түсіру» деп есептеледі. Өйткені құдаларды қызықтап қарсы алу және күтті болсын деген ниетпен оларға ұн жағып жатады, Бұрын қызыққа батамыз деп құдалардың ішінде ыңғайы келгенін ұнға әбден малып, тұла бойын кардай қылып тастайтын, Кейінгі жылдары бүл расімнің тек қана ырымы жасалады. Бұдан кейін қыз жағы жігіт жағынан келген құдаларға бес түрлі «кит» береді. Біріншісі жігіттің ата-анасына, екіншісі бірінші дәрежелі туыстарына, үшіншісі одан кейінгі ағайындарына, дос-жарандарына, бесінші кит „көптің киті“ деп аталады. Ол жалпы жиналған қонақтарға таратылады. Сондай-ақ „өлі-тірінің киті“ бар. Келесі күні "Құда той" жігіттің үйінде жалғасады. Жігіттің үйіндегі тойда да қыздың үйіне жасалған рәсімдермен қайталанады. '''Қалындық болу мерзімі''' — қалындық мерзімі әртүрлі алты айдан бес жылға дейін созыпғандары бар, Ең қызығы бұл мерзім аралығында жігіт пен қыз ашықтан ашық бір-бірімен кездесе алмайды, Сондай-ақ қыз-жігіт ата-ене және туған-туыстарының көзіне түсе бермеуі керек. Айт күндері мәселен құрбан айт, наурыз мерекесінде екі жақ көрісуге барады. Ал, наурыз айтта күйеу баланын тарапынан қалыңдыққа міндетті түрде түрлі алтын әшекейді бұйымдар сыйлыққа алып барады. '''Тойға дайындық''' — жігіт жағы қалыңмалды толық өтегеннен кейін келін түсіру тойды жасауға дайын екендіктерін жария етеді. Той мерзімі жақындай түсісімен қыз сырлас жеңгелерінен "сыңсу" үйрене бастайды, Тойдың күні нақтылай белгіленген сон қызды ағайындары мен дос-жарандарын қонақасы беруге қонаққа шақырады, қызды түнде барлық туыстар мен достарын қоса шақырып, үлкен құрмет көрсетіп, ән айтып, дүрілдетіп той жасап өткізеді. Бұған Иран қазақтары «Ойын кеші» деп ат қойған. '''Неке кию рәсімі''' — неке қию үшін ауыл молдасы шақырылады. Бір ыдысқа су құйылады, оған аздап секер қосылады, Қыз жақтан күміс теңге, күйеу жақтан ақ орамал алынады. Күміс теңгені суға салып, ыдыстың үстін ақ орамалмен жабады. Неке қию үшін молданың қасына екі "куә" сайланады. Молда олардың бір-біріне ризашылығын естігеннен кейін некелерін қияды. Сосын ортадағы ыдыстағы суды жиналғандарға береді, әрқайсысы бір-бірден ұрттайды. '''Қол ұстату''' — неке қиылғаннан кейін қыздың жеңгелері қыздын әкесінің үйінің бір бөлмесіне төсек жайып, күйеу мен қалыңдықтың қол ұстасу рәсіміне дайындайды. Сол бөлмеде қыз күтіп отырады. Үй адамдары ұйықтағаннан кейін қыздың женгелері сол маңайда күтіп жүрген жігітті қыз отырған бөлмеге алып келеді. Күйеу жігіт оны ертіп келген жеңгесіне жеңгетайлық сыйлығын береді. Жеңге күйеу мен қыздың оң қолдарын жібек орамалмен бір-біріне байлайды. Олар бір-бірінің бетін сипап, отырып аз ғана сөйлеседі. Көп ұзамай жеңгелері келіп күйеуді үйден шығарып алып кетеді.<ref>{{кітап|авторы=Ислам Жеменей | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран және Ирандағы қазақтар |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Атажұрт |жыл=2012|томы= |беттері=53-89|барлық беті=264|сериясы= |isbn=978-601-7023-53-9|тиражы= }}</ref> == Иран қазақтары арасынан шыққан белгілі адамдар == '''Бали Ақмолда Әбдіжәмилұлы''' — Әкесі Әбдіжәмил аласапыран кезінде артынан келген қуғыншылар қолынан қаза тапқан. Жетім қалған Ақмолда нағашыларының қолында өсіп тәрбиеленеді. Иран жеріндегі Гүнбед Қауыс қаласында діни сауатын ашады. Иран патшасы Мұхаммед Риза шахтың "Ақ төңкерісінен" кейін оқуын аяқтамай саяси күреске бет бұрып, қазақтарға жер алып беруге көп күш жұмсайды. Халықтарға жер бөлу кезінде жергілікті билік тұтқасын ұстағандар көптеген әділетсіздіктерге барады, әсіресе қазақтарға құнарсыз шөлейт жерлерді ұсынады.<br /> Осы кезде Ақмолданың туған халқы үшін күресі басталады. Патшаның қазақтар тұратын аймақтағы өкілі генерал Мозайәнмен келіспейді. Оның өзіне ұсынған сый кұрметінен де бас тартып, әділетсіздігін бетіне басын, патшаға арыз түсіреді. Әртүрлі өтірік жала жабылған Ақмолда Шираз қаласына он жылға жер аударылды. Төңкерістен кейін қазақтар тұратын аймақтарға әртүрлі мәдени, әлеуметтік шаралардың іске асуына басшылық жасайды. '''Ескелді Мұхаммед Әбілұлы''' — 1944 жылы Иранның Бендер-Түрікмен қаласында дүниеге келген. Бастауыш мектепті сол жерде, ал, орта мектепті Горган қаласында бітірген. Жасы 18 келгенде бастауыш мектептерде мұғалім болып 5 жыл жұмыс істейді. Кейін Тегеран университетінің заң факультетіне түсіп 1969 жылы бітіріп шығады да, Әділет Министрлігінде жұмысын бастайды: 15 жыл прокурор көмекшісі, тергеуші, прокурор және сот болып Иранның біршама қалаларында жұмыс істейді. Саяси көзқарасы үшін 1986 жылы қуғынға түседі. 1994-тен бері Алматыда тұрады. Орыс тілін білмеу салдарынан негізгі мамандығы бойынша жұмысы жоқ, қазір бизнеспен айналысады. Иран қазақтарынын арасынан бірінші болып жоғары оқу орнына түсіп, бірінші болып университет бітірген. Бірінші Дүниежүзілік Қазақтарының Құрылтайына Иран қазақтарын бас бастап келді. '''Қажымұхаммед Байтұрұлы Шадқам''' — 1948 жылы Гонбед-Қауыс қаласында дүниеге келген. Орта мектепті 1970 жылы, ал, 1974 жылы Тегеран университетінің "Заң және Саяси ғылымдары" факультетін бітірген. 1970 жылдары шыққан 10 томдық "Қытай тілінің түсіндірме сөздігін" Қазақша-Персыша сөздігі ретінде аударды. Осы еңбектің жалғасы ретінде "Қазақ тілінің фразеологиянық сөздігін" парсы тіліне аударған. Абайдың өлеңдері мен қара сөздерін парсы тіліне аударды. «Данешнама Годестан» атты жинақтың 6-санында Иран қазақтары туралы мақаласы басылған. '''Бабық Тойжан Еңсегенұлы''' 1949 жылы Горган қаласында дүниеге келген. Бастауыш пен орта мектептерді бітіргеннен кейін 1969 жылы Шаһ Мәзрез атындағы педагогикалық колледжіне түсіп, екі жыл оқиды да сол жерде парсы тілінен сабақ береді. Кейін директордың орынбасары болып оқу-әдістемелік бөлімін баскарады, 1976 жылы институтқа түсіп, парсы тілі мен әдебиеті мамандығын алып шығады. Тегеран, Бендер-Түрікмен және Горган қалаларында сол салада сабақ береді, 2003 жылы зейнеткерлікке шықты. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Иран этникалық топтары]] [[Санат:Қазақтар диаспорасы]] sn7fu2acdw9f7jbpidqvzdtb0x964rw 3690676 3690674 2026-11-03T10:16:48Z Мағыпар 100137 /* Иран қазақтары арасынан шыққан белгілі адамдар */ толықтыру 3690676 wikitext text/x-wiki '''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі. Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.<ref>{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == Иран қазақтарының бастапқы тарихы == Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды» кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған. Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты. Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады. Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.<ref>{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы == 1968 жылы сол кездегі Иранның патшасы Мұхаммед Реза Пәһлевидін Кеңестік Қазақстанга сапары кезінде Алматы қаласында республиканың бірінші басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың арнайы қонағы болды. Иран патшасы оны Иран еліне қонақ болып қайтуға шақырады. Бірақ, Қонаев ол кезде Иранға бару-бармау билігі Мәскеудің қолында екенін ескеріп, есесіне шахтан Ирак қазақтарының жай-күйін сұрайды. Патша, қазақтар туралы ешқандай мағлұмат білмейтінін айтып, барағаннан кейін олардың жәй-күйін білуге уәде береді. Дінмүхаммед Қонаев Ирандағы бауырларына сәлем жолдап, патшадан оларға оң көзбен қарауын өтінеді. Иран патшасы еліне оралысымен қарамағындағыларға қазақтардың тез арада мекен-жайын анықтауды тапсырады. Ақмолда Талиб-ол-Илім бастаған бір топ қария Тегерандағы «Ниявәран» сарайында патшаның қабылдауында болады. Патшаның ілтипатына бөлінген олар патшаны отбасымен қазақ ауылына қонақ болуға шақырады. Патшаның зайыбы Мəлике Фəрəһ қазақтардың имам Əбу-Ханифа атындағы Горган қаласында жаңадан салынған мешітіне кіріп, иран кілемін патшаның атынан тарту етеді. Аталмыш оқиғалар қазақтарға жаңа бір серпіліс берді. Ақсақалдар қала, аймақ тіпті мемлекеттік шенеуніктердің көзіне ілініп, олардың ілтипатына бөлене бастады. Қазақтың аурушаң екі ұл-қызы қаражаттың жоқтығынан ем алуға дəрменсіз болып жүрген жерінен тегін емделуге жолдама алды. Азаматтық ала-аламай жүргендердің ісі жеделдетіліп азаматтық куəлікке қол жеткізді. Қазақтарға жер бөлінді. Қазақтардың жер шаруашылығымен айналысуына жол ашылды. Бай-ауқатты отбасылар көбейді. Жоғарғы оқу орындарына түсуге жаңа бір талпыныс пайда болды. Горган радиосының түркімен тілінде жарияланатын бөлімінде күнде бір жарым сағат қазақ əндерін əуе толқынына жібере бастады.<ref>{{citeweb|url=https://el.kz/1970_zhyldary_iran_-aza-taryna_zher_berilip-_-uant-an_edi_21170/|title=1970 жылдары Иран қазақтарына жер беріліп, қуантқан еді.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == 1970 жылдардан кейінгі Ирандағы қазақтардың жағдайы == 1970 жылдары орта мектеп түлектері алғаш рет жоғары оқу орнына түсуге дайындық үстінде болды. Жастардың ғылым, білімге ден қойып, спорт саласына бет бұруы елеулі жетістіктерге қол жеткізді. Мәселен, Кайырбай Жеменей ауыр атлетикадан облыстық жене республикалық денгейде көптеген жылдар бойы жүлделі орынға ие болса, Әшім Жеменей гимнастика саласында бірнеше жүлде алып, парсы жұртына танымал болды. Әбубәкір Павиз (Әбіш) жеңіл атлетиканың әр түрлі саласы бойынша (найза, дискі лактыру, т.б.) республикалық оқушылар жарыстарында б алтын медаль алды. Олардың ізбасары Сафура Жеменей гимнастикадан республикалық оқушылар сайысында үшінші орынды иеленді. Кейінгі жылдары Маржан Жеменей шахматтан республика оқушылар арасындағы жарыста үшінші орынға қол жеткізді. Қазақ футбол командасы екі миллион халқы бар Мазандеран облысының Горган ауданында үлкен жетістіктерге жетті. Ол талай рет аудан, аймақ көлемінде жүлделі орындарға ие болды. Есін жиған ел той-думанды дүркіретіп өткізетін халге де жетті. Осы жылдары қазақ қыздарының біразы мектепке бара бастады. Кеңестік Қазақстаннан «Қыз Жібек», «Транссібір экспресі», «Көксерек» фильмдері әкелініп, араб әрпімен Міржақып Дулаттың «Оян, казақ» кітабы, М.Әуезовтің «Қараш-қараш», Т.Ахтановтың «Боран», Ш.Айтматовтың «Жәмила», «Ақ кеме», «Ананың хикаясы», «Ғасырдан да ұзақ күн» еңбектері парсы тілінде кітапхана сөрелеріне түсе бастады. 1970 жылдардан кейін «Дос-Мұкасан» тобынын орындап жүрген әндері Иран қазақтарына да жетті. Олардың әндері көп сұранысқа ие болып, күйтаспага жазылып, ән сүйер қауымның сұранысын қанағаттандырды. 1977 жылдан бастап «Шалқар», қазір «Шалқар-2» деген атаумен шығатын газет қолдарына тие бастады.<ref>{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}</ref> == 1980-1990 жылғы қазақтар == 1980-1990 жылдары Иран, Ауғанстан, Сауд Арабиясы, Пәкістан, Еуропа елдеріндегі қазақтар бір-бірімен тығыз байланыста бола бастады. Кеңестік Қазақстандағы 1986 жылғы жастардың желтоқсан көтерілісі КСРО-дағы қайта құру саясаты шетел қазақтарына жаңаша ой салды. Ол ата-мекенге оралу еді. Аталмыш елдерде мүмкіндігінше жаңадан ресми - бейресми қоғамдар, ұйымдар не бас қосулар жиіледі. Барлық жерде қазақ салт-дәстүрін жаңарту, сонымен қатар атамекенмен байланысты күшейту жолдарын қарастыру болды. 1990 жылдар жаңа серпіліс кезеңі болып табылады. Иран елінің жоғарғы оқу орындарында қазактың жүздеген ұл-қыздары заманаға сай түрлі мамандықтар: математика, компьютердің түрлі мамандары, ауыл шаруашылығы, экономика, педагогика, қоғамдық білімдер, басқару мамандығы, кеме инженері, әдебиет, статистика, техника саласының бағыттарында оқи бастады. Бір легі мемлекетгің әр түрлі салаларында баскару денгейдегі қызметке қол жеткізді. 1992 жылдың қаңтар айының 29-шы жұлдызында Қазақстан Республикасы мен Иран Ислам Республикасы арасындағы дипломатиялык қатынастар елісіміне қол қойылды. Иранның тұңғыш елшісі Рәсул Ислами мырза 15 қыркүйек 1992 жылы ел президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевқа сенім хатын тапсырды. 1993 жылдың қыркүйек-қазан айларында Иран елінің астанасы Тегеран қаласында Қазақстан Республикасының елшілігі ашылып, елші ретінде Мырзагай Жолдасбеков қызметіне кірісті. Қазақстан президенті мен сол кездегі Иран Ислам Республикасының президенті Әли Акбар Хашеми арасында иран қазақтарының заңды түрде ата-мекеніне өз қалаулары бойынша көше алатындығы жөніндегі келісімге қол қойылды. Соның нәтижесінде 1995 жылдың күзінде Иран қазақтарының алғашқы тобы қазақ жеріне аяқ басты. == Жалпы сипаттама == Қазақтар Иранда өз салт-дәстүрін сақтаған. Сондықтан олар шашырап, бытырап кетпей, «мәхалла» деп аталатын бір аудан, бір ауыл, бір көшенің бойында қоныс тепкен. Тіпті көшелерінің аты «Қазақ» деп аталады. Өздерінің дүкені, өздерінің мешіті — сүннит қазақтар мен түркімендер жиналатын жері бар. Өйткені, Иран — шиіт мазхабындағы ел. Сол шиіттердің ортасында олар өздерінің сүннит мазхабын сақтап отыр. Өздерінің имамдары бар. Түркімен имам да, қазақ имам да бар. Өзара алмасып, сол жерде жұма намаздарын өткізіп тұрады. Иран қазақтары, үйде қазақша сөйлеседі. Парсыша тек сыртта сөйлейді. Қазақтар ирандықтарды «оулият» дейді. Бірақ енді кейінгі ұрпақтың арасында қазақ тілін сақтап қалу мәселесі жиі көтеріліп жүр. Өйткені қазір жаңа технология дамып жатыр, балалар мектепте ағылшынша оқиды, әлеуметтік желілерде ағылшынша ақпарат көп. Қазірдің өзінде олар қазақ тілі мен парсы тілін араластырып сөйлейді. Тілді сақтауда Otau TV арқылы қосылатын «Балапан», «Қазақстан» сияқты телеарналар көмектесіп отыр.<ref>{{citeweb|url=https://ult.kz/kz/post/iran-kazaktary-85-million-irandykka-sinip-ketpey-ana-tilin-saktap-kaldy-shygystanushymen-sukhbat|title=«Иран қазақтары 85 миллион ирандыққа сіңіп кетпей, ана тілін сақтап қалды»: шығыстанушымен сұхбат|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> 1980 жылдары зерттеуші ғалым Мәнсур Қияидің жазуы бойынша Иран қазақтары 26 рудан құралады: Тіней, Беріш, Бегей, Қосқұлак, Әбыз, Жеменей, Байбоз, Ескелді, Медет, Жары, Қырықмылтық, Жаман Адай, Мамыртай, Қожа, Қараш, Жақа, Көрпе, Байшағыр, Боқсары, Жаппас, Қаржау, Тобыш, Әли, Шегем, Табынай, Бәубек, сонымен қатар Әлім, Найман, Табын. Жеменей руынан — Ақшакедей (4 отбасы), Қаракедей (17 отбасы), Есен (7 отбасы), Ақбота (6 отбасы), Бәйбіше (6 отбасы), Сұлтаналы (2 отбасы), Олжашы (5 отбасы), Өрдек (37 отбасы), Қара тоқа (7 отбасы) бар. == Иран қазақтарының салт-дәстүрлері == Иран қазақтары әуел бастан салт-дәстүрді ұстануға мығым. Бұрынғы ата-баба салт-дәстүрді барынша ұстанады. Бауырсақ той, күйеу той, киіт беру, орамал ақша беру, беташар, беташардан кейін ойын тойы болады.<ref>{{citeweb|url=https://azattyq-ruhy.kz/society/73266-kuieu-tusiru-degen-bar-kazaktyn-tun-gysh-geolog-galymynyn-shoberesi-iran-kazaktarynyn-toiy-kalai-otetinin-aityp-berdi|title=«Күйеу түсіру деген бар»: геолог ғалымның шөбересі Иран қазақтарының тойы қалай өтетінін айтып берді|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}</ref> Ең басты қасиет қонақжайлылық. Кез-келген қонаққа бару бір кесе шәйдан басталады, үй иесі әрдайым кіріп,ортақ үстел басында дәм татуды ұсынады. Егер сіз таныс болмасаңыз да, бірақ ұлтыңыз қазақ болса, сізді кез келген үй қарсы алады.<ref>{{citeweb|url=https://weproject.media/kz/articles/detail/iranda-y-etnikaly-aza-tar-til-men-orta-d-st-rler-zhayly/?ysclid=mvys07vr5w373226310|title=Ирандағы этникалық қазақтар тіл мен ортақ дәстүрлер жайлы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}</ref> '''Қыз ұзату''' — қазақтардың ұл-қыздары өздерінің болашақ жарын таңдауға ешқандай еркі болмай олардың ата-аналары таңдайтын. Әке баласына лайық көрген қызды құда түсіп айттыруға ағайындардың үлкендерімен кеңесіп, шешім қабылдайды. Қалыңдық таңдауда ата-ана бірден шешім қабылдамайды. Олар өздеріне лайық деген жанұяларяың мінез-құлқын, тұрмыстық жағдайын, бала-шағасының хал-ахуалын, отбасы мүшелерінің қарым-қатынасын, жолдас-жоралары, жегжаттары арқылы әбден біліп алып барып шешімге келеді. Ал қазіргі кезде ұл балалардың қыз таңдауда өз еріктері бар. Бірақ, қыз балалардың емін-еркін жүрістері болмағандықтан, оларға қиындықтардың көп болатыны рас. '''Айттыру''' — ағайынның үлкендері ұл мен қыздың үйленуіне келісім бере қойса, сөзге шебер туыстың бір әйел адамы қыздың анасымен хабарласып өз ойларын айтады. Қыздың анасы мақұл көріп, күйеуімен бұл жайлы әңгімелесіп, қыздарын беруді дұрыс деп шешсе, бір апта ішінде өздерінің келіскендерін хабарлайды. Жігіт жақтан елге абыройлы, беделді ағайындарының бірі бас болып бірнеше адамды ертіп қыздың үйіне барып, өздерінің келгендегі ниетін айтады. Бұл екі жақтың келісімге келгендіктерін көрсетеді. Содан кейін қыздың ата-анасы ақсақалдармен кеңесе отырып, құда түсетін күнін белгілеп жігіт жаққа хабарын береді. Жігіттің әкесі бірнеше ақсақалдарды ертіп қыз жақтың «үлкен шаңырағына» барып құда түседі. Сөйтіп екі жақ сөз берісіп, құдалықтың алғы шартын жасайды. '''Құда болу''' — құда болу күні ырым бойынша сәтті күннің бірін тағайындайды. Бұл күні екі жақ дәстүрлі қалыңмал мөлшерін анықтайды. Оның мөлшерін ауқатты немесе бәсекешіл адамдар өзгертіп отырады. Дегенмен өзіндік мөлшері азды-көпті жоғарылап не төмендеп өзгеріп отырады. Мәселен қазіргі кезде мың-екі мың доллар көлемінде қалыңмал төленеді. Қалыңмал жігіт жақтың материалдық жағдайына байланысты бөлініп бір, екі не үш мезгілге бөлініп төленеді. Қалыңмалдың оннан бір мөлшері «Ағалық хақы» деп беріледі. Қалыңмалдың белгіленген мөлшері төленген соң екі жақ құдалық той жасау күнін белгілейді. '''Құдалық той''' — құдалық той белгіленген соң бірнеше күн бұрын дайындық бастайды. Жігіт жағы өздерінің ағайын-туысқандарына той болатын күнді хабардар етеді. Қыз жақ құдалық тойға баратын ағайындарын анықтап шақырады. Жігіттің анасы жақын апа-жеңгелері қызға тағатын алтын сырға тағы басқа сыйлықтарын дайындайды. Мұнда жігіт жақтың ауқаттылығына байланысты қызға алтын бұйымдар мен түрлі сыйлықтар беріледі. Қыз жақтың адамдары да «Ақ қалта», «Ала қалтасын» көтеріп келеді. Құдалық той қыз жақта жасалады. Жігіт жақтан келетін құдаларға арнап үй дайындап қояды. Бұл үйді «Құда түсетін үй» деп атайды. Құдалық тойдан бір күн бұрын май нан (шелпек), бауырсақ пісіріледі. Құдалардың саны 200 адамға дейін жетеді. Қазір бұл сан нарықтық жағдайға байланысты төмендеп кетті. Көп жылдардан бері қазақ «күріше» пісіріп қарсы алуды дәстүрге айналдырды. Қонақтар санының көп болуына қатысты әр төрт, алты бір табақ күріш тартылады. Дастарқанға жеміс-жидек, салат және сусындар қойылады. Тамақ желініп болғаннан кейін ас қайырып, құран оқылады. Қонақтар бәрі үйден сыртқа шыққан соң жігіттің әкесі не ағасы үйден сыртқа шықпастан бұрын отырған жердің киізінің астына қонақ иесіне "сыйлық" ретінде ақша қалдырады. Оны "төсек асты" дейді. Құдалар қонақасы берілген үйден шыққан соң қыздың әкесінің үйіне бет алады. Құдалық тойдың ең қызық сәті "Құда түсіру» деп есептеледі. Өйткені құдаларды қызықтап қарсы алу және күтті болсын деген ниетпен оларға ұн жағып жатады, Бұрын қызыққа батамыз деп құдалардың ішінде ыңғайы келгенін ұнға әбден малып, тұла бойын кардай қылып тастайтын, Кейінгі жылдары бүл расімнің тек қана ырымы жасалады. Бұдан кейін қыз жағы жігіт жағынан келген құдаларға бес түрлі «кит» береді. Біріншісі жігіттің ата-анасына, екіншісі бірінші дәрежелі туыстарына, үшіншісі одан кейінгі ағайындарына, дос-жарандарына, бесінші кит „көптің киті“ деп аталады. Ол жалпы жиналған қонақтарға таратылады. Сондай-ақ „өлі-тірінің киті“ бар. Келесі күні "Құда той" жігіттің үйінде жалғасады. Жігіттің үйіндегі тойда да қыздың үйіне жасалған рәсімдермен қайталанады. '''Қалындық болу мерзімі''' — қалындық мерзімі әртүрлі алты айдан бес жылға дейін созыпғандары бар, Ең қызығы бұл мерзім аралығында жігіт пен қыз ашықтан ашық бір-бірімен кездесе алмайды, Сондай-ақ қыз-жігіт ата-ене және туған-туыстарының көзіне түсе бермеуі керек. Айт күндері мәселен құрбан айт, наурыз мерекесінде екі жақ көрісуге барады. Ал, наурыз айтта күйеу баланын тарапынан қалыңдыққа міндетті түрде түрлі алтын әшекейді бұйымдар сыйлыққа алып барады. '''Тойға дайындық''' — жігіт жағы қалыңмалды толық өтегеннен кейін келін түсіру тойды жасауға дайын екендіктерін жария етеді. Той мерзімі жақындай түсісімен қыз сырлас жеңгелерінен "сыңсу" үйрене бастайды, Тойдың күні нақтылай белгіленген сон қызды ағайындары мен дос-жарандарын қонақасы беруге қонаққа шақырады, қызды түнде барлық туыстар мен достарын қоса шақырып, үлкен құрмет көрсетіп, ән айтып, дүрілдетіп той жасап өткізеді. Бұған Иран қазақтары «Ойын кеші» деп ат қойған. '''Неке кию рәсімі''' — неке қию үшін ауыл молдасы шақырылады. Бір ыдысқа су құйылады, оған аздап секер қосылады, Қыз жақтан күміс теңге, күйеу жақтан ақ орамал алынады. Күміс теңгені суға салып, ыдыстың үстін ақ орамалмен жабады. Неке қию үшін молданың қасына екі "куә" сайланады. Молда олардың бір-біріне ризашылығын естігеннен кейін некелерін қияды. Сосын ортадағы ыдыстағы суды жиналғандарға береді, әрқайсысы бір-бірден ұрттайды. '''Қол ұстату''' — неке қиылғаннан кейін қыздың жеңгелері қыздын әкесінің үйінің бір бөлмесіне төсек жайып, күйеу мен қалыңдықтың қол ұстасу рәсіміне дайындайды. Сол бөлмеде қыз күтіп отырады. Үй адамдары ұйықтағаннан кейін қыздың женгелері сол маңайда күтіп жүрген жігітті қыз отырған бөлмеге алып келеді. Күйеу жігіт оны ертіп келген жеңгесіне жеңгетайлық сыйлығын береді. Жеңге күйеу мен қыздың оң қолдарын жібек орамалмен бір-біріне байлайды. Олар бір-бірінің бетін сипап, отырып аз ғана сөйлеседі. Көп ұзамай жеңгелері келіп күйеуді үйден шығарып алып кетеді.<ref>{{кітап|авторы=Ислам Жеменей | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран және Ирандағы қазақтар |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Атажұрт |жыл=2012|томы= |беттері=53-89|барлық беті=264|сериясы= |isbn=978-601-7023-53-9|тиражы= }}</ref> == Иран қазақтары арасынан шыққан белгілі адамдар == '''Бали Ақмолда Әбдіжәмилұлы''' — Әкесі Әбдіжәмил аласапыран кезінде артынан келген қуғыншылар қолынан қаза тапқан. Жетім қалған Ақмолда нағашыларының қолында өсіп тәрбиеленеді. Иран жеріндегі Гүнбед Қауыс қаласында діни сауатын ашады. Иран патшасы Мұхаммед Риза шахтың "Ақ төңкерісінен" кейін оқуын аяқтамай саяси күреске бет бұрып, қазақтарға жер алып беруге көп күш жұмсайды. Халықтарға жер бөлу кезінде жергілікті билік тұтқасын ұстағандар көптеген әділетсіздіктерге барады, әсіресе қазақтарға құнарсыз шөлейт жерлерді ұсынады.<br /> Осы кезде Ақмолданың туған халқы үшін күресі басталады. Патшаның қазақтар тұратын аймақтағы өкілі генерал Мозайәнмен келіспейді. Оның өзіне ұсынған сый кұрметінен де бас тартып, әділетсіздігін бетіне басын, патшаға арыз түсіреді. Әртүрлі өтірік жала жабылған Ақмолда Шираз қаласына он жылға жер аударылды. Төңкерістен кейін қазақтар тұратын аймақтарға әртүрлі мәдени, әлеуметтік шаралардың іске асуына басшылық жасайды. '''Ескелді Мұхаммед Әбілұлы''' — 1944 жылы Иранның Бендер-Түрікмен қаласында дүниеге келген. Бастауыш мектепті сол жерде, ал, орта мектепті Горган қаласында бітірген. Жасы 18 келгенде бастауыш мектептерде мұғалім болып 5 жыл жұмыс істейді. Кейін Тегеран университетінің заң факультетіне түсіп 1969 жылы бітіріп шығады да, Әділет Министрлігінде жұмысын бастайды: 15 жыл прокурор көмекшісі, тергеуші, прокурор және сот болып Иранның біршама қалаларында жұмыс істейді. Саяси көзқарасы үшін 1986 жылы қуғынға түседі. 1994-тен бері Алматыда тұрады. Орыс тілін білмеу салдарынан негізгі мамандығы бойынша жұмысы жоқ, қазір бизнеспен айналысады. Иран қазақтарынын арасынан бірінші болып жоғары оқу орнына түсіп, бірінші болып университет бітірген. Бірінші Дүниежүзілік Қазақтарының Құрылтайына Иран қазақтарын бас бастап келді. '''Қажымұхаммед Байтұрұлы Шадқам''' — 1948 жылы Гонбед-Қауыс қаласында дүниеге келген. Орта мектепті 1970 жылы, ал, 1974 жылы Тегеран университетінің "Заң және Саяси ғылымдары" факультетін бітірген. 1970 жылдары шыққан 10 томдық "Қытай тілінің түсіндірме сөздігін" Қазақша-Персыша сөздігі ретінде аударды. Осы еңбектің жалғасы ретінде "Қазақ тілінің фразеологиянық сөздігін" парсы тіліне аударған. Абайдың өлеңдері мен қара сөздерін парсы тіліне аударды. «Данешнама Годестан» атты жинақтың 6-санында Иран қазақтары туралы мақаласы басылған. '''Бабық Тойжан Еңсегенұлы''' 1949 жылы Горган қаласында дүниеге келген. Бастауыш пен орта мектептерді бітіргеннен кейін 1969 жылы Шаһ Мәзрез атындағы педагогикалық колледжіне түсіп, екі жыл оқиды да сол жерде парсы тілінен сабақ береді. Кейін директордың орынбасары болып оқу-әдістемелік бөлімін баскарады, 1976 жылы институтқа түсіп, парсы тілі мен әдебиеті мамандығын алып шығады. Тегеран, Бендер-Түрікмен және Горган қалаларында сол салада сабақ береді, 2003 жылы зейнеткерлікке шықты. Тойжан — қазақтың әдет-ғұрып, салттары туралы жергілікті әрі орталық газеттерде басылған көптеген мақалалардың авторы. Тұрғылықты қаласы Горган. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Иран этникалық топтары]] [[Санат:Қазақтар диаспорасы]] 4mrwg0al4d8szz3vz4xr9ubmravmt5u 3690680 3690676 2026-11-03T10:22:28Z Мағыпар 100137 /* Иран қазақтары арасынан шыққан белгілі адамдар */ толықтыру 3690680 wikitext text/x-wiki '''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі. Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.<ref>{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == Иран қазақтарының бастапқы тарихы == Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды» кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған. Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты. Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады. Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.<ref>{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы == 1968 жылы сол кездегі Иранның патшасы Мұхаммед Реза Пәһлевидін Кеңестік Қазақстанга сапары кезінде Алматы қаласында республиканың бірінші басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың арнайы қонағы болды. Иран патшасы оны Иран еліне қонақ болып қайтуға шақырады. Бірақ, Қонаев ол кезде Иранға бару-бармау билігі Мәскеудің қолында екенін ескеріп, есесіне шахтан Ирак қазақтарының жай-күйін сұрайды. Патша, қазақтар туралы ешқандай мағлұмат білмейтінін айтып, барағаннан кейін олардың жәй-күйін білуге уәде береді. Дінмүхаммед Қонаев Ирандағы бауырларына сәлем жолдап, патшадан оларға оң көзбен қарауын өтінеді. Иран патшасы еліне оралысымен қарамағындағыларға қазақтардың тез арада мекен-жайын анықтауды тапсырады. Ақмолда Талиб-ол-Илім бастаған бір топ қария Тегерандағы «Ниявәран» сарайында патшаның қабылдауында болады. Патшаның ілтипатына бөлінген олар патшаны отбасымен қазақ ауылына қонақ болуға шақырады. Патшаның зайыбы Мəлике Фəрəһ қазақтардың имам Əбу-Ханифа атындағы Горган қаласында жаңадан салынған мешітіне кіріп, иран кілемін патшаның атынан тарту етеді. Аталмыш оқиғалар қазақтарға жаңа бір серпіліс берді. Ақсақалдар қала, аймақ тіпті мемлекеттік шенеуніктердің көзіне ілініп, олардың ілтипатына бөлене бастады. Қазақтың аурушаң екі ұл-қызы қаражаттың жоқтығынан ем алуға дəрменсіз болып жүрген жерінен тегін емделуге жолдама алды. Азаматтық ала-аламай жүргендердің ісі жеделдетіліп азаматтық куəлікке қол жеткізді. Қазақтарға жер бөлінді. Қазақтардың жер шаруашылығымен айналысуына жол ашылды. Бай-ауқатты отбасылар көбейді. Жоғарғы оқу орындарына түсуге жаңа бір талпыныс пайда болды. Горган радиосының түркімен тілінде жарияланатын бөлімінде күнде бір жарым сағат қазақ əндерін əуе толқынына жібере бастады.<ref>{{citeweb|url=https://el.kz/1970_zhyldary_iran_-aza-taryna_zher_berilip-_-uant-an_edi_21170/|title=1970 жылдары Иран қазақтарына жер беріліп, қуантқан еді.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == 1970 жылдардан кейінгі Ирандағы қазақтардың жағдайы == 1970 жылдары орта мектеп түлектері алғаш рет жоғары оқу орнына түсуге дайындық үстінде болды. Жастардың ғылым, білімге ден қойып, спорт саласына бет бұруы елеулі жетістіктерге қол жеткізді. Мәселен, Кайырбай Жеменей ауыр атлетикадан облыстық жене республикалық денгейде көптеген жылдар бойы жүлделі орынға ие болса, Әшім Жеменей гимнастика саласында бірнеше жүлде алып, парсы жұртына танымал болды. Әбубәкір Павиз (Әбіш) жеңіл атлетиканың әр түрлі саласы бойынша (найза, дискі лактыру, т.б.) республикалық оқушылар жарыстарында б алтын медаль алды. Олардың ізбасары Сафура Жеменей гимнастикадан республикалық оқушылар сайысында үшінші орынды иеленді. Кейінгі жылдары Маржан Жеменей шахматтан республика оқушылар арасындағы жарыста үшінші орынға қол жеткізді. Қазақ футбол командасы екі миллион халқы бар Мазандеран облысының Горган ауданында үлкен жетістіктерге жетті. Ол талай рет аудан, аймақ көлемінде жүлделі орындарға ие болды. Есін жиған ел той-думанды дүркіретіп өткізетін халге де жетті. Осы жылдары қазақ қыздарының біразы мектепке бара бастады. Кеңестік Қазақстаннан «Қыз Жібек», «Транссібір экспресі», «Көксерек» фильмдері әкелініп, араб әрпімен Міржақып Дулаттың «Оян, казақ» кітабы, М.Әуезовтің «Қараш-қараш», Т.Ахтановтың «Боран», Ш.Айтматовтың «Жәмила», «Ақ кеме», «Ананың хикаясы», «Ғасырдан да ұзақ күн» еңбектері парсы тілінде кітапхана сөрелеріне түсе бастады. 1970 жылдардан кейін «Дос-Мұкасан» тобынын орындап жүрген әндері Иран қазақтарына да жетті. Олардың әндері көп сұранысқа ие болып, күйтаспага жазылып, ән сүйер қауымның сұранысын қанағаттандырды. 1977 жылдан бастап «Шалқар», қазір «Шалқар-2» деген атаумен шығатын газет қолдарына тие бастады.<ref>{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}</ref> == 1980-1990 жылғы қазақтар == 1980-1990 жылдары Иран, Ауғанстан, Сауд Арабиясы, Пәкістан, Еуропа елдеріндегі қазақтар бір-бірімен тығыз байланыста бола бастады. Кеңестік Қазақстандағы 1986 жылғы жастардың желтоқсан көтерілісі КСРО-дағы қайта құру саясаты шетел қазақтарына жаңаша ой салды. Ол ата-мекенге оралу еді. Аталмыш елдерде мүмкіндігінше жаңадан ресми - бейресми қоғамдар, ұйымдар не бас қосулар жиіледі. Барлық жерде қазақ салт-дәстүрін жаңарту, сонымен қатар атамекенмен байланысты күшейту жолдарын қарастыру болды. 1990 жылдар жаңа серпіліс кезеңі болып табылады. Иран елінің жоғарғы оқу орындарында қазактың жүздеген ұл-қыздары заманаға сай түрлі мамандықтар: математика, компьютердің түрлі мамандары, ауыл шаруашылығы, экономика, педагогика, қоғамдық білімдер, басқару мамандығы, кеме инженері, әдебиет, статистика, техника саласының бағыттарында оқи бастады. Бір легі мемлекетгің әр түрлі салаларында баскару денгейдегі қызметке қол жеткізді. 1992 жылдың қаңтар айының 29-шы жұлдызында Қазақстан Республикасы мен Иран Ислам Республикасы арасындағы дипломатиялык қатынастар елісіміне қол қойылды. Иранның тұңғыш елшісі Рәсул Ислами мырза 15 қыркүйек 1992 жылы ел президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевқа сенім хатын тапсырды. 1993 жылдың қыркүйек-қазан айларында Иран елінің астанасы Тегеран қаласында Қазақстан Республикасының елшілігі ашылып, елші ретінде Мырзагай Жолдасбеков қызметіне кірісті. Қазақстан президенті мен сол кездегі Иран Ислам Республикасының президенті Әли Акбар Хашеми арасында иран қазақтарының заңды түрде ата-мекеніне өз қалаулары бойынша көше алатындығы жөніндегі келісімге қол қойылды. Соның нәтижесінде 1995 жылдың күзінде Иран қазақтарының алғашқы тобы қазақ жеріне аяқ басты. == Жалпы сипаттама == Қазақтар Иранда өз салт-дәстүрін сақтаған. Сондықтан олар шашырап, бытырап кетпей, «мәхалла» деп аталатын бір аудан, бір ауыл, бір көшенің бойында қоныс тепкен. Тіпті көшелерінің аты «Қазақ» деп аталады. Өздерінің дүкені, өздерінің мешіті — сүннит қазақтар мен түркімендер жиналатын жері бар. Өйткені, Иран — шиіт мазхабындағы ел. Сол шиіттердің ортасында олар өздерінің сүннит мазхабын сақтап отыр. Өздерінің имамдары бар. Түркімен имам да, қазақ имам да бар. Өзара алмасып, сол жерде жұма намаздарын өткізіп тұрады. Иран қазақтары, үйде қазақша сөйлеседі. Парсыша тек сыртта сөйлейді. Қазақтар ирандықтарды «оулият» дейді. Бірақ енді кейінгі ұрпақтың арасында қазақ тілін сақтап қалу мәселесі жиі көтеріліп жүр. Өйткені қазір жаңа технология дамып жатыр, балалар мектепте ағылшынша оқиды, әлеуметтік желілерде ағылшынша ақпарат көп. Қазірдің өзінде олар қазақ тілі мен парсы тілін араластырып сөйлейді. Тілді сақтауда Otau TV арқылы қосылатын «Балапан», «Қазақстан» сияқты телеарналар көмектесіп отыр.<ref>{{citeweb|url=https://ult.kz/kz/post/iran-kazaktary-85-million-irandykka-sinip-ketpey-ana-tilin-saktap-kaldy-shygystanushymen-sukhbat|title=«Иран қазақтары 85 миллион ирандыққа сіңіп кетпей, ана тілін сақтап қалды»: шығыстанушымен сұхбат|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> 1980 жылдары зерттеуші ғалым Мәнсур Қияидің жазуы бойынша Иран қазақтары 26 рудан құралады: Тіней, Беріш, Бегей, Қосқұлак, Әбыз, Жеменей, Байбоз, Ескелді, Медет, Жары, Қырықмылтық, Жаман Адай, Мамыртай, Қожа, Қараш, Жақа, Көрпе, Байшағыр, Боқсары, Жаппас, Қаржау, Тобыш, Әли, Шегем, Табынай, Бәубек, сонымен қатар Әлім, Найман, Табын. Жеменей руынан — Ақшакедей (4 отбасы), Қаракедей (17 отбасы), Есен (7 отбасы), Ақбота (6 отбасы), Бәйбіше (6 отбасы), Сұлтаналы (2 отбасы), Олжашы (5 отбасы), Өрдек (37 отбасы), Қара тоқа (7 отбасы) бар. == Иран қазақтарының салт-дәстүрлері == Иран қазақтары әуел бастан салт-дәстүрді ұстануға мығым. Бұрынғы ата-баба салт-дәстүрді барынша ұстанады. Бауырсақ той, күйеу той, киіт беру, орамал ақша беру, беташар, беташардан кейін ойын тойы болады.<ref>{{citeweb|url=https://azattyq-ruhy.kz/society/73266-kuieu-tusiru-degen-bar-kazaktyn-tun-gysh-geolog-galymynyn-shoberesi-iran-kazaktarynyn-toiy-kalai-otetinin-aityp-berdi|title=«Күйеу түсіру деген бар»: геолог ғалымның шөбересі Иран қазақтарының тойы қалай өтетінін айтып берді|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}</ref> Ең басты қасиет қонақжайлылық. Кез-келген қонаққа бару бір кесе шәйдан басталады, үй иесі әрдайым кіріп,ортақ үстел басында дәм татуды ұсынады. Егер сіз таныс болмасаңыз да, бірақ ұлтыңыз қазақ болса, сізді кез келген үй қарсы алады.<ref>{{citeweb|url=https://weproject.media/kz/articles/detail/iranda-y-etnikaly-aza-tar-til-men-orta-d-st-rler-zhayly/?ysclid=mvys07vr5w373226310|title=Ирандағы этникалық қазақтар тіл мен ортақ дәстүрлер жайлы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}</ref> '''Қыз ұзату''' — қазақтардың ұл-қыздары өздерінің болашақ жарын таңдауға ешқандай еркі болмай олардың ата-аналары таңдайтын. Әке баласына лайық көрген қызды құда түсіп айттыруға ағайындардың үлкендерімен кеңесіп, шешім қабылдайды. Қалыңдық таңдауда ата-ана бірден шешім қабылдамайды. Олар өздеріне лайық деген жанұяларяың мінез-құлқын, тұрмыстық жағдайын, бала-шағасының хал-ахуалын, отбасы мүшелерінің қарым-қатынасын, жолдас-жоралары, жегжаттары арқылы әбден біліп алып барып шешімге келеді. Ал қазіргі кезде ұл балалардың қыз таңдауда өз еріктері бар. Бірақ, қыз балалардың емін-еркін жүрістері болмағандықтан, оларға қиындықтардың көп болатыны рас. '''Айттыру''' — ағайынның үлкендері ұл мен қыздың үйленуіне келісім бере қойса, сөзге шебер туыстың бір әйел адамы қыздың анасымен хабарласып өз ойларын айтады. Қыздың анасы мақұл көріп, күйеуімен бұл жайлы әңгімелесіп, қыздарын беруді дұрыс деп шешсе, бір апта ішінде өздерінің келіскендерін хабарлайды. Жігіт жақтан елге абыройлы, беделді ағайындарының бірі бас болып бірнеше адамды ертіп қыздың үйіне барып, өздерінің келгендегі ниетін айтады. Бұл екі жақтың келісімге келгендіктерін көрсетеді. Содан кейін қыздың ата-анасы ақсақалдармен кеңесе отырып, құда түсетін күнін белгілеп жігіт жаққа хабарын береді. Жігіттің әкесі бірнеше ақсақалдарды ертіп қыз жақтың «үлкен шаңырағына» барып құда түседі. Сөйтіп екі жақ сөз берісіп, құдалықтың алғы шартын жасайды. '''Құда болу''' — құда болу күні ырым бойынша сәтті күннің бірін тағайындайды. Бұл күні екі жақ дәстүрлі қалыңмал мөлшерін анықтайды. Оның мөлшерін ауқатты немесе бәсекешіл адамдар өзгертіп отырады. Дегенмен өзіндік мөлшері азды-көпті жоғарылап не төмендеп өзгеріп отырады. Мәселен қазіргі кезде мың-екі мың доллар көлемінде қалыңмал төленеді. Қалыңмал жігіт жақтың материалдық жағдайына байланысты бөлініп бір, екі не үш мезгілге бөлініп төленеді. Қалыңмалдың оннан бір мөлшері «Ағалық хақы» деп беріледі. Қалыңмалдың белгіленген мөлшері төленген соң екі жақ құдалық той жасау күнін белгілейді. '''Құдалық той''' — құдалық той белгіленген соң бірнеше күн бұрын дайындық бастайды. Жігіт жағы өздерінің ағайын-туысқандарына той болатын күнді хабардар етеді. Қыз жақ құдалық тойға баратын ағайындарын анықтап шақырады. Жігіттің анасы жақын апа-жеңгелері қызға тағатын алтын сырға тағы басқа сыйлықтарын дайындайды. Мұнда жігіт жақтың ауқаттылығына байланысты қызға алтын бұйымдар мен түрлі сыйлықтар беріледі. Қыз жақтың адамдары да «Ақ қалта», «Ала қалтасын» көтеріп келеді. Құдалық той қыз жақта жасалады. Жігіт жақтан келетін құдаларға арнап үй дайындап қояды. Бұл үйді «Құда түсетін үй» деп атайды. Құдалық тойдан бір күн бұрын май нан (шелпек), бауырсақ пісіріледі. Құдалардың саны 200 адамға дейін жетеді. Қазір бұл сан нарықтық жағдайға байланысты төмендеп кетті. Көп жылдардан бері қазақ «күріше» пісіріп қарсы алуды дәстүрге айналдырды. Қонақтар санының көп болуына қатысты әр төрт, алты бір табақ күріш тартылады. Дастарқанға жеміс-жидек, салат және сусындар қойылады. Тамақ желініп болғаннан кейін ас қайырып, құран оқылады. Қонақтар бәрі үйден сыртқа шыққан соң жігіттің әкесі не ағасы үйден сыртқа шықпастан бұрын отырған жердің киізінің астына қонақ иесіне "сыйлық" ретінде ақша қалдырады. Оны "төсек асты" дейді. Құдалар қонақасы берілген үйден шыққан соң қыздың әкесінің үйіне бет алады. Құдалық тойдың ең қызық сәті "Құда түсіру» деп есептеледі. Өйткені құдаларды қызықтап қарсы алу және күтті болсын деген ниетпен оларға ұн жағып жатады, Бұрын қызыққа батамыз деп құдалардың ішінде ыңғайы келгенін ұнға әбден малып, тұла бойын кардай қылып тастайтын, Кейінгі жылдары бүл расімнің тек қана ырымы жасалады. Бұдан кейін қыз жағы жігіт жағынан келген құдаларға бес түрлі «кит» береді. Біріншісі жігіттің ата-анасына, екіншісі бірінші дәрежелі туыстарына, үшіншісі одан кейінгі ағайындарына, дос-жарандарына, бесінші кит „көптің киті“ деп аталады. Ол жалпы жиналған қонақтарға таратылады. Сондай-ақ „өлі-тірінің киті“ бар. Келесі күні "Құда той" жігіттің үйінде жалғасады. Жігіттің үйіндегі тойда да қыздың үйіне жасалған рәсімдермен қайталанады. '''Қалындық болу мерзімі''' — қалындық мерзімі әртүрлі алты айдан бес жылға дейін созыпғандары бар, Ең қызығы бұл мерзім аралығында жігіт пен қыз ашықтан ашық бір-бірімен кездесе алмайды, Сондай-ақ қыз-жігіт ата-ене және туған-туыстарының көзіне түсе бермеуі керек. Айт күндері мәселен құрбан айт, наурыз мерекесінде екі жақ көрісуге барады. Ал, наурыз айтта күйеу баланын тарапынан қалыңдыққа міндетті түрде түрлі алтын әшекейді бұйымдар сыйлыққа алып барады. '''Тойға дайындық''' — жігіт жағы қалыңмалды толық өтегеннен кейін келін түсіру тойды жасауға дайын екендіктерін жария етеді. Той мерзімі жақындай түсісімен қыз сырлас жеңгелерінен "сыңсу" үйрене бастайды, Тойдың күні нақтылай белгіленген сон қызды ағайындары мен дос-жарандарын қонақасы беруге қонаққа шақырады, қызды түнде барлық туыстар мен достарын қоса шақырып, үлкен құрмет көрсетіп, ән айтып, дүрілдетіп той жасап өткізеді. Бұған Иран қазақтары «Ойын кеші» деп ат қойған. '''Неке кию рәсімі''' — неке қию үшін ауыл молдасы шақырылады. Бір ыдысқа су құйылады, оған аздап секер қосылады, Қыз жақтан күміс теңге, күйеу жақтан ақ орамал алынады. Күміс теңгені суға салып, ыдыстың үстін ақ орамалмен жабады. Неке қию үшін молданың қасына екі "куә" сайланады. Молда олардың бір-біріне ризашылығын естігеннен кейін некелерін қияды. Сосын ортадағы ыдыстағы суды жиналғандарға береді, әрқайсысы бір-бірден ұрттайды. '''Қол ұстату''' — неке қиылғаннан кейін қыздың жеңгелері қыздын әкесінің үйінің бір бөлмесіне төсек жайып, күйеу мен қалыңдықтың қол ұстасу рәсіміне дайындайды. Сол бөлмеде қыз күтіп отырады. Үй адамдары ұйықтағаннан кейін қыздың женгелері сол маңайда күтіп жүрген жігітті қыз отырған бөлмеге алып келеді. Күйеу жігіт оны ертіп келген жеңгесіне жеңгетайлық сыйлығын береді. Жеңге күйеу мен қыздың оң қолдарын жібек орамалмен бір-біріне байлайды. Олар бір-бірінің бетін сипап, отырып аз ғана сөйлеседі. Көп ұзамай жеңгелері келіп күйеуді үйден шығарып алып кетеді.<ref>{{кітап|авторы=Ислам Жеменей | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран және Ирандағы қазақтар |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Атажұрт |жыл=2012|томы= |беттері=53-89|барлық беті=264|сериясы= |isbn=978-601-7023-53-9|тиражы= }}</ref> == Иран қазақтары арасынан шыққан белгілі адамдар == '''Бали Ақмолда Әбдіжәмилұлы.''' Әкесі Әбдіжәмил аласапыран кезінде артынан келген қуғыншылар қолынан қаза тапқан. Жетім қалған Ақмолда нағашыларының қолында өсіп тәрбиеленеді. Иран жеріндегі Гүнбед Қауыс қаласында діни сауатын ашады. Иран патшасы Мұхаммед Риза шахтың "Ақ төңкерісінен" кейін оқуын аяқтамай саяси күреске бет бұрып, қазақтарға жер алып беруге көп күш жұмсайды. Халықтарға жер бөлу кезінде жергілікті билік тұтқасын ұстағандар көптеген әділетсіздіктерге барады, әсіресе қазақтарға құнарсыз шөлейт жерлерді ұсынады.<br /> Осы кезде Ақмолданың туған халқы үшін күресі басталады. Патшаның қазақтар тұратын аймақтағы өкілі генерал Мозайәнмен келіспейді. Оның өзіне ұсынған сый кұрметінен де бас тартып, әділетсіздігін бетіне басын, патшаға арыз түсіреді. Әртүрлі өтірік жала жабылған Ақмолда Шираз қаласына он жылға жер аударылды. Төңкерістен кейін қазақтар тұратын аймақтарға әртүрлі мәдени, әлеуметтік шаралардың іске асуына басшылық жасайды. '''Ескелді Мұхаммед Әбілұлы.''' 1944 жылы Иранның Бендер-Түрікмен қаласында дүниеге келген. Бастауыш мектепті сол жерде, ал, орта мектепті Горган қаласында бітірген. Жасы 18 келгенде бастауыш мектептерде мұғалім болып 5 жыл жұмыс істейді. Кейін Тегеран университетінің заң факультетіне түсіп 1969 жылы бітіріп шығады да, Әділет Министрлігінде жұмысын бастайды: 15 жыл прокурор көмекшісі, тергеуші, прокурор және сот болып Иранның біршама қалаларында жұмыс істейді. Саяси көзқарасы үшін 1986 жылы қуғынға түседі. 1994-тен бері Алматыда тұрады. Орыс тілін білмеу салдарынан негізгі мамандығы бойынша жұмысы жоқ, қазір бизнеспен айналысады. Иран қазақтарынын арасынан бірінші болып жоғары оқу орнына түсіп, бірінші болып университет бітірген. Бірінші Дүниежүзілік Қазақтарының Құрылтайына Иран қазақтарын бас бастап келді. '''Қажымұхаммед Байтұрұлы Шадқам.''' 1948 жылы Гонбед-Қауыс қаласында дүниеге келген. Орта мектепті 1970 жылы, ал, 1974 жылы Тегеран университетінің "Заң және Саяси ғылымдары" факультетін бітірген. 1970 жылдары шыққан 10 томдық "Қытай тілінің түсіндірме сөздігін" Қазақша-Персыша сөздігі ретінде аударды. Осы еңбектің жалғасы ретінде "Қазақ тілінің фразеологиянық сөздігін" парсы тіліне аударған. Абайдың өлеңдері мен қара сөздерін парсы тіліне аударды. «Данешнама Годестан» атты жинақтың 6-санында Иран қазақтары туралы мақаласы басылған. '''Бабық Тойжан Еңсегенұлы.''' 1949 жылы Горган қаласында дүниеге келген. Бастауыш пен орта мектептерді бітіргеннен кейін 1969 жылы Шаһ Мәзрез атындағы педагогикалық колледжіне түсіп, екі жыл оқиды да сол жерде парсы тілінен сабақ береді. Кейін директордың орынбасары болып оқу-әдістемелік бөлімін баскарады, 1976 жылы институтқа түсіп, парсы тілі мен әдебиеті мамандығын алып шығады. Тегеран, Бендер-Түрікмен және Горган қалаларында сол салада сабақ береді, 2003 жылы зейнеткерлікке шықты. Тойжан — қазақтың әдет-ғұрып, салттары туралы жергілікті әрі орталық газеттерде басылған көптеген мақалалардың авторы. Тұрғылықты қаласы Горган. '''Сүлеймен Ақтауұлы Шадқам.''' 1957 жылы Иран жерінде Бендер-Түрікмен қаласында қарапайым шаруа отбасында дүниеге келген. Еркін ойлы болып өскен Сүлеймен 1979 жылы өздерінің ұлт ретінде талабын үкімет алдына қойып, орындалмаған соң қолдарына қару алған түрікмен қатарынан табылады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Иран этникалық топтары]] [[Санат:Қазақтар диаспорасы]] 8y7xygvahcrln3s7nbm95l4m4rfcbds 3690681 3690680 2026-11-03T10:25:37Z Мағыпар 100137 /* Иран қазақтары арасынан шыққан белгілі адамдар */ толықтыру 3690681 wikitext text/x-wiki '''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі. Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.<ref>{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == Иран қазақтарының бастапқы тарихы == Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды» кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған. Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты. Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады. Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.<ref>{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы == 1968 жылы сол кездегі Иранның патшасы Мұхаммед Реза Пәһлевидін Кеңестік Қазақстанга сапары кезінде Алматы қаласында республиканың бірінші басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың арнайы қонағы болды. Иран патшасы оны Иран еліне қонақ болып қайтуға шақырады. Бірақ, Қонаев ол кезде Иранға бару-бармау билігі Мәскеудің қолында екенін ескеріп, есесіне шахтан Ирак қазақтарының жай-күйін сұрайды. Патша, қазақтар туралы ешқандай мағлұмат білмейтінін айтып, барағаннан кейін олардың жәй-күйін білуге уәде береді. Дінмүхаммед Қонаев Ирандағы бауырларына сәлем жолдап, патшадан оларға оң көзбен қарауын өтінеді. Иран патшасы еліне оралысымен қарамағындағыларға қазақтардың тез арада мекен-жайын анықтауды тапсырады. Ақмолда Талиб-ол-Илім бастаған бір топ қария Тегерандағы «Ниявәран» сарайында патшаның қабылдауында болады. Патшаның ілтипатына бөлінген олар патшаны отбасымен қазақ ауылына қонақ болуға шақырады. Патшаның зайыбы Мəлике Фəрəһ қазақтардың имам Əбу-Ханифа атындағы Горган қаласында жаңадан салынған мешітіне кіріп, иран кілемін патшаның атынан тарту етеді. Аталмыш оқиғалар қазақтарға жаңа бір серпіліс берді. Ақсақалдар қала, аймақ тіпті мемлекеттік шенеуніктердің көзіне ілініп, олардың ілтипатына бөлене бастады. Қазақтың аурушаң екі ұл-қызы қаражаттың жоқтығынан ем алуға дəрменсіз болып жүрген жерінен тегін емделуге жолдама алды. Азаматтық ала-аламай жүргендердің ісі жеделдетіліп азаматтық куəлікке қол жеткізді. Қазақтарға жер бөлінді. Қазақтардың жер шаруашылығымен айналысуына жол ашылды. Бай-ауқатты отбасылар көбейді. Жоғарғы оқу орындарына түсуге жаңа бір талпыныс пайда болды. Горган радиосының түркімен тілінде жарияланатын бөлімінде күнде бір жарым сағат қазақ əндерін əуе толқынына жібере бастады.<ref>{{citeweb|url=https://el.kz/1970_zhyldary_iran_-aza-taryna_zher_berilip-_-uant-an_edi_21170/|title=1970 жылдары Иран қазақтарына жер беріліп, қуантқан еді.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == 1970 жылдардан кейінгі Ирандағы қазақтардың жағдайы == 1970 жылдары орта мектеп түлектері алғаш рет жоғары оқу орнына түсуге дайындық үстінде болды. Жастардың ғылым, білімге ден қойып, спорт саласына бет бұруы елеулі жетістіктерге қол жеткізді. Мәселен, Кайырбай Жеменей ауыр атлетикадан облыстық жене республикалық денгейде көптеген жылдар бойы жүлделі орынға ие болса, Әшім Жеменей гимнастика саласында бірнеше жүлде алып, парсы жұртына танымал болды. Әбубәкір Павиз (Әбіш) жеңіл атлетиканың әр түрлі саласы бойынша (найза, дискі лактыру, т.б.) республикалық оқушылар жарыстарында б алтын медаль алды. Олардың ізбасары Сафура Жеменей гимнастикадан республикалық оқушылар сайысында үшінші орынды иеленді. Кейінгі жылдары Маржан Жеменей шахматтан республика оқушылар арасындағы жарыста үшінші орынға қол жеткізді. Қазақ футбол командасы екі миллион халқы бар Мазандеран облысының Горган ауданында үлкен жетістіктерге жетті. Ол талай рет аудан, аймақ көлемінде жүлделі орындарға ие болды. Есін жиған ел той-думанды дүркіретіп өткізетін халге де жетті. Осы жылдары қазақ қыздарының біразы мектепке бара бастады. Кеңестік Қазақстаннан «Қыз Жібек», «Транссібір экспресі», «Көксерек» фильмдері әкелініп, араб әрпімен Міржақып Дулаттың «Оян, казақ» кітабы, М.Әуезовтің «Қараш-қараш», Т.Ахтановтың «Боран», Ш.Айтматовтың «Жәмила», «Ақ кеме», «Ананың хикаясы», «Ғасырдан да ұзақ күн» еңбектері парсы тілінде кітапхана сөрелеріне түсе бастады. 1970 жылдардан кейін «Дос-Мұкасан» тобынын орындап жүрген әндері Иран қазақтарына да жетті. Олардың әндері көп сұранысқа ие болып, күйтаспага жазылып, ән сүйер қауымның сұранысын қанағаттандырды. 1977 жылдан бастап «Шалқар», қазір «Шалқар-2» деген атаумен шығатын газет қолдарына тие бастады.<ref>{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}</ref> == 1980-1990 жылғы қазақтар == 1980-1990 жылдары Иран, Ауғанстан, Сауд Арабиясы, Пәкістан, Еуропа елдеріндегі қазақтар бір-бірімен тығыз байланыста бола бастады. Кеңестік Қазақстандағы 1986 жылғы жастардың желтоқсан көтерілісі КСРО-дағы қайта құру саясаты шетел қазақтарына жаңаша ой салды. Ол ата-мекенге оралу еді. Аталмыш елдерде мүмкіндігінше жаңадан ресми - бейресми қоғамдар, ұйымдар не бас қосулар жиіледі. Барлық жерде қазақ салт-дәстүрін жаңарту, сонымен қатар атамекенмен байланысты күшейту жолдарын қарастыру болды. 1990 жылдар жаңа серпіліс кезеңі болып табылады. Иран елінің жоғарғы оқу орындарында қазактың жүздеген ұл-қыздары заманаға сай түрлі мамандықтар: математика, компьютердің түрлі мамандары, ауыл шаруашылығы, экономика, педагогика, қоғамдық білімдер, басқару мамандығы, кеме инженері, әдебиет, статистика, техника саласының бағыттарында оқи бастады. Бір легі мемлекетгің әр түрлі салаларында баскару денгейдегі қызметке қол жеткізді. 1992 жылдың қаңтар айының 29-шы жұлдызында Қазақстан Республикасы мен Иран Ислам Республикасы арасындағы дипломатиялык қатынастар елісіміне қол қойылды. Иранның тұңғыш елшісі Рәсул Ислами мырза 15 қыркүйек 1992 жылы ел президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевқа сенім хатын тапсырды. 1993 жылдың қыркүйек-қазан айларында Иран елінің астанасы Тегеран қаласында Қазақстан Республикасының елшілігі ашылып, елші ретінде Мырзагай Жолдасбеков қызметіне кірісті. Қазақстан президенті мен сол кездегі Иран Ислам Республикасының президенті Әли Акбар Хашеми арасында иран қазақтарының заңды түрде ата-мекеніне өз қалаулары бойынша көше алатындығы жөніндегі келісімге қол қойылды. Соның нәтижесінде 1995 жылдың күзінде Иран қазақтарының алғашқы тобы қазақ жеріне аяқ басты. == Жалпы сипаттама == Қазақтар Иранда өз салт-дәстүрін сақтаған. Сондықтан олар шашырап, бытырап кетпей, «мәхалла» деп аталатын бір аудан, бір ауыл, бір көшенің бойында қоныс тепкен. Тіпті көшелерінің аты «Қазақ» деп аталады. Өздерінің дүкені, өздерінің мешіті — сүннит қазақтар мен түркімендер жиналатын жері бар. Өйткені, Иран — шиіт мазхабындағы ел. Сол шиіттердің ортасында олар өздерінің сүннит мазхабын сақтап отыр. Өздерінің имамдары бар. Түркімен имам да, қазақ имам да бар. Өзара алмасып, сол жерде жұма намаздарын өткізіп тұрады. Иран қазақтары, үйде қазақша сөйлеседі. Парсыша тек сыртта сөйлейді. Қазақтар ирандықтарды «оулият» дейді. Бірақ енді кейінгі ұрпақтың арасында қазақ тілін сақтап қалу мәселесі жиі көтеріліп жүр. Өйткені қазір жаңа технология дамып жатыр, балалар мектепте ағылшынша оқиды, әлеуметтік желілерде ағылшынша ақпарат көп. Қазірдің өзінде олар қазақ тілі мен парсы тілін араластырып сөйлейді. Тілді сақтауда Otau TV арқылы қосылатын «Балапан», «Қазақстан» сияқты телеарналар көмектесіп отыр.<ref>{{citeweb|url=https://ult.kz/kz/post/iran-kazaktary-85-million-irandykka-sinip-ketpey-ana-tilin-saktap-kaldy-shygystanushymen-sukhbat|title=«Иран қазақтары 85 миллион ирандыққа сіңіп кетпей, ана тілін сақтап қалды»: шығыстанушымен сұхбат|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> 1980 жылдары зерттеуші ғалым Мәнсур Қияидің жазуы бойынша Иран қазақтары 26 рудан құралады: Тіней, Беріш, Бегей, Қосқұлак, Әбыз, Жеменей, Байбоз, Ескелді, Медет, Жары, Қырықмылтық, Жаман Адай, Мамыртай, Қожа, Қараш, Жақа, Көрпе, Байшағыр, Боқсары, Жаппас, Қаржау, Тобыш, Әли, Шегем, Табынай, Бәубек, сонымен қатар Әлім, Найман, Табын. Жеменей руынан — Ақшакедей (4 отбасы), Қаракедей (17 отбасы), Есен (7 отбасы), Ақбота (6 отбасы), Бәйбіше (6 отбасы), Сұлтаналы (2 отбасы), Олжашы (5 отбасы), Өрдек (37 отбасы), Қара тоқа (7 отбасы) бар. == Иран қазақтарының салт-дәстүрлері == Иран қазақтары әуел бастан салт-дәстүрді ұстануға мығым. Бұрынғы ата-баба салт-дәстүрді барынша ұстанады. Бауырсақ той, күйеу той, киіт беру, орамал ақша беру, беташар, беташардан кейін ойын тойы болады.<ref>{{citeweb|url=https://azattyq-ruhy.kz/society/73266-kuieu-tusiru-degen-bar-kazaktyn-tun-gysh-geolog-galymynyn-shoberesi-iran-kazaktarynyn-toiy-kalai-otetinin-aityp-berdi|title=«Күйеу түсіру деген бар»: геолог ғалымның шөбересі Иран қазақтарының тойы қалай өтетінін айтып берді|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}</ref> Ең басты қасиет қонақжайлылық. Кез-келген қонаққа бару бір кесе шәйдан басталады, үй иесі әрдайым кіріп,ортақ үстел басында дәм татуды ұсынады. Егер сіз таныс болмасаңыз да, бірақ ұлтыңыз қазақ болса, сізді кез келген үй қарсы алады.<ref>{{citeweb|url=https://weproject.media/kz/articles/detail/iranda-y-etnikaly-aza-tar-til-men-orta-d-st-rler-zhayly/?ysclid=mvys07vr5w373226310|title=Ирандағы этникалық қазақтар тіл мен ортақ дәстүрлер жайлы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}</ref> '''Қыз ұзату''' — қазақтардың ұл-қыздары өздерінің болашақ жарын таңдауға ешқандай еркі болмай олардың ата-аналары таңдайтын. Әке баласына лайық көрген қызды құда түсіп айттыруға ағайындардың үлкендерімен кеңесіп, шешім қабылдайды. Қалыңдық таңдауда ата-ана бірден шешім қабылдамайды. Олар өздеріне лайық деген жанұяларяың мінез-құлқын, тұрмыстық жағдайын, бала-шағасының хал-ахуалын, отбасы мүшелерінің қарым-қатынасын, жолдас-жоралары, жегжаттары арқылы әбден біліп алып барып шешімге келеді. Ал қазіргі кезде ұл балалардың қыз таңдауда өз еріктері бар. Бірақ, қыз балалардың емін-еркін жүрістері болмағандықтан, оларға қиындықтардың көп болатыны рас. '''Айттыру''' — ағайынның үлкендері ұл мен қыздың үйленуіне келісім бере қойса, сөзге шебер туыстың бір әйел адамы қыздың анасымен хабарласып өз ойларын айтады. Қыздың анасы мақұл көріп, күйеуімен бұл жайлы әңгімелесіп, қыздарын беруді дұрыс деп шешсе, бір апта ішінде өздерінің келіскендерін хабарлайды. Жігіт жақтан елге абыройлы, беделді ағайындарының бірі бас болып бірнеше адамды ертіп қыздың үйіне барып, өздерінің келгендегі ниетін айтады. Бұл екі жақтың келісімге келгендіктерін көрсетеді. Содан кейін қыздың ата-анасы ақсақалдармен кеңесе отырып, құда түсетін күнін белгілеп жігіт жаққа хабарын береді. Жігіттің әкесі бірнеше ақсақалдарды ертіп қыз жақтың «үлкен шаңырағына» барып құда түседі. Сөйтіп екі жақ сөз берісіп, құдалықтың алғы шартын жасайды. '''Құда болу''' — құда болу күні ырым бойынша сәтті күннің бірін тағайындайды. Бұл күні екі жақ дәстүрлі қалыңмал мөлшерін анықтайды. Оның мөлшерін ауқатты немесе бәсекешіл адамдар өзгертіп отырады. Дегенмен өзіндік мөлшері азды-көпті жоғарылап не төмендеп өзгеріп отырады. Мәселен қазіргі кезде мың-екі мың доллар көлемінде қалыңмал төленеді. Қалыңмал жігіт жақтың материалдық жағдайына байланысты бөлініп бір, екі не үш мезгілге бөлініп төленеді. Қалыңмалдың оннан бір мөлшері «Ағалық хақы» деп беріледі. Қалыңмалдың белгіленген мөлшері төленген соң екі жақ құдалық той жасау күнін белгілейді. '''Құдалық той''' — құдалық той белгіленген соң бірнеше күн бұрын дайындық бастайды. Жігіт жағы өздерінің ағайын-туысқандарына той болатын күнді хабардар етеді. Қыз жақ құдалық тойға баратын ағайындарын анықтап шақырады. Жігіттің анасы жақын апа-жеңгелері қызға тағатын алтын сырға тағы басқа сыйлықтарын дайындайды. Мұнда жігіт жақтың ауқаттылығына байланысты қызға алтын бұйымдар мен түрлі сыйлықтар беріледі. Қыз жақтың адамдары да «Ақ қалта», «Ала қалтасын» көтеріп келеді. Құдалық той қыз жақта жасалады. Жігіт жақтан келетін құдаларға арнап үй дайындап қояды. Бұл үйді «Құда түсетін үй» деп атайды. Құдалық тойдан бір күн бұрын май нан (шелпек), бауырсақ пісіріледі. Құдалардың саны 200 адамға дейін жетеді. Қазір бұл сан нарықтық жағдайға байланысты төмендеп кетті. Көп жылдардан бері қазақ «күріше» пісіріп қарсы алуды дәстүрге айналдырды. Қонақтар санының көп болуына қатысты әр төрт, алты бір табақ күріш тартылады. Дастарқанға жеміс-жидек, салат және сусындар қойылады. Тамақ желініп болғаннан кейін ас қайырып, құран оқылады. Қонақтар бәрі үйден сыртқа шыққан соң жігіттің әкесі не ағасы үйден сыртқа шықпастан бұрын отырған жердің киізінің астына қонақ иесіне "сыйлық" ретінде ақша қалдырады. Оны "төсек асты" дейді. Құдалар қонақасы берілген үйден шыққан соң қыздың әкесінің үйіне бет алады. Құдалық тойдың ең қызық сәті "Құда түсіру» деп есептеледі. Өйткені құдаларды қызықтап қарсы алу және күтті болсын деген ниетпен оларға ұн жағып жатады, Бұрын қызыққа батамыз деп құдалардың ішінде ыңғайы келгенін ұнға әбден малып, тұла бойын кардай қылып тастайтын, Кейінгі жылдары бүл расімнің тек қана ырымы жасалады. Бұдан кейін қыз жағы жігіт жағынан келген құдаларға бес түрлі «кит» береді. Біріншісі жігіттің ата-анасына, екіншісі бірінші дәрежелі туыстарына, үшіншісі одан кейінгі ағайындарына, дос-жарандарына, бесінші кит „көптің киті“ деп аталады. Ол жалпы жиналған қонақтарға таратылады. Сондай-ақ „өлі-тірінің киті“ бар. Келесі күні "Құда той" жігіттің үйінде жалғасады. Жігіттің үйіндегі тойда да қыздың үйіне жасалған рәсімдермен қайталанады. '''Қалындық болу мерзімі''' — қалындық мерзімі әртүрлі алты айдан бес жылға дейін созыпғандары бар, Ең қызығы бұл мерзім аралығында жігіт пен қыз ашықтан ашық бір-бірімен кездесе алмайды, Сондай-ақ қыз-жігіт ата-ене және туған-туыстарының көзіне түсе бермеуі керек. Айт күндері мәселен құрбан айт, наурыз мерекесінде екі жақ көрісуге барады. Ал, наурыз айтта күйеу баланын тарапынан қалыңдыққа міндетті түрде түрлі алтын әшекейді бұйымдар сыйлыққа алып барады. '''Тойға дайындық''' — жігіт жағы қалыңмалды толық өтегеннен кейін келін түсіру тойды жасауға дайын екендіктерін жария етеді. Той мерзімі жақындай түсісімен қыз сырлас жеңгелерінен "сыңсу" үйрене бастайды, Тойдың күні нақтылай белгіленген сон қызды ағайындары мен дос-жарандарын қонақасы беруге қонаққа шақырады, қызды түнде барлық туыстар мен достарын қоса шақырып, үлкен құрмет көрсетіп, ән айтып, дүрілдетіп той жасап өткізеді. Бұған Иран қазақтары «Ойын кеші» деп ат қойған. '''Неке кию рәсімі''' — неке қию үшін ауыл молдасы шақырылады. Бір ыдысқа су құйылады, оған аздап секер қосылады, Қыз жақтан күміс теңге, күйеу жақтан ақ орамал алынады. Күміс теңгені суға салып, ыдыстың үстін ақ орамалмен жабады. Неке қию үшін молданың қасына екі "куә" сайланады. Молда олардың бір-біріне ризашылығын естігеннен кейін некелерін қияды. Сосын ортадағы ыдыстағы суды жиналғандарға береді, әрқайсысы бір-бірден ұрттайды. '''Қол ұстату''' — неке қиылғаннан кейін қыздың жеңгелері қыздын әкесінің үйінің бір бөлмесіне төсек жайып, күйеу мен қалыңдықтың қол ұстасу рәсіміне дайындайды. Сол бөлмеде қыз күтіп отырады. Үй адамдары ұйықтағаннан кейін қыздың женгелері сол маңайда күтіп жүрген жігітті қыз отырған бөлмеге алып келеді. Күйеу жігіт оны ертіп келген жеңгесіне жеңгетайлық сыйлығын береді. Жеңге күйеу мен қыздың оң қолдарын жібек орамалмен бір-біріне байлайды. Олар бір-бірінің бетін сипап, отырып аз ғана сөйлеседі. Көп ұзамай жеңгелері келіп күйеуді үйден шығарып алып кетеді.<ref>{{кітап|авторы=Ислам Жеменей | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран және Ирандағы қазақтар |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Атажұрт |жыл=2012|томы= |беттері=53-89|барлық беті=264|сериясы= |isbn=978-601-7023-53-9|тиражы= }}</ref> == Иран қазақтары арасынан шыққан белгілі адамдар == '''Бали Ақмолда Әбдіжәмилұлы.''' Әкесі Әбдіжәмил аласапыран кезінде артынан келген қуғыншылар қолынан қаза тапқан. Жетім қалған Ақмолда нағашыларының қолында өсіп тәрбиеленеді. Иран жеріндегі Гүнбед Қауыс қаласында діни сауатын ашады. Иран патшасы Мұхаммед Риза шахтың "Ақ төңкерісінен" кейін оқуын аяқтамай саяси күреске бет бұрып, қазақтарға жер алып беруге көп күш жұмсайды. Халықтарға жер бөлу кезінде жергілікті билік тұтқасын ұстағандар көптеген әділетсіздіктерге барады, әсіресе қазақтарға құнарсыз шөлейт жерлерді ұсынады.<br /> Осы кезде Ақмолданың туған халқы үшін күресі басталады. Патшаның қазақтар тұратын аймақтағы өкілі генерал Мозайәнмен келіспейді. Оның өзіне ұсынған сый кұрметінен де бас тартып, әділетсіздігін бетіне басын, патшаға арыз түсіреді. Әртүрлі өтірік жала жабылған Ақмолда Шираз қаласына он жылға жер аударылды. Төңкерістен кейін қазақтар тұратын аймақтарға әртүрлі мәдени, әлеуметтік шаралардың іске асуына басшылық жасайды. '''Ескелді Мұхаммед Әбілұлы.''' 1944 жылы Иранның Бендер-Түрікмен қаласында дүниеге келген. Бастауыш мектепті сол жерде, ал, орта мектепті Горган қаласында бітірген. Жасы 18 келгенде бастауыш мектептерде мұғалім болып 5 жыл жұмыс істейді. Кейін Тегеран университетінің заң факультетіне түсіп 1969 жылы бітіріп шығады да, Әділет Министрлігінде жұмысын бастайды: 15 жыл прокурор көмекшісі, тергеуші, прокурор және сот болып Иранның біршама қалаларында жұмыс істейді. Саяси көзқарасы үшін 1986 жылы қуғынға түседі. 1994-тен бері Алматыда тұрады. Орыс тілін білмеу салдарынан негізгі мамандығы бойынша жұмысы жоқ, қазір бизнеспен айналысады. Иран қазақтарынын арасынан бірінші болып жоғары оқу орнына түсіп, бірінші болып университет бітірген. Бірінші Дүниежүзілік Қазақтарының Құрылтайына Иран қазақтарын бас бастап келді. '''Қажымұхаммед Байтұрұлы Шадқам.''' 1948 жылы Гонбед-Қауыс қаласында дүниеге келген. Орта мектепті 1970 жылы, ал, 1974 жылы Тегеран университетінің "Заң және Саяси ғылымдары" факультетін бітірген. 1970 жылдары шыққан 10 томдық "Қытай тілінің түсіндірме сөздігін" Қазақша-Персыша сөздігі ретінде аударды. Осы еңбектің жалғасы ретінде "Қазақ тілінің фразеологиянық сөздігін" парсы тіліне аударған. Абайдың өлеңдері мен қара сөздерін парсы тіліне аударды. «Данешнама Годестан» атты жинақтың 6-санында Иран қазақтары туралы мақаласы басылған. '''Бабық Тойжан Еңсегенұлы.''' 1949 жылы Горган қаласында дүниеге келген. Бастауыш пен орта мектептерді бітіргеннен кейін 1969 жылы Шаһ Мәзрез атындағы педагогикалық колледжіне түсіп, екі жыл оқиды да сол жерде парсы тілінен сабақ береді. Кейін директордың орынбасары болып оқу-әдістемелік бөлімін баскарады, 1976 жылы институтқа түсіп, парсы тілі мен әдебиеті мамандығын алып шығады. Тегеран, Бендер-Түрікмен және Горган қалаларында сол салада сабақ береді, 2003 жылы зейнеткерлікке шықты. Тойжан — қазақтың әдет-ғұрып, салттары туралы жергілікті әрі орталық газеттерде басылған көптеген мақалалардың авторы. Тұрғылықты қаласы Горган. '''Сүлеймен Ақтауұлы Шадқам.''' 1957 жылы Иран жерінде Бендер-Түрікмен қаласында қарапайым шаруа отбасында дүниеге келген. Еркін ойлы болып өскен Сүлеймен 1979 жылы өздерінің ұлт ретінде талабын үкімет алдына қойып, орындалмаған соң қолдарына қару алған түрікмен қатарынан табылады. Көтеріліс аяусыз жаншылып, жеңіліс тапқан соң ауыр жазаға кесілген Сүлеймен Ирандағы аймақтық сот Мұхаммед Ескелдінің көмегімен құжат жасатып, 1986 жылы Түркияға өтіп кетеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Иран этникалық топтары]] [[Санат:Қазақтар диаспорасы]] nuc4v9z5tt1ipfdmwm7ais6iso25urn 3690684 3690681 2026-11-03T10:32:19Z Мағыпар 100137 /* Иран қазақтары арасынан шыққан белгілі адамдар */ толықтыру 3690684 wikitext text/x-wiki '''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі. Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.<ref>{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == Иран қазақтарының бастапқы тарихы == Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды» кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған. Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты. Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады. Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.<ref>{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы == 1968 жылы сол кездегі Иранның патшасы Мұхаммед Реза Пәһлевидін Кеңестік Қазақстанга сапары кезінде Алматы қаласында республиканың бірінші басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың арнайы қонағы болды. Иран патшасы оны Иран еліне қонақ болып қайтуға шақырады. Бірақ, Қонаев ол кезде Иранға бару-бармау билігі Мәскеудің қолында екенін ескеріп, есесіне шахтан Ирак қазақтарының жай-күйін сұрайды. Патша, қазақтар туралы ешқандай мағлұмат білмейтінін айтып, барағаннан кейін олардың жәй-күйін білуге уәде береді. Дінмүхаммед Қонаев Ирандағы бауырларына сәлем жолдап, патшадан оларға оң көзбен қарауын өтінеді. Иран патшасы еліне оралысымен қарамағындағыларға қазақтардың тез арада мекен-жайын анықтауды тапсырады. Ақмолда Талиб-ол-Илім бастаған бір топ қария Тегерандағы «Ниявәран» сарайында патшаның қабылдауында болады. Патшаның ілтипатына бөлінген олар патшаны отбасымен қазақ ауылына қонақ болуға шақырады. Патшаның зайыбы Мəлике Фəрəһ қазақтардың имам Əбу-Ханифа атындағы Горган қаласында жаңадан салынған мешітіне кіріп, иран кілемін патшаның атынан тарту етеді. Аталмыш оқиғалар қазақтарға жаңа бір серпіліс берді. Ақсақалдар қала, аймақ тіпті мемлекеттік шенеуніктердің көзіне ілініп, олардың ілтипатына бөлене бастады. Қазақтың аурушаң екі ұл-қызы қаражаттың жоқтығынан ем алуға дəрменсіз болып жүрген жерінен тегін емделуге жолдама алды. Азаматтық ала-аламай жүргендердің ісі жеделдетіліп азаматтық куəлікке қол жеткізді. Қазақтарға жер бөлінді. Қазақтардың жер шаруашылығымен айналысуына жол ашылды. Бай-ауқатты отбасылар көбейді. Жоғарғы оқу орындарына түсуге жаңа бір талпыныс пайда болды. Горган радиосының түркімен тілінде жарияланатын бөлімінде күнде бір жарым сағат қазақ əндерін əуе толқынына жібере бастады.<ref>{{citeweb|url=https://el.kz/1970_zhyldary_iran_-aza-taryna_zher_berilip-_-uant-an_edi_21170/|title=1970 жылдары Иран қазақтарына жер беріліп, қуантқан еді.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == 1970 жылдардан кейінгі Ирандағы қазақтардың жағдайы == 1970 жылдары орта мектеп түлектері алғаш рет жоғары оқу орнына түсуге дайындық үстінде болды. Жастардың ғылым, білімге ден қойып, спорт саласына бет бұруы елеулі жетістіктерге қол жеткізді. Мәселен, Кайырбай Жеменей ауыр атлетикадан облыстық жене республикалық денгейде көптеген жылдар бойы жүлделі орынға ие болса, Әшім Жеменей гимнастика саласында бірнеше жүлде алып, парсы жұртына танымал болды. Әбубәкір Павиз (Әбіш) жеңіл атлетиканың әр түрлі саласы бойынша (найза, дискі лактыру, т.б.) республикалық оқушылар жарыстарында б алтын медаль алды. Олардың ізбасары Сафура Жеменей гимнастикадан республикалық оқушылар сайысында үшінші орынды иеленді. Кейінгі жылдары Маржан Жеменей шахматтан республика оқушылар арасындағы жарыста үшінші орынға қол жеткізді. Қазақ футбол командасы екі миллион халқы бар Мазандеран облысының Горган ауданында үлкен жетістіктерге жетті. Ол талай рет аудан, аймақ көлемінде жүлделі орындарға ие болды. Есін жиған ел той-думанды дүркіретіп өткізетін халге де жетті. Осы жылдары қазақ қыздарының біразы мектепке бара бастады. Кеңестік Қазақстаннан «Қыз Жібек», «Транссібір экспресі», «Көксерек» фильмдері әкелініп, араб әрпімен Міржақып Дулаттың «Оян, казақ» кітабы, М.Әуезовтің «Қараш-қараш», Т.Ахтановтың «Боран», Ш.Айтматовтың «Жәмила», «Ақ кеме», «Ананың хикаясы», «Ғасырдан да ұзақ күн» еңбектері парсы тілінде кітапхана сөрелеріне түсе бастады. 1970 жылдардан кейін «Дос-Мұкасан» тобынын орындап жүрген әндері Иран қазақтарына да жетті. Олардың әндері көп сұранысқа ие болып, күйтаспага жазылып, ән сүйер қауымның сұранысын қанағаттандырды. 1977 жылдан бастап «Шалқар», қазір «Шалқар-2» деген атаумен шығатын газет қолдарына тие бастады.<ref>{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}</ref> == 1980-1990 жылғы қазақтар == 1980-1990 жылдары Иран, Ауғанстан, Сауд Арабиясы, Пәкістан, Еуропа елдеріндегі қазақтар бір-бірімен тығыз байланыста бола бастады. Кеңестік Қазақстандағы 1986 жылғы жастардың желтоқсан көтерілісі КСРО-дағы қайта құру саясаты шетел қазақтарына жаңаша ой салды. Ол ата-мекенге оралу еді. Аталмыш елдерде мүмкіндігінше жаңадан ресми - бейресми қоғамдар, ұйымдар не бас қосулар жиіледі. Барлық жерде қазақ салт-дәстүрін жаңарту, сонымен қатар атамекенмен байланысты күшейту жолдарын қарастыру болды. 1990 жылдар жаңа серпіліс кезеңі болып табылады. Иран елінің жоғарғы оқу орындарында қазактың жүздеген ұл-қыздары заманаға сай түрлі мамандықтар: математика, компьютердің түрлі мамандары, ауыл шаруашылығы, экономика, педагогика, қоғамдық білімдер, басқару мамандығы, кеме инженері, әдебиет, статистика, техника саласының бағыттарында оқи бастады. Бір легі мемлекетгің әр түрлі салаларында баскару денгейдегі қызметке қол жеткізді. 1992 жылдың қаңтар айының 29-шы жұлдызында Қазақстан Республикасы мен Иран Ислам Республикасы арасындағы дипломатиялык қатынастар елісіміне қол қойылды. Иранның тұңғыш елшісі Рәсул Ислами мырза 15 қыркүйек 1992 жылы ел президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевқа сенім хатын тапсырды. 1993 жылдың қыркүйек-қазан айларында Иран елінің астанасы Тегеран қаласында Қазақстан Республикасының елшілігі ашылып, елші ретінде Мырзагай Жолдасбеков қызметіне кірісті. Қазақстан президенті мен сол кездегі Иран Ислам Республикасының президенті Әли Акбар Хашеми арасында иран қазақтарының заңды түрде ата-мекеніне өз қалаулары бойынша көше алатындығы жөніндегі келісімге қол қойылды. Соның нәтижесінде 1995 жылдың күзінде Иран қазақтарының алғашқы тобы қазақ жеріне аяқ басты. == Жалпы сипаттама == Қазақтар Иранда өз салт-дәстүрін сақтаған. Сондықтан олар шашырап, бытырап кетпей, «мәхалла» деп аталатын бір аудан, бір ауыл, бір көшенің бойында қоныс тепкен. Тіпті көшелерінің аты «Қазақ» деп аталады. Өздерінің дүкені, өздерінің мешіті — сүннит қазақтар мен түркімендер жиналатын жері бар. Өйткені, Иран — шиіт мазхабындағы ел. Сол шиіттердің ортасында олар өздерінің сүннит мазхабын сақтап отыр. Өздерінің имамдары бар. Түркімен имам да, қазақ имам да бар. Өзара алмасып, сол жерде жұма намаздарын өткізіп тұрады. Иран қазақтары, үйде қазақша сөйлеседі. Парсыша тек сыртта сөйлейді. Қазақтар ирандықтарды «оулият» дейді. Бірақ енді кейінгі ұрпақтың арасында қазақ тілін сақтап қалу мәселесі жиі көтеріліп жүр. Өйткені қазір жаңа технология дамып жатыр, балалар мектепте ағылшынша оқиды, әлеуметтік желілерде ағылшынша ақпарат көп. Қазірдің өзінде олар қазақ тілі мен парсы тілін араластырып сөйлейді. Тілді сақтауда Otau TV арқылы қосылатын «Балапан», «Қазақстан» сияқты телеарналар көмектесіп отыр.<ref>{{citeweb|url=https://ult.kz/kz/post/iran-kazaktary-85-million-irandykka-sinip-ketpey-ana-tilin-saktap-kaldy-shygystanushymen-sukhbat|title=«Иран қазақтары 85 миллион ирандыққа сіңіп кетпей, ана тілін сақтап қалды»: шығыстанушымен сұхбат|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> 1980 жылдары зерттеуші ғалым Мәнсур Қияидің жазуы бойынша Иран қазақтары 26 рудан құралады: Тіней, Беріш, Бегей, Қосқұлак, Әбыз, Жеменей, Байбоз, Ескелді, Медет, Жары, Қырықмылтық, Жаман Адай, Мамыртай, Қожа, Қараш, Жақа, Көрпе, Байшағыр, Боқсары, Жаппас, Қаржау, Тобыш, Әли, Шегем, Табынай, Бәубек, сонымен қатар Әлім, Найман, Табын. Жеменей руынан — Ақшакедей (4 отбасы), Қаракедей (17 отбасы), Есен (7 отбасы), Ақбота (6 отбасы), Бәйбіше (6 отбасы), Сұлтаналы (2 отбасы), Олжашы (5 отбасы), Өрдек (37 отбасы), Қара тоқа (7 отбасы) бар. == Иран қазақтарының салт-дәстүрлері == Иран қазақтары әуел бастан салт-дәстүрді ұстануға мығым. Бұрынғы ата-баба салт-дәстүрді барынша ұстанады. Бауырсақ той, күйеу той, киіт беру, орамал ақша беру, беташар, беташардан кейін ойын тойы болады.<ref>{{citeweb|url=https://azattyq-ruhy.kz/society/73266-kuieu-tusiru-degen-bar-kazaktyn-tun-gysh-geolog-galymynyn-shoberesi-iran-kazaktarynyn-toiy-kalai-otetinin-aityp-berdi|title=«Күйеу түсіру деген бар»: геолог ғалымның шөбересі Иран қазақтарының тойы қалай өтетінін айтып берді|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}</ref> Ең басты қасиет қонақжайлылық. Кез-келген қонаққа бару бір кесе шәйдан басталады, үй иесі әрдайым кіріп,ортақ үстел басында дәм татуды ұсынады. Егер сіз таныс болмасаңыз да, бірақ ұлтыңыз қазақ болса, сізді кез келген үй қарсы алады.<ref>{{citeweb|url=https://weproject.media/kz/articles/detail/iranda-y-etnikaly-aza-tar-til-men-orta-d-st-rler-zhayly/?ysclid=mvys07vr5w373226310|title=Ирандағы этникалық қазақтар тіл мен ортақ дәстүрлер жайлы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}</ref> '''Қыз ұзату''' — қазақтардың ұл-қыздары өздерінің болашақ жарын таңдауға ешқандай еркі болмай олардың ата-аналары таңдайтын. Әке баласына лайық көрген қызды құда түсіп айттыруға ағайындардың үлкендерімен кеңесіп, шешім қабылдайды. Қалыңдық таңдауда ата-ана бірден шешім қабылдамайды. Олар өздеріне лайық деген жанұяларяың мінез-құлқын, тұрмыстық жағдайын, бала-шағасының хал-ахуалын, отбасы мүшелерінің қарым-қатынасын, жолдас-жоралары, жегжаттары арқылы әбден біліп алып барып шешімге келеді. Ал қазіргі кезде ұл балалардың қыз таңдауда өз еріктері бар. Бірақ, қыз балалардың емін-еркін жүрістері болмағандықтан, оларға қиындықтардың көп болатыны рас. '''Айттыру''' — ағайынның үлкендері ұл мен қыздың үйленуіне келісім бере қойса, сөзге шебер туыстың бір әйел адамы қыздың анасымен хабарласып өз ойларын айтады. Қыздың анасы мақұл көріп, күйеуімен бұл жайлы әңгімелесіп, қыздарын беруді дұрыс деп шешсе, бір апта ішінде өздерінің келіскендерін хабарлайды. Жігіт жақтан елге абыройлы, беделді ағайындарының бірі бас болып бірнеше адамды ертіп қыздың үйіне барып, өздерінің келгендегі ниетін айтады. Бұл екі жақтың келісімге келгендіктерін көрсетеді. Содан кейін қыздың ата-анасы ақсақалдармен кеңесе отырып, құда түсетін күнін белгілеп жігіт жаққа хабарын береді. Жігіттің әкесі бірнеше ақсақалдарды ертіп қыз жақтың «үлкен шаңырағына» барып құда түседі. Сөйтіп екі жақ сөз берісіп, құдалықтың алғы шартын жасайды. '''Құда болу''' — құда болу күні ырым бойынша сәтті күннің бірін тағайындайды. Бұл күні екі жақ дәстүрлі қалыңмал мөлшерін анықтайды. Оның мөлшерін ауқатты немесе бәсекешіл адамдар өзгертіп отырады. Дегенмен өзіндік мөлшері азды-көпті жоғарылап не төмендеп өзгеріп отырады. Мәселен қазіргі кезде мың-екі мың доллар көлемінде қалыңмал төленеді. Қалыңмал жігіт жақтың материалдық жағдайына байланысты бөлініп бір, екі не үш мезгілге бөлініп төленеді. Қалыңмалдың оннан бір мөлшері «Ағалық хақы» деп беріледі. Қалыңмалдың белгіленген мөлшері төленген соң екі жақ құдалық той жасау күнін белгілейді. '''Құдалық той''' — құдалық той белгіленген соң бірнеше күн бұрын дайындық бастайды. Жігіт жағы өздерінің ағайын-туысқандарына той болатын күнді хабардар етеді. Қыз жақ құдалық тойға баратын ағайындарын анықтап шақырады. Жігіттің анасы жақын апа-жеңгелері қызға тағатын алтын сырға тағы басқа сыйлықтарын дайындайды. Мұнда жігіт жақтың ауқаттылығына байланысты қызға алтын бұйымдар мен түрлі сыйлықтар беріледі. Қыз жақтың адамдары да «Ақ қалта», «Ала қалтасын» көтеріп келеді. Құдалық той қыз жақта жасалады. Жігіт жақтан келетін құдаларға арнап үй дайындап қояды. Бұл үйді «Құда түсетін үй» деп атайды. Құдалық тойдан бір күн бұрын май нан (шелпек), бауырсақ пісіріледі. Құдалардың саны 200 адамға дейін жетеді. Қазір бұл сан нарықтық жағдайға байланысты төмендеп кетті. Көп жылдардан бері қазақ «күріше» пісіріп қарсы алуды дәстүрге айналдырды. Қонақтар санының көп болуына қатысты әр төрт, алты бір табақ күріш тартылады. Дастарқанға жеміс-жидек, салат және сусындар қойылады. Тамақ желініп болғаннан кейін ас қайырып, құран оқылады. Қонақтар бәрі үйден сыртқа шыққан соң жігіттің әкесі не ағасы үйден сыртқа шықпастан бұрын отырған жердің киізінің астына қонақ иесіне "сыйлық" ретінде ақша қалдырады. Оны "төсек асты" дейді. Құдалар қонақасы берілген үйден шыққан соң қыздың әкесінің үйіне бет алады. Құдалық тойдың ең қызық сәті "Құда түсіру» деп есептеледі. Өйткені құдаларды қызықтап қарсы алу және күтті болсын деген ниетпен оларға ұн жағып жатады, Бұрын қызыққа батамыз деп құдалардың ішінде ыңғайы келгенін ұнға әбден малып, тұла бойын кардай қылып тастайтын, Кейінгі жылдары бүл расімнің тек қана ырымы жасалады. Бұдан кейін қыз жағы жігіт жағынан келген құдаларға бес түрлі «кит» береді. Біріншісі жігіттің ата-анасына, екіншісі бірінші дәрежелі туыстарына, үшіншісі одан кейінгі ағайындарына, дос-жарандарына, бесінші кит „көптің киті“ деп аталады. Ол жалпы жиналған қонақтарға таратылады. Сондай-ақ „өлі-тірінің киті“ бар. Келесі күні "Құда той" жігіттің үйінде жалғасады. Жігіттің үйіндегі тойда да қыздың үйіне жасалған рәсімдермен қайталанады. '''Қалындық болу мерзімі''' — қалындық мерзімі әртүрлі алты айдан бес жылға дейін созыпғандары бар, Ең қызығы бұл мерзім аралығында жігіт пен қыз ашықтан ашық бір-бірімен кездесе алмайды, Сондай-ақ қыз-жігіт ата-ене және туған-туыстарының көзіне түсе бермеуі керек. Айт күндері мәселен құрбан айт, наурыз мерекесінде екі жақ көрісуге барады. Ал, наурыз айтта күйеу баланын тарапынан қалыңдыққа міндетті түрде түрлі алтын әшекейді бұйымдар сыйлыққа алып барады. '''Тойға дайындық''' — жігіт жағы қалыңмалды толық өтегеннен кейін келін түсіру тойды жасауға дайын екендіктерін жария етеді. Той мерзімі жақындай түсісімен қыз сырлас жеңгелерінен "сыңсу" үйрене бастайды, Тойдың күні нақтылай белгіленген сон қызды ағайындары мен дос-жарандарын қонақасы беруге қонаққа шақырады, қызды түнде барлық туыстар мен достарын қоса шақырып, үлкен құрмет көрсетіп, ән айтып, дүрілдетіп той жасап өткізеді. Бұған Иран қазақтары «Ойын кеші» деп ат қойған. '''Неке кию рәсімі''' — неке қию үшін ауыл молдасы шақырылады. Бір ыдысқа су құйылады, оған аздап секер қосылады, Қыз жақтан күміс теңге, күйеу жақтан ақ орамал алынады. Күміс теңгені суға салып, ыдыстың үстін ақ орамалмен жабады. Неке қию үшін молданың қасына екі "куә" сайланады. Молда олардың бір-біріне ризашылығын естігеннен кейін некелерін қияды. Сосын ортадағы ыдыстағы суды жиналғандарға береді, әрқайсысы бір-бірден ұрттайды. '''Қол ұстату''' — неке қиылғаннан кейін қыздың жеңгелері қыздын әкесінің үйінің бір бөлмесіне төсек жайып, күйеу мен қалыңдықтың қол ұстасу рәсіміне дайындайды. Сол бөлмеде қыз күтіп отырады. Үй адамдары ұйықтағаннан кейін қыздың женгелері сол маңайда күтіп жүрген жігітті қыз отырған бөлмеге алып келеді. Күйеу жігіт оны ертіп келген жеңгесіне жеңгетайлық сыйлығын береді. Жеңге күйеу мен қыздың оң қолдарын жібек орамалмен бір-біріне байлайды. Олар бір-бірінің бетін сипап, отырып аз ғана сөйлеседі. Көп ұзамай жеңгелері келіп күйеуді үйден шығарып алып кетеді.<ref>{{кітап|авторы=Ислам Жеменей | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран және Ирандағы қазақтар |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Атажұрт |жыл=2012|томы= |беттері=53-89|барлық беті=264|сериясы= |isbn=978-601-7023-53-9|тиражы= }}</ref> == Иран қазақтары арасынан шыққан белгілі адамдар == '''Бали Ақмолда Әбдіжәмилұлы.''' Әкесі Әбдіжәмил аласапыран кезінде артынан келген қуғыншылар қолынан қаза тапқан. Жетім қалған Ақмолда нағашыларының қолында өсіп тәрбиеленеді. Иран жеріндегі Гүнбед Қауыс қаласында діни сауатын ашады. Иран патшасы Мұхаммед Риза шахтың "Ақ төңкерісінен" кейін оқуын аяқтамай саяси күреске бет бұрып, қазақтарға жер алып беруге көп күш жұмсайды. Халықтарға жер бөлу кезінде жергілікті билік тұтқасын ұстағандар көптеген әділетсіздіктерге барады, әсіресе қазақтарға құнарсыз шөлейт жерлерді ұсынады.<br /> Осы кезде Ақмолданың туған халқы үшін күресі басталады. Патшаның қазақтар тұратын аймақтағы өкілі генерал Мозайәнмен келіспейді. Оның өзіне ұсынған сый кұрметінен де бас тартып, әділетсіздігін бетіне басын, патшаға арыз түсіреді. Әртүрлі өтірік жала жабылған Ақмолда Шираз қаласына он жылға жер аударылды. Төңкерістен кейін қазақтар тұратын аймақтарға әртүрлі мәдени, әлеуметтік шаралардың іске асуына басшылық жасайды. '''Ескелді Мұхаммед Әбілұлы.''' 1944 жылы Иранның Бендер-Түрікмен қаласында дүниеге келген. Бастауыш мектепті сол жерде, ал, орта мектепті Горган қаласында бітірген. Жасы 18 келгенде бастауыш мектептерде мұғалім болып 5 жыл жұмыс істейді. Кейін Тегеран университетінің заң факультетіне түсіп 1969 жылы бітіріп шығады да, Әділет Министрлігінде жұмысын бастайды: 15 жыл прокурор көмекшісі, тергеуші, прокурор және сот болып Иранның біршама қалаларында жұмыс істейді. Саяси көзқарасы үшін 1986 жылы қуғынға түседі. 1994-тен бері Алматыда тұрады. Орыс тілін білмеу салдарынан негізгі мамандығы бойынша жұмысы жоқ, қазір бизнеспен айналысады. Иран қазақтарынын арасынан бірінші болып жоғары оқу орнына түсіп, бірінші болып университет бітірген. Бірінші Дүниежүзілік Қазақтарының Құрылтайына Иран қазақтарын бас бастап келді. '''Қажымұхаммед Байтұрұлы Шадқам.''' 1948 жылы Гонбед-Қауыс қаласында дүниеге келген. Орта мектепті 1970 жылы, ал, 1974 жылы Тегеран университетінің "Заң және Саяси ғылымдары" факультетін бітірген. 1970 жылдары шыққан 10 томдық "Қытай тілінің түсіндірме сөздігін" Қазақша-Персыша сөздігі ретінде аударды. Осы еңбектің жалғасы ретінде "Қазақ тілінің фразеологиянық сөздігін" парсы тіліне аударған. Абайдың өлеңдері мен қара сөздерін парсы тіліне аударды. «Данешнама Годестан» атты жинақтың 6-санында Иран қазақтары туралы мақаласы басылған. '''Бабық Тойжан Еңсегенұлы.''' 1949 жылы Горган қаласында дүниеге келген. Бастауыш пен орта мектептерді бітіргеннен кейін 1969 жылы Шаһ Мәзрез атындағы педагогикалық колледжіне түсіп, екі жыл оқиды да сол жерде парсы тілінен сабақ береді. Кейін директордың орынбасары болып оқу-әдістемелік бөлімін баскарады, 1976 жылы институтқа түсіп, парсы тілі мен әдебиеті мамандығын алып шығады. Тегеран, Бендер-Түрікмен және Горган қалаларында сол салада сабақ береді, 2003 жылы зейнеткерлікке шықты. Тойжан — қазақтың әдет-ғұрып, салттары туралы жергілікті әрі орталық газеттерде басылған көптеген мақалалардың авторы. Тұрғылықты қаласы Горган. '''Сүлеймен Ақтауұлы Шадқам.''' 1957 жылы Иран жерінде Бендер-Түрікмен қаласында қарапайым шаруа отбасында дүниеге келген. Еркін ойлы болып өскен Сүлеймен 1979 жылы өздерінің ұлт ретінде талабын үкімет алдына қойып, орындалмаған соң қолдарына қару алған түрікмен қатарынан табылады. Көтеріліс аяусыз жаншылып, жеңіліс тапқан соң ауыр жазаға кесілген Сүлеймен Ирандағы аймақтық сот Мұхаммед Ескелдінің көмегімен құжат жасатып, 1986 жылы Түркияға өтіп кетеді. Араб елдерін аралап, соңынан Германияға тұрақтап, Мюнхен қаласында қоныс тебеді. Осы қалада Динайға кездесіп, 1987 жылы шаңырақ көтереді. 1991 жылы тұңғыш ұлы Олжас, кейін Абай дүниеге келеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Иран этникалық топтары]] [[Санат:Қазақтар диаспорасы]] rruern81wty6ionbqgej2wbigfzf2b2 3690686 3690684 2026-11-03T10:39:45Z Мағыпар 100137 /* Иран қазақтары арасынан шыққан белгілі адамдар */ толықтыру 3690686 wikitext text/x-wiki '''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі. Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.<ref>{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == Иран қазақтарының бастапқы тарихы == Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды» кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған. Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты. Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады. Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.<ref>{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы == 1968 жылы сол кездегі Иранның патшасы Мұхаммед Реза Пәһлевидін Кеңестік Қазақстанга сапары кезінде Алматы қаласында республиканың бірінші басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың арнайы қонағы болды. Иран патшасы оны Иран еліне қонақ болып қайтуға шақырады. Бірақ, Қонаев ол кезде Иранға бару-бармау билігі Мәскеудің қолында екенін ескеріп, есесіне шахтан Ирак қазақтарының жай-күйін сұрайды. Патша, қазақтар туралы ешқандай мағлұмат білмейтінін айтып, барағаннан кейін олардың жәй-күйін білуге уәде береді. Дінмүхаммед Қонаев Ирандағы бауырларына сәлем жолдап, патшадан оларға оң көзбен қарауын өтінеді. Иран патшасы еліне оралысымен қарамағындағыларға қазақтардың тез арада мекен-жайын анықтауды тапсырады. Ақмолда Талиб-ол-Илім бастаған бір топ қария Тегерандағы «Ниявәран» сарайында патшаның қабылдауында болады. Патшаның ілтипатына бөлінген олар патшаны отбасымен қазақ ауылына қонақ болуға шақырады. Патшаның зайыбы Мəлике Фəрəһ қазақтардың имам Əбу-Ханифа атындағы Горган қаласында жаңадан салынған мешітіне кіріп, иран кілемін патшаның атынан тарту етеді. Аталмыш оқиғалар қазақтарға жаңа бір серпіліс берді. Ақсақалдар қала, аймақ тіпті мемлекеттік шенеуніктердің көзіне ілініп, олардың ілтипатына бөлене бастады. Қазақтың аурушаң екі ұл-қызы қаражаттың жоқтығынан ем алуға дəрменсіз болып жүрген жерінен тегін емделуге жолдама алды. Азаматтық ала-аламай жүргендердің ісі жеделдетіліп азаматтық куəлікке қол жеткізді. Қазақтарға жер бөлінді. Қазақтардың жер шаруашылығымен айналысуына жол ашылды. Бай-ауқатты отбасылар көбейді. Жоғарғы оқу орындарына түсуге жаңа бір талпыныс пайда болды. Горган радиосының түркімен тілінде жарияланатын бөлімінде күнде бір жарым сағат қазақ əндерін əуе толқынына жібере бастады.<ref>{{citeweb|url=https://el.kz/1970_zhyldary_iran_-aza-taryna_zher_berilip-_-uant-an_edi_21170/|title=1970 жылдары Иран қазақтарына жер беріліп, қуантқан еді.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == 1970 жылдардан кейінгі Ирандағы қазақтардың жағдайы == 1970 жылдары орта мектеп түлектері алғаш рет жоғары оқу орнына түсуге дайындық үстінде болды. Жастардың ғылым, білімге ден қойып, спорт саласына бет бұруы елеулі жетістіктерге қол жеткізді. Мәселен, Кайырбай Жеменей ауыр атлетикадан облыстық жене республикалық денгейде көптеген жылдар бойы жүлделі орынға ие болса, Әшім Жеменей гимнастика саласында бірнеше жүлде алып, парсы жұртына танымал болды. Әбубәкір Павиз (Әбіш) жеңіл атлетиканың әр түрлі саласы бойынша (найза, дискі лактыру, т.б.) республикалық оқушылар жарыстарында б алтын медаль алды. Олардың ізбасары Сафура Жеменей гимнастикадан республикалық оқушылар сайысында үшінші орынды иеленді. Кейінгі жылдары Маржан Жеменей шахматтан республика оқушылар арасындағы жарыста үшінші орынға қол жеткізді. Қазақ футбол командасы екі миллион халқы бар Мазандеран облысының Горган ауданында үлкен жетістіктерге жетті. Ол талай рет аудан, аймақ көлемінде жүлделі орындарға ие болды. Есін жиған ел той-думанды дүркіретіп өткізетін халге де жетті. Осы жылдары қазақ қыздарының біразы мектепке бара бастады. Кеңестік Қазақстаннан «Қыз Жібек», «Транссібір экспресі», «Көксерек» фильмдері әкелініп, араб әрпімен Міржақып Дулаттың «Оян, казақ» кітабы, М.Әуезовтің «Қараш-қараш», Т.Ахтановтың «Боран», Ш.Айтматовтың «Жәмила», «Ақ кеме», «Ананың хикаясы», «Ғасырдан да ұзақ күн» еңбектері парсы тілінде кітапхана сөрелеріне түсе бастады. 1970 жылдардан кейін «Дос-Мұкасан» тобынын орындап жүрген әндері Иран қазақтарына да жетті. Олардың әндері көп сұранысқа ие болып, күйтаспага жазылып, ән сүйер қауымның сұранысын қанағаттандырды. 1977 жылдан бастап «Шалқар», қазір «Шалқар-2» деген атаумен шығатын газет қолдарына тие бастады.<ref>{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}</ref> == 1980-1990 жылғы қазақтар == 1980-1990 жылдары Иран, Ауғанстан, Сауд Арабиясы, Пәкістан, Еуропа елдеріндегі қазақтар бір-бірімен тығыз байланыста бола бастады. Кеңестік Қазақстандағы 1986 жылғы жастардың желтоқсан көтерілісі КСРО-дағы қайта құру саясаты шетел қазақтарына жаңаша ой салды. Ол ата-мекенге оралу еді. Аталмыш елдерде мүмкіндігінше жаңадан ресми - бейресми қоғамдар, ұйымдар не бас қосулар жиіледі. Барлық жерде қазақ салт-дәстүрін жаңарту, сонымен қатар атамекенмен байланысты күшейту жолдарын қарастыру болды. 1990 жылдар жаңа серпіліс кезеңі болып табылады. Иран елінің жоғарғы оқу орындарында қазактың жүздеген ұл-қыздары заманаға сай түрлі мамандықтар: математика, компьютердің түрлі мамандары, ауыл шаруашылығы, экономика, педагогика, қоғамдық білімдер, басқару мамандығы, кеме инженері, әдебиет, статистика, техника саласының бағыттарында оқи бастады. Бір легі мемлекетгің әр түрлі салаларында баскару денгейдегі қызметке қол жеткізді. 1992 жылдың қаңтар айының 29-шы жұлдызында Қазақстан Республикасы мен Иран Ислам Республикасы арасындағы дипломатиялык қатынастар елісіміне қол қойылды. Иранның тұңғыш елшісі Рәсул Ислами мырза 15 қыркүйек 1992 жылы ел президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевқа сенім хатын тапсырды. 1993 жылдың қыркүйек-қазан айларында Иран елінің астанасы Тегеран қаласында Қазақстан Республикасының елшілігі ашылып, елші ретінде Мырзагай Жолдасбеков қызметіне кірісті. Қазақстан президенті мен сол кездегі Иран Ислам Республикасының президенті Әли Акбар Хашеми арасында иран қазақтарының заңды түрде ата-мекеніне өз қалаулары бойынша көше алатындығы жөніндегі келісімге қол қойылды. Соның нәтижесінде 1995 жылдың күзінде Иран қазақтарының алғашқы тобы қазақ жеріне аяқ басты. == Жалпы сипаттама == Қазақтар Иранда өз салт-дәстүрін сақтаған. Сондықтан олар шашырап, бытырап кетпей, «мәхалла» деп аталатын бір аудан, бір ауыл, бір көшенің бойында қоныс тепкен. Тіпті көшелерінің аты «Қазақ» деп аталады. Өздерінің дүкені, өздерінің мешіті — сүннит қазақтар мен түркімендер жиналатын жері бар. Өйткені, Иран — шиіт мазхабындағы ел. Сол шиіттердің ортасында олар өздерінің сүннит мазхабын сақтап отыр. Өздерінің имамдары бар. Түркімен имам да, қазақ имам да бар. Өзара алмасып, сол жерде жұма намаздарын өткізіп тұрады. Иран қазақтары, үйде қазақша сөйлеседі. Парсыша тек сыртта сөйлейді. Қазақтар ирандықтарды «оулият» дейді. Бірақ енді кейінгі ұрпақтың арасында қазақ тілін сақтап қалу мәселесі жиі көтеріліп жүр. Өйткені қазір жаңа технология дамып жатыр, балалар мектепте ағылшынша оқиды, әлеуметтік желілерде ағылшынша ақпарат көп. Қазірдің өзінде олар қазақ тілі мен парсы тілін араластырып сөйлейді. Тілді сақтауда Otau TV арқылы қосылатын «Балапан», «Қазақстан» сияқты телеарналар көмектесіп отыр.<ref>{{citeweb|url=https://ult.kz/kz/post/iran-kazaktary-85-million-irandykka-sinip-ketpey-ana-tilin-saktap-kaldy-shygystanushymen-sukhbat|title=«Иран қазақтары 85 миллион ирандыққа сіңіп кетпей, ана тілін сақтап қалды»: шығыстанушымен сұхбат|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> 1980 жылдары зерттеуші ғалым Мәнсур Қияидің жазуы бойынша Иран қазақтары 26 рудан құралады: Тіней, Беріш, Бегей, Қосқұлак, Әбыз, Жеменей, Байбоз, Ескелді, Медет, Жары, Қырықмылтық, Жаман Адай, Мамыртай, Қожа, Қараш, Жақа, Көрпе, Байшағыр, Боқсары, Жаппас, Қаржау, Тобыш, Әли, Шегем, Табынай, Бәубек, сонымен қатар Әлім, Найман, Табын. Жеменей руынан — Ақшакедей (4 отбасы), Қаракедей (17 отбасы), Есен (7 отбасы), Ақбота (6 отбасы), Бәйбіше (6 отбасы), Сұлтаналы (2 отбасы), Олжашы (5 отбасы), Өрдек (37 отбасы), Қара тоқа (7 отбасы) бар. == Иран қазақтарының салт-дәстүрлері == Иран қазақтары әуел бастан салт-дәстүрді ұстануға мығым. Бұрынғы ата-баба салт-дәстүрді барынша ұстанады. Бауырсақ той, күйеу той, киіт беру, орамал ақша беру, беташар, беташардан кейін ойын тойы болады.<ref>{{citeweb|url=https://azattyq-ruhy.kz/society/73266-kuieu-tusiru-degen-bar-kazaktyn-tun-gysh-geolog-galymynyn-shoberesi-iran-kazaktarynyn-toiy-kalai-otetinin-aityp-berdi|title=«Күйеу түсіру деген бар»: геолог ғалымның шөбересі Иран қазақтарының тойы қалай өтетінін айтып берді|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}</ref> Ең басты қасиет қонақжайлылық. Кез-келген қонаққа бару бір кесе шәйдан басталады, үй иесі әрдайым кіріп,ортақ үстел басында дәм татуды ұсынады. Егер сіз таныс болмасаңыз да, бірақ ұлтыңыз қазақ болса, сізді кез келген үй қарсы алады.<ref>{{citeweb|url=https://weproject.media/kz/articles/detail/iranda-y-etnikaly-aza-tar-til-men-orta-d-st-rler-zhayly/?ysclid=mvys07vr5w373226310|title=Ирандағы этникалық қазақтар тіл мен ортақ дәстүрлер жайлы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}</ref> '''Қыз ұзату''' — қазақтардың ұл-қыздары өздерінің болашақ жарын таңдауға ешқандай еркі болмай олардың ата-аналары таңдайтын. Әке баласына лайық көрген қызды құда түсіп айттыруға ағайындардың үлкендерімен кеңесіп, шешім қабылдайды. Қалыңдық таңдауда ата-ана бірден шешім қабылдамайды. Олар өздеріне лайық деген жанұяларяың мінез-құлқын, тұрмыстық жағдайын, бала-шағасының хал-ахуалын, отбасы мүшелерінің қарым-қатынасын, жолдас-жоралары, жегжаттары арқылы әбден біліп алып барып шешімге келеді. Ал қазіргі кезде ұл балалардың қыз таңдауда өз еріктері бар. Бірақ, қыз балалардың емін-еркін жүрістері болмағандықтан, оларға қиындықтардың көп болатыны рас. '''Айттыру''' — ағайынның үлкендері ұл мен қыздың үйленуіне келісім бере қойса, сөзге шебер туыстың бір әйел адамы қыздың анасымен хабарласып өз ойларын айтады. Қыздың анасы мақұл көріп, күйеуімен бұл жайлы әңгімелесіп, қыздарын беруді дұрыс деп шешсе, бір апта ішінде өздерінің келіскендерін хабарлайды. Жігіт жақтан елге абыройлы, беделді ағайындарының бірі бас болып бірнеше адамды ертіп қыздың үйіне барып, өздерінің келгендегі ниетін айтады. Бұл екі жақтың келісімге келгендіктерін көрсетеді. Содан кейін қыздың ата-анасы ақсақалдармен кеңесе отырып, құда түсетін күнін белгілеп жігіт жаққа хабарын береді. Жігіттің әкесі бірнеше ақсақалдарды ертіп қыз жақтың «үлкен шаңырағына» барып құда түседі. Сөйтіп екі жақ сөз берісіп, құдалықтың алғы шартын жасайды. '''Құда болу''' — құда болу күні ырым бойынша сәтті күннің бірін тағайындайды. Бұл күні екі жақ дәстүрлі қалыңмал мөлшерін анықтайды. Оның мөлшерін ауқатты немесе бәсекешіл адамдар өзгертіп отырады. Дегенмен өзіндік мөлшері азды-көпті жоғарылап не төмендеп өзгеріп отырады. Мәселен қазіргі кезде мың-екі мың доллар көлемінде қалыңмал төленеді. Қалыңмал жігіт жақтың материалдық жағдайына байланысты бөлініп бір, екі не үш мезгілге бөлініп төленеді. Қалыңмалдың оннан бір мөлшері «Ағалық хақы» деп беріледі. Қалыңмалдың белгіленген мөлшері төленген соң екі жақ құдалық той жасау күнін белгілейді. '''Құдалық той''' — құдалық той белгіленген соң бірнеше күн бұрын дайындық бастайды. Жігіт жағы өздерінің ағайын-туысқандарына той болатын күнді хабардар етеді. Қыз жақ құдалық тойға баратын ағайындарын анықтап шақырады. Жігіттің анасы жақын апа-жеңгелері қызға тағатын алтын сырға тағы басқа сыйлықтарын дайындайды. Мұнда жігіт жақтың ауқаттылығына байланысты қызға алтын бұйымдар мен түрлі сыйлықтар беріледі. Қыз жақтың адамдары да «Ақ қалта», «Ала қалтасын» көтеріп келеді. Құдалық той қыз жақта жасалады. Жігіт жақтан келетін құдаларға арнап үй дайындап қояды. Бұл үйді «Құда түсетін үй» деп атайды. Құдалық тойдан бір күн бұрын май нан (шелпек), бауырсақ пісіріледі. Құдалардың саны 200 адамға дейін жетеді. Қазір бұл сан нарықтық жағдайға байланысты төмендеп кетті. Көп жылдардан бері қазақ «күріше» пісіріп қарсы алуды дәстүрге айналдырды. Қонақтар санының көп болуына қатысты әр төрт, алты бір табақ күріш тартылады. Дастарқанға жеміс-жидек, салат және сусындар қойылады. Тамақ желініп болғаннан кейін ас қайырып, құран оқылады. Қонақтар бәрі үйден сыртқа шыққан соң жігіттің әкесі не ағасы үйден сыртқа шықпастан бұрын отырған жердің киізінің астына қонақ иесіне "сыйлық" ретінде ақша қалдырады. Оны "төсек асты" дейді. Құдалар қонақасы берілген үйден шыққан соң қыздың әкесінің үйіне бет алады. Құдалық тойдың ең қызық сәті "Құда түсіру» деп есептеледі. Өйткені құдаларды қызықтап қарсы алу және күтті болсын деген ниетпен оларға ұн жағып жатады, Бұрын қызыққа батамыз деп құдалардың ішінде ыңғайы келгенін ұнға әбден малып, тұла бойын кардай қылып тастайтын, Кейінгі жылдары бүл расімнің тек қана ырымы жасалады. Бұдан кейін қыз жағы жігіт жағынан келген құдаларға бес түрлі «кит» береді. Біріншісі жігіттің ата-анасына, екіншісі бірінші дәрежелі туыстарына, үшіншісі одан кейінгі ағайындарына, дос-жарандарына, бесінші кит „көптің киті“ деп аталады. Ол жалпы жиналған қонақтарға таратылады. Сондай-ақ „өлі-тірінің киті“ бар. Келесі күні "Құда той" жігіттің үйінде жалғасады. Жігіттің үйіндегі тойда да қыздың үйіне жасалған рәсімдермен қайталанады. '''Қалындық болу мерзімі''' — қалындық мерзімі әртүрлі алты айдан бес жылға дейін созыпғандары бар, Ең қызығы бұл мерзім аралығында жігіт пен қыз ашықтан ашық бір-бірімен кездесе алмайды, Сондай-ақ қыз-жігіт ата-ене және туған-туыстарының көзіне түсе бермеуі керек. Айт күндері мәселен құрбан айт, наурыз мерекесінде екі жақ көрісуге барады. Ал, наурыз айтта күйеу баланын тарапынан қалыңдыққа міндетті түрде түрлі алтын әшекейді бұйымдар сыйлыққа алып барады. '''Тойға дайындық''' — жігіт жағы қалыңмалды толық өтегеннен кейін келін түсіру тойды жасауға дайын екендіктерін жария етеді. Той мерзімі жақындай түсісімен қыз сырлас жеңгелерінен "сыңсу" үйрене бастайды, Тойдың күні нақтылай белгіленген сон қызды ағайындары мен дос-жарандарын қонақасы беруге қонаққа шақырады, қызды түнде барлық туыстар мен достарын қоса шақырып, үлкен құрмет көрсетіп, ән айтып, дүрілдетіп той жасап өткізеді. Бұған Иран қазақтары «Ойын кеші» деп ат қойған. '''Неке кию рәсімі''' — неке қию үшін ауыл молдасы шақырылады. Бір ыдысқа су құйылады, оған аздап секер қосылады, Қыз жақтан күміс теңге, күйеу жақтан ақ орамал алынады. Күміс теңгені суға салып, ыдыстың үстін ақ орамалмен жабады. Неке қию үшін молданың қасына екі "куә" сайланады. Молда олардың бір-біріне ризашылығын естігеннен кейін некелерін қияды. Сосын ортадағы ыдыстағы суды жиналғандарға береді, әрқайсысы бір-бірден ұрттайды. '''Қол ұстату''' — неке қиылғаннан кейін қыздың жеңгелері қыздын әкесінің үйінің бір бөлмесіне төсек жайып, күйеу мен қалыңдықтың қол ұстасу рәсіміне дайындайды. Сол бөлмеде қыз күтіп отырады. Үй адамдары ұйықтағаннан кейін қыздың женгелері сол маңайда күтіп жүрген жігітті қыз отырған бөлмеге алып келеді. Күйеу жігіт оны ертіп келген жеңгесіне жеңгетайлық сыйлығын береді. Жеңге күйеу мен қыздың оң қолдарын жібек орамалмен бір-біріне байлайды. Олар бір-бірінің бетін сипап, отырып аз ғана сөйлеседі. Көп ұзамай жеңгелері келіп күйеуді үйден шығарып алып кетеді.<ref>{{кітап|авторы=Ислам Жеменей | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран және Ирандағы қазақтар |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Атажұрт |жыл=2012|томы= |беттері=53-89|барлық беті=264|сериясы= |isbn=978-601-7023-53-9|тиражы= }}</ref> == Иран қазақтары арасынан шыққан белгілі адамдар == '''Бали Ақмолда Әбдіжәмилұлы.''' Әкесі Әбдіжәмил аласапыран кезінде артынан келген қуғыншылар қолынан қаза тапқан. Жетім қалған Ақмолда нағашыларының қолында өсіп тәрбиеленеді. Иран жеріндегі Гүнбед Қауыс қаласында діни сауатын ашады. Иран патшасы Мұхаммед Риза шахтың "Ақ төңкерісінен" кейін оқуын аяқтамай саяси күреске бет бұрып, қазақтарға жер алып беруге көп күш жұмсайды. Халықтарға жер бөлу кезінде жергілікті билік тұтқасын ұстағандар көптеген әділетсіздіктерге барады, әсіресе қазақтарға құнарсыз шөлейт жерлерді ұсынады.<br /> Осы кезде Ақмолданың туған халқы үшін күресі басталады. Патшаның қазақтар тұратын аймақтағы өкілі генерал Мозайәнмен келіспейді. Оның өзіне ұсынған сый кұрметінен де бас тартып, әділетсіздігін бетіне басын, патшаға арыз түсіреді. Әртүрлі өтірік жала жабылған Ақмолда Шираз қаласына он жылға жер аударылды. Төңкерістен кейін қазақтар тұратын аймақтарға әртүрлі мәдени, әлеуметтік шаралардың іске асуына басшылық жасайды. '''Ескелді Мұхаммед Әбілұлы.''' 1944 жылы Иранның Бендер-Түрікмен қаласында дүниеге келген. Бастауыш мектепті сол жерде, ал, орта мектепті Горган қаласында бітірген. Жасы 18 келгенде бастауыш мектептерде мұғалім болып 5 жыл жұмыс істейді. Кейін Тегеран университетінің заң факультетіне түсіп 1969 жылы бітіріп шығады да, Әділет Министрлігінде жұмысын бастайды: 15 жыл прокурор көмекшісі, тергеуші, прокурор және сот болып Иранның біршама қалаларында жұмыс істейді. Саяси көзқарасы үшін 1986 жылы қуғынға түседі. 1994-тен бері Алматыда тұрады. Орыс тілін білмеу салдарынан негізгі мамандығы бойынша жұмысы жоқ, қазір бизнеспен айналысады. Иран қазақтарынын арасынан бірінші болып жоғары оқу орнына түсіп, бірінші болып университет бітірген. Бірінші Дүниежүзілік Қазақтарының Құрылтайына Иран қазақтарын бас бастап келді. '''Қажымұхаммед Байтұрұлы Шадқам.''' 1948 жылы Гонбед-Қауыс қаласында дүниеге келген. Орта мектепті 1970 жылы, ал, 1974 жылы Тегеран университетінің "Заң және Саяси ғылымдары" факультетін бітірген. 1970 жылдары шыққан 10 томдық "Қытай тілінің түсіндірме сөздігін" Қазақша-Персыша сөздігі ретінде аударды. Осы еңбектің жалғасы ретінде "Қазақ тілінің фразеологиянық сөздігін" парсы тіліне аударған. Абайдың өлеңдері мен қара сөздерін парсы тіліне аударды. «Данешнама Годестан» атты жинақтың 6-санында Иран қазақтары туралы мақаласы басылған. '''Бабық Тойжан Еңсегенұлы.''' 1949 жылы Горган қаласында дүниеге келген. Бастауыш пен орта мектептерді бітіргеннен кейін 1969 жылы Шаһ Мәзрез атындағы педагогикалық колледжіне түсіп, екі жыл оқиды да сол жерде парсы тілінен сабақ береді. Кейін директордың орынбасары болып оқу-әдістемелік бөлімін баскарады, 1976 жылы институтқа түсіп, парсы тілі мен әдебиеті мамандығын алып шығады. Тегеран, Бендер-Түрікмен және Горган қалаларында сол салада сабақ береді, 2003 жылы зейнеткерлікке шықты. Тойжан — қазақтың әдет-ғұрып, салттары туралы жергілікті әрі орталық газеттерде басылған көптеген мақалалардың авторы. Тұрғылықты қаласы Горган. '''Сүлеймен Ақтауұлы Шадқам.''' 1957 жылы Иран жерінде Бендер-Түрікмен қаласында қарапайым шаруа отбасында дүниеге келген. Еркін ойлы болып өскен Сүлеймен 1979 жылы өздерінің ұлт ретінде талабын үкімет алдына қойып, орындалмаған соң қолдарына қару алған түрікмен қатарынан табылады. Көтеріліс аяусыз жаншылып, жеңіліс тапқан соң ауыр жазаға кесілген Сүлеймен Ирандағы аймақтық сот Мұхаммед Ескелдінің көмегімен құжат жасатып, 1986 жылы Түркияға өтіп кетеді. Араб елдерін аралап, соңынан Германияға тұрақтап, Мюнхен қаласында қоныс тебеді. Осы қалада Динайға кездесіп, 1987 жылы шаңырақ көтереді. 1991 жылы тұңғыш ұлы Олжас, кейін Абай дүниеге келеді. Еліміз тәуелсіздік алғасын, туған жеріне көмектесу үшін Германияның алпауыт компанияларының инвестиция алып келуі үшін барын салды. Сүлеймен Шадқамның 60 жас мерейтойы Рахымжан Отарбаевтың ұйымдастыруымен 2017 жылы Атырау қаласында өтті. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Иран этникалық топтары]] [[Санат:Қазақтар диаспорасы]] roimgshqkrfmqr0gyxu23cw01hr93t9 3690688 3690686 2026-11-03T10:46:25Z Мағыпар 100137 /* Иран қазақтары арасынан шыққан белгілі адамдар */ толықтыру 3690688 wikitext text/x-wiki '''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі. Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.<ref>{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == Иран қазақтарының бастапқы тарихы == Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды» кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған. Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты. Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады. Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.<ref>{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы == 1968 жылы сол кездегі Иранның патшасы Мұхаммед Реза Пәһлевидін Кеңестік Қазақстанга сапары кезінде Алматы қаласында республиканың бірінші басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың арнайы қонағы болды. Иран патшасы оны Иран еліне қонақ болып қайтуға шақырады. Бірақ, Қонаев ол кезде Иранға бару-бармау билігі Мәскеудің қолында екенін ескеріп, есесіне шахтан Ирак қазақтарының жай-күйін сұрайды. Патша, қазақтар туралы ешқандай мағлұмат білмейтінін айтып, барағаннан кейін олардың жәй-күйін білуге уәде береді. Дінмүхаммед Қонаев Ирандағы бауырларына сәлем жолдап, патшадан оларға оң көзбен қарауын өтінеді. Иран патшасы еліне оралысымен қарамағындағыларға қазақтардың тез арада мекен-жайын анықтауды тапсырады. Ақмолда Талиб-ол-Илім бастаған бір топ қария Тегерандағы «Ниявәран» сарайында патшаның қабылдауында болады. Патшаның ілтипатына бөлінген олар патшаны отбасымен қазақ ауылына қонақ болуға шақырады. Патшаның зайыбы Мəлике Фəрəһ қазақтардың имам Əбу-Ханифа атындағы Горган қаласында жаңадан салынған мешітіне кіріп, иран кілемін патшаның атынан тарту етеді. Аталмыш оқиғалар қазақтарға жаңа бір серпіліс берді. Ақсақалдар қала, аймақ тіпті мемлекеттік шенеуніктердің көзіне ілініп, олардың ілтипатына бөлене бастады. Қазақтың аурушаң екі ұл-қызы қаражаттың жоқтығынан ем алуға дəрменсіз болып жүрген жерінен тегін емделуге жолдама алды. Азаматтық ала-аламай жүргендердің ісі жеделдетіліп азаматтық куəлікке қол жеткізді. Қазақтарға жер бөлінді. Қазақтардың жер шаруашылығымен айналысуына жол ашылды. Бай-ауқатты отбасылар көбейді. Жоғарғы оқу орындарына түсуге жаңа бір талпыныс пайда болды. Горган радиосының түркімен тілінде жарияланатын бөлімінде күнде бір жарым сағат қазақ əндерін əуе толқынына жібере бастады.<ref>{{citeweb|url=https://el.kz/1970_zhyldary_iran_-aza-taryna_zher_berilip-_-uant-an_edi_21170/|title=1970 жылдары Иран қазақтарына жер беріліп, қуантқан еді.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == 1970 жылдардан кейінгі Ирандағы қазақтардың жағдайы == 1970 жылдары орта мектеп түлектері алғаш рет жоғары оқу орнына түсуге дайындық үстінде болды. Жастардың ғылым, білімге ден қойып, спорт саласына бет бұруы елеулі жетістіктерге қол жеткізді. Мәселен, Кайырбай Жеменей ауыр атлетикадан облыстық жене республикалық денгейде көптеген жылдар бойы жүлделі орынға ие болса, Әшім Жеменей гимнастика саласында бірнеше жүлде алып, парсы жұртына танымал болды. Әбубәкір Павиз (Әбіш) жеңіл атлетиканың әр түрлі саласы бойынша (найза, дискі лактыру, т.б.) республикалық оқушылар жарыстарында б алтын медаль алды. Олардың ізбасары Сафура Жеменей гимнастикадан республикалық оқушылар сайысында үшінші орынды иеленді. Кейінгі жылдары Маржан Жеменей шахматтан республика оқушылар арасындағы жарыста үшінші орынға қол жеткізді. Қазақ футбол командасы екі миллион халқы бар Мазандеран облысының Горган ауданында үлкен жетістіктерге жетті. Ол талай рет аудан, аймақ көлемінде жүлделі орындарға ие болды. Есін жиған ел той-думанды дүркіретіп өткізетін халге де жетті. Осы жылдары қазақ қыздарының біразы мектепке бара бастады. Кеңестік Қазақстаннан «Қыз Жібек», «Транссібір экспресі», «Көксерек» фильмдері әкелініп, араб әрпімен Міржақып Дулаттың «Оян, казақ» кітабы, М.Әуезовтің «Қараш-қараш», Т.Ахтановтың «Боран», Ш.Айтматовтың «Жәмила», «Ақ кеме», «Ананың хикаясы», «Ғасырдан да ұзақ күн» еңбектері парсы тілінде кітапхана сөрелеріне түсе бастады. 1970 жылдардан кейін «Дос-Мұкасан» тобынын орындап жүрген әндері Иран қазақтарына да жетті. Олардың әндері көп сұранысқа ие болып, күйтаспага жазылып, ән сүйер қауымның сұранысын қанағаттандырды. 1977 жылдан бастап «Шалқар», қазір «Шалқар-2» деген атаумен шығатын газет қолдарына тие бастады.<ref>{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}</ref> == 1980-1990 жылғы қазақтар == 1980-1990 жылдары Иран, Ауғанстан, Сауд Арабиясы, Пәкістан, Еуропа елдеріндегі қазақтар бір-бірімен тығыз байланыста бола бастады. Кеңестік Қазақстандағы 1986 жылғы жастардың желтоқсан көтерілісі КСРО-дағы қайта құру саясаты шетел қазақтарына жаңаша ой салды. Ол ата-мекенге оралу еді. Аталмыш елдерде мүмкіндігінше жаңадан ресми - бейресми қоғамдар, ұйымдар не бас қосулар жиіледі. Барлық жерде қазақ салт-дәстүрін жаңарту, сонымен қатар атамекенмен байланысты күшейту жолдарын қарастыру болды. 1990 жылдар жаңа серпіліс кезеңі болып табылады. Иран елінің жоғарғы оқу орындарында қазактың жүздеген ұл-қыздары заманаға сай түрлі мамандықтар: математика, компьютердің түрлі мамандары, ауыл шаруашылығы, экономика, педагогика, қоғамдық білімдер, басқару мамандығы, кеме инженері, әдебиет, статистика, техника саласының бағыттарында оқи бастады. Бір легі мемлекетгің әр түрлі салаларында баскару денгейдегі қызметке қол жеткізді. 1992 жылдың қаңтар айының 29-шы жұлдызында Қазақстан Республикасы мен Иран Ислам Республикасы арасындағы дипломатиялык қатынастар елісіміне қол қойылды. Иранның тұңғыш елшісі Рәсул Ислами мырза 15 қыркүйек 1992 жылы ел президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевқа сенім хатын тапсырды. 1993 жылдың қыркүйек-қазан айларында Иран елінің астанасы Тегеран қаласында Қазақстан Республикасының елшілігі ашылып, елші ретінде Мырзагай Жолдасбеков қызметіне кірісті. Қазақстан президенті мен сол кездегі Иран Ислам Республикасының президенті Әли Акбар Хашеми арасында иран қазақтарының заңды түрде ата-мекеніне өз қалаулары бойынша көше алатындығы жөніндегі келісімге қол қойылды. Соның нәтижесінде 1995 жылдың күзінде Иран қазақтарының алғашқы тобы қазақ жеріне аяқ басты. == Жалпы сипаттама == Қазақтар Иранда өз салт-дәстүрін сақтаған. Сондықтан олар шашырап, бытырап кетпей, «мәхалла» деп аталатын бір аудан, бір ауыл, бір көшенің бойында қоныс тепкен. Тіпті көшелерінің аты «Қазақ» деп аталады. Өздерінің дүкені, өздерінің мешіті — сүннит қазақтар мен түркімендер жиналатын жері бар. Өйткені, Иран — шиіт мазхабындағы ел. Сол шиіттердің ортасында олар өздерінің сүннит мазхабын сақтап отыр. Өздерінің имамдары бар. Түркімен имам да, қазақ имам да бар. Өзара алмасып, сол жерде жұма намаздарын өткізіп тұрады. Иран қазақтары, үйде қазақша сөйлеседі. Парсыша тек сыртта сөйлейді. Қазақтар ирандықтарды «оулият» дейді. Бірақ енді кейінгі ұрпақтың арасында қазақ тілін сақтап қалу мәселесі жиі көтеріліп жүр. Өйткені қазір жаңа технология дамып жатыр, балалар мектепте ағылшынша оқиды, әлеуметтік желілерде ағылшынша ақпарат көп. Қазірдің өзінде олар қазақ тілі мен парсы тілін араластырып сөйлейді. Тілді сақтауда Otau TV арқылы қосылатын «Балапан», «Қазақстан» сияқты телеарналар көмектесіп отыр.<ref>{{citeweb|url=https://ult.kz/kz/post/iran-kazaktary-85-million-irandykka-sinip-ketpey-ana-tilin-saktap-kaldy-shygystanushymen-sukhbat|title=«Иран қазақтары 85 миллион ирандыққа сіңіп кетпей, ана тілін сақтап қалды»: шығыстанушымен сұхбат|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> 1980 жылдары зерттеуші ғалым Мәнсур Қияидің жазуы бойынша Иран қазақтары 26 рудан құралады: Тіней, Беріш, Бегей, Қосқұлак, Әбыз, Жеменей, Байбоз, Ескелді, Медет, Жары, Қырықмылтық, Жаман Адай, Мамыртай, Қожа, Қараш, Жақа, Көрпе, Байшағыр, Боқсары, Жаппас, Қаржау, Тобыш, Әли, Шегем, Табынай, Бәубек, сонымен қатар Әлім, Найман, Табын. Жеменей руынан — Ақшакедей (4 отбасы), Қаракедей (17 отбасы), Есен (7 отбасы), Ақбота (6 отбасы), Бәйбіше (6 отбасы), Сұлтаналы (2 отбасы), Олжашы (5 отбасы), Өрдек (37 отбасы), Қара тоқа (7 отбасы) бар. == Иран қазақтарының салт-дәстүрлері == Иран қазақтары әуел бастан салт-дәстүрді ұстануға мығым. Бұрынғы ата-баба салт-дәстүрді барынша ұстанады. Бауырсақ той, күйеу той, киіт беру, орамал ақша беру, беташар, беташардан кейін ойын тойы болады.<ref>{{citeweb|url=https://azattyq-ruhy.kz/society/73266-kuieu-tusiru-degen-bar-kazaktyn-tun-gysh-geolog-galymynyn-shoberesi-iran-kazaktarynyn-toiy-kalai-otetinin-aityp-berdi|title=«Күйеу түсіру деген бар»: геолог ғалымның шөбересі Иран қазақтарының тойы қалай өтетінін айтып берді|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}</ref> Ең басты қасиет қонақжайлылық. Кез-келген қонаққа бару бір кесе шәйдан басталады, үй иесі әрдайым кіріп,ортақ үстел басында дәм татуды ұсынады. Егер сіз таныс болмасаңыз да, бірақ ұлтыңыз қазақ болса, сізді кез келген үй қарсы алады.<ref>{{citeweb|url=https://weproject.media/kz/articles/detail/iranda-y-etnikaly-aza-tar-til-men-orta-d-st-rler-zhayly/?ysclid=mvys07vr5w373226310|title=Ирандағы этникалық қазақтар тіл мен ортақ дәстүрлер жайлы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}</ref> '''Қыз ұзату''' — қазақтардың ұл-қыздары өздерінің болашақ жарын таңдауға ешқандай еркі болмай олардың ата-аналары таңдайтын. Әке баласына лайық көрген қызды құда түсіп айттыруға ағайындардың үлкендерімен кеңесіп, шешім қабылдайды. Қалыңдық таңдауда ата-ана бірден шешім қабылдамайды. Олар өздеріне лайық деген жанұяларяың мінез-құлқын, тұрмыстық жағдайын, бала-шағасының хал-ахуалын, отбасы мүшелерінің қарым-қатынасын, жолдас-жоралары, жегжаттары арқылы әбден біліп алып барып шешімге келеді. Ал қазіргі кезде ұл балалардың қыз таңдауда өз еріктері бар. Бірақ, қыз балалардың емін-еркін жүрістері болмағандықтан, оларға қиындықтардың көп болатыны рас. '''Айттыру''' — ағайынның үлкендері ұл мен қыздың үйленуіне келісім бере қойса, сөзге шебер туыстың бір әйел адамы қыздың анасымен хабарласып өз ойларын айтады. Қыздың анасы мақұл көріп, күйеуімен бұл жайлы әңгімелесіп, қыздарын беруді дұрыс деп шешсе, бір апта ішінде өздерінің келіскендерін хабарлайды. Жігіт жақтан елге абыройлы, беделді ағайындарының бірі бас болып бірнеше адамды ертіп қыздың үйіне барып, өздерінің келгендегі ниетін айтады. Бұл екі жақтың келісімге келгендіктерін көрсетеді. Содан кейін қыздың ата-анасы ақсақалдармен кеңесе отырып, құда түсетін күнін белгілеп жігіт жаққа хабарын береді. Жігіттің әкесі бірнеше ақсақалдарды ертіп қыз жақтың «үлкен шаңырағына» барып құда түседі. Сөйтіп екі жақ сөз берісіп, құдалықтың алғы шартын жасайды. '''Құда болу''' — құда болу күні ырым бойынша сәтті күннің бірін тағайындайды. Бұл күні екі жақ дәстүрлі қалыңмал мөлшерін анықтайды. Оның мөлшерін ауқатты немесе бәсекешіл адамдар өзгертіп отырады. Дегенмен өзіндік мөлшері азды-көпті жоғарылап не төмендеп өзгеріп отырады. Мәселен қазіргі кезде мың-екі мың доллар көлемінде қалыңмал төленеді. Қалыңмал жігіт жақтың материалдық жағдайына байланысты бөлініп бір, екі не үш мезгілге бөлініп төленеді. Қалыңмалдың оннан бір мөлшері «Ағалық хақы» деп беріледі. Қалыңмалдың белгіленген мөлшері төленген соң екі жақ құдалық той жасау күнін белгілейді. '''Құдалық той''' — құдалық той белгіленген соң бірнеше күн бұрын дайындық бастайды. Жігіт жағы өздерінің ағайын-туысқандарына той болатын күнді хабардар етеді. Қыз жақ құдалық тойға баратын ағайындарын анықтап шақырады. Жігіттің анасы жақын апа-жеңгелері қызға тағатын алтын сырға тағы басқа сыйлықтарын дайындайды. Мұнда жігіт жақтың ауқаттылығына байланысты қызға алтын бұйымдар мен түрлі сыйлықтар беріледі. Қыз жақтың адамдары да «Ақ қалта», «Ала қалтасын» көтеріп келеді. Құдалық той қыз жақта жасалады. Жігіт жақтан келетін құдаларға арнап үй дайындап қояды. Бұл үйді «Құда түсетін үй» деп атайды. Құдалық тойдан бір күн бұрын май нан (шелпек), бауырсақ пісіріледі. Құдалардың саны 200 адамға дейін жетеді. Қазір бұл сан нарықтық жағдайға байланысты төмендеп кетті. Көп жылдардан бері қазақ «күріше» пісіріп қарсы алуды дәстүрге айналдырды. Қонақтар санының көп болуына қатысты әр төрт, алты бір табақ күріш тартылады. Дастарқанға жеміс-жидек, салат және сусындар қойылады. Тамақ желініп болғаннан кейін ас қайырып, құран оқылады. Қонақтар бәрі үйден сыртқа шыққан соң жігіттің әкесі не ағасы үйден сыртқа шықпастан бұрын отырған жердің киізінің астына қонақ иесіне "сыйлық" ретінде ақша қалдырады. Оны "төсек асты" дейді. Құдалар қонақасы берілген үйден шыққан соң қыздың әкесінің үйіне бет алады. Құдалық тойдың ең қызық сәті "Құда түсіру» деп есептеледі. Өйткені құдаларды қызықтап қарсы алу және күтті болсын деген ниетпен оларға ұн жағып жатады, Бұрын қызыққа батамыз деп құдалардың ішінде ыңғайы келгенін ұнға әбден малып, тұла бойын кардай қылып тастайтын, Кейінгі жылдары бүл расімнің тек қана ырымы жасалады. Бұдан кейін қыз жағы жігіт жағынан келген құдаларға бес түрлі «кит» береді. Біріншісі жігіттің ата-анасына, екіншісі бірінші дәрежелі туыстарына, үшіншісі одан кейінгі ағайындарына, дос-жарандарына, бесінші кит „көптің киті“ деп аталады. Ол жалпы жиналған қонақтарға таратылады. Сондай-ақ „өлі-тірінің киті“ бар. Келесі күні "Құда той" жігіттің үйінде жалғасады. Жігіттің үйіндегі тойда да қыздың үйіне жасалған рәсімдермен қайталанады. '''Қалындық болу мерзімі''' — қалындық мерзімі әртүрлі алты айдан бес жылға дейін созыпғандары бар, Ең қызығы бұл мерзім аралығында жігіт пен қыз ашықтан ашық бір-бірімен кездесе алмайды, Сондай-ақ қыз-жігіт ата-ене және туған-туыстарының көзіне түсе бермеуі керек. Айт күндері мәселен құрбан айт, наурыз мерекесінде екі жақ көрісуге барады. Ал, наурыз айтта күйеу баланын тарапынан қалыңдыққа міндетті түрде түрлі алтын әшекейді бұйымдар сыйлыққа алып барады. '''Тойға дайындық''' — жігіт жағы қалыңмалды толық өтегеннен кейін келін түсіру тойды жасауға дайын екендіктерін жария етеді. Той мерзімі жақындай түсісімен қыз сырлас жеңгелерінен "сыңсу" үйрене бастайды, Тойдың күні нақтылай белгіленген сон қызды ағайындары мен дос-жарандарын қонақасы беруге қонаққа шақырады, қызды түнде барлық туыстар мен достарын қоса шақырып, үлкен құрмет көрсетіп, ән айтып, дүрілдетіп той жасап өткізеді. Бұған Иран қазақтары «Ойын кеші» деп ат қойған. '''Неке кию рәсімі''' — неке қию үшін ауыл молдасы шақырылады. Бір ыдысқа су құйылады, оған аздап секер қосылады, Қыз жақтан күміс теңге, күйеу жақтан ақ орамал алынады. Күміс теңгені суға салып, ыдыстың үстін ақ орамалмен жабады. Неке қию үшін молданың қасына екі "куә" сайланады. Молда олардың бір-біріне ризашылығын естігеннен кейін некелерін қияды. Сосын ортадағы ыдыстағы суды жиналғандарға береді, әрқайсысы бір-бірден ұрттайды. '''Қол ұстату''' — неке қиылғаннан кейін қыздың жеңгелері қыздын әкесінің үйінің бір бөлмесіне төсек жайып, күйеу мен қалыңдықтың қол ұстасу рәсіміне дайындайды. Сол бөлмеде қыз күтіп отырады. Үй адамдары ұйықтағаннан кейін қыздың женгелері сол маңайда күтіп жүрген жігітті қыз отырған бөлмеге алып келеді. Күйеу жігіт оны ертіп келген жеңгесіне жеңгетайлық сыйлығын береді. Жеңге күйеу мен қыздың оң қолдарын жібек орамалмен бір-біріне байлайды. Олар бір-бірінің бетін сипап, отырып аз ғана сөйлеседі. Көп ұзамай жеңгелері келіп күйеуді үйден шығарып алып кетеді.<ref>{{кітап|авторы=Ислам Жеменей | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран және Ирандағы қазақтар |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Атажұрт |жыл=2012|томы= |беттері=53-89|барлық беті=264|сериясы= |isbn=978-601-7023-53-9|тиражы= }}</ref> == Иран қазақтары арасынан шыққан белгілі адамдар == '''Бали Ақмолда Әбдіжәмилұлы.''' Әкесі Әбдіжәмил аласапыран кезінде артынан келген қуғыншылар қолынан қаза тапқан. Жетім қалған Ақмолда нағашыларының қолында өсіп тәрбиеленеді. Иран жеріндегі Гүнбед Қауыс қаласында діни сауатын ашады. Иран патшасы Мұхаммед Риза шахтың "Ақ төңкерісінен" кейін оқуын аяқтамай саяси күреске бет бұрып, қазақтарға жер алып беруге көп күш жұмсайды. Халықтарға жер бөлу кезінде жергілікті билік тұтқасын ұстағандар көптеген әділетсіздіктерге барады, әсіресе қазақтарға құнарсыз шөлейт жерлерді ұсынады.<br /> Осы кезде Ақмолданың туған халқы үшін күресі басталады. Патшаның қазақтар тұратын аймақтағы өкілі генерал Мозайәнмен келіспейді. Оның өзіне ұсынған сый кұрметінен де бас тартып, әділетсіздігін бетіне басын, патшаға арыз түсіреді. Әртүрлі өтірік жала жабылған Ақмолда Шираз қаласына он жылға жер аударылды. Төңкерістен кейін қазақтар тұратын аймақтарға әртүрлі мәдени, әлеуметтік шаралардың іске асуына басшылық жасайды. '''Ескелді Мұхаммед Әбілұлы.''' 1944 жылы Иранның Бендер-Түрікмен қаласында дүниеге келген. Бастауыш мектепті сол жерде, ал, орта мектепті Горган қаласында бітірген. Жасы 18 келгенде бастауыш мектептерде мұғалім болып 5 жыл жұмыс істейді. Кейін Тегеран университетінің заң факультетіне түсіп 1969 жылы бітіріп шығады да, Әділет Министрлігінде жұмысын бастайды: 15 жыл прокурор көмекшісі, тергеуші, прокурор және сот болып Иранның біршама қалаларында жұмыс істейді. Саяси көзқарасы үшін 1986 жылы қуғынға түседі. 1994-тен бері Алматыда тұрады. Орыс тілін білмеу салдарынан негізгі мамандығы бойынша жұмысы жоқ, қазір бизнеспен айналысады. Иран қазақтарынын арасынан бірінші болып жоғары оқу орнына түсіп, бірінші болып университет бітірген. Бірінші Дүниежүзілік Қазақтарының Құрылтайына Иран қазақтарын бас бастап келді. '''Қажымұхаммед Байтұрұлы Шадқам.''' 1948 жылы Гонбед-Қауыс қаласында дүниеге келген. Орта мектепті 1970 жылы, ал, 1974 жылы Тегеран университетінің "Заң және Саяси ғылымдары" факультетін бітірген. 1970 жылдары шыққан 10 томдық "Қытай тілінің түсіндірме сөздігін" Қазақша-Персыша сөздігі ретінде аударды. Осы еңбектің жалғасы ретінде "Қазақ тілінің фразеологиянық сөздігін" парсы тіліне аударған. Абайдың өлеңдері мен қара сөздерін парсы тіліне аударды. «Данешнама Годестан» атты жинақтың 6-санында Иран қазақтары туралы мақаласы басылған. '''Бабық Тойжан Еңсегенұлы.''' 1949 жылы Горган қаласында дүниеге келген. Бастауыш пен орта мектептерді бітіргеннен кейін 1969 жылы Шаһ Мәзрез атындағы педагогикалық колледжіне түсіп, екі жыл оқиды да сол жерде парсы тілінен сабақ береді. Кейін директордың орынбасары болып оқу-әдістемелік бөлімін баскарады, 1976 жылы институтқа түсіп, парсы тілі мен әдебиеті мамандығын алып шығады. Тегеран, Бендер-Түрікмен және Горган қалаларында сол салада сабақ береді, 2003 жылы зейнеткерлікке шықты. Тойжан — қазақтың әдет-ғұрып, салттары туралы жергілікті әрі орталық газеттерде басылған көптеген мақалалардың авторы. Тұрғылықты қаласы Горган. '''Сүлеймен Ақтауұлы Шадқам.''' 1957 жылы Иран жерінде Бендер-Түрікмен қаласында қарапайым шаруа отбасында дүниеге келген. Еркін ойлы болып өскен Сүлеймен 1979 жылы өздерінің ұлт ретінде талабын үкімет алдына қойып, орындалмаған соң қолдарына қару алған түрікмен қатарынан табылады. Көтеріліс аяусыз жаншылып, жеңіліс тапқан соң ауыр жазаға кесілген Сүлеймен Ирандағы аймақтық сот Мұхаммед Ескелдінің көмегімен құжат жасатып, 1986 жылы Түркияға өтіп кетеді. Араб елдерін аралап, соңынан Германияға тұрақтап, Мюнхен қаласында қоныс тебеді. Осы қалада Динайға кездесіп, 1987 жылы шаңырақ көтереді. 1991 жылы тұңғыш ұлы Олжас, кейін Абай дүниеге келеді. Еліміз тәуелсіздік алғасын, туған жеріне көмектесу үшін Германияның алпауыт компанияларының инвестиция алып келуі үшін барын салды. Сүлеймен Шадқамның 60 жас мерейтойы Рахымжан Отарбаевтың ұйымдастыруымен 2017 жылы Атырау қаласында өтті. '''Әбжед Ізбасұлы Арманд.''' 1957 жылы Бендер-Түрікмен каласында дүниеге келген. Орта мектепті бітіргентен кейін Сауд Арабиясының Медине қаласындағы Халықаралық Ислам Университетін бітіріп, елге оралып туған қаласында араб тілінің маманы ретінде сабақ береді == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Иран этникалық топтары]] [[Санат:Қазақтар диаспорасы]] cev0q2mlijl4fjq3gqezph8ztgd653j 3690689 3690688 2026-11-03T10:51:56Z Мағыпар 100137 /* Иран қазақтары арасынан шыққан белгілі адамдар */ толықтыру 3690689 wikitext text/x-wiki '''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі. Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.<ref>{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == Иран қазақтарының бастапқы тарихы == Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды» кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған. Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты. Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады. Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.<ref>{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы == 1968 жылы сол кездегі Иранның патшасы Мұхаммед Реза Пәһлевидін Кеңестік Қазақстанга сапары кезінде Алматы қаласында республиканың бірінші басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың арнайы қонағы болды. Иран патшасы оны Иран еліне қонақ болып қайтуға шақырады. Бірақ, Қонаев ол кезде Иранға бару-бармау билігі Мәскеудің қолында екенін ескеріп, есесіне шахтан Ирак қазақтарының жай-күйін сұрайды. Патша, қазақтар туралы ешқандай мағлұмат білмейтінін айтып, барағаннан кейін олардың жәй-күйін білуге уәде береді. Дінмүхаммед Қонаев Ирандағы бауырларына сәлем жолдап, патшадан оларға оң көзбен қарауын өтінеді. Иран патшасы еліне оралысымен қарамағындағыларға қазақтардың тез арада мекен-жайын анықтауды тапсырады. Ақмолда Талиб-ол-Илім бастаған бір топ қария Тегерандағы «Ниявәран» сарайында патшаның қабылдауында болады. Патшаның ілтипатына бөлінген олар патшаны отбасымен қазақ ауылына қонақ болуға шақырады. Патшаның зайыбы Мəлике Фəрəһ қазақтардың имам Əбу-Ханифа атындағы Горган қаласында жаңадан салынған мешітіне кіріп, иран кілемін патшаның атынан тарту етеді. Аталмыш оқиғалар қазақтарға жаңа бір серпіліс берді. Ақсақалдар қала, аймақ тіпті мемлекеттік шенеуніктердің көзіне ілініп, олардың ілтипатына бөлене бастады. Қазақтың аурушаң екі ұл-қызы қаражаттың жоқтығынан ем алуға дəрменсіз болып жүрген жерінен тегін емделуге жолдама алды. Азаматтық ала-аламай жүргендердің ісі жеделдетіліп азаматтық куəлікке қол жеткізді. Қазақтарға жер бөлінді. Қазақтардың жер шаруашылығымен айналысуына жол ашылды. Бай-ауқатты отбасылар көбейді. Жоғарғы оқу орындарына түсуге жаңа бір талпыныс пайда болды. Горган радиосының түркімен тілінде жарияланатын бөлімінде күнде бір жарым сағат қазақ əндерін əуе толқынына жібере бастады.<ref>{{citeweb|url=https://el.kz/1970_zhyldary_iran_-aza-taryna_zher_berilip-_-uant-an_edi_21170/|title=1970 жылдары Иран қазақтарына жер беріліп, қуантқан еді.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> == 1970 жылдардан кейінгі Ирандағы қазақтардың жағдайы == 1970 жылдары орта мектеп түлектері алғаш рет жоғары оқу орнына түсуге дайындық үстінде болды. Жастардың ғылым, білімге ден қойып, спорт саласына бет бұруы елеулі жетістіктерге қол жеткізді. Мәселен, Кайырбай Жеменей ауыр атлетикадан облыстық жене республикалық денгейде көптеген жылдар бойы жүлделі орынға ие болса, Әшім Жеменей гимнастика саласында бірнеше жүлде алып, парсы жұртына танымал болды. Әбубәкір Павиз (Әбіш) жеңіл атлетиканың әр түрлі саласы бойынша (найза, дискі лактыру, т.б.) республикалық оқушылар жарыстарында б алтын медаль алды. Олардың ізбасары Сафура Жеменей гимнастикадан республикалық оқушылар сайысында үшінші орынды иеленді. Кейінгі жылдары Маржан Жеменей шахматтан республика оқушылар арасындағы жарыста үшінші орынға қол жеткізді. Қазақ футбол командасы екі миллион халқы бар Мазандеран облысының Горган ауданында үлкен жетістіктерге жетті. Ол талай рет аудан, аймақ көлемінде жүлделі орындарға ие болды. Есін жиған ел той-думанды дүркіретіп өткізетін халге де жетті. Осы жылдары қазақ қыздарының біразы мектепке бара бастады. Кеңестік Қазақстаннан «Қыз Жібек», «Транссібір экспресі», «Көксерек» фильмдері әкелініп, араб әрпімен Міржақып Дулаттың «Оян, казақ» кітабы, М.Әуезовтің «Қараш-қараш», Т.Ахтановтың «Боран», Ш.Айтматовтың «Жәмила», «Ақ кеме», «Ананың хикаясы», «Ғасырдан да ұзақ күн» еңбектері парсы тілінде кітапхана сөрелеріне түсе бастады. 1970 жылдардан кейін «Дос-Мұкасан» тобынын орындап жүрген әндері Иран қазақтарына да жетті. Олардың әндері көп сұранысқа ие болып, күйтаспага жазылып, ән сүйер қауымның сұранысын қанағаттандырды. 1977 жылдан бастап «Шалқар», қазір «Шалқар-2» деген атаумен шығатын газет қолдарына тие бастады.<ref>{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}</ref> == 1980-1990 жылғы қазақтар == 1980-1990 жылдары Иран, Ауғанстан, Сауд Арабиясы, Пәкістан, Еуропа елдеріндегі қазақтар бір-бірімен тығыз байланыста бола бастады. Кеңестік Қазақстандағы 1986 жылғы жастардың желтоқсан көтерілісі КСРО-дағы қайта құру саясаты шетел қазақтарына жаңаша ой салды. Ол ата-мекенге оралу еді. Аталмыш елдерде мүмкіндігінше жаңадан ресми - бейресми қоғамдар, ұйымдар не бас қосулар жиіледі. Барлық жерде қазақ салт-дәстүрін жаңарту, сонымен қатар атамекенмен байланысты күшейту жолдарын қарастыру болды. 1990 жылдар жаңа серпіліс кезеңі болып табылады. Иран елінің жоғарғы оқу орындарында қазактың жүздеген ұл-қыздары заманаға сай түрлі мамандықтар: математика, компьютердің түрлі мамандары, ауыл шаруашылығы, экономика, педагогика, қоғамдық білімдер, басқару мамандығы, кеме инженері, әдебиет, статистика, техника саласының бағыттарында оқи бастады. Бір легі мемлекетгің әр түрлі салаларында баскару денгейдегі қызметке қол жеткізді. 1992 жылдың қаңтар айының 29-шы жұлдызында Қазақстан Республикасы мен Иран Ислам Республикасы арасындағы дипломатиялык қатынастар елісіміне қол қойылды. Иранның тұңғыш елшісі Рәсул Ислами мырза 15 қыркүйек 1992 жылы ел президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевқа сенім хатын тапсырды. 1993 жылдың қыркүйек-қазан айларында Иран елінің астанасы Тегеран қаласында Қазақстан Республикасының елшілігі ашылып, елші ретінде Мырзагай Жолдасбеков қызметіне кірісті. Қазақстан президенті мен сол кездегі Иран Ислам Республикасының президенті Әли Акбар Хашеми арасында иран қазақтарының заңды түрде ата-мекеніне өз қалаулары бойынша көше алатындығы жөніндегі келісімге қол қойылды. Соның нәтижесінде 1995 жылдың күзінде Иран қазақтарының алғашқы тобы қазақ жеріне аяқ басты. == Жалпы сипаттама == Қазақтар Иранда өз салт-дәстүрін сақтаған. Сондықтан олар шашырап, бытырап кетпей, «мәхалла» деп аталатын бір аудан, бір ауыл, бір көшенің бойында қоныс тепкен. Тіпті көшелерінің аты «Қазақ» деп аталады. Өздерінің дүкені, өздерінің мешіті — сүннит қазақтар мен түркімендер жиналатын жері бар. Өйткені, Иран — шиіт мазхабындағы ел. Сол шиіттердің ортасында олар өздерінің сүннит мазхабын сақтап отыр. Өздерінің имамдары бар. Түркімен имам да, қазақ имам да бар. Өзара алмасып, сол жерде жұма намаздарын өткізіп тұрады. Иран қазақтары, үйде қазақша сөйлеседі. Парсыша тек сыртта сөйлейді. Қазақтар ирандықтарды «оулият» дейді. Бірақ енді кейінгі ұрпақтың арасында қазақ тілін сақтап қалу мәселесі жиі көтеріліп жүр. Өйткені қазір жаңа технология дамып жатыр, балалар мектепте ағылшынша оқиды, әлеуметтік желілерде ағылшынша ақпарат көп. Қазірдің өзінде олар қазақ тілі мен парсы тілін араластырып сөйлейді. Тілді сақтауда Otau TV арқылы қосылатын «Балапан», «Қазақстан» сияқты телеарналар көмектесіп отыр.<ref>{{citeweb|url=https://ult.kz/kz/post/iran-kazaktary-85-million-irandykka-sinip-ketpey-ana-tilin-saktap-kaldy-shygystanushymen-sukhbat|title=«Иран қазақтары 85 миллион ирандыққа сіңіп кетпей, ана тілін сақтап қалды»: шығыстанушымен сұхбат|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}</ref> 1980 жылдары зерттеуші ғалым Мәнсур Қияидің жазуы бойынша Иран қазақтары 26 рудан құралады: Тіней, Беріш, Бегей, Қосқұлак, Әбыз, Жеменей, Байбоз, Ескелді, Медет, Жары, Қырықмылтық, Жаман Адай, Мамыртай, Қожа, Қараш, Жақа, Көрпе, Байшағыр, Боқсары, Жаппас, Қаржау, Тобыш, Әли, Шегем, Табынай, Бәубек, сонымен қатар Әлім, Найман, Табын. Жеменей руынан — Ақшакедей (4 отбасы), Қаракедей (17 отбасы), Есен (7 отбасы), Ақбота (6 отбасы), Бәйбіше (6 отбасы), Сұлтаналы (2 отбасы), Олжашы (5 отбасы), Өрдек (37 отбасы), Қара тоқа (7 отбасы) бар. == Иран қазақтарының салт-дәстүрлері == Иран қазақтары әуел бастан салт-дәстүрді ұстануға мығым. Бұрынғы ата-баба салт-дәстүрді барынша ұстанады. Бауырсақ той, күйеу той, киіт беру, орамал ақша беру, беташар, беташардан кейін ойын тойы болады.<ref>{{citeweb|url=https://azattyq-ruhy.kz/society/73266-kuieu-tusiru-degen-bar-kazaktyn-tun-gysh-geolog-galymynyn-shoberesi-iran-kazaktarynyn-toiy-kalai-otetinin-aityp-berdi|title=«Күйеу түсіру деген бар»: геолог ғалымның шөбересі Иран қазақтарының тойы қалай өтетінін айтып берді|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}</ref> Ең басты қасиет қонақжайлылық. Кез-келген қонаққа бару бір кесе шәйдан басталады, үй иесі әрдайым кіріп,ортақ үстел басында дәм татуды ұсынады. Егер сіз таныс болмасаңыз да, бірақ ұлтыңыз қазақ болса, сізді кез келген үй қарсы алады.<ref>{{citeweb|url=https://weproject.media/kz/articles/detail/iranda-y-etnikaly-aza-tar-til-men-orta-d-st-rler-zhayly/?ysclid=mvys07vr5w373226310|title=Ирандағы этникалық қазақтар тіл мен ортақ дәстүрлер жайлы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}</ref> '''Қыз ұзату''' — қазақтардың ұл-қыздары өздерінің болашақ жарын таңдауға ешқандай еркі болмай олардың ата-аналары таңдайтын. Әке баласына лайық көрген қызды құда түсіп айттыруға ағайындардың үлкендерімен кеңесіп, шешім қабылдайды. Қалыңдық таңдауда ата-ана бірден шешім қабылдамайды. Олар өздеріне лайық деген жанұяларяың мінез-құлқын, тұрмыстық жағдайын, бала-шағасының хал-ахуалын, отбасы мүшелерінің қарым-қатынасын, жолдас-жоралары, жегжаттары арқылы әбден біліп алып барып шешімге келеді. Ал қазіргі кезде ұл балалардың қыз таңдауда өз еріктері бар. Бірақ, қыз балалардың емін-еркін жүрістері болмағандықтан, оларға қиындықтардың көп болатыны рас. '''Айттыру''' — ағайынның үлкендері ұл мен қыздың үйленуіне келісім бере қойса, сөзге шебер туыстың бір әйел адамы қыздың анасымен хабарласып өз ойларын айтады. Қыздың анасы мақұл көріп, күйеуімен бұл жайлы әңгімелесіп, қыздарын беруді дұрыс деп шешсе, бір апта ішінде өздерінің келіскендерін хабарлайды. Жігіт жақтан елге абыройлы, беделді ағайындарының бірі бас болып бірнеше адамды ертіп қыздың үйіне барып, өздерінің келгендегі ниетін айтады. Бұл екі жақтың келісімге келгендіктерін көрсетеді. Содан кейін қыздың ата-анасы ақсақалдармен кеңесе отырып, құда түсетін күнін белгілеп жігіт жаққа хабарын береді. Жігіттің әкесі бірнеше ақсақалдарды ертіп қыз жақтың «үлкен шаңырағына» барып құда түседі. Сөйтіп екі жақ сөз берісіп, құдалықтың алғы шартын жасайды. '''Құда болу''' — құда болу күні ырым бойынша сәтті күннің бірін тағайындайды. Бұл күні екі жақ дәстүрлі қалыңмал мөлшерін анықтайды. Оның мөлшерін ауқатты немесе бәсекешіл адамдар өзгертіп отырады. Дегенмен өзіндік мөлшері азды-көпті жоғарылап не төмендеп өзгеріп отырады. Мәселен қазіргі кезде мың-екі мың доллар көлемінде қалыңмал төленеді. Қалыңмал жігіт жақтың материалдық жағдайына байланысты бөлініп бір, екі не үш мезгілге бөлініп төленеді. Қалыңмалдың оннан бір мөлшері «Ағалық хақы» деп беріледі. Қалыңмалдың белгіленген мөлшері төленген соң екі жақ құдалық той жасау күнін белгілейді. '''Құдалық той''' — құдалық той белгіленген соң бірнеше күн бұрын дайындық бастайды. Жігіт жағы өздерінің ағайын-туысқандарына той болатын күнді хабардар етеді. Қыз жақ құдалық тойға баратын ағайындарын анықтап шақырады. Жігіттің анасы жақын апа-жеңгелері қызға тағатын алтын сырға тағы басқа сыйлықтарын дайындайды. Мұнда жігіт жақтың ауқаттылығына байланысты қызға алтын бұйымдар мен түрлі сыйлықтар беріледі. Қыз жақтың адамдары да «Ақ қалта», «Ала қалтасын» көтеріп келеді. Құдалық той қыз жақта жасалады. Жігіт жақтан келетін құдаларға арнап үй дайындап қояды. Бұл үйді «Құда түсетін үй» деп атайды. Құдалық тойдан бір күн бұрын май нан (шелпек), бауырсақ пісіріледі. Құдалардың саны 200 адамға дейін жетеді. Қазір бұл сан нарықтық жағдайға байланысты төмендеп кетті. Көп жылдардан бері қазақ «күріше» пісіріп қарсы алуды дәстүрге айналдырды. Қонақтар санының көп болуына қатысты әр төрт, алты бір табақ күріш тартылады. Дастарқанға жеміс-жидек, салат және сусындар қойылады. Тамақ желініп болғаннан кейін ас қайырып, құран оқылады. Қонақтар бәрі үйден сыртқа шыққан соң жігіттің әкесі не ағасы үйден сыртқа шықпастан бұрын отырған жердің киізінің астына қонақ иесіне "сыйлық" ретінде ақша қалдырады. Оны "төсек асты" дейді. Құдалар қонақасы берілген үйден шыққан соң қыздың әкесінің үйіне бет алады. Құдалық тойдың ең қызық сәті "Құда түсіру» деп есептеледі. Өйткені құдаларды қызықтап қарсы алу және күтті болсын деген ниетпен оларға ұн жағып жатады, Бұрын қызыққа батамыз деп құдалардың ішінде ыңғайы келгенін ұнға әбден малып, тұла бойын кардай қылып тастайтын, Кейінгі жылдары бүл расімнің тек қана ырымы жасалады. Бұдан кейін қыз жағы жігіт жағынан келген құдаларға бес түрлі «кит» береді. Біріншісі жігіттің ата-анасына, екіншісі бірінші дәрежелі туыстарына, үшіншісі одан кейінгі ағайындарына, дос-жарандарына, бесінші кит „көптің киті“ деп аталады. Ол жалпы жиналған қонақтарға таратылады. Сондай-ақ „өлі-тірінің киті“ бар. Келесі күні "Құда той" жігіттің үйінде жалғасады. Жігіттің үйіндегі тойда да қыздың үйіне жасалған рәсімдермен қайталанады. '''Қалындық болу мерзімі''' — қалындық мерзімі әртүрлі алты айдан бес жылға дейін созыпғандары бар, Ең қызығы бұл мерзім аралығында жігіт пен қыз ашықтан ашық бір-бірімен кездесе алмайды, Сондай-ақ қыз-жігіт ата-ене және туған-туыстарының көзіне түсе бермеуі керек. Айт күндері мәселен құрбан айт, наурыз мерекесінде екі жақ көрісуге барады. Ал, наурыз айтта күйеу баланын тарапынан қалыңдыққа міндетті түрде түрлі алтын әшекейді бұйымдар сыйлыққа алып барады. '''Тойға дайындық''' — жігіт жағы қалыңмалды толық өтегеннен кейін келін түсіру тойды жасауға дайын екендіктерін жария етеді. Той мерзімі жақындай түсісімен қыз сырлас жеңгелерінен "сыңсу" үйрене бастайды, Тойдың күні нақтылай белгіленген сон қызды ағайындары мен дос-жарандарын қонақасы беруге қонаққа шақырады, қызды түнде барлық туыстар мен достарын қоса шақырып, үлкен құрмет көрсетіп, ән айтып, дүрілдетіп той жасап өткізеді. Бұған Иран қазақтары «Ойын кеші» деп ат қойған. '''Неке кию рәсімі''' — неке қию үшін ауыл молдасы шақырылады. Бір ыдысқа су құйылады, оған аздап секер қосылады, Қыз жақтан күміс теңге, күйеу жақтан ақ орамал алынады. Күміс теңгені суға салып, ыдыстың үстін ақ орамалмен жабады. Неке қию үшін молданың қасына екі "куә" сайланады. Молда олардың бір-біріне ризашылығын естігеннен кейін некелерін қияды. Сосын ортадағы ыдыстағы суды жиналғандарға береді, әрқайсысы бір-бірден ұрттайды. '''Қол ұстату''' — неке қиылғаннан кейін қыздың жеңгелері қыздын әкесінің үйінің бір бөлмесіне төсек жайып, күйеу мен қалыңдықтың қол ұстасу рәсіміне дайындайды. Сол бөлмеде қыз күтіп отырады. Үй адамдары ұйықтағаннан кейін қыздың женгелері сол маңайда күтіп жүрген жігітті қыз отырған бөлмеге алып келеді. Күйеу жігіт оны ертіп келген жеңгесіне жеңгетайлық сыйлығын береді. Жеңге күйеу мен қыздың оң қолдарын жібек орамалмен бір-біріне байлайды. Олар бір-бірінің бетін сипап, отырып аз ғана сөйлеседі. Көп ұзамай жеңгелері келіп күйеуді үйден шығарып алып кетеді.<ref>{{кітап|авторы=Ислам Жеменей | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран және Ирандағы қазақтар |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Атажұрт |жыл=2012|томы= |беттері=53-89|барлық беті=264|сериясы= |isbn=978-601-7023-53-9|тиражы= }}</ref> == Иран қазақтары арасынан шыққан белгілі адамдар == '''Бали Ақмолда Әбдіжәмилұлы.''' Әкесі Әбдіжәмил аласапыран кезінде артынан келген қуғыншылар қолынан қаза тапқан. Жетім қалған Ақмолда нағашыларының қолында өсіп тәрбиеленеді. Иран жеріндегі Гүнбед Қауыс қаласында діни сауатын ашады. Иран патшасы Мұхаммед Риза шахтың "Ақ төңкерісінен" кейін оқуын аяқтамай саяси күреске бет бұрып, қазақтарға жер алып беруге көп күш жұмсайды. Халықтарға жер бөлу кезінде жергілікті билік тұтқасын ұстағандар көптеген әділетсіздіктерге барады, әсіресе қазақтарға құнарсыз шөлейт жерлерді ұсынады.<br /> Осы кезде Ақмолданың туған халқы үшін күресі басталады. Патшаның қазақтар тұратын аймақтағы өкілі генерал Мозайәнмен келіспейді. Оның өзіне ұсынған сый кұрметінен де бас тартып, әділетсіздігін бетіне басын, патшаға арыз түсіреді. Әртүрлі өтірік жала жабылған Ақмолда Шираз қаласына он жылға жер аударылды. Төңкерістен кейін қазақтар тұратын аймақтарға әртүрлі мәдени, әлеуметтік шаралардың іске асуына басшылық жасайды. '''Ескелді Мұхаммед Әбілұлы.''' 1944 жылы Иранның Бендер-Түрікмен қаласында дүниеге келген. Бастауыш мектепті сол жерде, ал, орта мектепті Горган қаласында бітірген. Жасы 18 келгенде бастауыш мектептерде мұғалім болып 5 жыл жұмыс істейді. Кейін Тегеран университетінің заң факультетіне түсіп 1969 жылы бітіріп шығады да, Әділет Министрлігінде жұмысын бастайды: 15 жыл прокурор көмекшісі, тергеуші, прокурор және сот болып Иранның біршама қалаларында жұмыс істейді. Саяси көзқарасы үшін 1986 жылы қуғынға түседі. 1994-тен бері Алматыда тұрады. Орыс тілін білмеу салдарынан негізгі мамандығы бойынша жұмысы жоқ, қазір бизнеспен айналысады. Иран қазақтарынын арасынан бірінші болып жоғары оқу орнына түсіп, бірінші болып университет бітірген. Бірінші Дүниежүзілік Қазақтарының Құрылтайына Иран қазақтарын бас бастап келді. '''Қажымұхаммед Байтұрұлы Шадқам.''' 1948 жылы Гонбед-Қауыс қаласында дүниеге келген. Орта мектепті 1970 жылы, ал, 1974 жылы Тегеран университетінің "Заң және Саяси ғылымдары" факультетін бітірген. 1970 жылдары шыққан 10 томдық "Қытай тілінің түсіндірме сөздігін" Қазақша-Персыша сөздігі ретінде аударды. Осы еңбектің жалғасы ретінде "Қазақ тілінің фразеологиянық сөздігін" парсы тіліне аударған. Абайдың өлеңдері мен қара сөздерін парсы тіліне аударды. «Данешнама Годестан» атты жинақтың 6-санында Иран қазақтары туралы мақаласы басылған. '''Бабық Тойжан Еңсегенұлы.''' 1949 жылы Горган қаласында дүниеге келген. Бастауыш пен орта мектептерді бітіргеннен кейін 1969 жылы Шаһ Мәзрез атындағы педагогикалық колледжіне түсіп, екі жыл оқиды да сол жерде парсы тілінен сабақ береді. Кейін директордың орынбасары болып оқу-әдістемелік бөлімін баскарады, 1976 жылы институтқа түсіп, парсы тілі мен әдебиеті мамандығын алып шығады. Тегеран, Бендер-Түрікмен және Горган қалаларында сол салада сабақ береді, 2003 жылы зейнеткерлікке шықты. Тойжан — қазақтың әдет-ғұрып, салттары туралы жергілікті әрі орталық газеттерде басылған көптеген мақалалардың авторы. Тұрғылықты қаласы Горган. '''Сүлеймен Ақтауұлы Шадқам.''' 1957 жылы Иран жерінде Бендер-Түрікмен қаласында қарапайым шаруа отбасында дүниеге келген. Еркін ойлы болып өскен Сүлеймен 1979 жылы өздерінің ұлт ретінде талабын үкімет алдына қойып, орындалмаған соң қолдарына қару алған түрікмен қатарынан табылады. Көтеріліс аяусыз жаншылып, жеңіліс тапқан соң ауыр жазаға кесілген Сүлеймен Ирандағы аймақтық сот Мұхаммед Ескелдінің көмегімен құжат жасатып, 1986 жылы Түркияға өтіп кетеді. Араб елдерін аралап, соңынан Германияға тұрақтап, Мюнхен қаласында қоныс тебеді. Осы қалада Динайға кездесіп, 1987 жылы шаңырақ көтереді. 1991 жылы тұңғыш ұлы Олжас, кейін Абай дүниеге келеді. Еліміз тәуелсіздік алғасын, туған жеріне көмектесу үшін Германияның алпауыт компанияларының инвестиция алып келуі үшін барын салды. Сүлеймен Шадқамның 60 жас мерейтойы Рахымжан Отарбаевтың ұйымдастыруымен 2017 жылы Атырау қаласында өтті. '''Әбжед Ізбасұлы Арманд.''' 1957 жылы Бендер-Түрікмен қаласында дүниеге келген. Орта мектепті бітіргентен кейін Сауд Арабиясының Медине қаласындағы Халықаралық Ислам Университетін бітіріп, елге оралып туған қаласында араб тілінің маманы ретінде сабақ береді. Иран-Ирак соғысына 2 жыл қатысып, әртүрлі қоғам келеңсіздіктерімен күресу бөлімін басқарады. Құқық қорғау орындарында, отбасылар мәселелерін шешу комитетінде қазылар алқасында жұмыс жасайды. Бірнеше мәрте қажыларды апарып, алып келу керуенінің бастығы болған. Қазір зейнеткер. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Иран этникалық топтары]] [[Санат:Қазақтар диаспорасы]] bqi8hr5wfrjhtokbcbo51rh7q4nok6i Логгерхед 0 789657 3690243 2026-11-02T12:13:17Z Акмарал Абдрашидовна 179025 Жаңа бетте: [[Сурет:Loggerhead Sea Turtle mirror image.jpg|нобай|Логгерхед]]'''Логгерхед''' -[[Тасбақалар|тасбақа]]ның ірі түрінің бірі немесе үлкенбас тасбақа ([[Латын тілі|лат]]. Caretta caretta). Тасбақалардың бұл түрі теңізде мекендейді, жағалаудағы құмда жұмыртқа салып көбейеді. Бұлардың жойылу қ... 3690243 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Loggerhead Sea Turtle mirror image.jpg|нобай|Логгерхед]]'''Логгерхед''' -[[Тасбақалар|тасбақа]]ның ірі түрінің бірі немесе үлкенбас тасбақа ([[Латын тілі|лат]]. Caretta caretta). Тасбақалардың бұл түрі теңізде мекендейді, жағалаудағы құмда жұмыртқа салып көбейеді. Бұлардың жойылу қаупі бар және де көптеген елдерде заңмен қорғалады. <ref>[[Теңіз_тасбақалары|Теңіз тасбақалары]]</ref>. Теңіз тасбақалары Жер бетінде жүз миллион жылдан астам уақыт өмір сүріп келеді және олар ежелгі тіршілік иелерінің бірі саналады. Бұл [[Жануарлар|жануар]]лар таңғажайып бейімделгіштігімен, ұзақ өмір сүру қабілетімен және [[мұхит]]тағы [[экожүйе]]де алатын ерекше рөлімен ерекшеленеді. Олар жұмыртқадан жарып шыққан сәттен бастап-ақ ұзақ және қауіпті сапарға аттанады. Теңіз тасбақалары – мұхиттағы тіршіліктің ажырамас бөлігі. [[Сурет:Loggerhead Sea Turtle (Caretta caretta) .jpg|нобай|Логгерхедтің басы]] == Сыртқы келбеті == Ересек тасбақалардың [[Ұзындық өлшемдері|ұзындығы]] 70-95 см дейін жетеді, ал салмағы 80-200 кг болуы мүмкін. Арқасында бес жұп бүйір қалқаны бар. Басы үлкен әрі ірі қалқандармен қапталған. Алдыңғы ескек аяқтарының әрқайсысында екі тырнақ болады<ref>[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%B4 Логгерхед ] орыс уикипедиясынан</ref>. [[Сурет:Turtle eggs yakushima relocation - bury.jpg|нобай|Ұядағы жұмыртқалар]] == Қызықты деректер == •Бұл жануарлар өмірінің көп бөлігін суда өткізеді. Құрлыққа тек жұмыртқа салу үшін ғана шығады. •Теңіз тасбақаларының тісі жоқ. Олар азықты мықты жақ сүйектерімен шайнап, ұсақтайды. •Аналықтар жұмыртқаларын тек өздері туған жағажайларға салады. Олар бағытты Жердің магнит өрісі арқылы табады. •Құм [[температура]]сы болашақ тасбақалардың жынысын анықтайды. Қызуы жоғары құмда – ұрғашылары, салқындауында – еркектері дамиды. •Теңіз тасбақалары медузалар, балдырлар мен өлекселерді жеп, мұхит тазалығын сақтайды. Олар экожүйеде маңызды рөл атқарады. •Теңіз тасбақалары халықаралық келісімдер арқылы қорғалады. Көп елдерде оларды аулау мен сату заңмен тыйым салынған. •Табиғатта теңіз тасбақасын көру – үлкен сәттілік. Олар ұзақ өмір, тыныштық пен табиғат үйлесімінің символы саналады<ref>[https://vctr.kz/qyzyq/tengiz-tasbaqalary-twraly-33-qyzyqty-derek/ Теңіз тасбақалары туралы 33 қызықты дерек]</ref>. [[Сурет:Logger baby 01.jpg|нобай|жас тасбақа]] •Теңіз тасбақалары біздің планетада 100 миллион жылдан астам уақыт бұрын пайда болған — олар бор кезеңінде, құрлықта динозаврлар жүрген кезде-ақ өмір сүрген. Осы орасан ұзақ уақыт ішінде олардың құрылысы іс жүзінде өзгеріске ұшырамаған, бұл оларды ең көне дәуірлердің тірі куәгерлері етеді. Мұндай эволюциялық тұрақтылық бұл топтың теңіз ортасының жағдайларына ерекше бейімделгенін көрсетеді. •Теңіз тасбақалары Жердің магнит өрісі бойынша бағдарлану қабілетіне ие. Басында орналасқан арнайы рецепторлар геомагниттік өрістің күш сызықтарын бір мезгілде карта және компас ретінде қабылдауға мүмкіндік береді. Дәл осы навигациялық қабілетінің арқасында олар ондаған жылдар бойы кезіп жүргеннен кейін де туған жеріне дәл орала алады. •Бір рет жұмыртқалағанда ұрғашы тасбақа сыртқы түрі жұмсақ пинг-понг шарларына ұқсайтын 80-нен 150-ге дейін жұмыртқа салады. Алайда орта есеппен мың жұмыртқаның ішінен тек бір ғана тасбақа ересек жасқа дейін жетеді — өмірдің бастапқы кезеңдеріндегі өлім-жітім деңгейі өте жоғары. Сондықтан ұрғашылар бір маусым ішінде бірнеше рет жұмыртқа салып, жоғары шығынды осылайша өтейді<ref>[https://inforadar.kz/tengiz-tasbaqalary-twraly-19-qyzyqty-derekter/ Теңіз тасбақалары туралы 19 қызықты деректер]</ref>. == Дереккөзі == [[Санат:тасбақалар]][[Санат:бауырымен жорғалаушылар]] sgl41q4gxn0b4wamz8h93yd4k7ck5rx 3690244 3690243 2026-11-02T12:16:12Z Zama.Dana 184488 /* Қызықты деректер */ 3690244 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Loggerhead Sea Turtle mirror image.jpg|нобай|Логгерхед]]'''Логгерхед''' -[[Тасбақалар|тасбақа]]ның ірі түрінің бірі немесе үлкенбас тасбақа ([[Латын тілі|лат]]. Caretta caretta). Тасбақалардың бұл түрі теңізде мекендейді, жағалаудағы құмда жұмыртқа салып көбейеді. Бұлардың жойылу қаупі бар және де көптеген елдерде заңмен қорғалады. <ref>[[Теңіз_тасбақалары|Теңіз тасбақалары]]</ref>. Теңіз тасбақалары Жер бетінде жүз миллион жылдан астам уақыт өмір сүріп келеді және олар ежелгі тіршілік иелерінің бірі саналады. Бұл [[Жануарлар|жануар]]лар таңғажайып бейімделгіштігімен, ұзақ өмір сүру қабілетімен және [[мұхит]]тағы [[экожүйе]]де алатын ерекше рөлімен ерекшеленеді. Олар жұмыртқадан жарып шыққан сәттен бастап-ақ ұзақ және қауіпті сапарға аттанады. Теңіз тасбақалары – мұхиттағы тіршіліктің ажырамас бөлігі. [[Сурет:Loggerhead Sea Turtle (Caretta caretta) .jpg|нобай|Логгерхедтің басы]] == Сыртқы келбеті == Ересек тасбақалардың [[Ұзындық өлшемдері|ұзындығы]] 70-95 см дейін жетеді, ал салмағы 80-200 кг болуы мүмкін. Арқасында бес жұп бүйір қалқаны бар. Басы үлкен әрі ірі қалқандармен қапталған. Алдыңғы ескек аяқтарының әрқайсысында екі тырнақ болады<ref>[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%B4 Логгерхед ] орыс уикипедиясынан</ref>. [[Сурет:Turtle eggs yakushima relocation - bury.jpg|нобай|Ұядағы жұмыртқалар]] == Қызықты деректер == •Бұл жануарлар өмірінің көп бөлігін суда өткізеді. Құрлыққа тек жұмыртқа салу үшін ғана шығады. •Теңіз тасбақаларының тісі жоқ. Олар азықты мықты жақ сүйектерімен шайнап, ұсақтайды. •Аналықтар жұмыртқаларын тек өздері туған жағажайларға салады. Олар бағытты Жердің магнит өрісі арқылы табады. •Құм [[температура]]сы болашақ тасбақалардың жынысын анықтайды. Қызуы жоғары құмда – ұрғашылары, салқындауында – еркектері дамиды. •Теңіз тасбақалары медузалар, балдырлар мен өлекселерді жеп, мұхит тазалығын сақтайды. Олар экожүйеде маңызды рөл атқарады. •Теңіз тасбақалары халықаралық келісімдер арқылы қорғалады. Көп елдерде оларды аулау мен сату заңмен тыйым салынған. •Табиғатта теңіз тасбақасын көру – үлкен сәттілік. Олар ұзақ өмір, тыныштық пен табиғат үйлесімінің символы саналады.<ref>[https://vctr.kz/qyzyq/tengiz-tasbaqalary-twraly-33-qyzyqty-derek/ Теңіз тасбақалары туралы 33 қызықты дерек]</ref>. [[Сурет:Logger baby 01.jpg|нобай|жас тасбақа]] •Теңіз тасбақалары біздің планетада 100 миллион жылдан астам уақыт бұрын пайда болған — олар бор кезеңінде, құрлықта динозаврлар жүрген кезде-ақ өмір сүрген. Осы орасан ұзақ уақыт ішінде олардың құрылысы іс жүзінде өзгеріске ұшырамаған, бұл оларды ең көне дәуірлердің тірі куәгерлері етеді. Мұндай эволюциялық тұрақтылық бұл топтың теңіз ортасының жағдайларына ерекше бейімделгенін көрсетеді. •Теңіз тасбақалары Жердің магнит өрісі бойынша бағдарлану қабілетіне ие. Басында орналасқан арнайы рецепторлар геомагниттік өрістің күш сызықтарын бір мезгілде карта және компас ретінде қабылдауға мүмкіндік береді. Дәл осы навигациялық қабілетінің арқасында олар ондаған жылдар бойы кезіп жүргеннен кейін де туған жеріне дәл орала алады. •Бір рет жұмыртқалағанда ұрғашы тасбақа сыртқы түрі жұмсақ пинг-понг шарларына ұқсайтын 80-нен 150-ге дейін жұмыртқа салады. Алайда орта есеппен мың жұмыртқаның ішінен тек бір ғана тасбақа ересек жасқа дейін жетеді — өмірдің бастапқы кезеңдеріндегі өлім-жітім деңгейі өте жоғары. Сондықтан ұрғашылар бір маусым ішінде бірнеше рет жұмыртқа салып, жоғары шығынды осылайша өтейді<ref>[https://inforadar.kz/tengiz-tasbaqalary-twraly-19-qyzyqty-derekter/ Теңіз тасбақалары туралы 19 қызықты деректер]</ref>. == Дереккөзі == [[Санат:тасбақалар]][[Санат:бауырымен жорғалаушылар]] 198829nscocwiwvfzamwc9wb7s2crns Алжир кірпісі 0 789662 3690281 2026-11-02T13:18:51Z Акмарал Абдрашидовна 179025 Жаңа бетте: [[Сурет:Atelerix algirus.jpg|нобай|Алжир кірпісі]]'''Алжир кірпісі''' ([[лат]]. ''Atelerix algirus'') — африкалық [[Кірпітәрізділер|кірпілер]] (Atelerix) туысына жататын [[жәндікқоректілер]] түрі. Ол [[Алжир]], [[Франция]], [[Ливия]], [[Марокко]], [[Испания]] және [[Тунис]]те кездеседі. [[Адам]]дар оны ... 3690281 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Atelerix algirus.jpg|нобай|Алжир кірпісі]]'''Алжир кірпісі''' ([[лат]]. ''Atelerix algirus'') — африкалық [[Кірпітәрізділер|кірпілер]] (Atelerix) туысына жататын [[жәндікқоректілер]] түрі. Ол [[Алжир]], [[Франция]], [[Ливия]], [[Марокко]], [[Испания]] және [[Тунис]]те кездеседі. [[Адам]]дар оны [[Канар аралдары]] мен [[Мальта]]ға да әкелген<ref>[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BB%D0%B6%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%91%D0%B6 Алжирский ёж] орыс уикипедиясынан</ref>. Алжир кірпісі кәдімгі кірпілерге ұқсайды, бірақ олардың дене пішімі әлдеқайда кішкентай. Оларды кейде ергежейлі кірпілер деп те атайды. Дегенмен, ол африкалық кірпілерден ірірек келеді; аяқтарының ұзынырақ болуы оған жылдамырақ жүгіруге мүмкіндік береді. Тұмсығы ашық түсті, ал табандары мен басы — қоңыр түсті. Құлақтары үлкен әрі бірден көзге түседі. Африкалық кірпілерге қарағанда олардың инелері жұмсақ әрі иілгіш келеді. Кәдімгі кірпілер сияқты орманды алқаптарда мекендейді. Оларды көбіне [[солтүстік Африка]]да, Испанияның оңтүстігінде, Марокко және Ливияда көп кездестіруге болады<ref>[https://animalbox.ru/animals/severo-afrikanskij-ili-alzhirskij-ezh-atelerix-algirus Северо-Африканский или Алжирский еж (Atelerix algirus)]animalbox.ru - AnimalBox.ru сайтынан аударылды</ref> . == Қызықты деректер == •Кірпілер тұқымдасында [[Еуропа]], [[Азия]] және [[Африка]]да таралған он жетіге жуық түр бар. •Кірпінің тікендері [[Кератиндер|кератин]]нен тұратын өзгерген қуыс түктер болып табылады. Ересек дараның денесінде бес-сегіз мың тікен болады, әр тікен шамамен бір жыл өмір сүреді, содан кейін түлеу кезінде біртіндеп жаңасымен алмасады. •Жаңа туған кірпілер жұмсақ ақ тікендермен дүниеге келеді, олар тері қабатының астында жасырылған – табиғат өткір өсінділердің туу кезінде ананы жарақаттамауы үшін қамқорлық жасаған. Бірнеше сағаттан соң алғашқы қабыршақ кеуіп, оның астында екінші ұрпақтың қоюлау тікендері пайда бола бастайды. •Кірпі – нағыз бәрін жеуге бейім [[Жыртқыштар|жыртқыш]], оның рационына [[жәндіктер]], [[ ұлулар|шырышты ұлулар]], [[ құрттар|жаңбыр құрттар]]ы, ұсақ [[кеміргіштер]], құс жұмыртқалары, [[жидектер]] мен [[саңырауқұлақтар]] кіреді. •[[Жыландар|Жылан]] уына иммунитет қанда айналып жүретін эринацин деп аталатын арнайы ақуызбен қамтамасыз етіледі. Бұл ақуыз удың гемотоксикалық компоненттерін бейтараптандырады. •[[Иіс сезу мүшелері|Иіс сезу]] де осы жануардың өмірінде шешуші рөл атқарады. Кірпінің мұрны топырақ астында үш сантиметрге дейінгі тереңдікте жатқан тамақ иісін ұстай алады – дәл осы себепті жануар толық қараңғылықта олжаны соншалықты сенімді табады<ref>[https://millionfacts.kz/zhanwarlar/kirpiler-twraly-20-qyzyqty-maelimetter/ Кірпілер туралы 20 қызықты мәліметтер]</ref>. == Дереккөздер == [[Санат:кірпітәрізділер]][[Санат:сүтқоректілер]][[Санат:африка фаунасы]] qgkbptjxt0w7gs2dxfncrtcarx1imoa Қатысушы талқылауы:Darianis 3 789663 3690288 2026-11-02T13:31:27Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3690288 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Darianis}} -- [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] ([[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|талқылауы]]) 18:31, 2026 ж. қарашаның 2 (+05) j7ykgv2ap1pi1w75k5mjuacjmkeqbpg Жеті алқап 0 789664 3690300 2026-11-02T14:36:56Z Qarakesek 7093 Жаңа бетте: {{short description|Баһаулла парсы тілінде жазған баһаи мистикалық шығармасы}} {{italic title}} '''''Жеті алқап''''' — [[Баһаи сенімі]]нің негізін қалаушы [[Баһаулла]]ның [[Парсы тілі|парсы тілінде]] жазған кітабы. ''Жеті алқап'' құрылымы жағынан парсы поэзиясының классигі Фаридадди... 3690300 wikitext text/x-wiki {{short description|Баһаулла парсы тілінде жазған баһаи мистикалық шығармасы}} {{italic title}} '''''Жеті алқап''''' — [[Баһаи сенімі]]нің негізін қалаушы [[Баһаулла]]ның [[Парсы тілі|парсы тілінде]] жазған кітабы. ''Жеті алқап'' құрылымы жағынан парсы поэзиясының классигі Фаридаддин Аттардың «Құстар тілі» дастанының үлгісіне сүйенеді. Бұл шығарма, әдетте, Баһаулланың тағы бір еңбегі — ''[[Төрт алқап]]'' шығармасымен бірге ''«Жеті алқап және төрт алқап»'' деген атаумен жарық көреді. Әйтсе де, бұл екі кітаптың мазмұны әртүрлі және бір-бірімен тікелей байланысты емес. 2019 жылдың ақпан айында [[Әлемдік Баһаи Орталығы]] бұл екі шығарманы және басқа да бірқатар мәтіндерді ''«Тәңірлік Сүйіктінің Әуезі»'' (The Call of the Divine Beloved) жинағына енгізіп, ресми аудармасын басып шығарды.<ref name="bwns-mystical">{{cite news |title=A collection of Baha'u'llah's mystical writings published |url=https://news.bahai.org/story/1309/ |access-date=17 November 2020 |agency=Bahá’í World News Service |date=6 February 2019}}</ref> == Тарихы == ''Жеті алқап'' 1856 жылдың наурыз айынан кейін, шамамен 1857–1858 жылдары<ref>{{cite journal | last = Lambden | first = Stephen | title = The Seven Valleys of Bahá'u'lláh: A Provisional Translation with Occasional Notes, pt. 1 | journal = Bahá'í Studies Bulletin | volume = 6 | issue = 2–3 | page = 29 | date = Feb 1992 | access-date =}}</ref> [[Бағдат]] қаласында жазылған. Бұл сәтте [[Баһаулла]] Ирак Күрдістанындағы Сүлеймания аймағынан оралған болатын. Онда ол екі жыл бойы сопылық шейхтер арасында «Дәруіш Мұхаммед-и-Ирани» деген лақап атпен жасырын өмір сүрген еді.<ref name="Smith17">{{Harvnb|Smith|2008|p=17}}</ref><ref name="Balyuzi116">{{Harvnb|Balyuzi|2000|p=116}}</ref> Бұл шығарма сопылықтың Қадирия тариқатының жолын қуушы, қазы Шейх Мұхиддиннің қойған сұрақтарына жауап ретінде жазылған.<ref name="rob1">{{cite book |author=Taherzadeh, Adib |author-link=Adib Taherzadeh |year=1976 |title=The Revelation of Baháʼu'lláh, Volume 1: Baghdad 1853-63 |publisher=George Ronald |location=Oxford, UK |isbn=0-85398-270-8 |pages=96–99 |url=http://www.peyman.info/cl/Baha%27i/Others/ROB/V1/p096-104Ch08.html}}</ref> Баһауллаға хат жазғаннан кейін Шейх Мұхиддин өз қызметін тастап, қалған өмірін Ирак Күрдістанын кезіп, саяхаттаумен өткізді.<ref name="sassst">{{cite book |title=Sacred Acts, Sacred Space, Sacred Time |first=John |last=Walbridge |publisher=George Ronald |location=Oxford |year=1996}}</ref> ''Жеті алқаптың'' жазылу стилі өте [[поэзия|поэтизиялық]], бірақ өлең түрінде жазылмаған. Мәтіннің әрбір дерлік жолында ұйқастар мен сөз ойындары кездеседі, бұл өзге тілдерге аударғанда кейде жоғалып кетеді. Адресаттың [[сопылық]] тегін ескере отырып, Баһаулла тарихи әрі діни нәзік меңзеулерді қолданған; кейде ол бір немесе бірнеше сөзбен ғана [[Құран]] аяттарына, хадистерге немесе белгілі поэмаларға сілтеме жасайды. == Мазмұны == Кітап жанның бұл дүниеден Құдайға жақынырақ өзге әлемдерге қарай бағытталған рухани саяхатының кезеңдерін баяндайды. Бұл тұжырымдаманы алғаш рет XII ғасырдағы сопы ақын [[Фаридаддин Аттар]] өзінің ''Құстар тілі «Құстар тілі»'' дастанында сипаттаған еді. Баһаулла осы шығармасында жеті кезеңнің мәні мен маңызын түсіндіреді.<ref name="rob1" /> Кіріспеде Баһаулла: «Кейбірде бұл Жеті Алқапты Жеті Қала деп те атаған», — дейді. Саяхатшы бұл кезеңдерді ретімен басып өтуі тиіс, ал сапардың түпкі мақсаты — «Тура жолмен жүру», «өмір тамшысынан бас тартып, Өмір Сыйлаушының теңізіне жету» және «Сүйіктіге көз тігу». Кітаптың қорытынды бөлігінде ол былай деп атап өтеді: :«Уақыт пен кеңістік әлемінде бұл саяхаттардың көрінбес шегі жоқ, бірақ дүниеден қол үзген саяхатшы — егер оған көрінбейтін қолдау түссе және бұл Істің Қорғаушысы жәрдем берсе — бұл жеті кезеңді жеті қадаммен, тіпті жеті тыныспен, Алла қаласа, тіпті бір-ақ тыныспен басып өте алады».<ref name="sv">{{cite book |author=Baháʼu'lláh |author-link=Baháʼu'lláh |orig-year=1856-63 |year=1991 |title=The Seven Valleys and the Four Valleys |publisher=Baháʼí Publishing Trust |location=Wilmette, Illinois, USA |isbn=0-87743-227-9 |pages=40–41 |url=http://reference.bahai.org/en/t/b/SVFV/}}</ref> === Ізденіс алқабы === Ізденіс алқабы саяхатшының өз жолында жасауы тиіс алғашқы қадамы ретінде сипатталады. Баһаулла саяхатшы өз жүрегін тазартып, ата-бабаларының салған соқпағына соқырша ілеспеуі керектігін айтады. Бұл алқапты басып өту үшін жынта мен төзімділік қажет. === Махаббат алқабы === Келесі кезең — «Махаббат алқабы». Баһаулла махаббаттың ақыл-парасатты қалай шарпып, күйдіретінін, қайғы мен есалаңдыққа, жалғыз мұратқа ұмтылуға әкелетінін сипаттайды. Ол махаббат отының заңғар пәни болмысты жойып, орнына рухани әлемді ашатынын жазады. === Таным алқабы === Бұл алқапта айтылған таным — тек білімге ғана сүйенген білім емес, Құдайды тану. Өз білімі мен жетістіктеріне мақтаншақтық ету адамды шынайы түсінікке, яғни Құдайды тануға жеткізбейтіні түсіндіріледі. Бұл алқапқа жеткен саяхатшы Құдай аянындағы құпияларды түсіне бастайды және барлық заттан, тіпті басына түскен ауыртпалықтардан да даналық көреді, оларды Құдайдың рақымы мен жарылқауы деп қабылдайды. Бұл алқап соңғы шектеулі алқап деп аталады. === Bірлік алқабы === Келесі кезең — Бірлік алқабы. Мұнда саяхатшы жаратылысты өзінің шектеулері арқылы емес, барлық жаратылған заттардан Құдайдың сипаттарын көреді. Саяхатшы жердегі нәрселерден қол үзеді, өзімшілдік пен менмендіктен арылады; керісінше, бүкіл жаратылыс үшін Жаратушыны мадақтайды. === Қанағат алқабы === Іздеушінің келесі сатысы — Қанағат алқабы. Мұнда саяхатшы барлық нәрседен тәуелсіз болады; ол сырттай кедей немесе зардап шегуші болып көрінсе де, рухани әлемнің байлығы мен қуатына ие болып, іштей бақытқа кенеледі. Бақыт — шынайы сенім келтірген адамның сипаты, ал материалдық нәрселер өтпелі болғандықтан, олар арқылы шынайы бақытқа жету мүмкін емес. === Таңырқау алқабы === Таңырқау алқабында саяхатшы Құдайдың сұлулығына таңғалып, тілсіз қалады. Ол жаратылыстың ұлылығы мен кеңдігін сезініп, Құдай аянының ішкі сырларын ашады. Жаратылыстың бір құпиясынан екіншісіне өте отырып, саяхатшы Құдайдың істеріне таңғалуын тоқтатпайды. === Шын мәніндегі кедейлік және абсолютті жоқтық алқабы === Соңғы алқап — шын мәніндегі кедейлік пен абсолютті жоқтық (пәнилік) алқабы. Бұл — мистиктің жете алатын ең жоғарғы рухани күйі. Саяхатшы барлық материалдық нәрселерден жұтаң болғанымен, рухани сипаттарға бай келеді. Бұл күй — адамның өз «менінің» Құдайда жойылуы (фана), бірақ бұл экзистенциалдық қосылу емес: басқа дәстүрлердегі толық сіңіп кету сияқты көргенімен, бұл жерде Құдай болмысы мен мистик болмысының мәні бөлек сақталады. == Кейінгі баһаи жазбаларындағы түсіндірмелер == [[Абдул-Баһа]] өзінің бір сөзінде ''Жеті алқап'' адам мінез-құлқының нұсқаулығы болып табылатынын, адам «басқалардың кемшілігін ойламай, өзінің кемшіліктерін іздеуі тиіс» екенін, «кемшіліктерден арылуға ұмтылуы» керектігін және «адам үшін өзінің кемшіліктерін білуден артық жемісті нәрсе жоқ» екенін түсіндірді.<ref name="savi2008">Savi 2008.</ref><ref>{{Cite book |last=ʻAbdu'l-Bahá |editor=MacNutt |author-link = ʻAbdu'l-Bahá |year=1912 |publication-date = 1982 |title=The Promulgation of Universal Peace |publisher=Baháʼí Publishing Trust |location=Wilmette, Illinois, USA |isbn=0-87743-172-8 |url=https://www.bahai.org/library/authoritative-texts/abdul-baha/promulgation-universal-peace}}</ref> [[Шоғи Эффенді]] ''Жеті алқапты'' Баһаулланың «ең ұлы мистикалық шығармасы» деп атаған.<ref name="gpb">{{cite book |first=Shoghi |last=Effendi |author-link=Shoghi Effendi |year=1944 |title=God Passes By |publisher=Baháʼí Publishing Trust |location=Wilmette, Illinois, USA |isbn=0-87743-020-9 |url=http://reference.bahai.org/en/t/se/GPB/ |page=140}}</ref> == Аудармалары == ''Жеті алқап'' — Баһаулланың еуропалық тілдерде жарық көрген алғашқы кітаптарының бірі. Ол алғаш рет тікелей француз тіліне 1905 жылы, ал ағылшын тіліне 1906 жылы аударылған.<ref name="so">{{cite web |first=Jonah |last=Winters |title=Seven Valleys: Tablet study outline |date=2003-10-17 |publisher=bahai-library.org |access-date=2006-10-02 |url=http://bahai-library.com/wilmette_haft_vadi_outline}}</ref> == Тағы қараңыз == *''[[Төрт алқап]]'' *''[[Кітаб-и-Иған]]'' *''[[Ләйлі мен Мәжнүн]]'' == Дереккөздер == {{reflist}} == Әдебиеттер == *{{cite book |author=Baháʼu'lláh |author-link=Baháʼu'lláh |orig-year=1856-63 |year=2019 |chapter=The Seven Valleys | title=The Call of the Divine Beloved – Selected Mystical Works of Baháʼu'lláh |publisher=Baháʼí World Centre |location=Haifa, Israel |isbn=978-0-87743-227-2 |chapter-url=https://www.bahai.org/library/authoritative-texts/bahaullah/call-divine-beloved/}} *{{Cite book |first=Hasan |last=Balyuzi |author-link=Hasan Balyuzi |year=2000 |title=Baháʼu'lláh, King of Glory |publisher=George Ronald |location=Oxford, UK |isbn=0-85398-328-3 }} *{{cite book |author=Hatcher, J.S. |year=1997 |title=The Ocean of His Words: A Reader's Guide to the Art of Baháʼu'lláh |publisher=Baháʼí Publishing Trust |location=Wilmette, Illinois, USA |isbn=0-87743-259-7}} *{{cite journal |last=Momen |first=Moojan |author-link=Moojan Momen |title=ʻAbdu'l-Bahá's Commentary on the Qur'ánic Verses Concerning the Overthrow of the Byzantines:The Stages of the Soul |journal=Lights of Irfan |volume=2 |pages=99–118 |publisher=Irfan Colloquia |year=2001 |url=http://bahai-library.com/momen_byzantines }} *{{cite book |last=Saiedi |first=Nader |year=2000 |title=Logos and Civilization - Spirit, History, and Order in the Writings of Baháʼu'lláh |section=Chapter 3: Spiritual Journey in the Four Valleys and the Seven Valleys |publisher=University Press of Maryland and Association for Baha'i Studies |location=USA |isbn=1883053609 |ol=8685020M |pages=79–110}} *{{cite book |author=Savi, Julio |year=2008 |title=Towards the Summit of Reality: An introduction to Baháʼu'lláh's Seven Valleys and Four Valleys |publisher=George Ronald |location=Oxford, UK |isbn=978-0-85398-522-8 |url=http://bahai-library.com/savi_toward_summit_reality}} *{{Cite book |last=Smith |first=Peter |author-link=Peter Smith (historian) |year=2008 |title=An Introduction to the Baha'i Faith |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86251-6 |location=Cambridge |url=https://books.google.com/books?id=z7zdDFTzNr0C }} == Сыртқы сілтемелер == *[http://bahai9.com/wiki/Seven_Valleys Жеті алқап туралы мәліметтер жинағы] {{DEFAULTSORT:Жеті алқап}} [[Санат:Баһаулла шығармалары]] [[Санат:1860 жылғы кітаптар]] [[Санат:1860 жыл дінде]] [[Санат:XIX ғасырдағы парсы кітаптары]] qadigujxvdkcd93eyi2ruxygd7qb8j2 3690301 3690300 2026-11-02T14:37:43Z Qarakesek 7093 /* Тағы қараңыз */ 3690301 wikitext text/x-wiki {{short description|Баһаулла парсы тілінде жазған баһаи мистикалық шығармасы}} {{italic title}} '''''Жеті алқап''''' — [[Баһаи сенімі]]нің негізін қалаушы [[Баһаулла]]ның [[Парсы тілі|парсы тілінде]] жазған кітабы. ''Жеті алқап'' құрылымы жағынан парсы поэзиясының классигі Фаридаддин Аттардың «Құстар тілі» дастанының үлгісіне сүйенеді. Бұл шығарма, әдетте, Баһаулланың тағы бір еңбегі — ''[[Төрт алқап]]'' шығармасымен бірге ''«Жеті алқап және төрт алқап»'' деген атаумен жарық көреді. Әйтсе де, бұл екі кітаптың мазмұны әртүрлі және бір-бірімен тікелей байланысты емес. 2019 жылдың ақпан айында [[Әлемдік Баһаи Орталығы]] бұл екі шығарманы және басқа да бірқатар мәтіндерді ''«Тәңірлік Сүйіктінің Әуезі»'' (The Call of the Divine Beloved) жинағына енгізіп, ресми аудармасын басып шығарды.<ref name="bwns-mystical">{{cite news |title=A collection of Baha'u'llah's mystical writings published |url=https://news.bahai.org/story/1309/ |access-date=17 November 2020 |agency=Bahá’í World News Service |date=6 February 2019}}</ref> == Тарихы == ''Жеті алқап'' 1856 жылдың наурыз айынан кейін, шамамен 1857–1858 жылдары<ref>{{cite journal | last = Lambden | first = Stephen | title = The Seven Valleys of Bahá'u'lláh: A Provisional Translation with Occasional Notes, pt. 1 | journal = Bahá'í Studies Bulletin | volume = 6 | issue = 2–3 | page = 29 | date = Feb 1992 | access-date =}}</ref> [[Бағдат]] қаласында жазылған. Бұл сәтте [[Баһаулла]] Ирак Күрдістанындағы Сүлеймания аймағынан оралған болатын. Онда ол екі жыл бойы сопылық шейхтер арасында «Дәруіш Мұхаммед-и-Ирани» деген лақап атпен жасырын өмір сүрген еді.<ref name="Smith17">{{Harvnb|Smith|2008|p=17}}</ref><ref name="Balyuzi116">{{Harvnb|Balyuzi|2000|p=116}}</ref> Бұл шығарма сопылықтың Қадирия тариқатының жолын қуушы, қазы Шейх Мұхиддиннің қойған сұрақтарына жауап ретінде жазылған.<ref name="rob1">{{cite book |author=Taherzadeh, Adib |author-link=Adib Taherzadeh |year=1976 |title=The Revelation of Baháʼu'lláh, Volume 1: Baghdad 1853-63 |publisher=George Ronald |location=Oxford, UK |isbn=0-85398-270-8 |pages=96–99 |url=http://www.peyman.info/cl/Baha%27i/Others/ROB/V1/p096-104Ch08.html}}</ref> Баһауллаға хат жазғаннан кейін Шейх Мұхиддин өз қызметін тастап, қалған өмірін Ирак Күрдістанын кезіп, саяхаттаумен өткізді.<ref name="sassst">{{cite book |title=Sacred Acts, Sacred Space, Sacred Time |first=John |last=Walbridge |publisher=George Ronald |location=Oxford |year=1996}}</ref> ''Жеті алқаптың'' жазылу стилі өте [[поэзия|поэтизиялық]], бірақ өлең түрінде жазылмаған. Мәтіннің әрбір дерлік жолында ұйқастар мен сөз ойындары кездеседі, бұл өзге тілдерге аударғанда кейде жоғалып кетеді. Адресаттың [[сопылық]] тегін ескере отырып, Баһаулла тарихи әрі діни нәзік меңзеулерді қолданған; кейде ол бір немесе бірнеше сөзбен ғана [[Құран]] аяттарына, хадистерге немесе белгілі поэмаларға сілтеме жасайды. == Мазмұны == Кітап жанның бұл дүниеден Құдайға жақынырақ өзге әлемдерге қарай бағытталған рухани саяхатының кезеңдерін баяндайды. Бұл тұжырымдаманы алғаш рет XII ғасырдағы сопы ақын [[Фаридаддин Аттар]] өзінің ''Құстар тілі «Құстар тілі»'' дастанында сипаттаған еді. Баһаулла осы шығармасында жеті кезеңнің мәні мен маңызын түсіндіреді.<ref name="rob1" /> Кіріспеде Баһаулла: «Кейбірде бұл Жеті Алқапты Жеті Қала деп те атаған», — дейді. Саяхатшы бұл кезеңдерді ретімен басып өтуі тиіс, ал сапардың түпкі мақсаты — «Тура жолмен жүру», «өмір тамшысынан бас тартып, Өмір Сыйлаушының теңізіне жету» және «Сүйіктіге көз тігу». Кітаптың қорытынды бөлігінде ол былай деп атап өтеді: :«Уақыт пен кеңістік әлемінде бұл саяхаттардың көрінбес шегі жоқ, бірақ дүниеден қол үзген саяхатшы — егер оған көрінбейтін қолдау түссе және бұл Істің Қорғаушысы жәрдем берсе — бұл жеті кезеңді жеті қадаммен, тіпті жеті тыныспен, Алла қаласа, тіпті бір-ақ тыныспен басып өте алады».<ref name="sv">{{cite book |author=Baháʼu'lláh |author-link=Baháʼu'lláh |orig-year=1856-63 |year=1991 |title=The Seven Valleys and the Four Valleys |publisher=Baháʼí Publishing Trust |location=Wilmette, Illinois, USA |isbn=0-87743-227-9 |pages=40–41 |url=http://reference.bahai.org/en/t/b/SVFV/}}</ref> === Ізденіс алқабы === Ізденіс алқабы саяхатшының өз жолында жасауы тиіс алғашқы қадамы ретінде сипатталады. Баһаулла саяхатшы өз жүрегін тазартып, ата-бабаларының салған соқпағына соқырша ілеспеуі керектігін айтады. Бұл алқапты басып өту үшін жынта мен төзімділік қажет. === Махаббат алқабы === Келесі кезең — «Махаббат алқабы». Баһаулла махаббаттың ақыл-парасатты қалай шарпып, күйдіретінін, қайғы мен есалаңдыққа, жалғыз мұратқа ұмтылуға әкелетінін сипаттайды. Ол махаббат отының заңғар пәни болмысты жойып, орнына рухани әлемді ашатынын жазады. === Таным алқабы === Бұл алқапта айтылған таным — тек білімге ғана сүйенген білім емес, Құдайды тану. Өз білімі мен жетістіктеріне мақтаншақтық ету адамды шынайы түсінікке, яғни Құдайды тануға жеткізбейтіні түсіндіріледі. Бұл алқапқа жеткен саяхатшы Құдай аянындағы құпияларды түсіне бастайды және барлық заттан, тіпті басына түскен ауыртпалықтардан да даналық көреді, оларды Құдайдың рақымы мен жарылқауы деп қабылдайды. Бұл алқап соңғы шектеулі алқап деп аталады. === Bірлік алқабы === Келесі кезең — Бірлік алқабы. Мұнда саяхатшы жаратылысты өзінің шектеулері арқылы емес, барлық жаратылған заттардан Құдайдың сипаттарын көреді. Саяхатшы жердегі нәрселерден қол үзеді, өзімшілдік пен менмендіктен арылады; керісінше, бүкіл жаратылыс үшін Жаратушыны мадақтайды. === Қанағат алқабы === Іздеушінің келесі сатысы — Қанағат алқабы. Мұнда саяхатшы барлық нәрседен тәуелсіз болады; ол сырттай кедей немесе зардап шегуші болып көрінсе де, рухани әлемнің байлығы мен қуатына ие болып, іштей бақытқа кенеледі. Бақыт — шынайы сенім келтірген адамның сипаты, ал материалдық нәрселер өтпелі болғандықтан, олар арқылы шынайы бақытқа жету мүмкін емес. === Таңырқау алқабы === Таңырқау алқабында саяхатшы Құдайдың сұлулығына таңғалып, тілсіз қалады. Ол жаратылыстың ұлылығы мен кеңдігін сезініп, Құдай аянының ішкі сырларын ашады. Жаратылыстың бір құпиясынан екіншісіне өте отырып, саяхатшы Құдайдың істеріне таңғалуын тоқтатпайды. === Шын мәніндегі кедейлік және абсолютті жоқтық алқабы === Соңғы алқап — шын мәніндегі кедейлік пен абсолютті жоқтық (пәнилік) алқабы. Бұл — мистиктің жете алатын ең жоғарғы рухани күйі. Саяхатшы барлық материалдық нәрселерден жұтаң болғанымен, рухани сипаттарға бай келеді. Бұл күй — адамның өз «менінің» Құдайда жойылуы (фана), бірақ бұл экзистенциалдық қосылу емес: басқа дәстүрлердегі толық сіңіп кету сияқты көргенімен, бұл жерде Құдай болмысы мен мистик болмысының мәні бөлек сақталады. == Кейінгі баһаи жазбаларындағы түсіндірмелер == [[Абдул-Баһа]] өзінің бір сөзінде ''Жеті алқап'' адам мінез-құлқының нұсқаулығы болып табылатынын, адам «басқалардың кемшілігін ойламай, өзінің кемшіліктерін іздеуі тиіс» екенін, «кемшіліктерден арылуға ұмтылуы» керектігін және «адам үшін өзінің кемшіліктерін білуден артық жемісті нәрсе жоқ» екенін түсіндірді.<ref name="savi2008">Savi 2008.</ref><ref>{{Cite book |last=ʻAbdu'l-Bahá |editor=MacNutt |author-link = ʻAbdu'l-Bahá |year=1912 |publication-date = 1982 |title=The Promulgation of Universal Peace |publisher=Baháʼí Publishing Trust |location=Wilmette, Illinois, USA |isbn=0-87743-172-8 |url=https://www.bahai.org/library/authoritative-texts/abdul-baha/promulgation-universal-peace}}</ref> [[Шоғи Эффенді]] ''Жеті алқапты'' Баһаулланың «ең ұлы мистикалық шығармасы» деп атаған.<ref name="gpb">{{cite book |first=Shoghi |last=Effendi |author-link=Shoghi Effendi |year=1944 |title=God Passes By |publisher=Baháʼí Publishing Trust |location=Wilmette, Illinois, USA |isbn=0-87743-020-9 |url=http://reference.bahai.org/en/t/se/GPB/ |page=140}}</ref> == Аудармалары == ''Жеті алқап'' — Баһаулланың еуропалық тілдерде жарық көрген алғашқы кітаптарының бірі. Ол алғаш рет тікелей француз тіліне 1905 жылы, ал ағылшын тіліне 1906 жылы аударылған.<ref name="so">{{cite web |first=Jonah |last=Winters |title=Seven Valleys: Tablet study outline |date=2003-10-17 |publisher=bahai-library.org |access-date=2006-10-02 |url=http://bahai-library.com/wilmette_haft_vadi_outline}}</ref> == Тағы қараңыз == *''[[Төрт алқап]]'' *''[[Кітаб-и-Иған]]'' *''[[Ләйлі — Мәжнүн]]'' == Дереккөздер == {{reflist}} == Әдебиеттер == *{{cite book |author=Baháʼu'lláh |author-link=Baháʼu'lláh |orig-year=1856-63 |year=2019 |chapter=The Seven Valleys | title=The Call of the Divine Beloved – Selected Mystical Works of Baháʼu'lláh |publisher=Baháʼí World Centre |location=Haifa, Israel |isbn=978-0-87743-227-2 |chapter-url=https://www.bahai.org/library/authoritative-texts/bahaullah/call-divine-beloved/}} *{{Cite book |first=Hasan |last=Balyuzi |author-link=Hasan Balyuzi |year=2000 |title=Baháʼu'lláh, King of Glory |publisher=George Ronald |location=Oxford, UK |isbn=0-85398-328-3 }} *{{cite book |author=Hatcher, J.S. |year=1997 |title=The Ocean of His Words: A Reader's Guide to the Art of Baháʼu'lláh |publisher=Baháʼí Publishing Trust |location=Wilmette, Illinois, USA |isbn=0-87743-259-7}} *{{cite journal |last=Momen |first=Moojan |author-link=Moojan Momen |title=ʻAbdu'l-Bahá's Commentary on the Qur'ánic Verses Concerning the Overthrow of the Byzantines:The Stages of the Soul |journal=Lights of Irfan |volume=2 |pages=99–118 |publisher=Irfan Colloquia |year=2001 |url=http://bahai-library.com/momen_byzantines }} *{{cite book |last=Saiedi |first=Nader |year=2000 |title=Logos and Civilization - Spirit, History, and Order in the Writings of Baháʼu'lláh |section=Chapter 3: Spiritual Journey in the Four Valleys and the Seven Valleys |publisher=University Press of Maryland and Association for Baha'i Studies |location=USA |isbn=1883053609 |ol=8685020M |pages=79–110}} *{{cite book |author=Savi, Julio |year=2008 |title=Towards the Summit of Reality: An introduction to Baháʼu'lláh's Seven Valleys and Four Valleys |publisher=George Ronald |location=Oxford, UK |isbn=978-0-85398-522-8 |url=http://bahai-library.com/savi_toward_summit_reality}} *{{Cite book |last=Smith |first=Peter |author-link=Peter Smith (historian) |year=2008 |title=An Introduction to the Baha'i Faith |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86251-6 |location=Cambridge |url=https://books.google.com/books?id=z7zdDFTzNr0C }} == Сыртқы сілтемелер == *[http://bahai9.com/wiki/Seven_Valleys Жеті алқап туралы мәліметтер жинағы] {{DEFAULTSORT:Жеті алқап}} [[Санат:Баһаулла шығармалары]] [[Санат:1860 жылғы кітаптар]] [[Санат:1860 жыл дінде]] [[Санат:XIX ғасырдағы парсы кітаптары]] j4pm700ldvg4supgdwpzvarl4o0ri36 3690302 3690301 2026-11-02T14:40:28Z Qarakesek 7093 /* Сыртқы сілтемелер */ 3690302 wikitext text/x-wiki {{short description|Баһаулла парсы тілінде жазған баһаи мистикалық шығармасы}} {{italic title}} '''''Жеті алқап''''' — [[Баһаи сенімі]]нің негізін қалаушы [[Баһаулла]]ның [[Парсы тілі|парсы тілінде]] жазған кітабы. ''Жеті алқап'' құрылымы жағынан парсы поэзиясының классигі Фаридаддин Аттардың «Құстар тілі» дастанының үлгісіне сүйенеді. Бұл шығарма, әдетте, Баһаулланың тағы бір еңбегі — ''[[Төрт алқап]]'' шығармасымен бірге ''«Жеті алқап және төрт алқап»'' деген атаумен жарық көреді. Әйтсе де, бұл екі кітаптың мазмұны әртүрлі және бір-бірімен тікелей байланысты емес. 2019 жылдың ақпан айында [[Әлемдік Баһаи Орталығы]] бұл екі шығарманы және басқа да бірқатар мәтіндерді ''«Тәңірлік Сүйіктінің Әуезі»'' (The Call of the Divine Beloved) жинағына енгізіп, ресми аудармасын басып шығарды.<ref name="bwns-mystical">{{cite news |title=A collection of Baha'u'llah's mystical writings published |url=https://news.bahai.org/story/1309/ |access-date=17 November 2020 |agency=Bahá’í World News Service |date=6 February 2019}}</ref> == Тарихы == ''Жеті алқап'' 1856 жылдың наурыз айынан кейін, шамамен 1857–1858 жылдары<ref>{{cite journal | last = Lambden | first = Stephen | title = The Seven Valleys of Bahá'u'lláh: A Provisional Translation with Occasional Notes, pt. 1 | journal = Bahá'í Studies Bulletin | volume = 6 | issue = 2–3 | page = 29 | date = Feb 1992 | access-date =}}</ref> [[Бағдат]] қаласында жазылған. Бұл сәтте [[Баһаулла]] Ирак Күрдістанындағы Сүлеймания аймағынан оралған болатын. Онда ол екі жыл бойы сопылық шейхтер арасында «Дәруіш Мұхаммед-и-Ирани» деген лақап атпен жасырын өмір сүрген еді.<ref name="Smith17">{{Harvnb|Smith|2008|p=17}}</ref><ref name="Balyuzi116">{{Harvnb|Balyuzi|2000|p=116}}</ref> Бұл шығарма сопылықтың Қадирия тариқатының жолын қуушы, қазы Шейх Мұхиддиннің қойған сұрақтарына жауап ретінде жазылған.<ref name="rob1">{{cite book |author=Taherzadeh, Adib |author-link=Adib Taherzadeh |year=1976 |title=The Revelation of Baháʼu'lláh, Volume 1: Baghdad 1853-63 |publisher=George Ronald |location=Oxford, UK |isbn=0-85398-270-8 |pages=96–99 |url=http://www.peyman.info/cl/Baha%27i/Others/ROB/V1/p096-104Ch08.html}}</ref> Баһауллаға хат жазғаннан кейін Шейх Мұхиддин өз қызметін тастап, қалған өмірін Ирак Күрдістанын кезіп, саяхаттаумен өткізді.<ref name="sassst">{{cite book |title=Sacred Acts, Sacred Space, Sacred Time |first=John |last=Walbridge |publisher=George Ronald |location=Oxford |year=1996}}</ref> ''Жеті алқаптың'' жазылу стилі өте [[поэзия|поэтизиялық]], бірақ өлең түрінде жазылмаған. Мәтіннің әрбір дерлік жолында ұйқастар мен сөз ойындары кездеседі, бұл өзге тілдерге аударғанда кейде жоғалып кетеді. Адресаттың [[сопылық]] тегін ескере отырып, Баһаулла тарихи әрі діни нәзік меңзеулерді қолданған; кейде ол бір немесе бірнеше сөзбен ғана [[Құран]] аяттарына, хадистерге немесе белгілі поэмаларға сілтеме жасайды. == Мазмұны == Кітап жанның бұл дүниеден Құдайға жақынырақ өзге әлемдерге қарай бағытталған рухани саяхатының кезеңдерін баяндайды. Бұл тұжырымдаманы алғаш рет XII ғасырдағы сопы ақын [[Фаридаддин Аттар]] өзінің ''Құстар тілі «Құстар тілі»'' дастанында сипаттаған еді. Баһаулла осы шығармасында жеті кезеңнің мәні мен маңызын түсіндіреді.<ref name="rob1" /> Кіріспеде Баһаулла: «Кейбірде бұл Жеті Алқапты Жеті Қала деп те атаған», — дейді. Саяхатшы бұл кезеңдерді ретімен басып өтуі тиіс, ал сапардың түпкі мақсаты — «Тура жолмен жүру», «өмір тамшысынан бас тартып, Өмір Сыйлаушының теңізіне жету» және «Сүйіктіге көз тігу». Кітаптың қорытынды бөлігінде ол былай деп атап өтеді: :«Уақыт пен кеңістік әлемінде бұл саяхаттардың көрінбес шегі жоқ, бірақ дүниеден қол үзген саяхатшы — егер оған көрінбейтін қолдау түссе және бұл Істің Қорғаушысы жәрдем берсе — бұл жеті кезеңді жеті қадаммен, тіпті жеті тыныспен, Алла қаласа, тіпті бір-ақ тыныспен басып өте алады».<ref name="sv">{{cite book |author=Baháʼu'lláh |author-link=Baháʼu'lláh |orig-year=1856-63 |year=1991 |title=The Seven Valleys and the Four Valleys |publisher=Baháʼí Publishing Trust |location=Wilmette, Illinois, USA |isbn=0-87743-227-9 |pages=40–41 |url=http://reference.bahai.org/en/t/b/SVFV/}}</ref> === Ізденіс алқабы === Ізденіс алқабы саяхатшының өз жолында жасауы тиіс алғашқы қадамы ретінде сипатталады. Баһаулла саяхатшы өз жүрегін тазартып, ата-бабаларының салған соқпағына соқырша ілеспеуі керектігін айтады. Бұл алқапты басып өту үшін жынта мен төзімділік қажет. === Махаббат алқабы === Келесі кезең — «Махаббат алқабы». Баһаулла махаббаттың ақыл-парасатты қалай шарпып, күйдіретінін, қайғы мен есалаңдыққа, жалғыз мұратқа ұмтылуға әкелетінін сипаттайды. Ол махаббат отының заңғар пәни болмысты жойып, орнына рухани әлемді ашатынын жазады. === Таным алқабы === Бұл алқапта айтылған таным — тек білімге ғана сүйенген білім емес, Құдайды тану. Өз білімі мен жетістіктеріне мақтаншақтық ету адамды шынайы түсінікке, яғни Құдайды тануға жеткізбейтіні түсіндіріледі. Бұл алқапқа жеткен саяхатшы Құдай аянындағы құпияларды түсіне бастайды және барлық заттан, тіпті басына түскен ауыртпалықтардан да даналық көреді, оларды Құдайдың рақымы мен жарылқауы деп қабылдайды. Бұл алқап соңғы шектеулі алқап деп аталады. === Bірлік алқабы === Келесі кезең — Бірлік алқабы. Мұнда саяхатшы жаратылысты өзінің шектеулері арқылы емес, барлық жаратылған заттардан Құдайдың сипаттарын көреді. Саяхатшы жердегі нәрселерден қол үзеді, өзімшілдік пен менмендіктен арылады; керісінше, бүкіл жаратылыс үшін Жаратушыны мадақтайды. === Қанағат алқабы === Іздеушінің келесі сатысы — Қанағат алқабы. Мұнда саяхатшы барлық нәрседен тәуелсіз болады; ол сырттай кедей немесе зардап шегуші болып көрінсе де, рухани әлемнің байлығы мен қуатына ие болып, іштей бақытқа кенеледі. Бақыт — шынайы сенім келтірген адамның сипаты, ал материалдық нәрселер өтпелі болғандықтан, олар арқылы шынайы бақытқа жету мүмкін емес. === Таңырқау алқабы === Таңырқау алқабында саяхатшы Құдайдың сұлулығына таңғалып, тілсіз қалады. Ол жаратылыстың ұлылығы мен кеңдігін сезініп, Құдай аянының ішкі сырларын ашады. Жаратылыстың бір құпиясынан екіншісіне өте отырып, саяхатшы Құдайдың істеріне таңғалуын тоқтатпайды. === Шын мәніндегі кедейлік және абсолютті жоқтық алқабы === Соңғы алқап — шын мәніндегі кедейлік пен абсолютті жоқтық (пәнилік) алқабы. Бұл — мистиктің жете алатын ең жоғарғы рухани күйі. Саяхатшы барлық материалдық нәрселерден жұтаң болғанымен, рухани сипаттарға бай келеді. Бұл күй — адамның өз «менінің» Құдайда жойылуы (фана), бірақ бұл экзистенциалдық қосылу емес: басқа дәстүрлердегі толық сіңіп кету сияқты көргенімен, бұл жерде Құдай болмысы мен мистик болмысының мәні бөлек сақталады. == Кейінгі баһаи жазбаларындағы түсіндірмелер == [[Абдул-Баһа]] өзінің бір сөзінде ''Жеті алқап'' адам мінез-құлқының нұсқаулығы болып табылатынын, адам «басқалардың кемшілігін ойламай, өзінің кемшіліктерін іздеуі тиіс» екенін, «кемшіліктерден арылуға ұмтылуы» керектігін және «адам үшін өзінің кемшіліктерін білуден артық жемісті нәрсе жоқ» екенін түсіндірді.<ref name="savi2008">Savi 2008.</ref><ref>{{Cite book |last=ʻAbdu'l-Bahá |editor=MacNutt |author-link = ʻAbdu'l-Bahá |year=1912 |publication-date = 1982 |title=The Promulgation of Universal Peace |publisher=Baháʼí Publishing Trust |location=Wilmette, Illinois, USA |isbn=0-87743-172-8 |url=https://www.bahai.org/library/authoritative-texts/abdul-baha/promulgation-universal-peace}}</ref> [[Шоғи Эффенді]] ''Жеті алқапты'' Баһаулланың «ең ұлы мистикалық шығармасы» деп атаған.<ref name="gpb">{{cite book |first=Shoghi |last=Effendi |author-link=Shoghi Effendi |year=1944 |title=God Passes By |publisher=Baháʼí Publishing Trust |location=Wilmette, Illinois, USA |isbn=0-87743-020-9 |url=http://reference.bahai.org/en/t/se/GPB/ |page=140}}</ref> == Аудармалары == ''Жеті алқап'' — Баһаулланың еуропалық тілдерде жарық көрген алғашқы кітаптарының бірі. Ол алғаш рет тікелей француз тіліне 1905 жылы, ал ағылшын тіліне 1906 жылы аударылған.<ref name="so">{{cite web |first=Jonah |last=Winters |title=Seven Valleys: Tablet study outline |date=2003-10-17 |publisher=bahai-library.org |access-date=2006-10-02 |url=http://bahai-library.com/wilmette_haft_vadi_outline}}</ref> == Тағы қараңыз == *''[[Төрт алқап]]'' *''[[Кітаб-и-Иған]]'' *''[[Ләйлі — Мәжнүн]]'' == Дереккөздер == {{reflist}} == Әдебиеттер == *{{cite book |author=Baháʼu'lláh |author-link=Baháʼu'lláh |orig-year=1856-63 |year=2019 |chapter=The Seven Valleys | title=The Call of the Divine Beloved – Selected Mystical Works of Baháʼu'lláh |publisher=Baháʼí World Centre |location=Haifa, Israel |isbn=978-0-87743-227-2 |chapter-url=https://www.bahai.org/library/authoritative-texts/bahaullah/call-divine-beloved/}} *{{Cite book |first=Hasan |last=Balyuzi |author-link=Hasan Balyuzi |year=2000 |title=Baháʼu'lláh, King of Glory |publisher=George Ronald |location=Oxford, UK |isbn=0-85398-328-3 }} *{{cite book |author=Hatcher, J.S. |year=1997 |title=The Ocean of His Words: A Reader's Guide to the Art of Baháʼu'lláh |publisher=Baháʼí Publishing Trust |location=Wilmette, Illinois, USA |isbn=0-87743-259-7}} *{{cite journal |last=Momen |first=Moojan |author-link=Moojan Momen |title=ʻAbdu'l-Bahá's Commentary on the Qur'ánic Verses Concerning the Overthrow of the Byzantines:The Stages of the Soul |journal=Lights of Irfan |volume=2 |pages=99–118 |publisher=Irfan Colloquia |year=2001 |url=http://bahai-library.com/momen_byzantines }} *{{cite book |last=Saiedi |first=Nader |year=2000 |title=Logos and Civilization - Spirit, History, and Order in the Writings of Baháʼu'lláh |section=Chapter 3: Spiritual Journey in the Four Valleys and the Seven Valleys |publisher=University Press of Maryland and Association for Baha'i Studies |location=USA |isbn=1883053609 |ol=8685020M |pages=79–110}} *{{cite book |author=Savi, Julio |year=2008 |title=Towards the Summit of Reality: An introduction to Baháʼu'lláh's Seven Valleys and Four Valleys |publisher=George Ronald |location=Oxford, UK |isbn=978-0-85398-522-8 |url=http://bahai-library.com/savi_toward_summit_reality}} *{{Cite book |last=Smith |first=Peter |author-link=Peter Smith (historian) |year=2008 |title=An Introduction to the Baha'i Faith |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86251-6 |location=Cambridge |url=https://books.google.com/books?id=z7zdDFTzNr0C }} == Сыртқы сілтемелер == *[http://bahai9.com/wiki/Seven_Valleys Жеті алқап туралы мәліметтер жинағы] fk800ayqb9yk1aumj751kknw2f708sw Қатысушы талқылауы:Талғат Аңсаған Асхатқызы 3 789665 3690306 2026-11-02T15:08:20Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3690306 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Талғат Аңсаған Асхатқызы}} -- [[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 20:08, 2026 ж. қарашаның 2 (+05) o9keq7esnisat2dg0p4n9vcbwiyk7di Қатысушы талқылауы:Меруертте 3 789666 3690320 2026-11-02T15:54:42Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3690320 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Меруертте}} -- <font color="#009900">[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылауы)</font></span>]] 20:54, 2026 ж. қарашаның 2 (+05) stf9dc7z470pfp6bg7pzv8wzdz9cutz Қатысушы талқылауы:Мелдибек Кәусар 3 789667 3690324 2026-11-02T16:27:44Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3690324 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Мелдибек Кәусар}} -- [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 21:27, 2026 ж. қарашаның 2 (+05) 39oo1dyprm4j9r6ssae6stev0fql383 Қатысушы талқылауы:Раймова Улбосин Сабырваенва 3 789668 3690330 2026-11-02T17:01:00Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3690330 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Раймова Улбосин Сабырваенва}} -- [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] ([[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|талқылауы]]) 22:01, 2026 ж. қарашаның 2 (+05) iex6gehkfz4q3o81wen23czoyheav23 Қатысушы талқылауы:Айтолқын Насипкали 3 789669 3690341 2026-11-02T18:00:14Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3690341 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Айтолқын Насипкали}} -- <font color="#009900">[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылауы)</font></span>]] 23:00, 2026 ж. қарашаның 2 (+05) mras4qlpi3p9199w8bhefbemoaa5dbt Үлгі:Potd/2026-11-03 10 789670 3690342 2026-11-02T18:00:49Z ArystanbekBot 33174 [[commons:Template:Potd/2026-11-03|POTD 2026-11-03]]: filename only 3690342 wikitext text/x-wiki Pez ballesta ondulado (Balistapus undulatus), mar Rojo, Egipto, 2023-04-15, DD 45.jpg<noinclude>[[Санат:Үлгілер:Тәулік суреті]]</noinclude> g0wthc097538gxhuuuede3ubo8f8zye Қатысушы:Айтолқын Насипкали/зертхана 2 789671 3690344 2026-11-02T18:07:51Z Айтолқын Насипкали 187917 Created by translating the section "__LEAD_SECTION__" from the page "[[:ru:Special:Redirect/revision/136616994|Цуцзюй]]" 3690344 wikitext text/x-wiki == __LEAD_SECTION__ == [[Файл:Emperor_Taizu_play_Cuju.jpg|нобай|'''Цуцзюй''' (қыт. 蹴鞠, пиньинь: cùjú, сөзбе-сөз аудармасы – «допты аяқпен тебу») — қазіргі футболға ұқсас ежелгі қытайдың доппен ойналатын ойыны. Бұл ойын Кореяда да таралған, жергілікті атауы – «чукгук». Ал Жапонияда цуцзюй ойынының ықпалымен қалыптасқан «кэмари» деп аталатын дәстүрлі ойын бар.2004 жылы Халықаралық футбол федерациясының (FIFA) өкілі цуцзюйді қазіргі футболдың ең көне белгілі тарихи бастауы болып саналатын ойын деп ресми түрде мәлімдеді. ]] [[Файл:明宣宗行樂圖_蹴鞠.jpg|нобай|[[Юнлэ|Юнле]] императоры (1402–1424 жылдары билік құрған) сарай евнухтарының Куджу ойнап жатқанын бақылап отыр.]] ee2vu08b7ie0y3fvf758oxq2cmyxz23 Қатысушы талқылауы:Қания 3 789672 3690351 2026-11-02T18:25:07Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3690351 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Қания}} -- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 23:25, 2026 ж. қарашаның 2 (+05) on9szo115jxp1254hxecm8zm2m1vkfw Санат:Вермонт университеті 14 789673 3690377 2026-11-02T19:20:27Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Жер гранты берілген университеттер мен колледждер]] [[Санат:Вермонт штатындағы мемлекеттік университеттер мен колледждер]] [[Санат:Берлингтондағы (Вермонт) білім беру]] [[Санат:Америка шығысы конференциясына мүше оқу орындары]] Санат:Янки конференцияс... 3690377 wikitext text/x-wiki [[Санат:Жер гранты берілген университеттер мен колледждер]] [[Санат:Вермонт штатындағы мемлекеттік университеттер мен колледждер]] [[Санат:Берлингтондағы (Вермонт) білім беру]] [[Санат:Америка шығысы конференциясына мүше оқу орындары]] [[Санат:Янки конференциясының бұрынғы мүшелері]] fwa7y7xgytezzii9mwuquxb1vmfcrsm Қатысушы талқылауы:Hamid Hassani 3 789674 3690380 2026-11-02T19:24:36Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3690380 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Hamid Hassani}} -- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 00:24, 2026 ж. қарашаның 3 (+05) e09j94lwxfhbi6ntnpeidlnfmu61fyq Қатысушы талқылауы:Gulim 94 3 789679 3690451 2026-11-03T04:55:37Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3690451 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Gulim 94}} -- [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 09:55, 2026 ж. қарашаның 3 (+05) pad9ycogn7281ag51hxwwvtxlnga1ao Қатысушы талқылауы:Айгерім Қалтаева 3 789683 3690458 2026-11-03T05:17:08Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3690458 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Айгерім Қалтаева}} -- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 10:17, 2026 ж. қарашаның 3 (+05) jw0sz3jhkxqzhywdq6v70sc8h198lu9 Қатысушы талқылауы:Мухаметқали 3 789686 3690474 2026-11-03T05:37:42Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3690474 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Мухаметқали}} -- [[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>Fани</b></font></span>]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 10:37, 2026 ж. қарашаның 3 (+05) 9hsb6eh80fc530ydxepv7949w3cbsiz 3690595 3690474 2026-11-03T08:00:14Z 1nter pares 146705 /* Сілтемелер */ жаңа бөлім 3690595 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Мухаметқали}} -- [[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>Fани</b></font></span>]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 10:37, 2026 ж. қарашаның 3 (+05) == Сілтемелер == Қайырлы күн! Мақалаларға орынсыз сілтемелер қоймауыңызды сұраймын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 13:00, 2026 ж. қарашаның 3 (+05) irznrxibbultx1r4gb7izhnv8jgkm8u Қатысушы талқылауы:Олжас Қойчибеков 3 789691 3690537 2026-11-03T06:34:44Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3690537 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Олжас Қойчибеков}} -- [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 11:34, 2026 ж. қарашаның 3 (+05) r3pvumnxtzy4w6ghiejnrdm35dni624 3690562 3690537 2026-11-03T06:54:00Z Олжас Қойчибеков 187937 /* Жетісу облысының «Тіл» оқу-әдістемелік орталығы */ жаңа бөлім 3690562 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Олжас Қойчибеков}} -- [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 11:34, 2026 ж. қарашаның 3 (+05) == Жетісу облысының «Тіл» оқу-әдістемелік орталығы == '''Жетісу облысының «Тіл» оқу-әдістемелік орталығы''' — Қазақстан Республикасының Жетісу облысында мемлекеттік тілді және ағылшын тілін оқыту бағытында қызмет атқаратын коммуналдық мемлекеттік мекеме. == Тарихы == Орталық 2022 жылғы 9 қыркүйекте Жетісу облысы әкімінің № 39 құжатына сәйкес құрылған. Мекеменің бастапқы атауы «Жетісу облысының тілдерді дамыту жөніндегі басқармасы» мемлекеттік мекемесінің «Тіл» оқу-әдістемелік орталығы» болған.<ref>{{Cite web|title=Мекеме тарихы|url=https://www.7sutil.kz/kk/me-eme-t-rikhy|website=Жетісу облысының «Тіл» оқу-әдістемелік орталығы|access-date=2026-11-03}}</ref> == Қызметі == Орталықтың негізгі қызмет мақсаты — өңірдегі мемлекеттік мекемелердің қызметшілеріне, бюджеттік сала мамандарына, қызмет көрсету саласының қызметкерлеріне және жеке тұлғаларға мемлекеттік тілді, сондай-ақ қажеттілігіне қарай ағылшын тілін оқыту.<ref>{{Cite web|title=Мекеме тарихы|url=https://www.7sutil.kz/kk/me-eme-t-rikhy|website=Жетісу облысының «Тіл» оқу-әдістемелік орталығы|access-date=2026-11-03}}</ref> Орталықта мемлекеттік тілді меңгеру деңгейлеріне сәйкес оқыту курстары, тіл үйретуге арналған әдістемелік сабақтар және оқытушылардың кәсіби біліктілігін арттыру іс-шаралары ұйымдастырылады. == Филиалдары == Орталықтың Жетісу облысының аудандары мен қаласында филиалдары жұмыс істейді. Олардың мекенжайлары мен байланыс деректері орталықтың ресми сайтында жарияланған.<ref>{{Cite web|title=Филиалдар|url=https://7sutil.kz/kk/fili-ld-r|website=Жетісу облысының «Тіл» оқу-әдістемелік орталығы|access-date=2026-11-03}}</ref> == Басшылығы == Орталықтың ресми сайтындағы мәлімет бойынша, мекеме басшысы — Жеңіс Хамитұлы Жолдыбаев.<ref>{{Cite web|title=Басшылық|url=https://7sutil.kz/kk/b-sshylyk|website=Жетісу облысының «Тіл» оқу-әдістемелік орталығы|access-date=2026-11-03}}</ref> == Дереккөздер == <references /> [[Қатысушы:Олжас Қойчибеков|Олжас Қойчибеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Олжас Қойчибеков|талқылау]]) 11:54, 2026 ж. қарашаның 3 (+05) gtf8fx62p0cja8izrjunb821xffk6ta 3690564 3690562 2026-11-03T06:59:41Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Олжас Қойчибеков|Олжас Қойчибеков]] ([[User talk:Олжас Қойчибеков|т]]) өңдемелерінен [[User:New user message|New user message]] соңғы нұсқасына қайтарды 3690537 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Олжас Қойчибеков}} -- [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 11:34, 2026 ж. қарашаның 3 (+05) r3pvumnxtzy4w6ghiejnrdm35dni624 3690574 3690564 2026-11-03T07:17:22Z Олжас Қойчибеков 187937 /* Қызылжиде ауылы */ жаңа бөлім 3690574 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Олжас Қойчибеков}} -- [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 11:34, 2026 ж. қарашаның 3 (+05) == Қызылжиде ауылы == '''Қызылжиде''' — Қазақстанның Жетісу облысы Панфилов ауданындағы ауыл. == Географиялық орналасуы == Қызылжиде ауылы Жетісу облысының Панфилов ауданы аумағында орналасқан. Ауыл атауы Қазақстанның ономастикалық электрондық базасында елді мекен ретінде тіркелген.<ref>{{Cite web|title=Ономастикалық электрондық база: Қызылжиде ауылы|url=https://atau.kz/kz/search?oblast=&page=71&search=&type=25|website=Atau.kz|access-date=2026-11-03}}</ref> == Инфрақұрылымы == 2026 жылы Қызылжиде ауылы табиғи газ жеткізілген елді мекендердің қатарына қосылды. Жетісу облысы әкімдігінің хабарлауынша, Панфилов ауданындағы он елді мекенге жалпы ұзындығы 108,6 шақырым газ желісі тартылып, 6,9 мың тұрғынның үйлеріне табиғи газ жеткізілген. Аталған елді мекендердің қатарында Қызылжиде ауылы да бар.<ref>{{Cite web|title=Жетісу облысы: Республика күніне орай шекаралық Панфилов ауданында тағы бір ауылға газ берілді|url=https://www.gov.kz/org/zhetysu-oblysy/press/news/details/1317344|website=Жетісу облысы әкімдігі|date=2026-10-24|access-date=2026-11-03}}</ref> == Дереккөздер == <references /> [[Қатысушы:Олжас Қойчибеков|Олжас Қойчибеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Олжас Қойчибеков|талқылау]]) 12:17, 2026 ж. қарашаның 3 (+05) d4mrdjwbc3s06uc8kd8mx58xyb85zot 3690581 3690574 2026-11-03T07:20:09Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Олжас Қойчибеков|Олжас Қойчибеков]] ([[User talk:Олжас Қойчибеков|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3690537 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Олжас Қойчибеков}} -- [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 11:34, 2026 ж. қарашаның 3 (+05) r3pvumnxtzy4w6ghiejnrdm35dni624 Қатысушы талқылауы:Baidibek.audani 3 789692 3690539 2026-11-03T06:35:36Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3690539 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Baidibek.audani}} -- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 11:35, 2026 ж. қарашаның 3 (+05) b6p8tqmblnvl019g9nspm928ziyfnyj Қатысушы талқылауы:Noname888889 3 789695 3690566 2026-11-03T07:02:18Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3690566 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Noname888889}} -- [[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 12:02, 2026 ж. қарашаның 3 (+05) f2kkig6a7h5qeeq5q86x1nt9e4cxqgn Қатысушы талқылауы:Asselyaaa 3 789699 3690585 2026-11-03T07:32:03Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3690585 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Asselyaaa}} -- [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 12:32, 2026 ж. қарашаның 3 (+05) 4drhm1ydmwkcmuobrm60m4qn0vjlgop Қатысушы:Lauragaka/зертхана 2 789700 3690589 2026-11-03T07:40:30Z Lauragaka 183149 Жаңа бетте: {{Қатысушы зертханасы}} <!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ --> 3690589 wikitext text/x-wiki {{Қатысушы зертханасы}} <!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ --> sx2mfm8leaa29h3j3c8znck2igrom99 Қатысушы талқылауы:Бейсембаев.руслан.токабаевич 3 789701 3690604 2026-11-03T08:10:54Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3690604 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Бейсембаев.руслан.токабаевич}} -- [[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>Fани</b></font></span>]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 13:10, 2026 ж. қарашаның 3 (+05) 7b1wgi70anauugy8axcge9ano5nqxdy Қатысушы талқылауы:Алишер Калмен 3 789702 3690605 2026-11-03T08:11:00Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3690605 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Алишер Калмен}} -- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 13:11, 2026 ж. қарашаның 3 (+05) jfj12nbsdnqhnewjv5k5eo87s30fbnp Қатысушы талқылауы:Елбасиева Гулмира 3 789704 3690609 2026-11-03T08:15:48Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3690609 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Елбасиева Гулмира}} -- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 13:15, 2026 ж. қарашаның 3 (+05) dnr9a9jb4tnl534q7mn0nwxyzz81h7h Қатысушы талқылауы:Сейтқамза Айида Нұржанқызы 3 789706 3690625 2026-11-03T08:45:55Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3690625 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Сейтқамза Айида Нұржанқызы}} -- [[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 13:45, 2026 ж. қарашаның 3 (+05) 6iucm38elentr7wo1vt22rahw5p7a01 Қатысушы талқылауы:Жумабек Утеген 3 789707 3690628 2026-11-03T08:47:05Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3690628 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Жумабек Утеген}} -- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 13:47, 2026 ж. қарашаның 3 (+05) dj7cjtxcqudekcwdwnmg2jfy8kjdjk7 Санат:Қысқа мақалалар 14 789708 3690635 2026-11-03T08:49:52Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Мақалалар]] 3690635 wikitext text/x-wiki [[Санат:Мақалалар]] 42qm2h6wkn4luc79jjwcwuqxxv6eelf Тұтқабай Әшімбаев 0 789709 3690638 2026-11-03T08:56:59Z 1nter pares 146705 1nter pares [[Тұтқабай Әшімбаев]] бетін [[Тұтқабай Әшімбайұлы Әшімбаев]] бетіне жылжытты 3690638 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Тұтқабай Әшімбайұлы Әшімбаев]] hl5gwdytnmdt4msjickhsnn11xy4n8m Қатысушы талқылауы:Севара Усманова 3 789710 3690648 2026-11-03T09:19:29Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3690648 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Севара Усманова}} -- [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 14:19, 2026 ж. қарашаның 3 (+05) duqzbz1ehkh9b4bgbpy5wisuzxetrc9 Қатысушы талқылауы:Ainaqul Shaimerdenova 3 789712 3690667 2026-11-03T10:05:49Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3690667 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Ainaqul Shaimerdenova}} -- ''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 15:05, 2026 ж. қарашаның 3 (+05) cj16ze7yfbn6gl4xhqjzonbntbampvm Қатысушы талқылауы:Муканова Камшат 3 789719 3690706 2026-11-03T11:39:20Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3690706 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Муканова Камшат}} -- ''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 16:39, 2026 ж. қарашаның 3 (+05) aya1sap9pt1jegmzog1a7ch6fsmdvmx Қыш ісі 0 789721 3690712 2026-11-03T11:42:55Z Ерден Карсыбеков 3744 Ерден Карсыбеков [[Қыш ісі]] бетін [[Көзеші ұршығы]] бетіне жылжытты 3690712 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Көзеші ұршығы]] j7d4sauh3c4js14gxd76yqprn8oockf Беспақыр мазары 0 789722 3690716 2026-11-03T11:46:10Z Амина Жанаковна 182087 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} '''Беспақыр мазары''' — Ақмола облысы Қорғалжын ауданы аумағында, Абай ауылының шығысына қарай шамамен 11 км жерде, Нұра өзенінің оң жағалауындағы ескі қорымда орналасқан XIX ғасырдың сәулет және діни-ғұрыптық ескерткіші. Ма... 3690716 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2026}} '''Беспақыр мазары''' — Ақмола облысы Қорғалжын ауданы аумағында, Абай ауылының шығысына қарай шамамен 11 км жерде, Нұра өзенінің оң жағалауындағы ескі қорымда орналасқан XIX ғасырдың сәулет және діни-ғұрыптық ескерткіші. Мазар дәстүрлі қазақ мемориалдық сәулет өнерінің үлгісі болып саналады. Құрылыс шикі кірпіштен тұрғызылған және күмбезді кіреберісі бар сағана үлгісінде салынған.<ref name="history">[https://history-akmola.kz/kieli_obektileri/qr38.html Беспақыр мазары]. Ақмола облысының тарихи-мәдени мұрасы.</ref> == Орналасуы == Беспақыр мазары Ақмола облысының Қорғалжын ауданындағы Абай ауылының шығыс жағында орналасқан. Ескерткіш Нұра өзенінің оң жағалауындағы ескі қорым аумағында орналасқан. Географиялық координаттары — 50°36′17.8″ с.е., 70°10′17.5″ ш.б.<ref name="history" /> == Тарихы == Беспақыр мазары XIX ғасырдың сәулет ескерткіші ретінде сипатталады. Өңірлік тарихи-мәдени мұра деректерінде оның салынған кезеңі XIX ғасырдың соңы деп көрсетілген.<ref name="history" /> Мазардың салынуына қатысты халық арасында аңыз сақталған. Аңыз бойынша, құрылыс XIX ғасырдағы Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық көтеріліс кезінде қаза тапқан бес жауынгердің құрметіне тұрғызылған. Бұл мәлімет тарихи құжаттармен толық дәлелденбегендіктен, халық арасында тараған аңыз ретінде қарастырылады.<ref name="ult">[https://ult.kz/kz/post/akmola-oblysyndagy-kieli-oryndary-kabanbay-batyr-kesenesi-bespakyr-mazary Ақмола облысының киелі орындары: Қабанбай батыр кесенесі, Беспақыр мазары]. Ұлт порталы.</ref> «Беспақыр» атауы да осы аңызбен байланыстырылады. Кейбір деректерде атау бес адамның қайғысына ортақтасу ұғымымен түсіндіріледі.<ref name="ult" /> == Сәулеттік ерекшелігі == Беспақыр мазары дәстүрлі құрылыс тәсілімен дайындалған шикі кірпіштен қаланған. Мазардың сәулеттік құрылымы екі бөліктен тұрады. Негізгі бөлігі сағана үлгісінде орындалған, ал кіреберіс бөлігі күмбезбен жабылған. Құрылыс шығыстан батысқа қарай бағытталған екі камералы композициядан тұрады.<ref name="history" /> Шығыс жағындағы аласа аркалы кіреберіс диаметрі шамамен 2,8 метр болатын сопақша бөлмеге апарады. Бұл бөлме кірпішті біртіндеп алға шығару тәсілімен қаланған күмбезбен жабылған. Кіреберіс камерасынан аркалы ойық арқылы диаметрі шамамен 6,5 метр болатын негізгі дөңгелек жерлеу камерасына өтуге болады. Негізгі камера қабырғаларының биіктігі шамамен 3 метрді құрайды.<ref name="history" /> Ескерткіштің сыртқы пішіні қарапайым әрі жинақы. Қасбет қабырғаларының жұмсақ иілімдері мен күмбезді кіреберісі оның өзіндік сәулеттік ерекшелігін қалыптастырады. Мазардың жоғарғы күмбез бөлігінде және кіреберіс аркасының айналасында құрылыс материалдарының опырылуы байқалады.<ref name="history" /> == Зерттелуі == Беспақыр мазары алғаш рет 1987 жылы «Қазқайтажаңарту» мамандары тарапынан зерттелген. 2006 жылы ескерткішті «Қазқайтажаңарту» республикалық мемлекеттік кәсіпорнының ғылыми-зерттеу және жобалау филиалының Ескерткіштер жинағы секторы Г. Камалованың жетекшілігімен қайта зерттеген. Зерттеу барысында мазардың сәулеттік құрылымы, құрылыс материалдары мен техникалық жағдайы қарастырылған.<ref name="history" /> 2020 жылы Теңіз–Қорғалжын өңіріндегі дәстүрлі шикі кірпіштен салынған діни-мемориалдық құрылыстарды зерттеу жұмыстары жүргізілген. Зерттеу барысында өңірдегі сегіз мазар қарастырылып, олардың орналасуы, өлшемдері мен сәулеттік ерекшеліктері тіркелген. Зерттеу нәтижесінде ескерткіштердің үшөлшемді модельдері мен визуализациялары әзірленген.<ref name="kaznu">[https://bulletin-history.kaznu.kz/index.php/1-history/en/article/view/1537 Studying the raw cultural architecture of the Tengiz-Korgalzhyn region]. ''Journal of History'', 2022.</ref> 2025 жылы Беспақыр мазарының техникалық жағдайын цифрлық технологиялар арқылы бағалауға арналған ғылыми зерттеу жарияланды. Зерттеуде үшөлшемді модельдеу, бұрынғы және қазіргі фотосуреттерді салыстыру, өлшеу құралдарын пайдалану арқылы тарихи құрылыстың тозу деңгейін анықтау тәсілдері қарастырылған.<ref name="digital">Mukhamadeyeva R., Mukhamadeyeva I., Alkafafi A. [https://doi.org/10.53894/ijirss.v8i3.7399 Study of the Bespakyr Mazar and assessment of cultural heritage deterioration using digital technologies]. ''International Journal of Innovative Research and Scientific Studies'', 2025.</ref> == Тарихи-мәдени маңызы == Беспақыр мазары — Ақмола облысындағы дәстүрлі қазақ мемориалдық сәулет өнерінің тарихи үлгілерінің бірі. Оның құрылысында пайдаланылған табиғи материалдар, күмбезді кіреберісі және екі камералы композициясы XIX ғасырдағы дала өңіріне тән құрылыс дәстүрлерін зерттеуге мүмкіндік береді. Мазар Қорғалжын өңірінің тарихи-мәдени мұра нысандарының қатарына жатады. Ол қазақ халқының жерлеу дәстүрін, мемориалдық құрылыс өнерін және тарихи жадын зерттеу үшін маңызды.<ref name="history" /><ref name="kaznu" /> == Дереккөздер == <references /> [[Санат:Ақмола облысының тарихи ескерткіштері]] [[Санат:Қорғалжын ауданының тарихы]] [[Санат:Қазақстанның сәулет ескерткіштері]] [[Санат:XIX ғасырдағы Қазақстан сәулеті]] q3zqs8be665sqvmyb0db01vzq746ia9 3690717 3690716 2026-11-03T11:46:24Z Амина Жанаковна 182087 Амина Жанаковна [[Беспақыр кесенесі]] бетін [[Беспақыр мазары]] бетіне жылжытты 3690716 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2026}} '''Беспақыр мазары''' — Ақмола облысы Қорғалжын ауданы аумағында, Абай ауылының шығысына қарай шамамен 11 км жерде, Нұра өзенінің оң жағалауындағы ескі қорымда орналасқан XIX ғасырдың сәулет және діни-ғұрыптық ескерткіші. Мазар дәстүрлі қазақ мемориалдық сәулет өнерінің үлгісі болып саналады. Құрылыс шикі кірпіштен тұрғызылған және күмбезді кіреберісі бар сағана үлгісінде салынған.<ref name="history">[https://history-akmola.kz/kieli_obektileri/qr38.html Беспақыр мазары]. Ақмола облысының тарихи-мәдени мұрасы.</ref> == Орналасуы == Беспақыр мазары Ақмола облысының Қорғалжын ауданындағы Абай ауылының шығыс жағында орналасқан. Ескерткіш Нұра өзенінің оң жағалауындағы ескі қорым аумағында орналасқан. Географиялық координаттары — 50°36′17.8″ с.е., 70°10′17.5″ ш.б.<ref name="history" /> == Тарихы == Беспақыр мазары XIX ғасырдың сәулет ескерткіші ретінде сипатталады. Өңірлік тарихи-мәдени мұра деректерінде оның салынған кезеңі XIX ғасырдың соңы деп көрсетілген.<ref name="history" /> Мазардың салынуына қатысты халық арасында аңыз сақталған. Аңыз бойынша, құрылыс XIX ғасырдағы Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық көтеріліс кезінде қаза тапқан бес жауынгердің құрметіне тұрғызылған. Бұл мәлімет тарихи құжаттармен толық дәлелденбегендіктен, халық арасында тараған аңыз ретінде қарастырылады.<ref name="ult">[https://ult.kz/kz/post/akmola-oblysyndagy-kieli-oryndary-kabanbay-batyr-kesenesi-bespakyr-mazary Ақмола облысының киелі орындары: Қабанбай батыр кесенесі, Беспақыр мазары]. Ұлт порталы.</ref> «Беспақыр» атауы да осы аңызбен байланыстырылады. Кейбір деректерде атау бес адамның қайғысына ортақтасу ұғымымен түсіндіріледі.<ref name="ult" /> == Сәулеттік ерекшелігі == Беспақыр мазары дәстүрлі құрылыс тәсілімен дайындалған шикі кірпіштен қаланған. Мазардың сәулеттік құрылымы екі бөліктен тұрады. Негізгі бөлігі сағана үлгісінде орындалған, ал кіреберіс бөлігі күмбезбен жабылған. Құрылыс шығыстан батысқа қарай бағытталған екі камералы композициядан тұрады.<ref name="history" /> Шығыс жағындағы аласа аркалы кіреберіс диаметрі шамамен 2,8 метр болатын сопақша бөлмеге апарады. Бұл бөлме кірпішті біртіндеп алға шығару тәсілімен қаланған күмбезбен жабылған. Кіреберіс камерасынан аркалы ойық арқылы диаметрі шамамен 6,5 метр болатын негізгі дөңгелек жерлеу камерасына өтуге болады. Негізгі камера қабырғаларының биіктігі шамамен 3 метрді құрайды.<ref name="history" /> Ескерткіштің сыртқы пішіні қарапайым әрі жинақы. Қасбет қабырғаларының жұмсақ иілімдері мен күмбезді кіреберісі оның өзіндік сәулеттік ерекшелігін қалыптастырады. Мазардың жоғарғы күмбез бөлігінде және кіреберіс аркасының айналасында құрылыс материалдарының опырылуы байқалады.<ref name="history" /> == Зерттелуі == Беспақыр мазары алғаш рет 1987 жылы «Қазқайтажаңарту» мамандары тарапынан зерттелген. 2006 жылы ескерткішті «Қазқайтажаңарту» республикалық мемлекеттік кәсіпорнының ғылыми-зерттеу және жобалау филиалының Ескерткіштер жинағы секторы Г. Камалованың жетекшілігімен қайта зерттеген. Зерттеу барысында мазардың сәулеттік құрылымы, құрылыс материалдары мен техникалық жағдайы қарастырылған.<ref name="history" /> 2020 жылы Теңіз–Қорғалжын өңіріндегі дәстүрлі шикі кірпіштен салынған діни-мемориалдық құрылыстарды зерттеу жұмыстары жүргізілген. Зерттеу барысында өңірдегі сегіз мазар қарастырылып, олардың орналасуы, өлшемдері мен сәулеттік ерекшеліктері тіркелген. Зерттеу нәтижесінде ескерткіштердің үшөлшемді модельдері мен визуализациялары әзірленген.<ref name="kaznu">[https://bulletin-history.kaznu.kz/index.php/1-history/en/article/view/1537 Studying the raw cultural architecture of the Tengiz-Korgalzhyn region]. ''Journal of History'', 2022.</ref> 2025 жылы Беспақыр мазарының техникалық жағдайын цифрлық технологиялар арқылы бағалауға арналған ғылыми зерттеу жарияланды. Зерттеуде үшөлшемді модельдеу, бұрынғы және қазіргі фотосуреттерді салыстыру, өлшеу құралдарын пайдалану арқылы тарихи құрылыстың тозу деңгейін анықтау тәсілдері қарастырылған.<ref name="digital">Mukhamadeyeva R., Mukhamadeyeva I., Alkafafi A. [https://doi.org/10.53894/ijirss.v8i3.7399 Study of the Bespakyr Mazar and assessment of cultural heritage deterioration using digital technologies]. ''International Journal of Innovative Research and Scientific Studies'', 2025.</ref> == Тарихи-мәдени маңызы == Беспақыр мазары — Ақмола облысындағы дәстүрлі қазақ мемориалдық сәулет өнерінің тарихи үлгілерінің бірі. Оның құрылысында пайдаланылған табиғи материалдар, күмбезді кіреберісі және екі камералы композициясы XIX ғасырдағы дала өңіріне тән құрылыс дәстүрлерін зерттеуге мүмкіндік береді. Мазар Қорғалжын өңірінің тарихи-мәдени мұра нысандарының қатарына жатады. Ол қазақ халқының жерлеу дәстүрін, мемориалдық құрылыс өнерін және тарихи жадын зерттеу үшін маңызды.<ref name="history" /><ref name="kaznu" /> == Дереккөздер == <references /> [[Санат:Ақмола облысының тарихи ескерткіштері]] [[Санат:Қорғалжын ауданының тарихы]] [[Санат:Қазақстанның сәулет ескерткіштері]] [[Санат:XIX ғасырдағы Қазақстан сәулеті]] q3zqs8be665sqvmyb0db01vzq746ia9